Phương pháp tiếp cận phát triển cộng đồng dựa vào nội lực và do người dân làm chủ (phương pháp tiếp cận ABCD)

CHƯƠNG TRÌNH TẬP HUẤN Phát triển cộng đồng dựa vào nội lực-ABCD - Dẫn nhập ABCD - Tổng quan ABCD trên thế giới và Việt nam Nhu cầu và nội lực Sự tham gia và ABCD Recap: Bài học hôm q

CHƯƠNG TRÌNH TẬP HUẤN Phát triển cộng đồng dựa vào nội lực-ABCD

- Dẫn nhập ABCD

- Tổng quan ABCD trên thế giới và Việt nam

Nhu cầu và nội lực

Sự tham gia và ABCD

Recap: Bài học hôm qua Khám phá nguồn lực và cơ hội phát triển (tiếp)

Công cụ 3: Tài sản cá nhân Công cụ 4: Sơ đồ tổ chức cộng đồng

Công cụ 5: Bản đồ cộng đồng

Recap: Bài học hôm qua Vai trò của các bên liên quan Động lực hành động

Xây dựng tầm nhìn cộng đồng

Lập kế hoạch thay đổi

Công cụ 1: Phỏng vấn tích cực

Công cụ 2: Câu chuyện thành công

Trao đổi cuối ngày

Khám phá nguồn lực và cơ hội phát triển (tiếp)

Công cụ 6: Phân tích kinh tế cộng đồng

Liên kết và huy động nguồn lực

Trao đổi cuối ngày

Chia sẻ kinh nghiệm

Lưu ý khi áp dụng ABCD

Áp dụng ABCD vào công việc

Chuẩn bị kế hoạch thực tập Trao đổi cuối ngày

Phản hồi sau thực tập tại các cộng đồng:

TRUNG TÂM TRAO ĐỔI GIÁO DỤC VỚI VIỆT NAM

TÀI LIỆU TẬP HUẤN

PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG

DỰA VÀO NỘI LỰC VÀ DO NGƯỜI DÂN LÀM CHỦ

(PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN ABCD)

Biên soạn Nguyễn Đức Vinh Đinh Thị Vinh

Kiên Giang, tháng 4 năm 2012

MỤC LỤC

PHẦN 1: PHƯƠNG PHÁP PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG DỰA VÀO NỘI LỰC 2

1 Giới thiệu phương pháp Phát triển cộng đồng dựa vào nội lực-ABCD 2

2 Khái niệm về cộng đồng và phát triển cộng đồng 6

3 Nhu cầu và Nội lực 8

4 Sự tham gia trong phát triển cộng đồng 9

5 Các ảnh hưởng về mặt lý thuyết đến phương pháp ABCD 12

PHẦN 2: KHÁM PHÁ CÁC NGUỒN LỰC VÀ CƠ HỘI PHÁT TRIỂN 16

1 Tổng quan 16

2 Công tác chuẩn bị: Thăm dò có chủ định 16

3 Công cụ 1: Phỏng vấn tích cực 17

4 Công cụ 2: Câu chuyện thành công trong cộng đồng 18

5 Công cụ 3: Tài sản cá nhân 20

6 Công cụ 4: Sơ đồ tổ chức trong cộng đồng 23

7 Công cụ 5: Bản đồ cộng đồng 26

8 Công cụ 6: Phân tích kinh tế cộng đồng 28

9 Phát triển kinh tế cộng đồng thông qua các tổ chức dựa trên quyền hội viên 33

10 Vai trò của nhà nước, doanh nghiệp và tổ chức phi chính phủ 35

PHẦN 3: XÂY DỰNG KẾ HOẠCH 38

1 Liên kết và huy động nguồn lực 38

2 Động lực hành động 40

3 Xây dựng tầm nhìn của Cộng đồng 41

4 Lựa chọn cơ hội phát triển 42

5 Cơ hội và thách thức 43

6 Lưu ý khi áp dụng ABCD 44

7 Lập kế hoạch dựa vào nguồn lực 44

PHẦN 4: TÀI LIỆU THAM KHẢO 54

PHẦN 5: TÀI LIỆU ĐỌC THÊM 55

PHẦN 6: MỘT VÀI HOẠT ĐỘNG ABCD Ở VIỆT NAM 58

PHẦN 1: PHƯƠNG PHÁP PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG DỰA VÀO NỘI LỰC

1 Giới thiệu phương pháp Phát triển cộng đồng dựa vào nội lực-ABCD

1.1 Lịch sử phương pháp Phát triển cộng đồng dựa vào nội lực trên thế giới và ở Việt nam

Lịch sử Phát triển Cộng đồng trên thế giới và của Việt Nam đã cho thấy nhiều bài học thành công bắt đầu từ phát huy nội lực Qua kết quả nghiên cứu các sáng kiến phát triển cộng đồng thành công từ các phong trào về quyền công dân ở nhiều bang khác nhau ở Hoa Kỳ, John McKnight và Jody Kretzmann thuộc Viện nghiên cứu chính sách

của Trường đại học Northwestern, bang Illinois đã xây dựng Phương pháp “Phát triển

cộng đồng dựa vào tài sản” hay “ABCD” (nguyên văn tiếng Anh là Assets-Based

Community Development) Những điểm cơ bản của phương pháp được hai ông trình

bày trong cuốn sách viết năm 1993 với tựa đề “Gây dựng cộng đồng theo hướng từ

bên trong ra: Một hướng đi để tìm kiếm và huy động các tài sản của cộng đồng”

Phương pháp đã kế thừa và được phát triển từ bài học thực tiễn và một số lý thuyết trong phát triển cộng đồng Cơ sở của phương pháp ABCD bắt đầu từ thực tế của các cộng đồng đã huy động được thế mạnh của mình để phát triển

Phương pháp đã được tạm dịch sang tiếng Việt là “Phát triển cộng đồng dựa vào nội

lực và do người dân làm chủ” để tránh nghĩa hẹp về tài sản (nhà cửa, tiền bạc….) và

phù hợp hơn với ngữ cảnh ở Việt Nam

Tiếp cận ABCD là một trong các phương pháp phát triển cộng đồng được sử dụng ngày càng phổ biến trong những năm gần đây ở nhiều quốc gia trên thế giới Bắt đầu ở

Mỹ, phương pháp ABCD đã lan rộng sang các nước khắp các châu lục như Canada, Anh, Úc, Newzeland, Ecuador, Kenya, Ethiopia, Tanzania, Philippine, Ấn Độ, Thái Lan … Nhiều tập huấn, mô hình áp dụng, hội thảo về ABCD đã được tổ chức hàng năm trên thế giới như ở Mỹ, Canada, Australia, thu hút nhiều chuyên gia và các nhà hoạch định chính sách trao đổi về lý luận và thực hành của phương pháp ABCD: năm

2008 Hội thảo ABCD Châu Á-Thái Bình Dương được tổ chức tại trường đại học tổng hợp Newcastle, Austrailia; năm 2009, một Hội thảo khác về ABCD cũng đã được Học viện Quốc Tế Coady, Canada tổ chức Tại Việt Nam, phương pháp này đã được Học viện Quốc Tế Coady-Canada tập huấn cho cựu học sinh IFP và một số cán bộ của các

tổ chức phi chính phủ và cơ quan nhà nước với sự tài trợ của Trung tâm trao đổi Giáo dục với Việt Nam (CEEVN) năm 2006 tại Đại học An Giang Cho đến nay Học viện Quốc Tế Coady đã đào tạo cho Việt Nam hơn hai mươi người, là cán bộ từ các cơ quan nhà nước và tổ chức phi chính phủ Nhiều khóa học, hội thảo, tư vấn, nghiên cứu về phương pháp ABCD đã được thực hiện tại một số tỉnh thành trong cả nước như Trung

tâm Nghiên cứu – Tư vấn Công tác Xã hội và Phát triển Cộng đồng (SDRC) tại TP Hồ Chí Minh, Trung tâm Khoa học sản xuất lâm nghiệp vùng Tây Bắc và Đại học Tây Bắc tại tỉnh Sơn La, Tổ chức CRS (Catholic Relief Service) tổ chức tại Hà Nội và Thanh Hóa, Trung tâm Nghiên cứu và Tư vấn Quản lý Tài Nguyên tại Huế, Hội người khuyết tật TP Cần Thơ, UBND tỉnh Đồng Nai, Kiên Giang Năm khóa tập huấn thường niên do Trung tâm trao đổi Giáo dục với Việt Nam tổ chức đã có hơn 130 cựu học sinh IFP và đối tác tham dự Các khóa tập huấn mở rộng, các buổi giới thiệu và tư vấn ABCD khắp các tỉnh thành đã thu hút sự tham gia của hàng trăm người Phương pháp đã được giới thiệu với Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Mô hình thí điểm phát triển nông thôn mới của bộ NN và PTNT đã áp dụng tiếp cận ABCD: Từ năm 2007-2009 Viện Quy hoạch và Thiết kế Nông Nghiệp xây dựng 12 mô hình, Viện Chính sách và Chiến lược Phát triển Nông nghiệp Nông thôn xây dựng 5 mô hình Nội dung của phương pháp cũng đã được đưa vào giáo trình giảng dạy cho sinh viên tại trường Đại học An Giang, trường Đại học mở TP Hồ Chí Minh Một số tổ chức tại Việt Nam cũng đã và đang áp dụng phương pháp này trong chương trình của mình như

tổ chức NMA (Norwegian Mision Alliance), tổ chức DRD Khuyết tật và Phát triển, tổ chức MCC (Mennonite Central Committee), tổ chức Maryknoll, Tổ chức World Vision Một nghiên cứu về câu chuyện thành công của HTX Tre Trúc Thu Hồng đã được thực hiện với sự hợp tác giữa Trung tâm Phát triển Cộng đồng Nông thôn, Bộ

NN và PTNT và Học viện Quốc Tế Coady-Canada

Hội thảo quốc gia lần thứ nhất về ABCD “Phát Triển Bền Vững dựa vào Nội Lực” đã được Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội và Trung Tâm trao đổi Giáo dục với Việt Nam đồng tổ chức vào ngày 13-14/11/2010 tại Hà Nội Hội thảo đã chia sẻ kinh

nghiệm áp dụng ABCD trong các lĩnh vực và vùng miền khác nhau để đưa ra phương hướng nhân rộng ABCD tại Việt Nam Tuyển tập những câu chuyện thành công từ phát huy nội lực đã được thu thập và xuất bản nhằm giới thiệu các thành công của cộng đồng bắt đầu từ phát huy nội lực 16 câu chuyện trong các lĩnh vực phát triển từ Bắc đến Nam: phát triển nông thôn, y tế, văn hóa giáo dục, môi trường, tạo việc làm, công tác xã hội, xây dựng cơ sở hạ tầng, quản lý đã cho thấy các yếu tố ABCD đã có ở Việt Nam và có khả năng áp dụng phương pháp này trong phát triển (xem thêm phụ lục)

1.2 ABCD – Một cách tiếp cận phát triển khác

ABCD là một phương pháp tiếp cận không bắt đầu từ “nhu cầu” mà tiếp cận từ "nội

lực" của cộng đồng Tiếp cận theo nhu cầu tập trung vào nhu cầu, sự thiếu hụt và các vấn đề của cộng đồng Đây hoàn toàn do cách nhìn nhận của chúng ta khi chúng ta coi nhu cầu, sự thiếu hụt và các vấn đề là thực tế toàn bộ hiện trạng của cộng đồng Phương pháp “tiếp cận theo nhu cầu” đã từng được các nhà tài trợ và các tổ chức phi chính phủ sử dụng và dùng các hỗ trợ từ bên ngoài (tài chính, kỹ thuật…) để đáp ứng nhu cầu cộng đồng và thực hiện sứ mệnh hoặc chủ định của tổ chức mình hay của nhà tài trợ Khác với các phương pháp ấy, ABCD giúp chúng ta có thể nhìn thấy các điểm

mạnh, các tiềm năng của cộng đồng và lấy chúng làm đòn bẩy đề khơi dậy và hướng dẫn người dân phát triển cộng đồng của họ

Phương pháp tiếp cận dựa vào nội lực nhìn nhận khả năng của người dân và các tổ chức tự nguyện của họ là nguồn lực xây lên một cộng đồng mạnh mẽ Với cách nhìn này, cộng đồng có thể gắn kết các sức mạnh theo một khối tổng hòa mới, các cơ hội mới, các nguồn thu nhập và các khả năng mới khác cho phát triển sản xuất và phát triển cộng đồng

Dưới đây là ví dụ minh họa về hai cách nhìn vào một cộng đồng

Các vấn đề Ví dụ về nội lực tại địa phương

Cá nhân trong cộng đồng có các kỹ năng xây dựng, có lịch

sử giúp đỡ nhau xây dựng và sửa chữa nhà cửa; có đất trống

và vật liệu xây dựng có sẵn ở địa phương

Cộng đồng thiếu nguồn lực,

trông chờ các hỗ trợ của nhà

nước

Cộng đồng đã từng có một lịch sử tự hào về đoàn kết và cùng nhau xây dựng cộng đồng (mà không cần nột sự hỗ trợ nào

từ bên ngoài) Thu nhập của người dân thấp Cá nhân có kỹ năng kinh doanh, gần chợ, có hội phụ nữ tích

cực, chính quyền địa phương sẵn sàng giúp đỡ, có các doanh nghiệp trong vùng hỗ trợ kỹ thuật

Thanh niên thiếu việc phải rời

quê đi làm ở các thành phố

Có các cơ hội kinh tế, có người trở về với cách làm ăn mới,

có thêm nguồn thu nhập khác cho gia đình

“Đối tượng thụ hưởng”có các nhu cầu và thiếu hụt

“ Người công dân” có các năng lực

và khả năng thiên phú

1.3 Người công dân và các tổ chức tự nguyện

Phương pháp tiếp cận ABCD nhấn mạnh vào vai trò tích cực của các thành viên trong cộng đồng với tư cách là những công dân Các cá nhân thể hiện mình là công dân khi

họ chịu trách nhiệm khởi xướng các hoạt động xây dựng cộng đồng trước khi có các

hỗ trợ từ bên ngoài hay của cơ quan chính quyền Quá trình phát triển này thông qua các tổ chức chính thức hay nhóm tự nguyện trong cộng đồng để cùng nhau tiến hành các hoạt động phát triển cộng đồng Dần dần, hoạt động của họ vượt ra khỏi mục đích thành lập ban đầu và đóng vai trò chính trong quá trình phát triển, liên kết các hoạt động của nó với các tổ chức kinh tế và chính quyền trong khu vực Các tổ chức tự nguyện có thể kể đến là câu lạc bộ phụ nữ giúp nhau làm kinh tế, nhóm tiết kiệm tín dụng, nhóm thanh niên làm ăn giỏi, hội nuôi ong hay hội hưu trí, hội bảo thọ… Đây có thể được coi là một dạng tổ chức cộng đồng cơ bản nhằm trao quyền cho các cá nhân cũng như huy động các khả năng của họ Phương pháp tiếp cận ABCD chú trọng đến việc huy động các tiềm năng và thế mạnh của các tổ chức này trong xây dựng và phát triển cộng đồng

Hai phương tiện để xây dựng cộng đồng

và sự khác biệt giữa chúng Các nhóm hội/tổ chức tự

nguyện Các tổ chức chính quyền/chính thống Cấu trúc Không chính thức, luân phiên

Hội viên quyết định phương hướng hành động và bầu ra ban điều hành

Chính thức, theo hệ thống cấp bậc Được tổ chức để thực thi các nhiệm vụ khác nhau Bổ nhiệm, phân công các ban điều hành, quản lý

Hình thức tham gia Tự nguyện, không có lương Có lương

tải thông tin

Các câu chuyện, mẩu chuyện, kinh nghiệm thực tế

Các nghiên cứu, số liệu, các điều tra

Vai trò thành viên Trung gian, hướng dẫn Quản lý, chuyên gia

Phương thức phân

quyền

Đồng thuận, ngang bằng, bình đẳng

Tập trung quyền kiểm soát vào những người lãnh đạo

Tập trung đến

người dân như

Công dân, thành viên, người đóng góp

Khách hàng, đối tượng hưởng thụ, người tiêu dùng

Động lực hành

động

Mơ ước, lo lắng, muốn thay đổi một điều gì đó tốt đẹp hơn, cải thiện tình hình khó khăn…

Điều khoản qui định trong hợp đồng lao động, sự phân công giao trách nhiệm, sự thăng tiến trong nghề nghiệp…

Tóm tắt nguyên lý chung của Phương pháp tiếp cận ABCD

 Một cách tiếp cận mới trong phát triển cộng động mang tính tích cực, bắt đầu từ

việc khơi dậy và phát huy những điểm mạnh, năng lực vốn có và thành công của cộng đồng làm điểm bắt đầu của sự thay đổi Từ đó xây dựng một tầm nhìn dài hạn cho cộng đồng với các kế hoạch phát triển cộng đồng cụ thể, phù hợp với các nguồn lực sẵn có

 Một chiến lược cho sự phát triển bền vững: Phát triển vận động từ bên trong ra,

dựa vào nội lực trước khi tìm kiếm các hỗ trợ từ bên ngoài, liên kết nguồn lực bên trong với môi trường bên ngoài

 Nội lực của cộng đồng gồm năm nguồn lực chính: con người, tài chính, cơ sở

vật chất-hạ tầng, tài nguyên thiên nhiên và vốn xã hội Tài sản xã hội được đưa vào trọng tâm của huy động nội lực, tập trung vào các mối liên kết và năng lực hợp tác của các nhóm, tổ chức trong cộng đồng

 Cơ sở chủ yếu của phương pháp là sự tham gia của người dân như một công

dân tích cực

 Các tổ chức bên ngoài cộng đồng (như các tổ chức phi chính phủ, cơ quan phát

triển của chính phủ…) chỉ đóng vai trò hỗ trợ, thúc đẩy, hoặc là cầu nối để giúp cộng đồng có thể liên kết và huy động các hỗ trợ từ bên ngoài cho các hoạt động của họ Cộng đồng địa phương được trao quyền ở cấp độ cao nhất, từ việc lập kế hoạch, ra quyết định và thực hiện các hoạt động, họ “cầm lái” quá trình phát triển của mình

 Sử dụng tổng hợp các kỹ thuật để phân tích, huy động và liên kết các nguồn lực

vì phát triển cộng đồng

2 Khái niệm về cộng đồng và phát triển cộng đồng

Cộng đồng gồm những người có đặc điểm hoặc mối quan tâm, lợi ích chung

 Cộng đồng địa lý:

Cùng điạ bàn, cùng lợi ích hoặc mối quan tâm

Chung đặc điểm văn hóa-xã hội

Có mối quan hệ ràng buộc

do lựa chọn cho mọi người, tôn trọng sự đa dạng, cộng tác để chia sẻ trách nhiệm vì mục đích chung

Phát triển là quá trình cải thiện về số lượng và chất lượng, về vật chất và tinh thần

nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của các thành viên trong cộng đồng

Phát triển cộng đồng

Khái niệm Phát triển Cộng đồng được Chính phủ Anh sử dụng đầu tiên, 1940:

“Phát triển Cộng đồng là một chiến lược phát triển nhằm vận động sức dân trong các cộng đồng nông thôn cũng như đô thị để phối hợp cùng những nỗ lực của nhà nước để cải thiện cơ sở hạ tầng và tăng khả năng tự lực của cộng đồng”

Định nghĩa của LHQ, 1956:

“Phát triển Cộng đồng là những tiến trình qua đó nỗ lực của dân chúng kết hợp với nỗ lực của chính quyền để cải thiện các điều kiện kinh tế, xã hội, văn hóa của các cộng đồng và giúp các cộng đồng này hội nhập và đóng góp vào đời sống quốc gia”

Theo Th.S Nguyễn Thị Oanh, 1995:

“Phát triển Cộng đồng là một tiến trình làm chuyển biến cộng đồng nghèo, thiếu tự tin thành cộng đồng tự lực thông qua việc giáo dục gây nhận thức về tình hình, vấn đề hiện tại của họ, phát huy các khả năng và tài nguyên sẵn có, tổ chức các hoạt động tự giúp, bồi dưỡng và củng cố tổ chức và tiến tới tự lực phát triển”

Phát triển cộng đồng do người dân làm chủ

Phát triển cộng đồng do người dân làm chủ thực sự là sự phát triển khi các tổ chức bên ngoài đóng vai trò thứ yếu Một số cá nhân tiêu biểu trong cộng đồng đóng vai trò xúc tác cho quá trình phát triển Họ là những người lãnh đạo của phong trào, có khả năng khơi dậy lòng tự hào và cơ hội phát triển, nhận ra các nội lực của cộng đồng, các tiềm năng khác của bà con họ hàng sống xa quê cũng như các tổ chức khác bên ngoài cộng đồng và sử dụng chúng cho công cuộc phát triển

Các ví dụ về phát triển cộng đồng do người dân làm chủ thành công thường là kết quả của việc gây dựng hoặc tái gây dựng các hoạt động phát triển kinh tế cộng đồng theo hướng từ bên trong ra Sự thành công trong việc huy động các nội lực cho phát triển không chỉ tạo sự tự tin và năng lực để tiếp tục thực hiện thêm các họat động khác mà còn thu hút được sự quan tâm hỗ trợ của các tổ chức bên ngoài cộng đồng

Các đặc điểm chung của Phát triển cộng đồng do người dân làm chủ:

1) Cộng đồng địa phương chủ động huy động nội lực trước khi tìm kiếm các hỗ trợ từ

bên ngoài

2) Người dân trong cộng đồng (không phải các cơ quan chính phủ hay các tổ chức phi chính phủ) là tâm điểm của việc khởi xướng, thiết kế và thực hiện các hoạt động phát triển

3 Nhu cầu và Nội lực

Thuật ngữ: nguồn lực, vốn và tài sản của cộng đồng

Trong các nghiên cứu về phát triển cộng đồng và các phương pháp tiếp cận phát triển dựa vào cộng đồng có nhắc nhiều đến từ: tài sản, nguồn lực, vốn của cộng đồng

Thông thường tài sản được hiểu là bất cứ vật gì mình sở hữu và có khả năng trao đổi được Trong từ điển tiếng Việt “Tài sản là của cải vật chất dùng vào mục đích sản xuất hoặc tiêu dùng” Trong phương pháp ABCD tài sản (assets) được dùng với nghĩa rộng hơn, tài sản được hiểu là tất cả những gì mà cộng đồng có thể sử dụng được để phát triển cộng đồng của mình, làm cho nó năng suất hơn Trong tài liệu sử dụng từ tài sản hay nguồn vốn đều có cùng một nghĩa

Nhà nghiên cứu Bebbington đã viết: “Các tài sản… không chỉ là các nguồn lực giúp

người dân tạo lập sinh kế mà nó còn cho họ năng lực để hành động” Phương pháp

ABCD tập trung vào phát huy các nội lực sẵn có, qua đó nâng cao năng lực sử dụng và quản lý các nguồn tài sản hiệu quả nhất để phát triển cộng đồng

 Vốn Con người: là những người dân trong cộng đồng với các kiến thức, kỹ

năng, sáng kiến, sức lao động của họ

 Vốn tự nhiên: tài nguyên thiên nhiên như đất đai, khí hậu, nguồn nước, sông

ngòi, rừng núi, khoáng sản, động thực vật Ví dụ như đất cao nguyên phù hợp trồng cây cà phê, khí hậu nhiệt đới có thể trồng các loại rau quanh năm

Có 6 loại tài sản được phân tích và tổng hợp gồm:

 Vốn vật chất: là những cơ sở vật chất trong cộng đồng như đường giao thông,

trạm điện, trường học, công sở, kênh mương; các phương tiện sản xuất, giao thông liên lạc, năng lượng; nhà cửa của người dân

 Vốn tài chính: gồm các nguồn tài chính của cá nhân và các tổ chức, các doanh

nghiệp, các cơ sở sản xuất trong cộng đồng hoặc ngoài cộng đồng mà có mối liên hệ với cộng đồng

 Vốn xã hội: Định nghĩa của Ngân hàng Thế giới 1999 “Tài sản xã hội xem xét

các thể chế, các quan hệ và quy tắc để định hình cho chất lượng và số lượng các quan hệ xã hội… Tài sản xã hội không phải là tổng của các các tổ chức đã tạo nên xã hội mà là chất kết dính chúng lại với nhau”

Vốn xã hội gồm những mối quan hệ giữa con người Đó là:

 Các nhóm, tổ chức, thể chế và các mối quan hệ giữa các tổ chức và cá nhân, giữa cá nhân và cá nhân, những mạng lưới hỗ trợ người dân

 Môi trường xã hội với những quy tắc, chính sách của nhà nước

 Vốn văn hóa: giá trị vật thể và phi vật thể giúp cộng đồng trong quá trình phát

triển Đó là truyền thống yêu nước, tinh thần đoàn kết, tình làng nghĩa xóm, tính cộng đồng, câu chuyện thành công của cộng đồng cùng nhau vượt qua khó khăn

để phát triển

Vai trò của vốn xã hội (các mối quan hệ xã hội)

Vốn xã hội có một vai trò rất quan trọng mở đường cho việc tiếp cận đến các nguồn lực khác Có hai hình thái vốn xã hội được các nhà nghiên cứu đề cập đến trong các

nghiên cứu của họ là vốn xã hội mang tính ràng buộc hay mối quan hệ họ hàng giữa

anh em, bà con, họ hàng, làng xóm ở bên trong cộng - mối quan hệ giúp chúng ta tồn

tại hiện hữu trong cộng đồng Vốn xã hội thứ hai là các mối quan hệ bắc cầu từ nội tại

bên trong cộng đồng ra các cộng đồng khác - mối quan hệ thông qua quen biết, bạn bè sống ở bên ngoài cộng đồng giúp chúng ta cải thiện các khả năng về sinh kế

Tâm điểm của phương pháp ABCD và các phương pháp tiếp cận dựa trên nội lực khác

có vai trò quan trọng của các tổ chức tự nguyện và mạng lưới các nguồn vốn xã hội Hai yếu tố này tạo nên một kết cấu hòa quyện giữa đời sống cộng đồng và các nỗ lực mang tính tập thể của cộng đồng Chính trong đời sống kết giao này, cộng đồng thể hiện được năng lực hành động như những công dân có trách nhiệm làm thay đổi và duy trì các mối quan hệ xã hội

4 Sự tham gia trong phát triển cộng đồng

Tham gia là có vai trò nhất định trong hoạt động nào đó Sự tham gia trong phát

triển cộng đồng nhấn mạnh vào tầm quan trọng về vai trò của người dân trong việc

nắm giữ toàn bộ quá trình phát triển của cộng đồng mình Chỉ có sự tham gia thực sự mới tạo ra khả năng để hành động

Tuy nhiên, nhiều khi chúng ta nhìn người dân được tham gia rất ít trong quá trình phát triển cộng đồng của họ Như vậy trong các trường hợp này chúng ta có thể nói rằng quá trình phát triển cộng đồng này được gắn mác là “có sự tham gia” Michael Woost (1997) đã đưa ra một ví dụ minh họa về sự gắn mác này trong bài viết của mình:

Người dân nghèo (đuợc phép) tham gia trong quá trình phát triển chỉ

trong chừng mực mà họ không cố gắng thay đổi qui luật của cuộc

chơi……Điều này giống như ngồi trên một cỗ xe phát triển theo hướng

từ trên xuống với những bánh xe được bôi trơn bằng những từ ngữ

phát triển từ dưới lên

Các hình thức tham gia từ thấp đến cao

Tham gia thụ

động

Người dân tham gia ở hình thức được bảo những gì sắp xảy ra hoặc đã xảy ra Họ là người hưởng lợi và họ chỉ tham gia chừng nào còn được hưởng lợi Việc quản lý dự án không cần tham vấn ý kiến của người dân

và các thông tin liên quan chỉ được chia sẻ trong nội bộ các chuyên gia phát triển cộng đồng mà thôi

Tham gia như

những người

đóng góp

Người dân tham gia bằng hình thức cung cấp thông tin, đóng góp vật chất hoặc sức lao động cho dự án Họ cũng có thể tham gia vào giai đọan thiết kế dự án nếu có, nhưng với vai trò không đáng kể

Tham gia như

những người

được tham vấn

Người dân sẽ được tham vấn về các vấn đề hay cơ hội của cộng đồng mình và về cách dự án sẽ được thiết kế Tuy nhiên quyết định dự án sẽ thiết kế như thế nào lại là do các chuyên gia phát triển cộng đồng thực hiện

Tham gia trong

quá trình ra

quyết định

Người dân tích cực tham gia trong quá trình phân tích và lập kế hoạch cùng với các chuyên gia phát triển cộng đồng Họ được tham gia vào việc ra quyết định ở cấp địa phương Các tổ chức mới được thành lập hoặc các tổ chức sẵn có được củng cố và người dân phần nào được tham gia trong việc duy trì cơ cấu và hoạt động của các tổ chức này

sự hỗ trợ của các chuyên gia phát triển cộng đồng nhưng luôn duy trì kiểm soát toàn bộ quá trình phát triển của cộng đồng họ

Các cấp độ của sự tham gia và cấp độ mà phương pháp ABCD hướng đến:

Tự vận động

và làm chủ quá trình phát triển Tham gia

trong quá trình ra quyết định Tham gia thực

hiện các hoạt động

Tham gia như những người được tham vấn Tham gia

như những người đóng góp

Tham gia

thụ động

ABCD

5 Các ảnh hưởng về mặt lý thuyết đến phương pháp ABCD

Các phương pháp phát triển cộng đồng luôn bị ảnh hưởng trước những thay đổi rất lớn

do sự gia tăng toàn cầu hóa của nền kinh tế thế giới Kèm theo những thay đổi này là các ý tưởng mới làm thế nào để đưa ra các tiếp cận mới trong phát triển cộng đồng Dưới đây là một số ảnh hưởng chính được phản ánh trong phương pháp tiếp cận dựa vào nội lực (ABCD)

- Sự công nhận các sáng kiến phát triển cộng đồng thành công mà được thực hiện

với rất ít hỗ trợ từ bên ngoài – “ hay còn gọi là phát triển nội sinh”

- Hiểu biết sâu hơn về những gì là động lực thúc đẩy các cộng đồng tự vận động

- Các bài học thu được từ các phương pháp tiếp cận phát triển cộng đồng tổng hợp

- Lý thuyết về phát triển kinh tế cộng đồng

- Các bài học từ lý luận và thực tiễn của việc trao quyền, sự tham gia và quyền

công dân

5.1 Các kinh nghiệm về cộng đồng phát triển nội sinh (phát triển bằng nội lực)

Phương pháp tiếp cận ABCD được truyền cảm hứng từ những cộng đồng tự mình huy động các nguồn lực của bản thân để thay đổi tình hình kinh tế hay xã hội một cách tích cực Có khi quá trình này diễn ra trong hàng thế hệ Những kết quả đạt đuợc có thể ở những cộng đồng nông thôn nhỏ bé nhưng cũng có khi là rất lớn và đa dạng ở các cộng đồng đô thị

5.2 Sự thôi thúc, động lực và sự huy động: Bài học từ các phong trào xã hội tích cực

Ý tưởng về ABCD của John McKnight and Jody Kretzmann được hình thành từ một nghiên cứu tiến hành trong 5 năm về các sáng kiến cộng đồng thành công và các kinh nghiệm khi họ còn là các nhà tổ chức cộng đồng tại Chicago trong những năm 60, khi phong trào Quyền công dân lên đến đỉnh điểm

5.3 Bài học từ các phương pháp Phỏng vấn tích cực

Phát triển cộng đồng có hiệu quả khi mối quan hệ với cộng đó được xây dựng Đánh giá cao các thành tựu và điểm mạnh của cộng đồng là một trong các nhân tố quan trọng để xây dựng mối quan hệ này Phương pháp này được Trường đại học Case Western University phát triển và dựa trên một nguyên tắc chính là cổ vũ các thay đổi tích cực trong các tổ chức hay cộng đồng bằng cách tập trung vào các kinh nghiệm và thành công nhất của tổ chức hay cộng đồng đó trong quá khứ Các cuộc phỏng vấn và

kể chuyện theo nhóm sẽ được thực hiện nhằm rút ra các kỷ niệm hoặc sự kiện thành công đáng nhớ và phân tích tổng hợp các thành công này Kết qủa phân tích sẽ được

tham khảo sử dụng cho việc lập kế hoạch nhằm thay đổi tổ chức cộng đồng hay hành động của cộng đồng sau này

5.4 Sự trao quyền, sự tham gia và quyền công dân: lý luận và thực tiễn

Một trong các chủ đề trung tâm của ABCD là trao quyền quyết định nhiều hơn nữa cho cộng đồng Phát triển có sự tham gia, như là một tiếp cận mới, đã thúc đẩy và tạo ra các thay đổi giúp nâng cao năng lực cho những người bị thiệt thòi, giúp xã hội công nhận các kiến thức và kinh nghiệm của họ và đưa họ vào vai trò trung tâm trong việc

ra quyết định

Nhiều tổ chức phi chính phủ và các cơ quan chính phủ thường sử dụng các thuật ngữ

có sự tham gia của cộng đồng nhưng đôi lúc sự tham gia này chỉ dừng ở mức độ là tham vấn ý kiến cộng đồng hơn là tạo điều kiện thúc đẩy cho cộng đồng tự ra quyết định

Tiếp cận ABCD và những di sản của phát triển có sự tham gia đã gặp nhau tại một điểm trong việc giúp cho người dân biết tham gia một cách có hiệu quả bằng cách cử các đại diện của mình tham dự vào các cấp chính quyền địa phương một cách dân chủ

Để mở rộng hơn nữa sự tham gia dân chủ này, các tổ chức bên ngoài cộng đồng như các cơ quan nhà nước, các tổ chức phi chính phủ khi áp dụng tiếp cận ABCD cần phải lưu ý một nguyên tắc là” khởi xướng nhưng không lãnh đạo” và luôn củng cố và cổ vũ các hành động tập thể của các tổ chức tự nguyện trong cộng đồng Mặc dù các tổ chức này có thể hoạt động chưa chuyên nghiệp nhưng vẫn nên được coi là tâm điểm của các hành động và các tổ chức bên ngoài chỉ đóng vai trò cung cấp thông tin và hỗ trợ các nguồn lực khi được đề nghị

5.5 Các phương pháp phát triển cộng đồng tổng hợp: Lý luận và thực tiễn

Tiếp cận sinh kế bền vững

Khái niệm Sinh kế bền vững được hình thành từ các nghiên cứu của Robert Chambers

và các nhà khoa học khác vào những năm 80 Sau đó nó được Cơ quan phát triển Quốc

tế Anh Quốc (DFID) phát triển thành một phương pháp tiếp cận đặc biệt cùng với sự

hỗ trợ của Viện nghiên cứu phát triển (UK)

Những chuyên gia đề xuất về “Sinh kế bền vững” nhận thấy ngoài các hoạt động tạo

thu nhập phải đưa thêm nhiều nhân tố khác nữa trong hoạt động giảm nghèo như: bối cảnh dễ tổn thương trong đó người dân nghèo tìm ra chính mình, các chiến lược mà các hộ gia đình và cộng đồng sử dụng để giải quyết các cú sốc trong bối cảnh đó Tất

cả các nguồn lực về “con người, tài chính, xã hội, vật chất (cơ sở hạ tầng) và tài

nguyên thiên nhiên” cũng như là các quá trình và cấu trúc lớn hơn (bao gồm các cơ

quan, tổ chức, chính sách và luật pháp) tạo nên các sinh kế của người dân

Phương pháp ABCD cũng tập trung xác định và phân tích 5 nguồn lực (in nghiêng phía trên) của cộng đồng và liên kết chúng một cách chặt chẽ để tạo một tổng lực giúp người dân hiện thực hóa các cơ hội phát triển trong nhiều lĩnh vực khác nhau bao gồm

cả sinh kế

Sơ đồ minh họa Tiếp cận sinh kế bền vững

Gây dựng tài sản (nội lực)

Nhà nghiên cứu Bebbington đã viết: “Các tài sản… không chỉ là các nguồn lực giúp người dân tạo lập sinh kế mà nó còn cho họ năng lực để hành động” Phương pháp ABCD tập trung vào phát huy các nội lực sẵn có để phát triển cộng đồng, qua đó nâng cao năng lực sử dụng và quản lý các nguồn tài sản của cộng đồng có hiệu quả nhất Một khi cộng đồng phát triển, một số tài sản cũng phát triển lớn mạnh hơn, tạo cho người dân tự tin và có khả năng thực hiện nhiều hành động để tiếp tục phát triển cộng đồng hơn nữa Gây dựng tài sản ở nghĩa rộng hơn là tạo một môi trường giúp năng lực

được sinh ra và duy trì để tiếp tục các hành động

Phát triển kinh tế cộng đồng: Lý luận và thực tiễn

Phương pháp tiếp cận ABCD là một chiến lược cho phát triển kinh tế cộng đồng theo định hướng của người dân

Chính sách và Thể chế

Bối cảnh dễ tổn thương

Chiến lược Sinh kế bền vững

Chính sách và Thể chế

Bối cảnh dễ tổn thương

Chiến lược Sinh kế bền vững

Cho đến hiện tại, lý thuyết về phát triển kinh tế cộng đồng (KTCD) dựa chủ yếu vào lý thuyết phát triển cộng đồng hơn là lý thuyết về kinh tế

Ba mô hình phát triển của phát triển kinh tế cộng đồng (KTCD)

Qúa trình phát triển

Ngoại sinh Nội sinh

Tập trung vào cải cách Tập trung vào năng lực Tập trung vào năng lực

các hệ thống kinh tế kinh tế của các cá nhân kinh tế của các nhóm

KTCĐ là các phương KTCĐ là các phương tiện KTCĐ là các phương tiện

tiện phát triển KT tăng cường năng lực của để tăng cường trao quyền cho

người nghèo để trở nên các cá nhân và tập thể, và quản

Cộng đồng được xác Cộng đồng có xu hướng Cộng đồng được tự xác định - định chặt chẽ bởi xác định theo qui mô nhân theo một nhóm có cùng chung các địa giới hành chính khẩu học-tập trung vào những một cam kết nào đó

người có kinh tế khó khăn

Sự tư hữu hóa các nguồn Dịch vụ hỗ trợ, khuyến

Cải cách hệ thống tài chính Các tổ chức tài chính vi mô

Thu hút phát triển công Phát triển kỹ năng làm chủ

Quản lý các nguồn lực dựa vào cộng đồng Các ngân hàng thôn, liên hiệp tín dụng, HTX tín dụng và tiết kiệm Phát triển các HTX, doanh nghiệp cộng đồng

ABCD hướng tới khu vực này trong phát triển Kinh tế cộng đồng