Quan niệm về dạy học tích hợp và phân hóa. Thế nào là dạy học tích hợp? Thế nào là dạy học phân hóa? Tích hợp và phân hóa trong giáo dục phổ thông là vấn đề không mới nhưng luôn được đặt ra trong các lần thay đổi chương trình giáo dục gần đây
Trang 1Quan niệm về dạy học tích hợp và phân hóa
1 Tích hợp là một hoạt động mà ở đó cần phải kết hợp, liên hệ, huy động các
yếu tố, nội dung gần và giống nhau, có liên quan với nhau của nhiều lĩnh vực để giải quyết, làm sáng tỏ vấn đề và cùng một lúc đạt được nhiều mục tiêu khác nhau
Dạy học tích hợp là định hướng về nội dung và phương pháp dạy học, trong đó
giáo viên tổ chức, hướng dẫn để học sinh biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập; thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới; phát triển được những năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề trong học tập và trong thực tiễn cuộc sống
Có các dạng dạy học tích hợp sau:
a) Tích hợp trong một môn học: cố gắng gắn kết, đảm bảo tính đồng bộ giữa các
nội dung có liên quan của các phân môn trong một môn học; hoặc lồng ghép các
vấn đề cần thiết nhưng không thành môn học (như các nội dung về môi trường, năng lượng, biến đổi khí hậu, kĩ năng sống, dân số, sức khỏe sinh sản,…) vào
nội dung của mỗi môn học tùy theo đặc trưng của từng môn
b) Tích hợp nhiều lĩnh vực thành một môn học với 02 mức độ: Tích hợp cao là tích hợp các kiến thức liên quan tới lĩnh vực khoa học tự nhiên như lý, hóa, sinh thành môn khoa học tự nhiên và các kiến thức về khoa học xã hội như sử, địa, đạo đức, giáo dục công dân thành thành môn Tìm hiểu xã hội hoặc Khoa học xã hội Mức độ Tích hợp thấp là vẫn giữ các môn riêng, nhưng lựa chọn và
sắp xếp các nội dung, chủ đề/ đề tài gần nhau của các môn học này để làm sáng
tỏ cho nhau; đồng thời thiết kế các chủ đề dạy học mang tính liên môn
2 Phân hóa là một hoạt động mà ở đó cần phải phân loại và chia tách các đối
tượng, từ đó tổ chức, vận dụng nội dung, phương pháp và hình thức sao cho phù hợp với đối tượng ấy nhằm đạt hiệu quả cao
Trang 2Dạy học phân hóa là định hướng về nội dung và phương pháp dạy học, trong đó
giáo viên tổ chức dạy học tùy theo đối tượng, nhằm bảo đảm yêu cầu giáo dục phù hợp với đặc điểm tâm- sinh lý, nhịp độ, khả năng, nhu cầu và hứng thú khác nhau của những người học; trên cơ sở đó phát triển tối đa tiềm năng vốn có của mỗi học sinh
Có các dạng dạy học phân hóa sau:
a) Phân hóa trong (còn gọi là phân hóa vi mô) là với mỗi chương trình học, cách
dạy học chú ý tới các đối tượng riêng biệt, cá nhân hóa người học trên lớp, phù
hợp với từng đối tượng để tăng hiệu quả dạy học, kết quả phân hóa trong phụ
thuộc chủ yếu vào năng lực người dạy
b) Phân hóa ngoài (còn gọi là phân hóa vĩ mô) là cách dạy theo các chương
trình khác nhau cho các nhóm người học khác nhau nhằm đáp ứng được nhu
cầu, sở thích và năng lực của từng nhóm người học Kết quả phân hóa ngoài phụ
thuộc chủ yếu vào việc thiết kế nội dung chương trình các môn học
Phân hóa ở chương trình giáo dục phổ thông mới
Quán triệt yêu cầu đã nêu trong Nghị quyết số 29 của Ban chấp hành TW về xây dựng và chuẩn hoá nội dung giáo dục phổ thông theo hướng “tích hợp cao ở các lớp học dưới và phân hoá dần ở các lớp học trên; giảm số môn học bắt buộc; tăng môn học, chủ đề và hoạt động giáo dục tự chọn”, chương trình GDPT mới thể hiện yêu cầu phân hóa trên hai bình diện lớn:
a) Phân hóa trong (vi mô) tiếp tục được quán triệt ở tất các các cấp, lớp học, tất cả các môn học/hoạt động giáo dục Để thực hiện hướng phân hóa này, việc thiết kế yêu cầu cần đạt (chuẩn) của chương trình và đặc biệt cách biên soạn sách giáo khoa cần chú ý đến các yêu cầu và mức độ khác nhau của cùng một vấn đề/ đề tài Ngoài ra để phân hóa trong có hiệu quả cần
đề cao phương pháp dạy học của giáo viên và cách kiểm tra, đánh giá kết quả học tập
b) Phân hóa ngoài (vĩ mô) được thể hiện ở các cấp theo 2 hình thức:
- Xây dựng một số môn học theo các học phần (mô-đun) và các chủ đề
Trang 3khác nhau để học sinh tự chọn cho phù hợp với nguyện vọng của bản thân
và khả năng tổ chức của nhà trường Theo hướng này, các môn học như Giáo dục thể chất, Hoạt động trải nghiệm ở Tiểu học; các môn Công nghệ, Tin học, Giáo dục thể chất và hoạt động trải nghiệm ở THCS đều được thiết kế thành các học phần và chủ đề để học sinh tự chọn
-Phân hóa bằng dạy học tự chọn ở Trung học phổ thông (giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp) theo hướng: Học sinh học một số môn học bắt buộc (Toán, Ngữ văn, Ngoại ngữ 1, Giáo dục thể chất, Giáo dục quốc phòng an ninh, Hoạt động trải nghiệm ; còn lại sẽ được tự chọn 5 môn trong 3 nhóm môn ( mỗi nhóm
ít nhất 1 môn) gồm: Khoa học xã hội (Lịch sử, Địa lý, Giáo dục công dân) ; Khoa học tự nhiên (Vật lý, Hóa học, Sinh học); Công nghệ và nghệ thuật (Công nghệ, tin học, Nghệ thuật)
Ở nhóm môn Công nghệ và Nghệ thuật, nội dung các môn học cũng được biên
soạn theo các học phần để học sinh lựa chọn cho phù hợp Ngoài ra chương trình THPTcủa hầu hết các môn học còn có hệ thống
các chuyên đề học tập nhằm phân hóa sâu, giúp học sinh tăng cường kiến thức
và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức giải quyết các vấn đề của thực tiễn, đáp ứng yêu cầu hướng nghiệp Ở mỗi lớp cấp THPT, học sinh được chọn 3 cụm chuyên đề của 3 môn học phù hợp với nguyện vọng của bản thân và điều kiện tổ chức của nhà trường
Chương trình GDPT mới còn thực hiện phân hóa ở các nội dung địa phương và các môn học tự chọn là Tiếng dân tộc thiểu số và Ngoại ngữ được thực hiện ở tất
cả các cấp học
Tóm lại có thể thấy yêu cầu phân hóa ngoài ở THPT được thể hiện ở nhiều bình diện: i) phân hóa bằng cách cho học sinh tự chọn các học phần và các chủ đề trong một số môn/ hoạt động; ii) phân hóa bằng việc cho tự chọn các môn học trong 3 nhóm môn; iii) phân hóa bằng hệ thống chuyên đề chuyên sâu ở các môn; iv) phân hóa bằng nội dung địa phương, các môn tiếng dân tộc và ngoại ngữ
Trang 4Theo Chương trình môn Sinh học được Bộ GD&ĐT công bố, Sinh học là môn học được lựa chọn trong nhóm môn khoa học tự nhiên ở giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp Thời lượng cho mỗi lớp là 105 tiết/năm học, dạy trong 35 tuần Trong đó, thời lượng dành cho nội dung cốt lõi là 70 tiết Thời lượng dành cho các chuyên đề học tập là 35 tiết
Nội dung bao quát các cấp độ tổ chức sống
Nội dung giáo dục cốt lõi của môn Sinh học bao quát các cấp độ tổ chức sống, gồm: phân tử, tế bào, cơ thể, quần thể, quần xã - hệ sinh thái, sinh quyển Kiến thức về mỗi cấp độ tổ chức sống bao gồm: cấu trúc, chức năng; mối quan hệ giữa cấu trúc, chức năng và môi trường sống
Từ kiến thức về các cấp độ tổ chức sống, chương trình môn học khái quát thành các đặc tính chung của thế giới sống như: trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng, sinh trưởng và phát triển, sinh sản, cảm ứng, di truyền, biến dị và tiến hóa
Thông qua các chủ đề nội dung, chương trình môn học trình bày các thành tựu công nghệ sinh học trong chăn nuôi, trồng trọt, xử lí ô nhiễm môi trường, nông nghiệp và thực phẩm sạch; trong y - dược học
Bên cạnh nội dung giáo dục cốt lõi, trong mỗi năm học, những học sinh có thiên hướng hoặc hứng thú với sinh học và công nghệ sinh học được chọn học một số chuyên đề học tập
Hệ thống các chuyên đề học tập môn Sinh học chủ yếu được phát triển từ nội dung các chủ đề sinh học ứng với chương trình mỗi lớp 10, 11, 12
Các chuyên đề nhằm mở rộng, nâng cao kiến thức, rèn luyện kĩ năng thực hành, tìm hiểu ngành nghề để trực tiếp định hướng, làm cơ sở cho các quy trình kĩ thuật, công nghệ thuộc các ngành nghề liên quan đến sinh học
Nội dung các chuyên đề hướng đến các lĩnh vực của nền công nghiệp 4.0 như: công nghệ sinh học trong nông nghiệp, y - dược, chế biến thực phẩm, bảo vệ
Trang 5môi trường, năng lượng tái tạo, Các lĩnh vực công nghệ này ứng dụng theo cách tích hợp các thành tựu không chỉ của sinh học mà còn của các khoa học liên ngành (giải trình tự gene, bản đồ gene, liệu pháp gene, ), trong đó công nghệ thông tin có vai trò đặc biệt quan trọng
5 lưu ý phương pháp giáo dục môn Sinh học
Phương pháp giáo dục môn Sinh học được thực hiện theo các định hướng chung sau:
Thứ nhất: Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh; tránh áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc; tập trung bồi dưỡng năng lực tự chủ và tự học để học sinh có thể tiếp tục tìm hiểu, mở rộng vốn tri thức, tiếp tục phát triển các phẩm chất, năng lực cần thiết sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông
Thứ 2: Rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức sinh học để phát hiện và giải quyết các vấn đề trong thực tiễn; khuyến khích và tạo điều kiện cho học sinh được trải nghiệm, sáng tạo trên cơ sở tổ chức cho học sinh tham gia các hoạt động học tập, khám phá, vận dụng
Thứ 3: Vận dụng các phương pháp giáo dục một cách linh hoạt, sáng tạo, phù hợp với mục tiêu, nội dung giáo dục, đối tượng học sinh và điều kiện cụ thể Tùy theo yêu cầu cần đạt, giáo viên có thể sử dụng phối hợp nhiều phương pháp dạy học trong một chủ đề
Các phương pháp dạy học truyền thống (thuyết trình, đàm thoại, ) được sử dụng theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh Tăng cường sử dụng các phương pháp dạy học hiện đại đề cao vai trò chủ thể học tập của học sinh (dạy học thực hành, dạy học dựa trên giải quyết vấn đề, dạy học bằng dự
án, dạy học dựa trên trải nghiệm, khám phá; dạy học phân hóa, cùng các kĩ thuật dạy học phù hợp)
Thứ 4: Các hình thức tổ chức dạy học được thực hiện một cách đa dạng và linh hoạt; kết hợp các hình thức học cá nhân, học nhóm, học ở lớp, học theo hợp đồng, học đảo ngược, học trực tuyến,
Trang 6Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học sinh học Coi trọng các nguồn tư liệu ngoài sách giáo khoa và hệ thống các thiết bị dạy học; khai thác triệt để những lợi thế của công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy học trên các phương tiện kho tri thức, đa phương tiện, tăng cường sử dụng các tư liệu điện tử (như phim thí nghiệm, thí nghiệm ảo, thí nghiệm mô phỏng, )
Thứ 5: Dạy học tích hợp thông qua các chủ đề kết nối nhiều kiến thức với nhau Dạy các chủ đề này, giáo viên cần xây dựng các tình huống đòi hỏi học sinh vận dụng kiến thức, kĩ năng để giải quyết các vấn đề về nhận thức, thực tiễn và công nghệ