Tổ chức thanh niên tiền phong trong cuộc vận động cách mạng tháng tám 1945 ở sài gòn gia định

Với thắng lợi của CMT8 “Chẳng những giai cấp lao động và nhân dân Việt Nam ta có thể tự hào, mà giai cấp lao động và những dân tộc bị áp bức nơi khác cũng có thể tự hào rằng lần này là l

36

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

PHẠM VĂN LƯƠNG

TỔ CHỨC THANH NIÊN TỀN PHONG TRONG CUỘC VẬN ĐỘNG CÁCH MẠNG THÁNG TÁM 1945 Ở SÀI GÒN – GIA ĐỊNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ

TP.HỒ CHÍ MINH – 2016

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

PHẠM VĂN LƯƠNG

TỔ CHỨC THANH NIÊN TỀN PHONG TRONG CUỘC VẬN ĐỘNG CÁCH MẠNG THÁNG TÁM 1945 Ở SÀI GÒN – GIA ĐỊNH

Chuyên ngành: LỊCH SỬ VIỆT NAM

Mã số: 60.22.03.13

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS TRẦN VŨ TÀI

TP.HỒ CHÍ MINH - 2016

LỜI CẢM ƠN

Luận văn được thực hiện và hoàn thành tại trường Đại học Vinh dưới

sự hướng dẫn của TS Trần Vũ Tài, Trưởng khoa Lịch sử - Trường Đại học Vinh

Trong suốt thời gian học tập và thực hiện luận văn, tác giả đã nhận được sự hướng dẫn, giúp đỡ tận tình, chu đáo của TS Trần Vũ Tài Nhân dịp này, tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Trần Vũ Tài, người

đã trực tiếp dành nhiều thời gian, công sức, hướng dẫn tận tình, giúp tác giả trong thời gian qua

Qua đây tác giả xin bày tỏ lời cảm ơn tới các thầy, cô giáo Khoa Lịch

sử, Khoa Sau Đại học - Trường Đại học Vinh, tác giả cũng xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới những người thân trong gia đình, bạn bè đã động viên, tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp đỡ tác giả trong quá trình làm luận văn Với thời gian và kiến thức có hạn nên quá trình hoàn thành luận văn của tác giả còn nhiều thiếu sót Kính mong nhận được sự góp ý của các thầy,

cô giáo cùng bạn đọc để luận văn của tác giả được hoàn thiện hơn

MỤC LỤC

DANH MỤC QUY ƯỚC NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT 1

MỞ ĐẦU 2

CHƯƠNG 1 SỰ RA ĐỜI CỦA TỔ CHỨC THANH NIÊN TIỀN PHONG 1.1 Hoàn cảnh ra đời của Tổ chức TNTP 10

1.1.1 Thời kỳ từ khi có Đảng đến Khởi nghĩa Nam kỳ (1940) 10

1.1.2.Tình hình khó khăn ở Nam kỳ sau ngày 23/11/1940 14

1.1.3 Thành lập Xứ ủy Tiền Phong và việc giải quyết khó khăn về lực lượng cách mạng 19

1.1.4 Thành lập Xứ ủy mới (Giải Phóng) 23

1.2 Sự ra đời của Tổ chức TNTP 25

1.2.1 Những điều kiện hình thành tổ chức 25

1.2.2 Sự ra đời và phát triển của TNTP 30

Tiểu kết chương 1 35

CHƯƠNG 2 QUÁ TRÌNH HOẠT ĐỘNG CỦA TỔ CHỨC THANH NIÊN TIỀN PHONG TRONG CUỘC VẬN ĐỘNG CÁCH MẠNG THÁNG TÁM 1945 Ở SÀI GÒN – GIA ĐỊNH 2.1 Về tổ chức và phương thức hoạt động 37

2.1.1 Về tổ chức 37

2.1.2 Về phương thức hoạt động 40

2.2 Chủ trương tập hợp lực lượng của tổ chức TNTP 43

2.2.1 Chủ trương tập hợp lực lượng Thanh niên, học sinh – sinh viên 43

2.2.2 Chủ trương tập hợp các lực lượng khác 45

2.3 Các hoạt động của TNTP trong cuộc vận động CMT8 1945 ở SG - GĐ 47

2.3.1 Trước ngày Tổng khởi nghĩa giành chính quyền 47

2.3.2 Trong cuộc tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở SG - GĐ 51

2.3.2.1 Trước khi gia nhập Mặt trận Việt Nam Độc lập Đồng minh 51

2.3.2.2 Cùng Mặt trận Việt Nam Độc lập Đồng minh tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở SG - GĐ 54

Tiểu kết chương 2 69

CHƯƠNG 3 VAI TRÒ CỦA TỔ CHỨC THANH NIÊN TIỀN PHONG ĐỐI VỚI THÀNH CÔNG CỦA CÁCH MẠNG THÁNG TÁM 1945 Ở SÀI GÒN – GIA ĐỊNH 3.1 Vai trò của của TNTP trong Tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở SG - GĐ 70

3.1.1 Tập hợp lực lượng trong cuộc vận động CMT8 1945 ở SG – GĐ 70

3.1.2 Tham gia tổng khởi nghĩa giành chính quyền 72

3.1.3 Tổ chức quần chúng đứng lên Tổng khởi nghĩa giành chính quyền 74

3.3 Bài học kinh nghiệm trong xây dựng tổ chức TNTP 75

3.3.1 Bài học về tương kế tựu kế trong việc thành lập tổ chức TNTP 75

3.3.2 Bài học về hình thành một mặt trận dân tộc rộng rãi 77

3.3.3 Bài học về lợi dụng đấu tranh hợp pháp 77

Tiểu kết chương 3 78

KẾT LUẬN 80

TÀI LIỆU THAM KHẢO 82

PHỤ LỤC 86

1

DANH MỤC QUY ƯỚC NHỮNG CHỮ VIẾT TẮT

SG - GĐ Sài Gòn – Gia Định

sử dân tộc Việt Nam, mở đầu thời kỳ tan rã không gì cứu vãn nổi của chủ nghĩa thực dân cũ, góp phần to lớn vào sự nghiệp đấu tranh chống chủ nghĩa

đế quốc và giải phóng dân tộc Với thắng lợi của CMT8 “Chẳng những giai cấp lao động và nhân dân Việt Nam ta có thể tự hào, mà giai cấp lao động và những dân tộc bị áp bức nơi khác cũng có thể tự hào rằng lần này là lần đầu tiên trong lịch sử cách mạng của các dân tộc thuộc địa và nửa thuộc địa, một Đảng mới 15 tuổi đã lãnh đạo cách mạng thành công, đã nắm chính quyền toàn quốc”31;159

Cùng với nhân dân cả nước, dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhân dân Sài Gòn – Gia Định (SG - GĐ) đã nhất tề đứng dậy khởi nghĩa giành chính quyền trong mùa thu lịch sử 1945 Thắng lợi của cuộc khởi nghĩa CMT8 ở SG – GĐ

đã góp phần quan trọng đưa cuộc Tổng khởi nghĩa trên phạm vi cả nước nhanh chóng đi đến thắng lợi và tạo điều kiện thuận lợi cho sự ra đời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Nhà nước công nông đầu tiên ở Châu Á

Trong cuộc tổng khởi nghĩa giành chính quyền tại SG - GĐ dưới sự lãnh đạo của Đảng cùng với nhân dân, có một lực lượng cách mạng hết sức quan trọng đã góp phần hết sức quan trọng cho thắng lợi của CMT8 ở SG -

GĐ là tổ chức Thanh niên Tiền phong (TNTP)

Tìm hiểu về tổ chức TNTP và vai trò của tổ chức này trong việc tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở SG - GĐ là một công việc cần thiết, nhằm

3

khơi dậy truyền thống cách mạng, động viên các tầng lớp nhân dân hăng hái tham gia vào công cuộc xây dựng thành phố trở thành một trung tâm kinh tế, văn hóa, tài chính và du lịch lớn của cả nước và khu vực Đồng thời để Đảng vận dụng những bài học kinh nghiệm của CMT8 vào quá trình lãnh đạo thực hiện nhiệm vụ chính trị trong giai đoạn cách mạng hiện nay

Xuất phát từ tất cả các lý do trên, tác giả đã quyết định chọn đề tài luận văn thạc sỹ của mình là: “Tổ chức TNTP trong cuộc vận động CMT8 1945 ở

SG - GĐ”

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1.Tình hình nghiên cứu ngoài nước

Hiện nay có một số công trình nghiên cứu liên quan đến CMT8 của các học giả người nước ngoài như: “Histoire de 1940 – 1952” của Davillers; Le destin de l’Indochine souvenirs et documents 1941 - 1951 (Số phận Đông Dương, ký ức và tài liệu 1941 - 1951) của Sabatter Gabriel; Legrand Julien L’Indocchine à l’hane Japonaise La vérité sur le coup de force… (Đông Dương trước giờ của Nhật Bản Sự thực về cuộc đảo chính…) của Legrand Julien…Các công trình nghiên cứu trên đã cung cấp những tư liệu quý những vấn đề về CMT8 trên phạm vi toàn cục ở cả nước hay toàn Đông Dương, những vấn đề liên quan đến Sài Gòn - Chợ Lớn, Gia Định cũng được đề cập đến Tuy nhiên, các công trình này chỉ dừng lại ở một số khía cạnh chung về CMT8 mà chưa đi nghiên cứu sâu về tổ chức TNTP và vai trò của tổ chức này đối với cuộc vận động CMT8 ở SG - GĐ

4

2.2.Tình hình nghiên cứu trong nước

TNTP là một tổ chức các mạng được ra đời với sự gợi ý của Nhật Tuy nhiên, tổ chức này đã được các đồng chí lãnh đạo trong Xứ ủy Nam kỳ chỉ đạo và trở thành một tổ chức của cách mạng Nghiên cứu về tổ chức TNTP được giới nghiên cứu trong nước và các cơ quan khoa học rất quan tâm Đáng

chú ý là các cuốn sách như: “TNTP và các phong trào học sinh sinh viên, trí thức Sài Gòn 1939 – 1945” của Huỳnh Văn Tiểng và Bùi Đức Tịnh xuất bản

năm 1995, cuốn sách đã trình bày sơ lược về tổ chức TNTP từ kế hoạch

thành lập, Hội đồng quản trị của tổ chức, hay như cuốn: “Sự phát triển của tổ chức Phong trào học sinh – sinh viên Sài Gòn thời kỳ chống Pháp xâm lược

1858 – 1954” của Trần Văn Nhiệm xuất bản năm 2014 đã nêu lên được quá

trình hình thành tổ chức TNTP, những hoạt động chính của tổ chức Cùng với

đó các công trình nghiên cứu khi nói về CMT8 cũng đều nói đến tổ chức TNTP ở một mức độ nhất định

Có một số cuộc hội thảo, tọa đàm và bài viết trên các báo chí nói về tổ

chức TNTP như: Tài liệu toạn đàm “Tiền phong và Giải phóng” của Trường

Nguyễn Ái Quốc, năm 1963 lưu giữ tại Phòng Nghiên cứu Lịch sử Đảng

thành phố Hồ Chí Minh; “Tìm hiểu tổ chức TNTP” của Phạm Ngọc Bích in trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử số 4 năm 1994, hay bài viết “Đánh giá đúng TNTP theo quan điểm lịch sử” của Trần Bạch Đằng in trên Tạp chí Nghiên

cứu Lịch sử số 4 năm 1994 Tuy nhiên, chưa có một nghiên cứu nào nghiên cứu một cách toàn diện và hệ thống về tổ chức TNTP và vai trò của tổ chức này đối với cuộc vận động CMT8 ở SG - GĐ

5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng của luận văn là tổ chức TNTP và vai trò của tổ chức này đối với thành công của CMT8 ở SG - GĐ nói chung và Nam Kỳ nói riêng Tuy nhiên, để đảm bảo tính liên tục, logic và dễ hiểu về những đóng góp của tổ chức TNTP thì cần tìm hiểu khái quát về tình hình cách mạng Nam Kỳ sau

sự kiện khởi nghĩa Nam kỳ năm 1940, đặc biệt là sau sự kiện Nhật đảo chính Pháp 9/3/1945 đã dẫn tới một cuộc khủng hoảng chính trị sâu sắc, xuất hiện những điều kiện cần thiết cho sự ra đời của tổ chức TNTP

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Về thời gian, phạm vi nghiên cứu của đề tài trong khoảng thời gian từ

năm 1940 từ khi cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ thất bại, sau đó đến giai đoạn Nhật đảo chính Pháp và tổ chức TNTP ra đời và hoạt động đến sau khi Tổng khởi nghĩa giành chính quyền tháng 8 năm 1945

Về không gian, Tổ chức TNTP là một tổ chức được thành lập dựa trên

sự đồng ý của Nhật Tuy nhiên, đã được Xứ ủy Nam kỳ chỉ đạo và đưa người của mình vào lãnh đạo tổ chức Tổ chức này có vai trò rộng khắp Nam Kỳ, đặc biệt là hoạt động nhiều nhất ở SG - GĐ Trong điều kiện trình độ của tác giả cũng như nguồn tài liệu thu thập và tiếp cận được, tôi chỉ tập trung tìm hiểu những đóng góp của Tổ chức TNTP đối với thành công của CMT8 ở SG

- GĐ Còn những đóng góp của tổ chức này đối với thành công của các mạng

ở những địa phương khác không được tôi đề cập đến trong luận văn

6

Về nội dung, tên đề tài cho phép hiểu nội dung của vấn đề là nghiên

cứu và tìm hiểu về tổ chức TNTP và những đóng góp của tổ chức này đối với thành công của CMT8 năm 1945 ở SG – GĐ

4 Mục đích, nhiệm vụ của đề tài

4.1 Mục đích

Đề tài phục dựng lại quá trình ra đời và phát triển của tổ chức TNTP

trong cuộc vận động CMT8 1945 ở SG - GĐ trong đó làm rõ:

Quá trình ra đời và hoạt động của tổ chức TNTP để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý cho Đảng và nhân dân ta trong quá trình đấu tranh cách mạng và xây dựng, bảo vệ Tổ quốc trong giai đoạn hiện nay

4.2 Nhiệm vụ

Đề tài luận văn đặt ra một số nhiệm vụ sau:

Sự ra đời của tổ chức TNTP, luận văn đi sâu vào bối cảnh ra đời, những tiền đề hình thành và sự phát triển của tổ chức TNTP

5 Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu

5.1 Nguồn tài liệu

Nguồn tư liệu tham khảo chủ yếu trong đề tài này là:

Các tư liệu lưu trữ tại các cơ quan Trung ương và địa phương về sự chỉ đạo của Đảng trong cuộc CMT8

Các hồi ký của những đồng chí lãnh đạo cách mạng trong thời kỳ khởi nghĩa Tháng 8 năm 1945 nhất là hồi ký về Tiền Phong và Giải Phóng về tổ chức TNTP

Các nghiên cứu của Trung ương và thành phố về những sự kiện lịch sử liên quan đến CMT8 ở Nam kỳ

Ngoài ra còn một tư liệu tham khảo là sách nghiên cứu của các nhà khoa học, các công trình chuyên khảo, sách lịch sử Đảng bộ địa phương, một

số webside liên quan đến đề tài

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở những tài liệu thu thập được, tác giả dựa vào phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin và vận dụng phương pháp chính là phương

pháp lịch sử và phương pháp logic Cụ thể là:

8

Nghiên cứu theo trình tự thời gian và phương pháp nghiên cứu trong bối cảnh lịch sử cụ thể

Các sự kiện được phản ánh trung thực theo trình tự thời gian

Những vấn đề phân tích đánh giá và nhận định được trình bày logic và làm rõ bản chất của vấn đề

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn là công trình khoa học nghiên cứu tương đối toàn diện, rõ ràng, có hệ thống về tổ chức TNTP Qua đó để góp phần khẳng định vai trò to lớn, đánh giá được những ảnh hưởng của tổ chức này đối với thành công của CMT8 ở SG – GĐ

Luận văn góp phần giúp người đọc hiểu hơn về một giai đoạn lịch sử từ đầu năm 1945 đến khi Tổng khởi nghĩa giành chính quyền thành công Tháng Tám năm 1945 ở SG - GĐ

Những tư liệu thu thập được và kết quả nghiên cứu có thể dùng làm tài liệu phục vụ cho công tác giảng dạy, học tập, nghiên cứu khoa học khi tìm hiểu về tổ chức TNTP và vai trò của nó đối với thành công của CMT8 năm

1945

9

7 Bố cục của đề tài

Bố cục của đề tài ngoài phần mở đầu, kết luận và phụ lục, nội dung luận văn có 3 chương:

Chương 1 Sự ra đời của tổ chức TNTP

Chương 2 Quá trình hoạt động của tổ chức TNTP trong cuộc vận động

CMT8 1945 ở SG – GĐ

Chương 3 Vai trò của tổ chức TNTP đối với thành công của CMT8

1945 ở SG – GĐ

10

CHƯƠNG 1

SỰ RA ĐỜI CỦA TỔ CHỨC THANH NIÊN TIỀN PHONG

1.1 Hoàn cảnh ra đời của Tổ chức TNTP

1.1.1 Thời kỳ từ khi có Đảng đến Khởi nghĩa Nam kỳ (1940)

Ngay khi ra đời, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, phong trào đấu tranh cách mạng ở SG - GĐ phát triển mạnh mẽ Các cuộc bãi công của công nhân diễn ra liên tục, điển hình như cuộc bãi công của công nhân Công chính (14/3/1930), công nhân hãng rượu Bình Tây (1/8/1930) Cùng với các cuộc bãi công là các cuộc biểu tình, các cuộc mít tinh, kỷ niệm ngày Quốc tế Lao động, kỷ niệm Cách mạng tháng Mười Nga của đông đảo các tầng lớp nhân dân nội thành, nội thị và các cuộc bãi khóa của học sinh trường Huỳnh Khương Ninh, trường Huỳnh Công Pháp

Có thể nói, lúc này, ở SG - GĐ thế liên minh công nông hình thành rõ nét và có thể coi đó như một “vành đai đỏ của thành phố”21;372 Bởi vì,

“trong vòng 30km đường bán kính, hễ 100 người dân thì 50, 60 người cảm tình cách mạng, theo cách mạng” 21;372

Mùa thu năm 1936, từ việc cổ động thành lập “Ủy ban triệu tập Đông Dương đại hội” một phong trào rộng lớn đã nổ ra, chỉ một thời gian ngắn, tại Sài Gòn - Chợ Lớn và Gia Định hàng trăm Ủy ban hành động lần lượt được thành lập và hoạt động sôi nổi Theo đó, báo chí yêu nước cũng hoạt động mạnh, điển hình như tờ “Le Peuple”, “L'Avant Garde”, “Dân Chúng”, “Lao Động”, “Mới”, “Phổ Thông” (1937)…Lúc này báo chí đua nhau tuyên truyền

lý luận cách mạng, đường lối chính trị của Đảng, cổ động quần chúng đấu

11

tranh chống bọn Tờrốtkit Ngày 29/10/1938, báo “Dân Chúng” còn đăng bản Tuyên ngôn với nội dung kêu gọi các đảng phái đoàn kết xung quanh Mặt trận Dân chủ để đấu tranh bảo vệ công cuộc phòng thủ Đông Dương

Khi chiến tranh thế giới lần thứ hai nổ ra, phong trào đấu tranh yêu nước của các tầng lớp nhân dân SG - GĐ dưới sự lãnh đạo của Đảng đã bùng phát mạnh mẽ Điển hình là phong trào chống bắt phu, bắt lính của nhân dân

SG - GĐ với khẩu hiệu chống chiến tranh, chống đi lính chết thay cho Pháp

Đáp ứng đúng tình hình, ngày 6/11/1939, Đảng ta đã tổ chức Hội nghị Trung ương lần thứ 6 tại Bà Điểm (Gia Định), để đưa ra những quyết sách phù hợp cho sự chỉ đạo chuyển hướng chiến lược Hội nghị lần thứ 6 chỉ rõ:

“Bước đường sinh tồn của các dân tộc Đông Dương không còn có con đường nào khác hơn là con đường đánh đổ đế quốc Pháp, chống tất cả ách ngoại xâm

vô luận da trắng hay da vàng để giành lấy giải phóng, độc lập Đế quốc Pháp còn, dân chúng Đông Dương chết Đế quốc Pháp chết, dân chúng Đông Dương còn”13;536 “Đảng ta phải thay đổi chính sách Mặt trận dân chủ thích hợp với hoàn cảnh trước kia, ngày nay không còn thích hợp nữa Ngày nay phải thành lập Mặt trận thống nhất dân tộc phản đế Đông Dương để đấu tranh chống đế quốc chiến tranh, đánh đổ đế quốc Pháp và bọn phong kiến thối nát, giải phóng dân tộc Đông Dương, làm cho Đông Dương hoàn toàn độc lập”13;537

Tháng 7/1940, Xứ uỷ Nam kỳ triệu tập Hội nghị mở rộng ở làng Tân Hương (quận Châu Thành, tỉnh Mỹ Tho) do đồng chí Tạ Uyên chủ trì Hội nghị Tân Hương có 24 đại biểu đại diện cho 19/21 tỉnh Nam kỳ về tham dự, đồng thời Hội nghị còn có đồng chí Phan Đăng Lưu - Ủy viên Thường vụ Trung ương Đảng tham gia Tiếp theo Hội nghị Tân Hương, Xứ uỷ Nam kỳ

12

tiếp tục ra Thông cáo ngày 4/9/1940, nhằm tiếp tục đưa phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân Nam kỳ tiến lên thành một cao trào mới Thông cáo chỉ rõ: “phải thi hành ngay Nghị quyết của Trung ương về việc chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang”3

Tiếp đó, từ ngày 21 đến ngày 23/9/1940, Xứ uỷ lại triệu tập Hội nghị tại xã Tân Xuân, Hóc Môn, Gia Định đi đến thống nhất về thời gian tiến hành cuộc khởi nghĩa (vào tháng 11/1940) Mặc dù điều kiện còn nhiều khó khăn, nhưng “nếu không khởi nghĩa thì lại có hại, quần chúng sẽ tan rã tinh thần Và nếu ta lùi bước, quần chúng sẽ xa rời Đảng, sẽ mất ảnh hưởng và mất tín nhiệm trong quần chúng Pháp, Nhật sẽ chia rẽ nội bộ ta, làm cho nội bộ ta tan rã…Tiến hành khởi nghĩa thì sẽ có lợi, biểu thị được một cách hùng hồn lực lượng đấu tranh giành độc lập ”18;52 Hội nghị đã vạch rõ đường hướng cho cuộc khởi nghĩa, chọn Sài Gòn - Chợ Lớn làm địa bàn trọng điểm,

là nơi phát lệnh cho cuộc khởi nghĩa Nam kỳ

Cuối tháng 9/1940, Thành uỷ Sài Gòn - Chợ Lớn họp mở rộng nhằm chuẩn bị những điều kiện tốt nhất cho cuộc khởi nghĩa Đêm 22 rạng ngày 23/11/1940, cả Nam kỳ vùng dậy khởi nghĩa

Cuộc khởi nghĩa Nam kỳ có tầm ảnh hưởng rộng lớn Nó làm tan rã bộ máy cai trị của Pháp ở một số vùng nông thôn, đồng thời làm rung chuyển cả

hệ thống cai trị của Pháp ở các nước thuộc địa Nó cũng là cuộc tổng diễn tập

ở Nam kỳ để cán bộ, đảng viên và quần chúng yêu nước được tôi luyện, trưởng thành trước khi bước vào trận chiến đấu mới Khởi nghĩa Nam kỳ là

“tiếng súng báo hiệu cho cuộc khởi nghĩa toàn quốc, là bước đầu đấu tranh bằng võ lực của các dân tộc Đông Dương”14;109

13

Dù thất bại, nhưng cuộc khởi nghĩa Nam kỳ đã để lại nhiều bài học kinh nghiệm cho cuộc CMT8 sau này Nó cũng báo hiệu một thời kỳ mới của phong trào đấu tranh cách mạng đang tới Đó là, thời kỳ mà nhân dân SG -

GĐ không chỉ biết đấu tranh chính trị mà còn biết kết hợp giữa đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang, kết hợp với khởi nghĩa của quần chúng để đưa cách mạng giải phóng dân tộc đi đến thành công

Như vậy, chúng ta có thể nói rằng, tính cách mang tính bộc trực, khẳng khái, nghĩa khí của người dân Nam kỳ, kế thừa truyền thống yêu nước của tổ tiên trong công cuộc chống giặc ngoại xâm, những đức tính đó được củng cố, kết tinh, lắng đọng và trở thành tính cách của người dân SG - GĐ Hơn nữa, được thừa hưởng truyền thống văn hóa giàu bản sắc trong quá trình giao thoa văn hóa tộc người giữa nhiều vùng miền trong cả nước; được tôi luyện trong thực tiễn sinh động của lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc; những năm 30 của thế kỷ XX, người dân SG - GĐ lại được tiếp cận với sách báo yêu nước, cách mạng, họ đã chuyển dần từ lập trường dân chủ tư sản có xu hướng cải lương, sang giác ngộ cách mạng Dưới ngọn cờ lãnh đạo của Đảng, nhân dân SG - GĐ ngày một trưởng thành và kiên định hơn thông qua các cao trào cách mạng 1930-1931; 1936 -1939; 1940-1941 Truyền thống yêu nước và thực tiễn đấu tranh cách mạng sôi động đó là cơ sở, là động lực thúc đẩy nhân dân SG - GĐ hăng hái cùng cả dân tộc chuẩn bị bước vào một cao trào cách mạng mới, đó là cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền năm 1945

14

1.1.2.Tình hình khó khăn ở Nam kỳ sau ngày 23/11/1940

* Địch ra sức khủng bố, đàn áp dã man phong trào cách mạng sau khởi nghĩa Nam kỳ

Sau thất bại khởi nghĩa Nam kỳ lực lượng cách mạng của Xứ ủy Nam

kỳ giai đoạn từ 1939 – 1940 gần như tan rã Thực dân Pháp ra sức khủng bố

và đàn áp những người yêu nước trung kiên, đưa nhiều đồng chí lãnh đạo cao cấp ở Nam kỳ ra pháp trường, dẫn đến các tổ chức và lực lượng cách mạng bị tổn thất nặng nề Mặc dù vậy, khi Tổng khởi nghĩa Tháng Tám thành công ở

Hà Nội (19/08/1945) và ở Huế (23/08/1945) thì vào tối 24 rạng 25/08/1945, CMT8 cũng lần lượt thành công ở các tỉnh Nam kỳ Từ đó, chúng ta mới thấy được sự lãnh đạo tài tình và sáng tạo của Xứ ủy Nam kỳ (cả Tiền Phong và Giải Phóng) đưa lực lượng cách mạng Nam kỳ vượt qua mọi khó khăn cuối những năm 1940 – 1941, để tiến đến giành chính quyền thành công.Và lực lượng TNTP giữ một vai trò không thể thiếu trong việc đưa khởi nghĩa giành chính quyền ở Nam kỳ nói chung và SG - GĐ nói riêng đi đến thành công

Sau thất bại khởi nghĩa Nam Kỳ, nhân dân SG – GĐ nói riêng và nhân dân Nam Kỳ nói chung phải gánh chịu cuộc đàn áp dã man của thực dân Pháp Cuộc khủng bố của chính quyền thực dân đã để lại nhiều đau thương và mất mát cho nhân dân nơi đây Theo báo cáo ngày 14/01/1941 của Thống đốc Nam kỳ gửi Toàn quyền Đông Dương, trong vòng hơn 1 tháng (từ ngày 22/11/1940 đến 31/12/1940) ở các tỉnh Gia Định, Mỹ Tho, Cần Thơ, Long Xuyên, thực dân Pháp đã bắt tổng cộng 5.848 người, trong đó Gia Định bắt

903 người; Mỹ Tho bắt 2.901 người; Cần Thơ bắt 1.729 người; Long Xuyên bắt 315 người 28;190 Song song đó, chúng cũng tiến hành kết án nhiều người yêu nước, qua thống kê chưa đầy đủ từ tài liệu lưu trữ, số người bị kết

15

án từ tháng 01 đến tháng 11 năm 1941 lên tới 40.416 người, trong đó, 1.446 người bị kết án tử hình 28;192 Pháp và tay sai còn tiến hành thực hiện các hình thức tra tấn, hành hình dã man thời trung cổ như: dùng dây kẽm xỏ xuyên lòng bàn tay hoặc bàn chân của những người tù lại thành từng đoàn rồi dẫn đi, cho phơi nắng và nhốt tù ở các sà lan; hay đưa các tù nhân ra Côn Đảo hoặc đẩy xuống biển…

Sau khi các cuộc đàn áp của giặc Pháp vừa mới tạm lắng xuống, thì tình hình tại Đông Dương lại có nhiều chuyển biến, do ảnh hưởng của cuộc chiến tranh thế giới lần thứ hai (1939 – 1945) Tháng 7/1941, 50.000 quân phát xít Nhật tiến vào phía nam Đông Dương Do quân Pháp thất bại quân phát xít Đức tại chính quốc (6/1940), nên vào“11 giờ sáng ngày 29/7/1941 tại Visi (Pháp), Đô đốc Đáclan (Darlan), Phó quốc trưởng của chính phủ Pêtanh (Pétain) và Đại sứ Nhật tại Pháp Sôtômatsu Katô (Sotomastukato) đã ký kết văn bản Phòng thủ chung Đông Dương (Protocole concernant la Défense en commun de l’Indochine Francaise)”33;335 Đến trưa cùng ngày, các đơn vị quân Nhật đã kéo vào Sài Gòn Kể từ đó, nhân dân ta phải chịu “cảnh một cổ hai tròng”

Với những sự kiện nổi bật trên, ta có thể nhận thấy lực lượng cách mạng của Đảng Cộng sản Đông Dương ở Nam kỳ đang gặp nhiều khó khăn

Thứ nhất, sau sự kiện Khởi nghĩa Nam kỳ (11/1940) thì lực lượng cách mạng tại đây tổn thất nặng nề Các cơ sở Đảng từ cấp Xứ đến địa phương gần như bị địch đánh phá dữ dội Hàng nghìn cán bộ, Đảng viên bị địch bắt, lớp đưa đi các nhà tù ở khắp Nam kỳ; lớp thì bị kết án tử hình Chỉ riêng năm

1941, trong vòng 5 tháng đã có 333 người bị đưa ra trường bắn, trong đó có các đồng chí Xứ ủy như: Hà Huy Tập, Võ Văn Tần; Nguyễn Thị Minh Khai;

đi về miền Tây đợi bắt liên lạc với các đồng chí khác

Thứ hai, việc tái lập lại cơ sở Đảng bộ tại các địa phương cũng như Xứ

ủy gặp nhiều khó khăn Nhiều đồng chí cách mạng sau một thời gian “ẩn đi”

đã cố gắng ra sức gây dựng lại các tổ chức nhưng sau đó lại bị mật thám của địch tìm cách đánh phá và bắt các đồng chí lãnh đạo Cụ thể như trường hợp sau Hội nghị Cần Giuộc – Chợ Lớn (21 đến 22/01/1941) để tái lập Xứ ủy và tiến hành ra báo Giải Phóng thì chỉ sau khi ra được 3 số thì đồng chí phụ trách

bị bắt; rồi tháng 8/1941 thì các đồng chí Xứ ủy bị bắt Sau đó, với nhiều cố gắng nhưng tờ Giải Phóng vẫn phải lập đi lập lại nhiều lần Có thể nói rằng, tình hình hoạt động của tổ chức cách mạng trước năm 1943 tại Sài Gòn đầy nguy hiểm và khó khăn bởi: “Cuối năm 1942, do sự bể bạc của Liên tỉnh ủy miền Đông và các nhóm Đảng ở Sài Gòn, Chợ Lớn – cơ sở binh vận cũng bị xáo trộn tan vỡ, phong trào đấu tranh của binh lính địch nằm im”42;197 Từ

đó, công tác tái lập Xứ ủy gặp phải khó khăn trong việc thống nhất các tổ chức Đảng riêng lẻ Nên đến tháng 4/1945, ở Nam kỳ tồn tại hai Xứ ủy Tiền Phong và Xứ ủy Giải Phòng cùng lãnh đạo cách mạng1 Bên cạnh đó, việc bắt được liên lạc với lại Trung ương cũng vô vàn khó khăn, nên các Nghị quyết

và Chỉ thị cho tình hình cách mạng mới vào đến trong Nam rất chậm Điều đó

1 Cả hai Xứ ủy cũng từng gặp nhau tại các Hội nghị vào các tháng 4,5 và 6.1945 để bàn việc thống nhất tổ chức và lãnh đạo nhưng điều không thành công

29; 29-30 Trong khi đó, Nhật và Pháp đều tạo cơ hội cho các tổ chức thân chúng nổi lên như “nấm gặp mưa rào” Có thể kể như các tổ chức: Đảng Phục Quốc (dựa trên tín đồ các giáo phái Cao Đài Tây Ninh của Trần Quang Vinh

và Hòa Hảo của Huỳnh Phú Sổ), Đảng Quốc Gia (dựa trên tín đồ Tịnh độ cư sĩ), Đảng Quốc gia độc lập (do Nguyễn Văn Sâm và Hồ Văn Ngà đứng đầu), Thanh niên ái quốc đoàn (của Đinh Khắc Thiệt), Võ sĩ đoàn của Đỗ Như Ánh, Cựu binh sĩ của Lương Văn Tương, Sau khi Nhật lật đổ Pháp độc chiếm Đông Dương bọn phát xít còn dựng chính phủ Trần Trọng Kim để mị dân với giọng điệu “trao trả độc lập cho Việt Nam” Nhận định về tương quan lực lượng giữa Cộng sản và các thế lực thân phát xít Nhật GS Trần Văn Giàu đã nói: “so với Mặt trận quốc gia thì tổ chức của họ là 10 còn tổ chức của ta chỉ được vài ba mà thôi” 29;32

Qua những phân tích trên, chúng ta thấy được rằng sau khởi nghĩa Nam

kỳ 11/1940, tình cảnh nhân dân Nam kỳ nói chung và lực lượng cách mạng ở đây nói riêng là gặp nhiều khó khăn và liên tục chịu sự phá hoại của kẻ thù từ nhiều phía Từ đó, cũng đặt ra cho Xứ ủy Tiền Phong tại Sài Gòn nhiệm vụ

18

phải làm sao nhanh chóng phục hồi tổ chức, xây dựng lực lượng để không phải vắng mặt trong ngày Tổng khởi nghĩa của dân tộc

* Sự chỉ đạo của Trung ương Đảng đối với Đảng bộ Nam kỳ

Tháng 5 năm 1941, Nguyễn Ái Quốc triệu tập Hội nghị lần thứ 8 Ban chấp hành Trung ương Đảng tại Pác Bó(Cao Bằng) Hội nghị nhận định rằng chiến tranh thế giới lan rộng sẽ làm cho các nước đế quốc bị suy yếu, Liên Xô nhất định thắng lợi và phong trào cách mạng thế giới sẽ phát triển nhanh chóng, cách mạng nhiều nước sẽ thành công và một loạt các nước xã hội chủ nghĩa sẽ ra đời Trên cơ cở phân tích tình hình quốc tế và trong nước, Hội nghị đề ra nhiều chủ trương và chính sách cụ thể nhằm tập trung vào nhiệm

vụ trung tâm của cách mạng nước ta trong giai đoạn này là giải phóng dân tộc Hội nghị nhấn mạnh: “Trong lúc này, quyền lợi của bộ phận, của giai cấp cần phải đặt dưới sự sinh tử, tồn vong của quốc gia, dân tộc Trong lúc này, nếu không giải quyết được vấn đề giải phóng dân tộc, không đòi được độc lập, tự do cho toàn thể dân tộc thì chẳng những toàn thể quốc gia dân tộc còn chịu mãi kiếp ngựa trâu, mà quyền lợi của bộ phận, giai cấp đến vạn năm cũng không đòi lại được” 14;113

Ở Nam kỳ, do tổ chức cách mạng chưa có điều kiện xây dựng lại, đường dây liên lạc bị địch kiểm soát gay gắt song Trung ương Đảng đã cố gắng cử cán bộ vào Nam để truyền đạt chủ trương của Hội nghị Cuối năm

1941, đồng chí Nguyễn Hữu Xuyến đã đem chương trình và điều lệ của Mặt trận Việt Minh vào Sài Gòn Liền sau đó, các đồng chí ở Nam kỳ đã nghiên cứu tài liệu của Trung ương và quyết định triển khai thực hiện ở một số địa phương như Gia Định, Thủ Dầu Một, Tân An, Mỹ Tho, Hậu Giang

19

Đầu năm 1942, các tổ chức quần chúng thành lập theo Điều lệ Việt Minh xuất hiện ở ngoại ô Sài Gòn, Chợ Lớn, Gia Định Các tỉnh Tân An, Mỹ Tho, Vĩnh Long, Trà Vinh, Sa Đéc, Long Xuyên, Châu Đốc cũng nhận được chủ trương và từng bước xây dựng các đoàn thể Thanh niên cứu quốc, Phụ nữ cứu quốc, Nông dân cứu quốc Đây là, những tổ chức đầu tiên của Mặt trận Việt Minh ở Nam kỳ

1.1.3 Thành lập Xứ ủy Tiền Phong và việc giải quyết khó khăn về lực lượng cách mạng

Sau Khởi nghĩa ở Nam kỳ lực lượng cách mạng tại đây gặp nhiều khó khăn phải giải quyết Trong đó, việc nhanh chóng tái lập tổ chức và xây dựng lực lượng cách mạng để chuẩn bị cho khởi nghĩa giành chính quyền là một việc hệ trọng của cách mạng nước ta bấy giờ

Tháng 5/1941, Hội nghị lần thứ 8 của Ban chấp hành Trung ương Đảng

đã đề ra những nội dung chủ yếu như: Trọng tâm của cách mạng nước ta là giải phóng dân tộc, nên vẫn tiếp tục tạm gác khẩu hiệu cách mạng ruộng đất

và nêu thêm khẩu hiệu giảm tô, giảm tức, chia lại ruộng công tiến tới người cày có ruộng; Tiến hành thành lập mặt trận Việt Nam độc lập Đồng Minh (gọi tắt là Việt Minh) nhằm tập hợp các đoàn thể quần chúng yêu nước vào mặt trận; Đề ra việc chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang, và tùy vào hoàn cảnh cụ thể của từng địa phương có thể tiến hành khởi nghĩa vũ trang từng phần

Hội nghị Trung ương lần thứ 8 đánh dấu sự hoàn chỉnh về chiến lược cũng như sách lược của Đảng về cách mạng Việt Nam, chuẩn bị chờ thời cơ đến Tuy nhiên, do những khó khăn đặc biệt, nên ở Nam kỳ không tiếp cận được với tại liệu và thông tin cụ thể về Hội nghị này Do đó, các đảng viên ở

sở ở Sài Gòn, Chợ Lớn, Tân An, Mỹ Tho, Gò Công, Biên Hòa, Thủ Dầu Một, Trà Vinh, Cần Thơ Do nhiều đồng chí hoạt động không đồng quan điểm với nhau nên đồng chí Trần Văn Giàu và Nguyễn Văn Trân lui về U Minh hoạt động, tích cực gây dựng cơ sở và mở rộng địa bàn Về sau liên lạc được với các đồng chí Nguyễn Oanh, Nguyễn Văn Lượng hoạt động ở nội thành Sài Gòn và xúc tiến việc xây dựng lại Thành ủy Sài Gòn – Chợ Lớn Đến cuối

1944, đồng chí Giàu về hoạt động tại Phú Lạc (Chợ Lớn), tích cực liên lạc với một số đảng viên hoạt động ở nội thành Sài Gòn để chuẩn bị cho việc xây dựng lại Xứ ủy Nam Kỳ theo quan điểm và chủ trương mới

Từ 13 đến 15/10/1943, tại nhà ông Hương trưởng Trần Vinh Hoài ở xã Tân Thuận Bình, huyện Chợ Gạo (Tỉnh Mỹ Tho), 11 đảng viên dự họp gồm: Dương Quang Đông, Nguyễn Oanh, Châu Văn Giác, Nguyễn Văn Trân và một số đồng chí đại diện cho Tỉnh ủy lâm thời, Ban cán sự Đảng các tỉnh Tân

An, Mỹ Tho, Gò Công, Bến Tre, Vĩnh Long Hội nghị bàn bạc và nhất trí thành lập Xứ ủy Nam Kỳ mới gồm 7 đồng chí2

Dù không có mặt trong buổi họp, song Hội nghị đã thống nhất bầu đồng chí Trần Văn Giàu làm Bí thư Xứ

ủy, nhưng tạm thời do đồng chí Dương Quang Đông phụ trách (4/1945, đồng chí Giàu mới chính thức nhận chức Bí thư) và cơ quan ngôn luận là tờ báo Tiền Phong Do không liên lạc được với Trung ương nên Xứ ủy Tiền Phong

2 Bảy đồng chí gồm: Trần Văn Giàu, Nguyễn Văn Trân, Nguyễn Oanh, Dương Khuy, Dương Quang Đông, Nguyễn Tấn Đức, Nguyễn Côn

21

không biết Nguyễn Ái Quốc đã về nước và triệu tập Hội nghị Trung ương lần thứ 8 Bí thư Trần Văn Giàu kể: “Không đành chịu ngồi chờ, bất đắt dĩ bọn tôi phải tự vạch ra một đường lối cách mạng 22;67” Đây chính là một sự sáng tạo tuyệt vời của Nam kỳ trong lúc phong trào cách mạng cần có người lãnh đạo

Xứ ủy Tiền Phong chủ trương dựa vào đường lối Nghị quyết Hội nghị Trung ương 6 của Đảng, lấy mục tiêu giải phóng dân tộc làm nhiệm vụ hàng đầu, lấy việc tập hợp quần chúng các giới các ngành, kể cả thành thị và nông thôn làm cơ sở để hành động cách mạng Nên khi quan sát tình hình thực tế sau khi Nhật đảo chính Pháp, Xứ ủy Tiền Phong đã chủ trương lợi dụng phát xít Nhật để tập hợp lực lượng cho cuộc tổng khởi nghĩa sắp tới, góp phần làm phân hóa kẻ thù ở Nam Kỳ Điều đó, cho thấy quan điểm của Xứ ủy cũng phù hợp với tình hình cụ thể ở Nam kỳ, dù công tác liên lạc giữa Nam kỳ với Trung ương giai đoạn này còn nhiều khó khăn (ở trong Nam vẫn chưa nhận được bản Chỉ thị Nhật Pháp bắn nhau và hành động của ta 12/3/1945), cho thấy được sự nhạy bén nắm bắt tình hình và chủ động chờ đợi thời cơ đến để miền Nam không thể thiếu mặt trong ngày Tổng khởi nghĩa giành chính quyền về cho nhân dân Đồng chí Trần Văn Giàu làm Bí thư Xứ ủy khi ấy đã cho rằng: Nhật là kẻ thù số một vì: Hiện tại chỉ có Nhật mới thật sự làm chủ Đông Dương sau 9/3/1945; Riêng tại Nam kỳ thì lực lượng thân Nhật trong các đảng phái và tôn giáo khá đông; Pháp đô hộ ta gần trăm năm nên ai cũng thấy được sự xấu xa của nó, nhưng phát xít Nhật và các lực lượng thân Nhật thì đang lừa bịp nhân dân với chiêu bài “Đại Đông Á”; “Đồng chủng đồng văn” và tiến đến “trao trả độc lập” giả tạo; Ở Nam kỳ ngoài số bọn Pháp phản động (phe Decoux), còn những người Pháp tiến bộ, chống phát xít mà ta có thể liên minh với điều kiện họ cũng muốn Đông Dương độc lập

22

Từ khi thành lập, Xứ ủy Tiền Phong ngày càng phát triển về các tỉnh thành như: Sài Gòn, Chợ Lớn, Tân An, Mỹ Tho, Gò Công, Biên Hòa, Thủ Dầu Một, Trà Vinh, Cần Thơ, Sóc Trăng, Long Xuyên, Châu Đốc, Sa Đéc, Rạch Giá, Bến Tre, Bạc Liêu, Bà Rịa, Vĩnh Long Để tăng cường lãnh đạo hệ thống Tỉnh ủy ở 19 tỉnh, thành, Xứ ủy đã bổ xung thêm các đồng chí Hà Huy Giáp, Nguyễn Văn Kỉnh, Ung Văn Khiêm, Nguyễn Văn Tạo, Nguyễn Văn Nguyễn, Bùi Công Trừng, Nguyễn Văn Tây, Nguyễn Văn Trấn, Dương Bạch Mai, Lý Chính Thắng, Đào Duy Kỳ, Nguyễn Văn Hoành, Dương Khuy, Nguyễn Thành A…9;54 để đáp ứng sự lãnh đạo cho các tỉnh thành có Xứ

ủy hoạt động

Đầu 1945, Xứ ủy Tiền Phong đã cử đồng chí Lý Chính Thắng ra Bắc xin ý kiến của Trung ương về tình hình Đảng bộ Nam Kỳ Trung ương Đảng cũng đã cử đồng chí Nguyễn Thị Kỳ vào Nam nắm bắt tình hình để tăng cường sự chỉ đạo thống nhất cách mạng Nam Kỳ Nhờ đó mà Xứ ủy Tiền Phong đã nắm bắt được chỉ thị của Trung ương và kịp thời họp để kiểm điểm tình hình, đề ra 3 yêu cầu cụ thể:

- “Nam kỳ phải khởi nghĩa kịp thời với tổng khởi nghĩa ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ

- Khởi nghĩa ở Nam kỳ phải bắt đầu từ Sài Gòn (Sài Gòn có về tay cách mạng thì cách mạng ở phương Nam mới gọi là thành công)

- Cuộc khởi nghĩa ở Sài Gòn và toàn Nam Kỳ nổ ra bằng phong trào đấu tranh của nhân dân với hình thức bạo lực chính trị là chủ yếu, có kết hợp chừng mực nào đó với bạo lực vũ trang” 9;55

23

Như vậy, Xứ ủy Tiền Phong đã nhận định cần phải chuẩn bị lực lượng cách mạng hùng mạnh bao gồm đông đảo quần chúng nhân dân (đặc biệt tại Sài Gòn – Chợ Lớn và Gia Định) để khi tương quan lực lượng thay đổi có lợi cho cách mạng trong vài tháng tới thì chớp thời cơ giành chính quyền Đây chính là một trong những nguyên nhân khi có điều kiện thuận lợi Xứ ủy đã chỉ đạo cho Phạm Ngọc Thạch đứng ra thành lập một tổ chức công khai là TNTP

1.1.4 Thành lập Xứ ủy mới (Giải Phóng)

Đầu năm 1943, một số đồng chí trong Liên Tỉnh ủy miền Tây bắt liên lạc với các đồng chí còn lại trong Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn, cùng với một

số đồng chí vượt ngục, đã nhóm họp thành lập Ban cán sự lâm thời Đảng bộ Nam kỳ (một hình thức Xứ ủy) để chỉ đạo phong trào quần chúng trong phạm

vi các tỉnh Chợ Lớn, Gia Định, Thủ Dầu Một, Mỹ Tho

Ban cán sự Đảng bộ lâm thời Nam kỳ họat động theo chủ trương của Trung ương (Nghị quyết Hội nghị 8) và tìm cách bắt liên lạc lại với Trung ương, trước hết là đẩy mạnh xây dựng lực lượng và cơ sở cách mạng trong quần chúng cơ bản, xây dựng và phát triển Đảng ở nông thôn, củng cố các tổ chức bí mật của Đảng Ban cán sự Đảng bộ lâm thời Nam kỳ cũng cho phát hành lại báo Giải Phóng (xuất bản lần thứ 2) làm cơ quan tuyên truyền của Kỳ

bộ Việt Minh ở Nam kỳ, nhất là tuyên truyền cho việc phát triển các hội cứu quốc theo chủ trương của Tổng bộ Việt Minh thay cho các Hội Phản đế trước đây

Ngày 20/3/1945, Ban cán sự miền Đông kết hợp với một số cán bộ ra

tù họp Hội nghị ở Xoài Hột, Châu Thành (Mỹ Tho) Dự Hội nghị gồm các đồng chí: Nguyễn Thị Thập, Hoàng Dư Khương, Nguyễn Công Trung, Trần

24

Văn Khiết, Lê Minh Định, Lê Hữu Kiều, Nguyễn Hữu Ngoạn, Lữ Đồng Tấn, Hoàng Tế Thế, Trần Văn Trà, Võ Bá Nhạc, Tô Ký Hội nghị bàn bạc và nhanh chóng đi đến nhất trí thành lập Xứ ủy mới - gọi là Xứ ủy lâm thời (Giải Phóng) gồm các đồng chí: Trần Văn Vi (Dân Tôn Tử), Lê Hữu Kiều, Nguyễn Thị Thập, Hoàng Dư Khương, Hoàng Tế Thế, Trần Văn Trà…Đồng chí Dân Tôn Tử được cử làm Bí thư Xứ ủy lâm thời (Giải Phóng)

Từ ngày 20 đến ngày 21/4/1945, Xứ ủy lâm thời (Giải Phóng) họp Hội nghị mở rộng tại Bà Điểm (Gia Định) để nhận định tình hình, bàn biện pháp phát triển tổ chức Đảng ra toàn xứ, bổ sung thêm cán bộ từ các tỉnh Gia Định, Tây Ninh, Thủ Dầu Một vào Ban cán sự Đảng, củng cố Ban cán sự miền Tây, thành lập hệ thống Mặt trận Việt Minh bên cạnh cấp ủy Đảng từ Xứ xuống đến cấp Tổng 5

Xứ ủy lâm thời (Giải Phóng) đứng chân tại Gia Định và cho xuất bản hai tờ báo Độc lập và Giải phóng, trong đó lấy tờ Giải phóng làm cơ quan ngôn luận của Mặt trận Việt Minh Xứ Nam kỳ

Xứ ủy lâm thời (Giải Phóng) phát triển cơ sở Đảng ra các tỉnh ở cả nông thôn và thành thị, nhưng rất chú trọng gây dựng cơ sở ở vùng nông thôn, lấy nông thôn làm căn bản cho các hoạt động xây dựng và phát triển thực lực; đẩy mạnh việc tập hợp quần chúng công nông vào các Hội cứu quốc làm cơ

sở cho Mặt trận Việt Minh phát triển

Như vậy, Xứ ủy lâm thời (Giải Phóng) từ sau khi hình thành hệ thống mới song hành chỉ đạo cách mạng cùng với Xứ ủy Nam kỳ (Tiền Phong), đã làm tăng cường sự lãnh đạo của các cấp bộ Đảng trên toàn xứ Nam kỳ Qua

đó, thế và lực cách mạng trên toàn xứ được xây dựng, củng cố thêm, nhất là

là tồn tại lâu dài những mâu thuẫn của một số đồng chí chủ chốt trong hai hệ thống Xứ ủy; song trong thực tế thì tình hình mâu thuẫn, bất đồng ấy chưa gây tổn hại đến phong trào quần chúng, chưa dẫn đến tranh chấp về mặt tổ chức Hai hệ thống chỉ đạo thực tiễn cách mạng ở Nam kỳ tồn tại trong giai đoạn rất quan trọng (chuẩn bị trực tiếp cho cuộc nổi dậy khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân); do đó nó để lại dấu ấn khá sâu rộng trong phong trào cách mạng trên quy mô toàn xứ, cũng như để lại bài học lịch sử sâu sắc trong công tác lãnh đạo ở đây

1.2 Sự ra đời của Tổ chức TNTP

1.2.1 Những điều kiện hình thành tổ chức

Về phía kẻ địch, sau khi Nhật nhảy vào Đông Dương, thực dân Pháp và

phát xít Nhật đều ra sức tập hợp lực lượng Bằng nhiều hình thức và hoạt động văn hóa, thể dục thể thao, thực dân Pháp đã ra sức lôi kéo thanh niên Chúng nắm các tổ chức như đảng “Lập Hiến”, đảng “Dân chủ Đông Dương”, Phát xít Nhật cũng cho ra đời hàng loạt các tổ chức phản động như

“Việt Nam Phục quốc Đồng minh Hội” của Trần Văn Ân tập hợp những chính khách tay sai có tiếng của Nhật, chúng tập hợp những trí thức có tên tuổi vào “Việt Nam quốc gia độc lập đảng”, tập hợp thanh niên vào “Thanh niên ái quốc đoàn” của Đinh Khắc Thiệt, “Thanh niên Việt – Nhật phòng vệ

26

đoàn” của Nguyễn Hiệp Hòa, “Võ Sĩ Đoàn” của Vũ Trâm Anh, “Nghĩa đạo thực hành” của Lương Văn Trương, Trần Quang Vinh, “Thanh niên Đại Đông Á” của Đỗ Dư Ánh, Nguyễn Văn Tài, “Hiến Binh” của Lý Hoa Vinh, đảng

“Quỳnh Lâm” của Võ bá Cường,… đặc biệt ở Nam Bộ còn có các tổ chức phản động núp bóng các tôn giáo Đó là, cách núp bóng Cao Đài của Trần Quang Vinh nắm hàng triệu tín đồ với 30.000 quân đóng tại Sài Gòn, “Dân xã Đảng” núp bóng Hòa Hỏa cũng nắm cả triệu tín đồ và 5000 quân theo Nhật cũng đóng ở Sài Gòn Con số các tổ chức phản động ở Sài Gòn vào thời điểm này nhiều hơn bất cứ nơi nào trong toàn quốc

Phần lớn các tổ chức nói trên đều có lực lượng vũ trang có phiên chế thành đơn vị hẳn hoi cùng với 70.000 quân Nhật chiếm lĩnh địa bàn Sài gòn, Chợ Lớn, Gia Định

Sau ngày 9/3/1945, tuy Nhật gạt Pháp ra nhưng toàn bộ bộ máy tay sai

cũ của Pháp vẫn được Nhật sử dụng và đặt dưới sự điều hành của quân đội Nhật do Minoda làm thống đốc cho tới 18/8/1945

Về phía ta, để chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa giành chính quyền vào

tháng 8/1945 Nếu ở miền Bắc từ cuối năm 1940, với Hội nghị Trung ương lần thứ 7 và nhất là sau Hội nghị Trung ương 8 (5/1941) được Trung ương và Nguyễn Ái Quốc trực tiếp lãnh đạo, công việc chuẩn bị cho khởi nghĩa giành chính quyền được xúc tiến mạnh mẽ phong trào Việt Minh phát triển rộng khắp, lực lượng vũ trang và căn cứ địa cách mạng ra đời ở nhiều nơi thì trên mảnh đất Nam Bộ, lực lượng cách mạng ở SG - GĐ đứng trước muôn vàn khó khăn thử thách

Đặc biệt sau cuộc khởi nghĩa Nam kỳ năm 1940, phong trào cách mạng

ở Nam Bộ bị dìm trong bể máu Hầu hết các đồng chí lãnh đạo cách mạng

27

trung kiên, cốt cán của Đảng bị bắt, bị giết và bị tù đày Số đảng viên, quần chúng cách mạng còn lại bị truy lùng ráo riết và phải lẩn tránh khắp nơi Từ năm 1941 đến cuối năm 1943, Nam Bộ không còn Xứ ủy, không còn hệ thống

tổ chức Đảng từ Xứ ủy trở xuống Vì thế, việc tiếp nhận sự chỉ đạo của Trung ương trong thời gian này còn rất hạn chế

Mãi đến tháng 10/1943, Xứ ủy được thành lập, gây dựng được cơ sở Đảng trên 21 tỉnh thành nhưng vẫn chưa tập hợp được hết đảng viên của Nam

Bộ vào hệ thống tổ chức của mình, khó khăn càng chồng lên khó khăn Lúc này lực lượng cách mạng Nam Bộ như một cơ thể ốm nặng đang phục hồi dần thì phải đương đầu với một đối thủ to lớn, mạnh hơn mình gấp chục lần

Mặc dù, sau cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ, trước sự đàn áp dã man của thực dân Pháp, ngay cả “câu lạc bộ học sinh” của SG – GĐ cũng bị chúng giải tán, tâm trạng thanh niên có học không khỏi bàng hoàng, lo âu Thế nhưng, từ lễ

gỗ tổ Hùng Vương năm 1942 phong trào yêu nước trong học sinh, sinh viên

SG – GĐ lại được dấy lên và phát triển

Theo ông Huỳnh Văn Tiểng trong số sinh viên Nam Bộ ra học ở Hà Nội cho biết: “họ đã ra sức hoạt động trong phong trào yêu nước và sẵn sàng

đi vào con đường cách mạng giải phóng dân tộc Và chính lúc ấy học đã gặp được đại diện của Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương và Tổng bộ Việt Minh, được nghe báo cáo phân tích về tình hình thế giới và trong nước, về khả năng tranh thủ thời cơ giải phóng Tổ quốc khỏi ách Pháp – Nhật” 30; 218-219 Những sinh viên nói trên, mỗi lần trở về quê hương họ đã góp phần rất lớn vào việc tập hợp, giáo dục thanh niên yêu nước ở Sài Gòn, Chợ Lớn, Gia Định và cả Nam Bộ nói chung

28

Những hình thức hoạt động của thanh niên ở Nam Bộ khá phong phú như tổ chức diễn thuyết về “cách mạng quốc gia” ở SAMIPIC, hô hào thanh niên phải làm “cách mạng trong tâm hồn và tư tưởng” để đủ sức đối phó với thời cuộc đang biến động và “hãy trở về với chân giá trị của dân tộc”

Cuối năm 1942 học sinh sinh viên Sài Gòn tổ chức dạ hội và bài hát

“Tiếng gọi sinh viên” (sau này được đổi tên thành Tiếng gọi thanh niên) của Lưu Hữu Phước đã vang lên từ đó, gây một không khí tưng bừng, sôi nổi chưa từng có giữa thành phố Diễn giả Nguyễn Ngọc Minh nói về trận Bạch Đằng, Trần Hưng Đạo đánh quân Nguyên, sinh viên Vương Quang Lễ tổ chức triển lãm về nguồn gốc dân tộc Việt Nam,…

Hè 1943, học sinh sinh viên Sài Gòn tổ chức các vở kịch của Huỳnh Văn Tiểng như “Nợ Mê Linh”, “Hội nghị Diên Hồng” và đặc biệt là vở “Đêm Lam Sơn” đã được công chúng hết sức hoan nghênh, Hội tổ chức trại hè ở suối Lồ Ô hàng tháng trời để rèn luyện cho thanh niên tinh thần đồng đội, ý thức kỷ luật tự quản, thương yêu giúp đỡ nhau, tình yêu thương đồng bào (khám bệnh, dạy học, phổ biến vệ sinh, dạy trẻ em hát, diễn văn nghệ phục vụ

bà con,…) hàng tuần có hàng trăm trí thức từ các tỉnh, thành của Nam Bộ đến thăm và dự trại” (đoàn SEC) lan rộng (như của học sinh trường Pétrus ký, của học sinh Thủ Dầu Một, Mỹ Tho, Cần Thơ) Bên trong đoàn SEC của Sài Gòn, Cần Thơ còn có một tổ chức yêu nước gọi là Đoàn Hùng làm nòng cốt

Đầu năm 1944, hàng chục sinh viên Nam Bộ, theo yêu cầu của Đảng và Mặt trận Việt Minh đã bỏ học, và tổ chức đi xe đạp về quê hương để kịp chuẩn bị tham gia tổng khởi nghĩa3

29

Ông Mai Văn Bộ đã kể lại: “vấn đề của Đảng đặt ra cho chúng tôi lúc bấy giờ, trong khi tình hình ngày càng khẩn trương là làm sao chuẩn bị về tư tưởng và chính trị cho thanh niên, học sinh, trí thức và công chức của thành phố để chờ đón cao trào khởi nghĩa trong cả nước” và họ đã tập hợp quanh tuần báo “thanh niên” do Huỳnh Tấn Phát phụ trách 7

Từ năm 1943 những người cộng sản ở SG – GĐ đã chăm chú theo dõi phong trào học sinh sinh viên Xứ ủy Tiền phong và Ban cán sự Thành quyết định đưa một số đảng viên có năng lực đến với họ Từ đó, nhóm báo Thanh niên có tới mấy trăm người có trình độ từ tú tài đến cử nhân, kỹ sư, bác sĩ, sẵn sàng hoạt động theo sự lãnh đạo của Đảng Đảng mở nhiều lớp huấn luyện cho nhóm báo “Thanh niên” nhằm đem lại cho họ nhận thức đúng đắn về lý tưởng, về đường lối cách mạng và từ đó họ lại mở lớp huấn luyện “dây truyền” trong thanh niên Thực hiện chủ trương của Xứ ủy Tiền phong, họ lao vào hai mặt trận chiến đấu mới: một mặt phát động một phong trào thanh niên

và quần chúng công khai, rộng rãi để tập hợp nhanh chóng lực lượng cách mạng Mặt khác khẩn trương phát triển tổ chức Việt Minh bí mật trong công nhân, học sinh, sinh viên, viên chức, binh lính,…

Chính sự trưởng thành của phong trào thanh niên yêu nước ở Sài Gòn

đã trình bày trên đây cùng với sự phát triển vững chắc của Tổng công đoàn Nam Bộ và phong trào công nhân đã làm cơ sở cho Xứ ủy có được quyết định táo bạo là cho ra đời tổ chức TNTP vào tháng 4/1945 khi có cơ hội

Nguyễn Hải Trừng, Trương Cao Phước (Tài liệu lưu tại phòng nghiên cứu lịch sử đảng thành phố Hồ Chí Minh)

30

1.2.2 Sự ra đời và phát triển của TNTP

Ngay khi Nhật đảo chính Pháp, Ban thường vụ Trung ương Đảng triệu tập Hội nghị từ ngày 9 đến ngày 12/3/1945 Hội nghị nhận định Nhật đánh Pháp là để độc chiếm Đông Dương, Nhật sẽ thắng Pháp Nhưng Nhật thắng chỉ là tạm thời và không thể củng cố ách thống trị của chúng ở Đông Dương Cuộc đảo chính đó sẽ tạo ra một cuộc khủng hoảng chính trị sâu sắc, làm cho những điều kiện của cuộc khởi nghĩa nhanh chóng chín muồi Những điều kiện đó là: chính trị khủng hoảng, nạn đói tăng lên, chiến tranh đến giai đoạn quyết liệt Kẻ thù chính trước mắt của nhân dân Đông Dương được Hội nghị xác định sau cuộc đảo chính là phát xít Nhật Vì vậy, khẩu hiệu “Đánh đuổi Nhật, Pháp” được thay bằng khẩu hiệu “Đánh đuổi phát xít Nhật” Hơn nữa,

để chống lại chính quyền của bọn tay sai thân Nhật, Hội nghị còn đưa ra khẩu hiệu “Thành lập chính quyền cách mạng của nhân dân Đông Dương” Hội nghị cho rằng ngay từ bây giờ phải phát động du kích chiến, lập căn cứ địa; duy trì và mở rộng chiến tranh du kích là phương pháp duy nhất của dân tộc

ta để đóng vai trò chủ động trong việc đánh đuổi quân Nhật ra khỏi nước Từ những nhận định trên, Hội nghị ra chỉ thị “Nhật Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” quyết định “Phát động một cao trào kháng Nhật cứu nước” mạnh mẽ, làm tiền đề cho cuộc tổng khởi nghĩa”

Đánh giá đúng tình hình khó khăn trước mắt của cách mạng Nam Bộ và những đòi hỏi cấp bách của thời cuộc đang đặt ra, Xứ ủy Tiền phong nhận thấy việc xây dựng căn cứ địa, lập chiến khu để chuẩn bị cho khởi nghĩa giành chính quyền đối với Nam Bộ là không kịp nữa Xứ ủy chủ trương “dồn vào những vùng chiến lược trọng yếu đặc biệt là Sài Gòn, Chợ Lớn, Gia Định, khéo léo sử dụng một số khả năng công khai để tập hợp hàng triệu nhân dân, gây thành một phong trào yêu nước sôi nổi, lôi cuốn quần chúng về ta, cô

31

lập tổ chức thân Nhật làm tê liệt các tổ chức thân Pháp, tạo điều kiện để khởi nghĩa, giành chính quyền về tay nhân dân khi tình hình cách mạng chín muồi”21;340 Toàn Đảng bộ phải nỗ lực đến mức cao nhất để xây dựng lại

cơ sở và hệ thống Đảng bộ cho vững vàng, phải nắm cho được đa số công nhân và thanh niên, hai lực lượng đông đảo và trọng yếu của thành phố

Sau khi nắm quyền thống trị ở Đông Dương, phát xít Nhật ra sức tập hợp lực lượng tay sai, lôi kéo quần chúng để chống phá phong trào cách mạng

và chống Đồng minh Đặc biệt phát xít Nhật cũng rất chú tâm tập hợp lực lượng thanh niên

Ngày 17/4/1945, Nhật đã thành lập Chính phủ Trần Trọng Kim, trong

đó có 11 Bộ và trong đó cũng có Bộ Thanh niên do luật sư Phan Anh làm Bộ trưởng, song người nắm thực quyền là Ida, quyền Tổng trưởng thể thao và thanh niên của chính quyền Nhật Thống đốc Nam kỳ Minoda4

muốn có một đoàn thể thanh niên hùng mạnh làm hậu thuẫn, khuyến khích Ida cải biến tổ chức thanh niên và thể thao của Maurice Ducoroy (do người Pháp lập ra trước đây) thành một tổ chức bán vũ trang rộng rãi

Ngày 21 tháng 4 năm 1945, Minoda5 cho phép hình thành một phong trào thanh niên và Ida tiến hành thành lập một tổ chức thanh niên công khai, hợp pháp để có thể lợi dụng khi mà những diễn biến trên chiến trường

4

Minoda, trong cuộc phỏng vấn của David G Marr (“Vietnam 1945 - The quest for power”, trang 135) ngày 20/1/1967, đã gọi Phạm Ngọc Thạch là “người bạn trung thực và chân thành” mặc dầu “có một chút nghi ngờ nào đó về lòng trung thành chính trị”

5

Phạm Ngọc Thạch, quê quán ở Quảng Nam, sinh ngày 7/5/1909 tại Quy Nhơn, trong một gia đình trí thức yêu nước Cha là Phạm Ngọc Thơ một quan nhỏ của triều đình Huế (người đã che giấu Nguyễn Tất Thành ở Quy nhơn trong thời kỳThành đi xuống phía nam sau khi tham gia các cuộc bạo động năm 1908 tại Huế và

Đà Nẳng), mẹ thuộc dòng dõi Hoàng tộc Ông tốt nghiệp bác sĩ tại Pháp, vợ ông là y tá người Pháp Năm

1936 ông về nước, mở phòng mạch chuyên trị bệnh lao phổi Ông chữa bệnh giúp đỡ nhiều người nghèo Với tài năng của mình và giao lưu rộng rãi ông được các tầng lớp bên trên rất nể trọng Giàu có, danh tiếng nhưng ông vẫn dấn thân vào con đường cách mạng, tháng 3/1945 ông gia nhập Đảng Cộng sản Ông là Bộ trưởng y

tế đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng lao động Ông hy sinh trên chiến trường Nam bộ ngày 7/11/1968

32

đang bất lợi cho phe phát xít để thực hiện ý định này Ida tìm đến Phạm Ngọc Thạch6 Là thân chủ của vị bác sĩ người Việt có tiếng này, Ida gợi ý cho bác sĩ đứng ra tổ chức lực lượng thanh niên ở Sài Gòn và Nam kỳ Ida giao toàn quyền cho Phạm Ngọc Thạch đặt tôn chỉ mục đích, cờ hiệu, phương thức hoạt động Theo Ông Phạm Ngọc Thạch: “Tin Ida là người tốt, muốn có ý giúp những người Việt Nam yêu nước thì khó, nhưng khả năng Ida biết Nhật sắp thua, Mỹ sẽ đến, Pháp trở lại Ida muốn tranh thủ tình cảm của nhân dân Việt Nam, điều đó có lợi cho việc bang giao Nhật – Việt Nhưng Ida cũng có thể là

“hắc long”, muốn ta tổ chức ra lực lượng thanh niên rồi sẽ cho người vào làm

“Đoàn”, hoặc sẽ dùng quyền lực để buộc tổ chức này phục vụ cho chính quyền Nhật” 25

Phạm Ngọc Thạch báo cáo việc này lên Xứ ủy Nam kỳ, theo chủ trương của Xứ ủy, ở Sài Gòn – Chợ Lớn – Gia Định phải gấp rút tập trung nhiều cán bộ nhất vào hai ngành công tác chính là vận động công nhân và vận động thanh niên, ở đó Đảng đã có một lực lượng đáng kể nhưng chưa thấu vào đâu so với yêu cầu, với kinh nghiệm nhiều năm tích lũy trong cuộc vận động dân chủ, nhân dịp này các đồng chí lãnh đạo Xứ ủy là Trần Văn Giàu,

Hà Huy Giáp7 cho rằng: Phạm Ngọc Thạch mới được kết nạp vào Đảng, Nhật không biết Ông là đảng viên cộng sản, nhưng chúng rất biết đây là người rất

có uy tín trong nhân dân Vì thế, Xứ ủy chủ trương “tương kế tựu kế”, tận dụng cơ hội này để ta công khai vận động, tổ chức thanh niên, phát triển lực lượng cho cách mạng Vào thời điểm này việc chúng ta tận dụng thời cơ cho

sự ra đời của tổ chức TNTP là phù hợp, như Giáo sư Trần Văn Giàu đã khẳng

6 Theo Nguyên Hùng , “Người Bình Xuyên”: Ida mắc chứng nan y là bại liệt quả thận, trị nhiều nơi không hết, được bác sĩ Phạm Ngọc Thạch chữa hết bệnh; từ chỗ mang ơn, Ida trở thành bạn thân của bác sĩ Thạch

7

Bấy giờ Hà Huy Giáp vừa mới ra tù, ẩn mình trên lầu nhà ở Phạm Ngọc Thạch, sau khi nghe Phạm Ngọc Thạch báo cáo đã hội ý với Trần Văn Giàu, chủ trương này thành công lớn Trần văn Giàu thường ví rằng việc lớn mạnh như Phú Đổng của lực lượng cách mạng từ Thanh niên Tiền Phong là việc “Rước ông Gióng vào Nam”, có sức mạnh kỳ diệu

33

định: “ Nếu hồi 1942, 1943 mà Nhật mời bác sĩ Phạm Ngọc Thạch ra tập hợp thanh niên, làm thủ lãnh thanh niên, thì Xứ ủy chắc không tán thành đâu Còn như vào giữa năm 1945, Ý, Đức đầu hàng, Nhật Bản trơ trọi, chết tới nơi,

ta rất có thể và cần phải đứng ra lợi dụng công khai để huy động hàng chục vạn, hàng trăm vạn nhân dân làm lực lượng chính trị giành chính quyền khi thời cơ chín muồi, khi quân phiệt Nhật sụp đổ”23;161

Thực hiện chủ trương của Xứ ủy và người của Xứ ủy trực tiếp chỉ đạo, hăng hái nhất là ông Hà Huy Giáp, Phạm Ngọc Thạch cùng luật sư Thái Văn Lung, bác sĩ Nguyễn Văn Thủ, sinh viên Huỳnh Văn Tiểng đã họp nhiều lần, bàn bạc việc thành lập một tổ chức thanh niên Và cuối cùng họ đã nhất trí sẽ cho ra đời một tổ chức thanh niên, lấy tên gọi là TNTP (đó là cái tên mà Xứ

ủy lựa chọn và gợi ý) Về ý nghĩa của tổ chức “TNTP “thì đây là chủ trương đúng, hợp thời, mạnh dạn, dám nghĩ dám làm, nhưng sao lại gọi là “TNTP” Theo ý kiến của Giáo sư Trần Văn Giàu: “Cứu Quốc là tổ chức bí mật, hẹp, yếu; TNTP là công khai, rộng, mới có thể phát triển thật nhanh, không nhanh thì “trễ tàu” TNTP như Mặt trận Thanh niên; Thanh niên Cứu quốc khi có khả năng thì làm nòng cốt Cờ Mặt trận lá cờ đỏ sao vàng; đã có cờ đỏ sao vàng sao còn chế ra cờ vàng sao đỏ? Vì làm công khai thì không thể nào dùng

cờ đỏ sao vàng được, mà nhất thiết một đoàn thể lớn phải có cờ hiệu Vả lại

“sao đỏ” hàm ý nghĩa tư tưởng cách mạng Mác – Lênin dẫn dắt Cờ của Đảng, của Xứ ủy, thì vẫn là cờ đỏ búa liềm không tiện đưa ra một cách công khai Sao lại không lấy chữ Cứu quốc hay chữ nào khác mà lại lấy chữ “Tiền phong”? chữ “Tiền phong” có tác dụng kích động tinh thần chiến đấu ở hàng đầu” 39;1631

Cùng thời gian này, một số sinh viên và trí thức yêu nước đã vận động ông Lê Văn Huấn một giáo sư yêu nước đứng ra xin phép Nhật lập lại Sở

34

thanh niên và thể thao Nam kỳ do chính ông làm giám đốc Điều đó đã giúp thêm cho Đảng có phương tiện công khai để tập hợp thanh niên

Quá trình chuẩn bị cho việc thành lập tổ chức TNTP rất khẩn trương

Vì nó là một tổ chức hợp pháp do chính phủ Nhật tài trợ thông qua Sở Thể dục – Thể thao Nam kỳ Người Nhật định hướng cho nó hoạt động về chính trị nhiều hơn là Hướng đạo, có cờ riêng là (cờ vàng sao đỏ)8, được treo băng rôn ngang đường nội dung “giải phóng dân tộc” và hô hào công khai “Cải tổ lại xã hội, cải thiện đời sống của nhân dân” 9;87 Bài ca Lên Đàng của Lưu Hữu Phước được chọn làm Đoàn ca; trang phục là quần soọc xanh hay màu sậm, áo sơ mi trắng cộc tay, dép cao su quai tréo, mũ bành vành rộng; trụ sở đóng tại Nhà số 14 Charner (nay là Nguyễn Huệ) và có Trung tâm huấn luyện: Cơ sở của Jeunes Campeurs ở đường Pellerin (nay là Pasteur) Hội đồng Quản trị do Đảng đoàn làm nòng cốt gồm nhiều trí thức nhân sĩ yêu nước: Dược sĩ Trần Kim Quan, Kỹ sư Kha Vạn Cân, Bác sĩ Hồ Văn Nhựt, Họa sĩ Hồ Văn Lái, Giáo sư Lê Văn Huấn, Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát…Trong đó, Bác sĩ Phạm Ngọc Thạch làm Chủ tịch Hội đồng quản trị; Tráng trưởng phụ trách Thanh niên là Huỳnh Văn Tiểng; Tráng trưởng phụ trách Thể thao là Bác sĩ Nguyễn Văn Thủ

Việc chọn cờ hiệu cho TNTP theo đồng chí Huỳnh Văn Tiểng nhớ lại như sau: “Chúng tôi bàn với nhau phải có cờ riêng, nếu không Nhật sẽ bắt treo cờ Nhật hay cờ của chính quyền bù nhìn Đến lúc ấy nếu ta từ chối thì Nhật sẽ gây khó khăn cho ta - Nhất định phải có cờ riêng, trước làm một sự

đã rồi đối với Nhật Để thuận tiện khi thay đổi, chúng ta lấy hình thức cờ Việt

8 Vốn xuất phát từ việc đổi ngược cờ Việt Minh lại để cho tiện khi khởi nghĩa giành chính quyền thì lật lại

mà địch thì không phát hiện được.

Đến ngày 1/6/1945 TNTP chính thức ra công khai trước nhân dân Sài Gòn và Nam kỳ, trụ sở đặt tại số 14 đường Charner (đường Nguyễn Huệ, Quận 1 ngày nay) Sự kiện này đánh dấu sự ra đời của một tổ chức cách mạng

ẩn dưới một tổ chức công khai của thanh niên, qua đó đã tập hợp được đông đảo quần chúng yêu nước đứng dưới cờ của tổ chức Chính điều này là nhân

tố quan trọng trong cuộc tổng khởi nghĩa giành chính quyền ở SG – GĐ vào tháng 8 năm 1945

Tiểu kết chương 1

Việc tổ chức TNTP ở SG - GĐ và Nam Bộ đã thể hiện sự linh hoạt, sáng tạo của Xứ ủy “Tiền phong”, Xư ủy đã biết nắm thời cơ, mạnh bạo và khéo léo sử dụng điều kiện công khai để nhanh chóng tổ chức và phát triển

9

Pham Ngọc Thạch nguyên là Thư ký của Hội Hướng đạo Nam kỳ, có kinh nghiệm trong việc vận động tuổi trẻ.