TÌNH yêu và hôn NHÂN TRONG văn XUÔI TRUNG QUỐC TRƯỚC “LIÊU TRAI CHÍ dị”

nội dungChơng 1 Tình Yêu và hôn nhân trong văn xuôi Trung Quốctrớc “Liêu Trai chí dị” Tình yêu - hôn nhân là một phơng diện của khát vọng đời sống nhân sinh con ngời.. Trong bất kỳ thời

B nội dungChơng 1 Tình Yêu và hôn nhân trong văn xuôi Trung Quốc

trớc “Liêu Trai chí dị”

Tình yêu - hôn nhân là một phơng diện của khát vọng

đời sống nhân sinh con ngời Nó là vấn đề quan trọng trong

đời sỗng xã hội, là nền tảng cho sự ổn định và phát triểncủa xã hội Một xã hội, một thời đại chỉ có thể ổn định vàphát triển khi con ngời trong xã hội, trong thời đại ấy đợc ấm

no, hạnh phúc và tự do các nhân đợc phát huy Nhng hạnhphúc của con ngời chỉ thực sự có đợc khi nó đợc xây dựngtrên cơ sở tình yêu tự do và hôn nhân tự chủ Không phải

đến xã hội hiện đại, khi cuộc sống phát triển đợc tiếp cận vớivăn minh, con ngời mới có khát vọng tìm đến tình yêu tự do

và hôn nhân tự chủ Ngay trong xã hội phong kiến với nhiềukhuôn phép, lễ giáo ràng buộc, tự do cá nhân trong đó có tự

do yêu đơng thì con ngời vẫn khát khao, mơ ớc và đấutranh cho tình yêu và hạnh phúc của mình Trong bất kỳ thời

đại nào dù cổ đại hay hiện đại, con ngời luôn mơ ớc hạnhphúc, khát vọng gây dựng tình yêu trong sáng, tiến bộ tiến

đến hôn nhân là một khát vọng thờng trực trong cuộc sốngchỉ có điều không phải trong xã hội nào khát vọng đó cũngthực hiện đợc Đi cùng với khát vọng tình yêu tự do thì có cácthế lực phản lại lợi ích của con ngời luôn tìm cách kìm hãm

nó Con ngời phải không ngừng đấu tranh để bảo vệ chotình yêu và hôn nhân của mình

Xã hội phong kiến với những vết tích, tàn d của t tởng

rễ nay lại trỗi dậy, cản trở những trào lu t tởng tiến bộ đơngthời nh: giải phóng cá tính, tôn trọng nhân dục, tình yêu tự

do Xã hội phong kiến Trung Quốc nói riêng và xã hội phongkiến các nớc phơng Đông nói chung vốn thù địch với tình yêu

tự do, hôn nhân tự nguyện, thù địch với tình yêu nam nữchân chính Tình yêu tự do trong xã hội phong kiến là điềukhông tởng, nó đợc coi là hành vi nổi loạn, phi đạo đức Hônnhân của con ngời không đợc xây dựng trên cơ sở tình yêu

mà đợc quy định bởi nhiều quan niệm nh: “môn đăng hộ

đối”, “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy”, “nam nữ thụ thụbất thân”, … Những quan niệm trên đã bóp nghẹt và làmtan vỡ hạnh phúc của biết bao đôi trai gái

Văn học là tấm gơng phản chiếu cuộc sống, lấy con ngờilàm đối tợng trung tâm Những gì thuộc về con ngời đềutrở thành đối tợng của văn học Văn học đặc biệt quan tâm

đến đời sống tinh thần của con ngời, tình yêu và hôn nhân

là mặt quan trọng nhất trong đời sống con ngời Vì vậy nótrở thành một đề tài lớn trong văn học Đông Tây từ xa đếnnay không ít tác phẩm nổi tiếng trở thành kinh điển trongvăn học thế giới lấy đề tài tình yêu và hôn nhân làm nộidung phản ánh Có những tác phẩm ca ngợi tình yêu tự dotrong sáng chống lại những thế lực ngăn cản tình yêu nh “Rômêô và Juylyet” Tác phẩm đợc coi nh một bản hợp tấu cangợi tình yêu tự do, thuỷ chung, chân thành, không khuấtphục trớc mọi thế lực đen tối, vợt qua sự hận thù của dòng họ

để tìm cho mình một tình yêu đích thực Tình yêu giữa

Ôtelô và Đexđimôna trong tác phẩm “Ôtelô” của Shecxpia lại

đợc xây dựng trên cơ sở sự hiểu biết lẫn nhau và trên nhận

thức tiến bộ của con ngời Đexđimôna đã đứng cao hơn thời

đại, giai cấp mình, dũng cảm vợt qua sự phân biệt màu da,chống lại sự phản đối gay gắt, quyết liệt của ngời cha, tựnguyện đến với Ôtelô bằng tình cảm chân thật nhất - Bởinàng thấy đợc đằng sau cái vỏ bề ngoài ấy là tâm hồn, tàinăng và đức độ của chàng Đây cũng là một câu chuyệntình yêu bất hủ trong văn học

Trong văn học Trung Quốc, đề tài tình yêu và hôn nhânkhông phải là mới lạ mà nó nh một sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn

bộ dòng chảy văn học từ cội nguồn tới nay, nó không chỉ đợc

đề cấp đến trong văn xuôi mà còn cả trong thơ và các thểloại văn học khác nữa ở trong thơ Đờng ta thấy xuất hiện khánhiều những bài thơ viết về đề tài tình yêu và hôn nhân.Nhng đề tài này đợc khai thác có chiều sâu và hệ thốngnhất lại tập trung ở thể loại văn xuôi

Bộ đoản thiên tiểu thuyết “Liêu Trai chí dị” của Bồ TùngLinh thực chất không chỉ là sự kế thừa về mặt đề tài củavăn học truyền thống mà nó còn là sự nối tiếp về mặt thểloại Có ngời cho rằng: “Nền văn học Trung Quốc truyền thống

đã có những tác phẩm chứa đầy những yếu tố thần kỳ và lutruyền mãi Nhng điều mới mẻ mãi ở chỗ những chi tiết thần

kỳ truyền thống đợc tài năng nghệ thuật của nhà văn truyềntải vào tác phẩm của mình, sức sống của truyện ngắn BồTùng Linh là ở sự cấp thiết, tính thời sự và tính dân tộc củanó”

1 Đề tài tình yêu và hôn nhân bắt đầu đợc biểu hiệntập trung trong chí quái Lục Triều với những câu chuyệntình hết sức cảm động

Truyện “Lu thần - Nguyễn Thiệu” trong “U minh lục”thời lục triều đã kể về một cuộc tình giữa ngời và tiên vớinhững tình tiết ly kỳ, hấp dẫn thuộc loại truyền thuyết dângian Lu Thần - Nguyễn Thiệu lạc đờng trong núi sâu, maygặp hai tiên nữ, hai chàng bên cùn hai nàng kết mối duyênlành Truyện diễn ra ở núi Thiên Thai, nơi cảnh chí đặc biệtdấp dẫn Bầu không khí núi sâu, khe lạnh đã thực sự tăngsức sống cho ái tình lãng mạn ở cái nơi sơn cùng thuỷ tậnbỗng xuất hiện hai cô gái tính khí tự nhiên lại còn xinh đẹp,lòng hân hoan của hai chàng đã lấp đi nỗi nghi ngại cho nênmãi khi “rợu say trỗi nhạc” Lu Nguyễn mới cảm thấy “mừng, sợlẫn lộn” Sau cùng đám cới diễn ra, lòng nghi sợ liền biến đâumất chỉ còn biết “giọng nói thanh tao quên hết lo âu” Đàonguyên đã là chốn a thích nhng rốt cuộc chẳng phải nơi

đáng ở lâu, hai chàng đau khổ vì nỗi nhớ nhà, về nhà thìkhông còn nhận ra ngời quen cảnh cũ Hỏi chuyện “ngời cháubảy đời” mới biết việc mình vào núi lạc đờng không quay

về đợc Thế là, hai chàng cảm thấy ngậm ngùi, nhớ nhung,truyện bàng bạc nỗi niềm đau đớn của ái tình Toàn truyệnthật lãng mạn, giàu sức sống động, thể hiện đợc lòng hớng tới

ái tình lành mạnh của con ngời Tình yêu và hôn nhân trongtruyện đợc phủ một lớp huyền ảo siêu thực nhng tâm lýnhân vật lại rất thực, gần gũi với ngời đời

Tiểu thuyết chí quái đời Lục Triều phần nhiều miêu tảtình yêu giữa các thần linh, giữa ngời với ma quỷ, thế nhngtruyện “Cô gái bán phấn” trong “U minh lục” lại dùng trí tởngtợng lãng mạn chủ nghĩa để thuật chuyện yêu đơng của một

đôi nam nữ bình thờng Mối tình si của gã trai nhà giàu đối

với cô gái bán phấn đã khiến cô gái cảm động và trao thâncho gã Nhng ngờ đâu cha vui đã buồn, gã trai nhà giàu độtnhiên bị chết trong cuộc mây ma ấy Cha mẹ gã trai nhà giàuphát hiện ra và tìm đến cô gái, cô đã không hề trốn tránhtrách nhiệm, cũng không băn khoăn việc sẽ gặp rắc rối thảnnhiên thừa nhận mối quan hệ của cô gái với gã trai nhà giàu.Cô đã tỏ ra vô cùng đau đớn trớc cái chết không may của ngờiyêu, điều đó biểu lộ phần nào sự quyết tâm hy sinh chotình yêu Kết thúc truyện mang màu sắc kỳ ảo, có hậu kiểu

cổ tích, gã trai nhà giàu đã sống lại, họ kết duyên chồng vợ,con cháu đầy đàn Câu chuyện thể hiện cái nhìn u ái củatác giả đối với mối tình tự do, tự nguyện, say đắm, vợt quakhoảng cách và địa vị xã hội để đến với nhau bằng tìnhcảm chân thành nhất Đặc biệt là hình ảnh cô gái bán phấn

đã dám yêu, hy sinh tất cả cho tình yêu, dũng cảm đứng rachịu trách nhiệm, bảo vệ cho tình yêu và hạnh phúc củamình đã làm nên thành cô của thiên truyện và mở ra mộthình tợng mới về ngời phụ nữ trong văn học sau này

2 Kế tục và phát triển nền tảng của tiểu thuyết chíquái, truyện truyền kỳ đời Đờng đạt đến cực thịnh vàoquãng giữa đời Đờng (thế kỷ thứ III) Nếu chí quái là dạngtiểu thuyết thô sơ, mộc mạc thì truyền kỳ đạt đến hìnhthức đoản thiên tiểu thuyết chính thức bằng văn ngôn

Văn chơng chí quái chất phác, hồn nhiên thì văn chơngtruyền kỳ ddatj đến mức trau chuốt bóng bẩy Tác phẩm chíquái còn sơ sài, ngắn ngủi thì tác phẩm truyền kỳ đã hoànchỉnh, bền bỉ, “mợn tiếng tiểu thuyết để gửi gắm tìnhyêu vào ngòi bút” (Hồ ứng Lân) Hầu nh truyện truyền kỳ

đời Đờng xuất hiện là để chuyên về đề tài tình yêu bởi sốlợng các chuyện viết về đề tài này khá lớn Có những thiêntruyện kỳ nổi tiếng về bi kịch tình yêu nh “Hoắc TiểuNgọc” của Tơng Phòng… Truyện từng đợc Hồ ứng Lân đờiMinh tán thởng: “Truyện truyền kỳ xuất sắc ấy gây nhiềuxúc động cho ngời đọc” bi kịch của nàng kỹ nữ Hoắc TiểuNgọc dới ngòi bút của tiểu thuyết gia đã mang ý nghĩa xã hộisâu sắc Ban đầu Lý ích đến với Tiểu Ngọc chỉ vì say

đắm nhan sắc chứ chẳng có một chút chân tình Việc Lýích ra làm quan phản bội Tiểu Ngọc, cới cô gái họ Lu (con nhàquan) để đảm bảo dịa vị và tiền đồ của mình thì ngoàinhợc điểm tính vị kỷ, đớn hèn của Lý ích cũng còn có nguyênnhân khách quan là áp lực của gia đình và xã hội nữa Tathấy nguyên nhân bề ngoài của bi kịch là do kẻ bạc tình bấtnghĩa Lý ích nhng nguyên nhân sâu xa hơn chính là chế

độ hôn nhân, chú trọng môn đăng hộ đối, đem giá trị và lợiích kinh tế chính trị của gia tộc đặt lên hàng đầu, khôngcoi trọng ý nguyện của hai kẻ trong cuộc Về lý trí, Tiểu Ngọccũng nhận ra đợc là tình yêu của nàng khó đi tới hôn nhânnhng về tình cảm thì nàng không chịu tin vào khả năngthực tế đó và nàng không thể xua tình yêu rời khỏi lòngmình Tác giả đã giúp ngời đọc thấm thía căn nguyên của bikịch, đó là cảnh ngộ “gái si tình gặp kẻ phụ tình” Suy chocùng, kỹ viện chỉ là chốn dành cho kẻ vô tình, kẻ si tình, kẻ

đa tình chứ không có chỗ cho kẽ chân tình Thế nhngkhông thể phủ nhận hiện tợng là giữa chốn bạc tình ấy cónhững mối tình si nh Hoắc Tiểu Ngọc lại toả sáng hơn lên và

cho đến nghìn năm sau nó vẫn còn lấp lánh sắc màu nhânbản.

Truyện truyền kỳ đời Đờng đáng đợc suy tôn là có ảnhhởng lớn nhất đến các vở kịch đời sau là truyện “OanhOanh” của Nguyễn Chẩn Truyện khá thành công nhờ bútpháp tài hoa của nhà văn trong việc khắc hoạ tính cáchnhân vật Oanh Oanh đoan trang, dịu dàng, xinh đẹp Nhngngời mẹ nghiêm khắc cùng lễ giáo trói buộc khiến nàngkhông dám để lộ khát vọng yêu đơng Trong quá trình dànhlấy tình yêu và hạnh phúc, nàng phải vô cùng thận trọng vàtính toán kín kẻ.Oanh Oanhphải luôn cố giữ tự nhiên trớc bà

mẹ soi mói, xét nét, lại còn phải dè dặt đề phòng cô a hoànHồng Nơng luôn kề cận bên nàng Bề ngoài luôn giữ vẻ thâmtrầm, ngại nói, e cời nhng trong lòng lại cuồng nhiệt, lao vàokhàt vọng ái tình nóng bỏng Nàng đã vợt qua tính do dự và

sự thẹn thùng để ngã vào vòng tay của ngời yêu Nhng TrơngSinh sau khi hởng thụ hết hạnh phúc ngọt ngào do Oanh Oanhmang lại thì đã quay sang tính toán lợi hại, đợc mất và ruồng

bỏ Oanh Oanh, gieo tiềng là nàng quyến rủ mê hoặc TrơngSinh đã bộc lộ hết tính tàn nhẫn, vị kỷ, lạnh lùng, phụ bạc củacon ngời chàng Cuối cùng, Oanh Oanh phải uống cốc rợu

đắng do chính nàng ủ men Chuỵen có kết cục bồng bột lúc

đầu, ruồng rẩy về sau nhng vẫn tả một thứ tình yêu bình

đẳng, tự chủ không đề cập đến môn đăng họ đối của đôibên, không dòm ngó tài sản nhiều hay ít, quên ý chí của giatrởng, cả hai bên đều bị cuốn hút, hấp dẩn nhau về dungmạo, phong độ, tài năng của nhau Truyện “Oanh Oanh” có

ảnh hởng đến hí khúc đời sau không chỉ bởi sức hấp dẩn

của bút pháp tài hoa Nguyễn Chẩn mà còn bởi ý nghĩa tiến

bộ của nó

Nếu xét đến những câu chuyện tình nổi tiếng củatiểu thuyết trờng kỳ đời Đờng thì không thể không kể đếntruyện “Lý Oa” của Bạch Hành Giản Câu chuyện tình yêugiữa Lý Oa với Hình Dơng công tử là tình yêu giữa kỹ nữ vớihọc trò, trai tài gái sắc Tởng rằng họ đến với tình cảm nhấtthời và chỉ hấp dẫn nhau bởi vẻ bề ngoài Nhng thực tế tìnhcảm của họ trải qua những thăng trầm, hoạn nạn đợc thửthách và họ đã vợt qua tất cả để đén với nhau bằng tình yêu

đích thực Những hành động của Lý Oa khi cứu vớt cuộc đờicông tử quả là bản lĩnh “phi thờng”, nếu không đợc thúc

đẩy bởi một tình yêu sâu sắc, mãnh liệt thì dờng nh mộtngời kỹ nữ bình thờng không thể làm nổi Tình yêu của hị

đã vợt qua khoảng cách về giai cấp, địa vị nhng vẫn chathoát khỏt quan niệm “trai tài gái sắc” và việc Lý Oa giúpcông tử đi theo “nẻo chính” của ngời tri thức bấy giờ Đây làmột cống hiến lớn lao cho danh giá phong kiến nên đợc gia tr-ởng phong kiến tán dơng Qua đó phản ánh t tởng thoả hiệpcủa tác giả

Ngoài việc khai thác các chất liệu từ cuộc sống đời ờng thì các tác giả của tiểu thuyết truyền kỳ đời Đờng còn

th-da vào câu chuyện tình yêu những yếu tố hoang đờng, kỳ

ảo, làm cho câu chuyện trở nên thu hut, hấp dẫn nh truyện

“Xuất hồn” của Trần Huyền Hựu Câu chuyện phản ánh ýthức theo đuổi tình yêu tự do đầy sôi nổi của thanh niênnam nữ Tác giả sắp xếp các tình tiết rất chặt chẽ, toàn bộcâu chuyện chỉ khoảng 500 từ nhng rất cuốn hút ngời đọc

Việc Trơng Dật nuốt lời đem gả con gái Thiếu Nơng cho ngờikhác khiến cuộc hôn phối giữa Thiếu Nơng với Vơng Trụkhông còn chút hy vọng, nào ngờ Thiếu Nơng lại trốn theo ng-

ời yêu vào Tứ Xuyên Khi hai ngời sống với nhau đợc năm nămrất hạnh phúc thì nàng nhớ cha mẹ muốn về thăm nhà Ngời

đọc nơm nớp lo sợ cho hoàn cảnh của hai ngời vì một cô gáitrốn nhà theo trai năm năm trời thì cả gia đình và xã hộiphong kiến lúc ấy đều không chấp nhận đợc Vậy làm saocòn dám quay về gặp mặt cha mẹ nhng khi đến nhà cô, V-

ơng Trụ mới hay Thiếu Nơng sống chung với mình chỉ là linhhồn của nàng Nỗi lo của Vơng Trụ và ngời đọc đều đợc hoágiải kết quả cuối cùng là tia sáng lãng mạn chủ nghĩa rực loélên soi rọi chủ đề tác phẩm thì ra “lòng thành khi dốc đếntột độ thì vàng đá cũng phải mền ra” Mối tơng t ghi khắctận xơng làm cho linh hồn hoá thành ngơi, sức mạnh của áitình quả thật là ghê gớm Kết thúc tác phẩm là hồn với ngờihợp thành một quả là tởng tợng siêu thực của tác giả? truyện

đã đáp ứng đòi hỏi tự do luyến ai của thanh niên đồng thờiminh chứng một kinh nghiệm là khi mà con cái yêu nhau thậtlòng, trong sáng thì sự ngăn cản của cha mẹ luôn vô hiệu

mà cồn góp phần đẩy tình yêu của họ thăng hoa đến cảnhgiới cao hơn siêu thực hơn cảnh giới mà no đang có

Bên cạnh những câu chuyện tình yêu và hôn nhângiữa ngời với ngời thì ở truyền kỳ đời Đờng còn có nhữngtruyện miêu tả khá cảm động về tình yêu giữa ngời cới thần,

đầy vẻ lãng mạn, dồi dào chất thơ nh truyện “ Hận sông

T-ơng” của Thẩm ái Chi Câu chuyện đặt ra vấn đề là “biêngiới của tình yêu ” - khái niệm biên giới đợc mở rộng lạ thờng,

biên giới giữa ngời và thần, giữa đất bằng với vực sâu Quả là

sự tởng tợng của tác giả rất phong phú Tình yêu giữa TruyệnSinh và cô gái, em của thần thuồng luồng sông Tơng đã xoánhoà khoảng cách và biên giới ây Cả hai cùng chung sở thíchngâm vịnh, xớng hoạ và làm thơ, nhng nh thế cha đủ chohạnh phúc Kết thúc là hai ngời xa nhau cũng vì cha biết rõthân phận của nhau Mặc dù, tình yêu giữa hai bên hàm ý tự

do, không ràng buộc nhng tiếng sét ái tình không đủ mạnhhơn tình hoài hơng nên vẫn có kết thúc bi kịch

Nh vậy đến đời Đờng thì tiểu thuyết truyền kỳ đã thểhiện đề tài tình yêu và hôn nhân khá thành công, đánhdấu sự thành thục của đoản thiên tiểu thuyết văn ngôn cổTrung Quốc Những truyện tình yêu và hôn nhân đợc miêutả ở khía cạnh tự do, phóng túng, buông thả… thể hiện trí t-ởng tợng phong phú và t tởng tiến bộ của tác giả Tuy nhiênnhững câu chuyện tình ấy còn mang màu sắc lãng mạn,hoang đờng Và có rất nhiều truyện truyền kỳ nổi tiếng đời

Đờng đã ảnh hởng lớn đến hí khúc đời sau nh đầu thời đạinhà Nguyên có vở kịch “Tây Sơng ký” của Vơng Thực Phủ

đã ảnh hởng trực tiếp từ truyện “Oanh Oanh” của đời Đờng

“Tây sơng ký” là câu chuyện tình duyên giữa TrơngSinh và Thôi Oanh Oanh Họ gặp nhau lần đầu ở chùa PhổCứu đã say mê nhau, mê vì sắc trọnh vì tài Họ hấp dẫnnhau một cách tự nhiên, tình cảm của hai ngời dành chonhau chân thành, xuất phát từ đáy lòng mình nên họ khôngnghĩ gì đến gia thế, tài sản Trơng Quân Thuỵ chỉ là một

th sinh áo vải, vốn là con thợng th bộ lễ phá sản, cảnh nhà sasút, tronh khi đó Oanh Oanh lại là tiểu th con quan tổng

đốc, thanh thế hiển hách, gia đình quyền quý Mặt khácOanh Oanh đã đợc hứa gả cho Truyện Hằng là con trai lớn củaquan thợng th họ Truyện Tình yêu của hị gặp nhiều trắctrở bởi trong con mắt của Thôi phu nhân thì Trơng QuânThuỵ không phải là chàng rể môn đăng hộ đối Vì thế bà rasức phản đối tình yêu của hai ngời Ngoài việc ngăn cảngiam giữ không cho Oanh Oanh ra khỏi buồng, bà còn giaocho Hồng Nơng trách nhiệm giám sát Oanh Oanh Khi đã hứagả Oanh Oanh cho Trơng Quân Thuỵ rồi bà bày tiệc để thựchiện lời hứa, khi Quân Thuỵ sang bà lại lật hẹn gả OanhOanh cho Truyện Hằng và bắt Oanh Oanh nhận Trơng là anh,khiến cả hai đều bàng hoàng, đau khổ Đến khi không ngănnổi tình yêu của Thôi - Trơng, đành phải gả, thì bà lại bắt

đôi trẻ phải lìa xa nhau Thôi phu nhân buộc Trơng phải vàokinh thi, thi đỗ mới cho cới Oanh Oanh Ngay khi Quân Thuỵ

đã thi đố bà vẫn định lật hẹn lần nữa Rõ ràng Thôi phunhân là đại biểu của lễ giáo phong kiến, là ngời ngăn cảntình yêu tự do của đôi lứa Xã hội phong kiến không thừanhận con ngời tự quyết định việc hôn nhân đại sự mà phải

do cha mẹ định đoạt hình thức phải có “lệnh cha mẹ”,

“ngời mối lái” mà trong cốt tuỷ là do gia thế sang hèn, tiềncủa ít nhiều, không kể gì hai bên nam - nữ có yêu nhau thậthay không Ngoài ra còn quan niệm “nan nữ thụ thụ bấtthân”, luôn là hàng rào nghiệt ngã ngăn cách, phá vỡ tt tự docủa thanh niên nam - nữ Nhng Oanh Oanh và Quân Thuỵ đãkhông chịu khuất phục trớc những ràng buộc của lễ giáophong kiến, họ kiên quyết đấu tranh đến cùng để bảo vệtình yêu và đi đến hôn nhân Đặc biệt tác giả đã tập trung

miêu tả nhân vật Oanh Oanh luôn chủ động, tự nguyện traothân gửi phận cho ngời mình yêu, quyết vợt lên mọi: trở ngại

để dành lấy hạnh phúc theo ý nguyện của mình “Tây sơngký” miêu tả tình yêu của hai nhân vật trong suốt một quátrình từ nảy nở phát triển, bị phá đến sự đấu tranh chotình yêu của hai ngời Mối xung đột chủ yếu trong tác phẩm

la xung đột giữa thế lực lễ giáo phong kiến ràng buộc, kìmhãm tự do của con ngời với lớp thanh niên nam nữ đòi tự doyêu đơng, tự do kết hôn Mặc dù vậy “Tây sơng ký” vẫn chathoát khỏi quan niệm “trai tài gái sắc”, kết cục theo kiểutoàn viên Cách sắp xếp cho Trơng Sinh đỗ trạng nguyên và

đoàn tụ là một sự điều hoà mâu thuẫn trong vở kịch

Tr-ơng Sinh vẫn phải chấp nhận thoả mãn nguyện vọng của Thôiphu nhân là đi thi và đỗ đạt làm quan, tức là thoả mãnnguyện vọng của giai cấp phong kiến Vì thế tình yêu của

họ vẫn là tự do trong khuôn khổ của lễ giáo phong kiến chiphối và họ cha thoát khỏi bởi những ràng buộc của lễ giáo vềtình yêu và hôn nhân Tuy vậy “Tây sơng ký” vẫn là một vởkịch đạt đến trình độ nghệ thuật cao trong việc thể hiệnmột tình yêu tốt đẹp, khiến nó có thể làm rung động lòngngời Ngoài ra nó còn có ý nghĩa phản phong mạnh mẽ, thểhiện quan niệm tiến bộ của tác giả về tình yêu và hônnhân Đến “Tây sơng ký” đã cho thấy sự phát triển khôngngừng trong sáng tác qua chủ đề tình yêu, nó đợc đánh giá

là tác phẩm có thành tựu kiệt xuất

3 Nhng đến tiểu thuyết Minh - Thanh thì đề tài tìnhyêu và hôn nhân mới đợc khai thác một cách toàn diện, sâusắc và đạt đợc nhiều thành tựu rực rỡ nhất

“Kim Bình Mai” của Lan Lăng Tiếu Tiếu Sinh là bộ tiểuthuyết đầu tiên lấy đề tài từ cuộc sống hàng ngày trong gia

đinhg làm chủ đề Tác phẩm đã mợn sự thịnh suy của giatộc Tây Môn Khánh tả một xã hội dục vọng tràn lan, đạo đứcsuy đồi Các nhân vật đợc miêu tả “không ngời nào là khôngphải con ngời hiện thực, sống động của xã hội bấy giờ” Họ lànhững con ngời bình thờng dễ gặp, t tởng của họ không vợttầm sau nghĩ bình thờng, hành vi họ không mang sắc tháitruyền kỳ… Tác giả không thêu dệt tình tiết mà chỉ dựa vàonhững sinh hoạt quen thuộc rút ra những biểu hiện đen tối,mục ruỗng của xã hội “Kim Bình Mai” đánh dấu mở đầumột khuynh hớng văn học, đó là khuynh hớng đời thờng,

đồng thời nó cũng đánh dấu sự khẳng định một khuynh ớng t tởng, đó là sự chân trọng cái gọi là “nhân dục” chốnglại yêu cầu “khắc kỷ phục lễ” do xã hội phong kiến đề ra

h-Đóng góp lớn nhất của tác phẩm là đã đa đến cho văn đànmột bút pháp mới - bút pháp tả chân khách quan Bên cạnhnhững thành công lớn thì “Kim Bình Mai” vẫn tồn tại nhữnghạn chế nh một số đoạn mô tả đời sóng tình dục phong

đãng đợc tô đậm khiến ngời đọc có cảm giác ngòi bút tácgiả là vô trách nhiệm, có ngời cho rằng “Kim Bình Mai” cóyếu tố tự nhiên chủ nghĩa

Một thành tựu tiêu biểu của tiểu thuyết cổ điển TrungQuốc chính là tác phẩm “Hồng lâu mộng” của Tào Tuyết Cần

và Cao Ngạc Đây là bộ tiểu thuyết trờng thiên viết về đề tàitình yêu và hôn nhân nhng “Hồng lâu mộng” không đơngiản là bi kịch tình yêu tay ba giữa Bảo Ngọc với Đại Ngọc vàBảo Thoa - một tình yêu không tự do hôn nhân không tự

chủ Tác giả thông qua tấm bi kịch đã miêu tả cuộc sốngnhiều mặt của gia đình quý tộc lớn đời Thanh, chỉ ra sựsuy tàn không thể cứu vãn nỗi của nó Đồng thời tác giả đãphơi bày một cách toàn diện, sâu sắc sự thối nát, đen tối

và các mâu thuẫn nội tại không thể khắc phục của chế độphong kiến Bên cạnh việc phê phán xã hội phong kiến xấu xa,

hủ bại đầy tội lỗi, Tào Tuyết Cần đã ngợi ca mặt tiến bộ,trong sáng của cuộc sống, ca ngợi những con ngời dám chốnglại lối sống phong kiến, đặc biệt là ca ngợi tình yêu trái với lễgiáo phong kiến Thời bấy giờ yêu đơng tự do là hành vi vô

đạo đức và bị thế lực phong kiến phá hoại Tình yêu biểuhiện trong “Hồng lâu mộng” là tình yêu lấy việc phẩn đốichế độ phong kiến làm nội dung t tởng So với rất nhiều tácphẩm cổ đại viết về tình yêu thì “Hồng lâu mộng” có ýnghĩa xã hội rộng lớn hơn nhiều Tình yêu trong tác phẩm cổ

đại thờng xây dựng theo t tởng và nếp sống phong kiến, lấy

đặc điểm phong kiến làm tiêu chuẩn cho tình yêu nhng

“Hồng lâu mộng” đã phá vỡ hoàn toàn giới hạn t tởng ấy GiaBảo Ngọc và Lâm Bảo Ngọc đòi hỏi quyết liệt tự do yêu đ-

ơng Trong quan niệm hôn nhân và tình yêu Gia Bảo Ngọcchỉ tin ở tiếng gọi của trái tim, chống lại quan niệm “cha mẹ

đặt đâu con ngồi đấy”.tình yêu giữa Đại Ngọc và BảoNgọc dựa trên sự tơng đồng về lý tởng “chính vì phảnnghịch mà họ yêu nhau, đồng thời chính vì yêu nhau mà họcàng phản nghịch” Tuy nhiên, tình yêu mới mẻ cha có miếng

đất phát triển trong lòng xã hội Trung Quốc thế kỷ XVIII, khi

mà thế lực phong kiến ngàn năm vẫn còn cội rễ bền chặt vàlực lợng ủng hộ cái mới vẫn còn lẻ tẻ, rời rạc Do đó tất yếu dẫn

đến bi kịch tình yêu, Đó là bi kịch của cái mới khi cha đủsức lay chuyển cái cũ Mặc dù tình yêu giữa Bảo Ngọc và ĐạiNgọc rất trong sáng, đẹp đẽ, cảm động lòng ngời nhngkhông khỏi mang dấu ấn của những hạn chế giai cấp và thời

đại của nó Họ đã dũng cảm đứng lên chống lại áp bức tinhthần hang ngàn năm, đấu tranh chop sự giải phóng cá nhântrên lĩnh vực tình yêu và hôn nhân nhng cuối cùng cũngkhông khỏi lạc lỏng cô đơn, thậm chí cô đơn tuyệt vọng

Nh vậy đến “ Hồng lâu mộng” thì đè tài tình yêu vàhôn nhân đã đợc khai thác ở những khía cạnh mới Mặc dùcha thoát khỏi khuôn mẫu của chế độ phong kiến đó làtình yêu theo kiểu “ tài tử giai nhân”, “ môn đăng hộ đối”,kết thúc bi kịch nghiêng về sự sắp xếp của giai cấp thốngtrị Nhng cái tiến bộ của tác phẩm là đã đề cập đến tìnhyêu và hôn nhân t do đồng thời ca ngợi những con ngời dám

đứng lên đấu tranh bảo vệ tình yêu và hạnh phúc củamình Nó đã làm đảo lộn quãn niệm giá trị của thời đạiphong kiến, đa tình cảm và sự thoả mãn của con ngời lên

địa vị cao nhất thể hiện khát vọng tự do và phản ánh yêucầu giải phóng cá tính và nhân quyền bình đẳng của thời

đại ấy So với “ Tây sơng kí” thì tình yêu trong “ Hồng lâumộng” có chiều sâu hơn, đó là nó đợc xây dựng trên cơ sởthống nhất và lý tởng chống phong kiến cho nên mang mầusắc mới và có ý nghĩa xã hội rộng rãi Vì vậy “ Hồng lâumộng” đợc đánh giá là “một bộ tiểu thuyết tình yêu cóchiều sâu về lịch sử và có ý nghĩa phê phán xã hội” ( Vănhọc sử Trung Quốc, Tập 3 - NXB Phụ nữ)

Văn xuôi Trung Quốc đến đời Thanh đã đạt đợc thànhtựu rực rỡ và đề tình yêu vẫn là nguồn cảm hứng bất tận củacác nhà văn Trên cơ sở kế sthừa tinh hoa của văn hoá dângian và văn học truyền thống thì bộ đoản thiên tiểu thuyết

“ Liêu Trai chí dị “ viết bằng văn ngôn hết sức điêu luyện,sinh động của Bồ Tùng Linh ra đời, đánh dấu bớc phát triểncủa tiểu thuyết Trung Quốc từ “sử thi anh hùng” sang “ Tiểuthuyết sinh hoạt” ( Xêmanốp) Đây là một tập truyện tậptrung cho đề tài tình yêu và hôn nhân, nó là tập đại thànhcủa truyện ngắn trung đại Trung Quốc viết về đề tài này.Với “ Liêu trai chí dị”, nhìn từ góc độ thể loại thì nó đợchấp thụ, nguồn dỡng khí toả ra từ kho tàng dân gian, các tácphẩm văn học Tiên Tần, Hán Nguỵ Lục Triều, truyền kì Đời Đ-ờng, thoại bản Tống - Nguyên, tiểu thuyết thần ma đời Minh,

… nhng “Liêu Trai chí dị” chủ yếu ảnh hởng từ hai nguồn làchí quái Lục Triều và truyền kì đời Đờng Không chỉ dừng lại

ở việc kế thừa mà Bồ Tùng Linh còn có những cách tân mới

mẻ Nếu nh chí quái Lục Triều chỉ là những câu chuyện đợcghi chép ngắn gọn, lẻ tẻ, rời rạc trong dân gian, văn chơngchất phác, hồn nhiên cha có nhiều yếu tố nghệ thuật, vì thế

đề tài tình yêu và hôn nhân cũng đợc phản ánh không tậptrung và xuyên suốt Đến truyền kỳ đời Đờng thì văn chơng

đạt đến mức độ trau chuốt, bóng bẩy Những câu chuyện

đợc ghi chép tỉ mỉ, cặn kẽ, dài dòng và có h cấu nghệ thuậthầu nh truyền kỳ đời Đờng xuất hiệ là để chuyên về đề tàitình yêu và hôn nhân Song toàn bộ những câu chuyện

đều đợc bao trùm bởi không khí h ảo, kỳ lạ và đợc viết ratheo trí tởng tợng tự do, lãng mạn, buông thả của các nhà văn

Trên cơ sở kế thừa chỗ mạnh, khắc phục chỗ yếu củahai thể chí quái và truyền kỳ, Bồ Tùng Linh đã sáng tác ra

“Liêu Trai chí dị ” Theo tác giả Lộ Tấn cho rằng, Bồ Tùng Linh

đã “dùng phơng pháp truyền kỳmà viết theo lối chí qoái,tình tiết biến ảo nh bày ra trớc mắt thật lại có khi đổi

điệu thay dây, thuật hành vi lại, tả ngời đặc kỳ hiếm thấy,

ra cỏi mộng ảo vào thế gian, cho nên tai mắt cũng thấy mới

và hay” Có thể nói “Liêu trai chí dị ”là sự tiếp bớc của chíquái Lục Triều và truyền kỳ đời Đờng về mặt đề tài và thểloại nhng vợt trội các tác phẩm trớc đó là nó đã khai thác đềtài từ hiện thực cuộc sống chứ không phải những câuchuyện bịa đặt, hoang đờng Viết về đề tài hôn nhân vàtình yêu tác giả cũng nhằm tâm sự của mình trớc hiện thựcxã hội phong kiến Trung Quốc thế kỷ XVIII Mặt khác, Bồ TùngLinh đã kết hợp tất cả bút pháp hiện thực và lãng mạn để thểhiện đề tài một cách tập trung nhất, chạy dọc trên toàn tácphẩm

Nếu so với những tác phẩm cùng thời thì “Liêu Trai chídị” cũng có những điểm khác biệt Nh cũng viết về đề tàitình yêu và hôn nhân nhng “Hồng lâu mộng” của Tào TuyếtCần, “Kim Bình Mai” của Lan Lăng Tiếu Tiếu Sinh,… đều sửdụng những chi tiết cụ thể để miêu tả hiện thực cuộc sống,nhân vật và sự kiện đều có thật, tất cả đều bình dị và th-ờng nhật Nhng “Liêu Trai chí dị” nằm ngoài quỹ đạo chung

đó, bộ đoãn thiên tiểu thuyết này đã sử dụng yếu tố kỳ ảo,

ma quái để phản ánh sâu sắc xã hội đơng thời, thể hiệnnhững mối kỳ duyện không biên giới giữa ngời với ma, quỷ,thần tiên, ngời với động vật, thực vật (tinh hoa và tinh cây),

đồ vật (tranh tợng)…, “tách rời khỏi luân lý”, đạo đức phongkiến Chính hơng vị kỳ quái, huyền ảo nhng đầy mềm ngọtcủa tác phẩm đã hấp dẫn ngời đọc bao thế hệ và là yếu tốquan trọng góp phần tạo nên thành công của “Liêu Trai chídị” trong việc thể hiện đề tài tình yêu và hôn nhân mà tr-

ớc nó không có tác phẩm nào sánh bằng, sau nó không ai học

đợc

Tình yêu và hôn nhân là đề tài muôn thủa trong vănhọc nhng đến “Liêu Trai chí dị”, Bồ Tùng Linh có cácch khaithác và thể hiện độc đáo bằng một thế giới kỳ ảo lung linh,nhiều sắc diện Qua đó thấy đợc những t tởng dân chủtiến bộ vợt thời đại của nhà văn và tài năng nghệ thuật độc

đáo của Bồ Tùng Linh

Chơng 3Nghệ thuật thể hiện

I Yếu tố kỳ

1.1 Giới thuyết về yếu tố “kỳ”

Theo từ điển Hán Việt của Đào Duy Anh (Nhà xuất bảnKhoa học văn hoá, 2000) thì “kỳ” có nghĩa là “lạ lùng”

Từ điển Từ và ngữ Hán Việt của Nguyễn Lân (Nhà xuấtbản Văn Hoá, 2000) thì “kỳ” cũng có nghĩa là “lạ lùng”

Còn từ điển Hán Việt của Thiều Chửu “kỳ” có nghĩa làlạ, vật lạ, hiếm thấy; làm cho ngời ta không lờng trớc đợc

Tựu khung lại tất cả đều toát lên nét nghĩa chung nhất

là “lạ, kỳ lạ” Nghĩa của chữ đợc xét ở hai khía cạnh chủ quan

và khách quan Cái “lạ, hiếm thấy” là do đặc điểm kháchquan của đối tợng đem lại Còn “bất ngờ, đột ngột, lấy làmlạ”, là nói đến thái độ chủ quan của con ngời trớc đối tợng

Trong những sáng tác sử dụng yếu tố kỳ ảo, yếu tố “kỳ”

sẽ làm cho tác phẩm có ý nghĩa thực tiễn và nhân văn cao

đẹp Yếu tố kỳ làm nên một hiệu ứng tâm lý mạnh mẽ, trựctiếp đợc nhà văn sử dụng nh một phơng tiện nghệ thuật

đặc sắc, hữu hiệu nhằm truyền tải nội dung Yếu tố “kỳ”chi phối sâu sắc bởi việc triển khai cốt truyện, xây dựnghình tợng nhân vật, thể hiện chủ đề t tởng của tác giả Qua

đó nhà văn mở rộng đợc phạm vi phản ánh hiện thực, miêu tả

đời sống con ngời, tạo ra một số kiểu nhân vật và cốt truyện

đặc trng Yếu tố kỳ ảo có mặt trong lĩnh vực sáng tạo nghệthuật của nhân loại từ rất lâu và là một hình thức ớc lệnghệ thuật giàu khả năng tái tạo và khám phá hiện thực Nó

gián cách nghệ thuật rất độc đáo bất ngờ Nó tham gia dựng

hệ thống các điểm nhìn nghệ thuật mới, mở rộng khônggian nghệ thuật của tác phẩm, giàn trải và căng thêm chiềusâu của thời gian nghệ thuật Việc sử dụng yếu tố kỳ ảo nhmột phơng thức nghệ thuật để chiếm lĩnh và tái hiện cuộcsống không tách rời các phơng tiện thể hiện nghệ thuật khác

mà chúng đợc xoắn kết, xoắn quyện vào nhau Bồ Tùng Linh

đã sử dụng sáng tạo yếu tố “kỳ” để tạo nên một thế giới LiêuTrai đầy màu sắc ảo h, xảo diệu

2 “Kỳ” trong xây dựng nhân vật

2.1 Nhân vật

Văn học không thể thiếu nhân vật, vì đó là hình thứccơ bản để qua đó nhà văn miêu tả đời sống một cách hìnhtợng Bản chất của văn học là mối quan hệ đối với đời sống

Nó chỉ tái hiện đời sống Nó chỉ tái hiện đời sống quanhững chủ thể nhất định, đóng vai trò là tấm gơng phảnchiếu cuộc đời: “Nhân vật văn học là con ngời cụ thể đợcmiêuu tả trong tác phẩm văn học”

Là hiện tợng thẩm mĩ đầy tính ớc lệ, nhân vật hiện ratrong tác phẩm văn học vô cùng phong phú đa dạng trongnhiều thức khác nhau Những “dạng thức đặc biệt” củanhân vật phụ thuộc rất lớn vào quan niệm thẩm mĩ, tính t t-ởng của nhân vật cũng nh thấm đậm văn hoá lịch sử, thời

đại mà nó đợc sản sinh ra

Nh vậy, nhân vật văn học là con đẻ của nhà văn Nóluôn gắn liền với ngời nghệ sĩ đã sáng tạo ra nó Nhời đọc cóthể quên cha đẻ tinh thần, nhng tên nhân vật trong tác phẩmnổi tiếng ngời ta không dễ quên

2.2 Hệ thống nhân vật kỳ lạ trong Liêu Trai

Thực - ảo là một trục quan hệ tơng xứng, hài hoà trongcốt truyện Liêu Trai nói riêng và trong tác phẩm truyền kỳ nóichung Sự kết hợp tới mức gắn bó của hai yếu tố này là biểuhiện đặc trng nghệ thuật của Liêu Trai, qua đó làm sáng tỏtài năng bậc thầy của nhân vật Bồ Tùng Linh

Qua khảo sát 500 truyện chúng tôi nhận thấy rằng hệthống nhân vật kỳ lạ trong Liêu Trai có thể chia làm hai loạihình nhân vật: Nhân vật h ảo và nhân vật trần thực

2.2.1 Hệ thống nhân vật h ảo

Cấu tứ nghệ thuật bằng hình tợng kỳ ảo rất nhiều trongcác nền văn học thế giới Tuy nhiên không một tác phẩm nàolại đậm đà màu sắc huyền thoại nh Liêu Trai chí dị Thế giớinhân vật ảo trong Liêu Trai chí dị vô cùng phong phú, đadạng và phản chiếu một góc độ khác của hiện thực xã hội Hệthống nhân vật h ảo có nhiều loại từ hồ ly, yêu ma cho đến

đạo sĩ, thần phật, từ tinh hoa tinh cáo cho đến hàng trămcái “lốt” khác nhau Nhng biểu hiện tập trung cái “kỳ” của loạinhân vật này thể hiện ở một số đặc điểm sau:

ơng khô đã nát từ kiếp nào bỗng trổi dậy hiện thành những

mỹ nhân xinh đẹp Sự hoá thân của ma hồ trong Liêu Trai

phần lớn thành những mỹ nữ xinh đẹp thông minh đầy sứcquyến rũ Thực ra nguồn gốc xuất thân của nhân vật ma hồtrong Liêu Trai không phải đến Bồ Tùng Linh mới đột khởi ra,

mà nó có liên quan tới nguồn gốc quan niệm tín ngỡng tôngiáo xa xa Bồ Tùng Linh đã kế thừa và nhào nặn nó thànhhình tợng nghệ thuật trong sáng tác của mình

Hình tợng nhân vật kỳ ảo trong Liêu Trai vô cùng phongphú đa dạng có nguồn gốc xuất thân từ các loại khác nhau

Có nhân vật do tinh hoa, tinh mộc biến thành, lại có nhânvật lại do cá, chim, ếch, hổ báo đội “lốt” Nhng trong thế giớinhân vật kỳ ảo ấy thì hồ ly và yêu ma xuất hiện nhiều nhất

và thực sự trở thành tiếng nói nghệ thuật sâu sắc Nói khác

đi, hình tợng hồ ly, yêu ma trong sáng tác của Bồ Tùng Linhtuy khác bộ áo kỳ quái, nguồn gốc xuất thân kỳ lạ nhng nó lại

là những biểu tợng về cuộc sống hơn là hình tợng “tự thần”

nó vốn có

Ma, hồ, những nhân vật xuất thần kỳ dị trong các tácphẩm văn học trở thành ẩn dụ nghệ thuật Tức là cái vỏ bọc lạlùng bên ngoài che dấu hạt nhân triết lý bên trong Chẳngphải ngẫu nhiên mà ma, hồ thờng tơng ứng với ngời phụ nữ

đẹp và là biểu tợng cho tình yêu và nhân dục Trong LiêuTrai chí dị, ma, hồ đợc sử dụng làm phơng tiện nghệ thuậtvới ý nghĩa khẳng định một khuynh hớng t tởng “tôn trọngnhân dục” chống lại yêu cầu “khắc kỷ phục lễ” của Nho gia

Bồ Tùng Linh đã sử dụng mô tiếp hồ, ma với ý nghĩa ẩn dụtrên đã đạt đợc nhiều đích nghệ thuật Thứ nhất ông tránh

đợc mũi dùi công kích của t tởng bảo thủ đơng thời Thứ hai

trong tởng tợng kỳ ảo đó, t tởng tiến bộ của ông đợc tự dothể hiện.

2.2.1.2 Diện mạo ngoại hình kỳ lạ

Nhân vật kỳ hình là con ngời có nhân dạng biến đổi,biến dạng đó ít nhiều so với hình dạng ban đầu (dạng bìnhthờng của ngừi bình thờng) ở đây, sự biến dạng do ảnh h-ởng của các đột biến, môi trờng, do tác động của các thầnlinh bùa chú ma thuật, phép lạ hoặc tự bản thân nhân vậtphát sinh trong quá trình sống Nh vậy, nếu lấy con ngờibình thờng làm điểm quy chiếu là chuẩn mực thì nhân vật

kỳ hình là nhân vật bất bình thờng gây ra cho chủ thểtiếp nhận (đối tợng giao tiếp) một cảm giác độc ngột, hãihùng Cái kỳ quái của nhân vật trở thành “sự vi phạm khôngthể ngăn ngừa đợc, là sự xâm lấm mang tính chất khác th-ờng của một thế giới khác xâm nhập vào cõi ngời Nó phá vỡtính cố định, bất biến trong hình dạng con ngời” Chính

đặc điểm kỳ hình của nhân vật là sự vi phạm với trật tựquen thuộc với những quy luật bất biến của đời thờng Điều

đó đem lại xúc cảm cho độc giả cả miên thú vị xen lẫn lo

âu về một thề giới ngời khác lạ vời thế gới mình đang sốnghàng ngày hàng giờ

Với loại nhân vật có diện mạo và ngoại hình kỳ lạ, BồTùng Linh muốn giới thiệu cho chung ta những con ngời mangdáng dáp khác thờng, những con ngời mang dáng dấp khác th-ờng, những c dân của một thế giới hiện thực bao gồm cảchúng ta, đồng thời họ đợc đa vào chiều sâu của cái bí ẩn,

kỳ qoặc, huyễn hoặc trong sự tởng tợng của tác giả Do đó,cái kỳ hình đã trở thành một lăng kính thẩm xét con ngời,