Tìm hiểu nghệ thuật kết cấu trong tiểu thuyết nghệ nhân và margarita

Nghệ nhân và Margarita để lại trong lòng người đọc lòng tin vào nhân tố sáng tạo và sức mạnh chiến thắng của cái Thiện trong cuộc đời này 16; 1051.Đoàn Tử Huyến là người dịch tiểu thuyế

LỜI CẢM ƠN

Em xin chân thành cảm ơn quý Thầy, Cô giáo trong khoa Ngữ văn của trường Đại học Phú Xuân đã giúp đỡ và tạo điều kiện trong quá trình em thực hiện Khóa luận.

Đặc biệt, em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thạc sỹ

Hà Văn Lưỡng, người đã tận tâm hướng dẫn và giúp đỡ em thực hiện và hoàn thành Khóa luận này.

Xin được gửi lời cảm ơn đến những người thân, bạn bè, đã giúp đỡ, động viên tôi trong suốt thời gian học tập và tìm kiếm tư liệu để thực hiện Khóa luận

Rất mong nhận được sự góp ý chân tình từ phía thầy cô và bạn đọc.

Xin chân thành cảm ơn.

A MỞ ĐẦU

1.Lý do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu tác phẩm tự sự từ phương diện nghệ thuật kết cấu chophép người đọc thấy được tài năng nghệ thuật của nhà văn trong xây dựng

và tổ chức tác phẩm của mình Nó không chỉ cho chúng ta biết được điềunhà văn muốn nói mà qua đó còn thể hiện cách mà nhà văn nói điều đó nhưthế nào

Trong nền văn học Nga Xô Viết, Mikhail Bulgacov là một tác giả rấtquen thuộc của bạn đọc Việt Nam với nhiêu tiểu thuyết được dịch ra tiếngViệt và được độc giả đón nhận Đỉnh cao trong sáng tác của Bulgacov là

tiểu thuyết Nghệ nhân và Margarita Cuốn tiểu thuyết được viết trong mười

hai năm, bị xé, bị đốt, viết đi viết lại bảy lần và vừa kịp hoàn thành trướckhi tác giả qua đời Nhưng sau khi xuất bản(năm 1973) cuốn tiểu thuyếtnhanh chóng được đón nhận và được dịch ra nhiều thứ tiếng, dựng thànhphim, khắp nơi diễn ra các cuộc tranh luận xung quanh các vấn đề của tácphẩm, các công trình nghiên cứu về cuốn sách lần lượt xuất hiện Có thể

nói rằng, tiểu thuyết “Nghệ nhân và Margarita” là miền đất vô tận cho

những sự khám phá nghệ thuật của các nhà nghiên cứu phê bình trong vàngoài nước Tuy nhiên, điều làm cho tác phẩm hấp dẫn người đọc và thuhút sự chú ý của giới phê bình lại chính là ở cách xây dựng nghệ thuật kếtcấu độc đáo, hấp dẫn của nhà văn Bằng tài năng nghệ thuật của mình ,Bulgacov đã xây dựng cuốn tiểu thuyết với nhiều hình thức kết cấu khácnhau Vì vậy, đọc Bulgacov không dễ , tác phẩm của ông nhiều lớp nghĩa,gợi nhiều tầng liên tưởng bất ngờ, thú vị Chính những giá trị lớn lao của

Nghệ nhân và Margarita đã lôi cuốn chúng tôi chọn đề tài này để nghiên

cứu

Tìm hiểu nghệ thuật kết cấu trong tiểu thuyết Nghệ nhân và

Margarita, mong muốn lớn nhất của chúng tôi là thâm nhập và thế giới

nghệ thuật phong phú được tạo nên bởi ngòi bút thiên tài Bulgacov, để từ

đó có được những nhìn nhận, đánh giá khách quan, khoa học về nhà văncũng như chính bản thân tác phẩm Đồng thời, với đề tài này sẽ giúp chúngtôi bước đầu làm quen với công tác nghiên cứu khoa học, là điều kiện đểngười nghiên cứu lĩnh hội được những vấn đề phức tạp nhưng rất lý thú vàhữu ích về cách xây dựng nghệ thuật kết cấu trong tác phẩm văn học Tuynhiên để đạt được mong muốn trên cần phải có quá trình tìm tòi, phát hiện,học hỏi và tích lũy lâu dài Vì vậy, công việc mà người nghiên cứu tiếnhành trong đề tài này chính là bước khởi đầu quan trọng cho quá trìnhnghiên cứu của bản thân sau này

Mặt khác, Nghệ nhân và Margarita là cuốn tiểu thuyết lớn nhất của

M.Bulgacov và là một trong những đỉnh cao của nghệ thuật ngôn từ Nga,được độc giả nhiều nước trên thế giới đón nhận Bằng tài năng và tâmhuyết của người nghệ sĩ, M.Bulgacov đã đóng một “dấu triện” khắc ghi tênmình trong lòng bạn đọc Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung

về Bulgacov, mà mới chỉ dừng lại ở những bài viết ngắn mang tính kháiquát

Trong Từ điển văn học “bộ mới”, Hà Thị Hòa đã nhận định: “Nghệ

nhân và Margarita” là một sáng tạo nghệ thuật độc đáo Tiểu thuyết là sự phối hợp nhiều yếu tố nghệ thuật hiện thực đan xen kì ảo, truyền thuyết lịch sử, châm biếm, trữ tình Cốt truyện phức tạp, nhiều tuyến nhân vật

chồng chéo Nghệ nhân và Margarita để lại trong lòng người đọc lòng tin vào nhân tố sáng tạo và sức mạnh chiến thắng của cái Thiện trong cuộc đời này ( 16; 1051).

Đoàn Tử Huyến là người dịch tiểu thuyết Nghệ nhân và Margarita từ tiếng Nga sang tiếng Việt đã cho rằng: Đó là cuốn tiểu thuyết lớn nhất của

Bulgacov, một trong những đỉnh cao của nghệ thuật ngôn từ Nga” ( 14; 786) ) “ Trong “Nghệ nhân và Margarita”, Bugacov đã làm được cái mà hầu như không một nhà văn nào làm được: để cho nhân vật nhà văn của mình sáng tạo ra một cuốn tiểu thuyết trọn vẹn, và cuốn tiểu thuyết đó dích thực là tuyệt tác” (14; 786).

G.Lesskis nhận xét: “Nghệ nhân và Margarita” là cuốn tiểu thuyết

mang tính tổng kết của Bulgacov đối với toàn bộ những gì ông đã viết, dường như tóm lược các quan niệm của nhà văn về ý nghĩa của cuộc sống,

về con người, về cái chết và sự bất tử, về cuộc chiến tranh giữa cái thiện

và cái ác trong lịch sử và trong thế giới đạo đức con người.” (14; 734)

Trên đây là những nghiên cứu mới mẻ và đầy sức thuyết phục về tiểu

thuyết Nghệ nhân và Margarita Nhưng nhìn chung lại có lẽ chưa có một

công trình nghiên cứu nào khảo sát một cách thấu đáo, toàn vẹn về tác

phẩm Đặc biệt về Nghệ thuật kết cấu tiểu thuyết “Nghệ nhân và

Margarita” thì chưa có nhà nghiên cứu nào ở nước ta khảo sát thật tỉ mỉ,

chuyên sâu, hầu hết các bài nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở diện chứ chưa đisâu vào điểm

Khi tìm hiểu về M.Bulgacov với tiểu thuyết Nghệ nhân và Margarita,

chúng tôi nhận thấy nghệ thuật kết cấu là một vấn đề hết sức độc đáo vàhấp dẫn mà Bulgacov đã sử dụng để xây dựng tác phẩm của mình

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Khóa luận chúng tôi tập trung khảo sát tiểu thuyết Nghệ nhân và

Margarita của Mikhail Bulgacov, Đoàn Tử Huyến dịch, Nhà xuất bản Lao

Động, 2006

3.1 Phạm vi nghiên cứu

Với đề tài này, bài khóa luận chúng tôi tập trung khảo sát tiểu thuyết

Nghệ nhân và Margarita của Bulgacov trên bình diện nghệ thuật kết cấu.

4 Phương pháp nghiên cứu

Xuất phát từ đối tượng, phạm vi và mục đích nghiên cứu nói trên khinghiên cứu đề tài này chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

Tiếp cận dưới góc độ lí luận văn học - hình tượng văn học

Nghiên cứu dưới góc độ tự sự học và thi pháp học

Sử dụng các phương pháp liên ngành, văn hoá học, mỹ học, lịch sửhọc, triết học…

Ngoài ra chúng tôi còn vận dụng các thao tác nghiên cứu như phântích thống kê, tổng hợp, so sánh, đối chiếu…

Chương 2: Kết cấu nhân vật trong tiểu thuyết Nghệ nhân và Margarita

Chương 3: Nghệ thuật tổ chức không gian, thời gian trong tiểu thuyết

Nghệ nhân vàMargarita

B NỘI DUNG Chương 1: Nghệ thuật kết cấu cốt truyện trong tiểu thuyết “ Nghệ nhân và Margarita”

Kết cấu là một phương tiện khái quát nghệ thuật của tác phẩm vănhọc Đó là cách tổ chức, sắp xếp, liên kết các yếu tố bên trong và bênngoài, tạo nên chỉnh thể tác phẩm Kết cấu là một phương diện cơ bản củasáng tạo nghệ thuật gắn liền với ý nghĩa nội dung và hình thức biểu hiệncủa tác phẩm Kết cấu tác phẩm bao giờ cũng gắn liền với nội dung cuộcsống và tư tưởng của nhà văn trong tác phẩm Nó thể hiện rõ nhất quá trìnhvật lộn với tài liệu sống để biểu hiện một chân lí khái quát và phản ánh quátrình tư duy cũng như sự vận động của tư duy nghệ thuật của nhà văn Do

đó, lựa chọn kết cấu nào cho tác phẩm thể hiện mục đích nâng cao sứcbiểu hiện của đề tài và chủ đề, tăng cường sức tác động nghệ thuật của tácphẩm

Riêng đối với thể loại tiểu thuyết, kết cấu là một nhiệm vụ nghệ thuậtkhó khăn mà nhà văn cần đạt tới để tác phẩm trở thành một chỉnh thểthống nhất, sinh động và hấp dẫn

Kết cấu trong tác phẩm đảm nhận vai trò tổ chức các thành tố: cốttruyện, không gian thời gian, điểm nhìn trần thuật, lời văn… Về kết cấu cốttruyện, có rất nhiều kiểu kết cấu khác nhau trong tiểu thuyết, tùy thuộc vào

ý đồ sáng tạo và tài năng của nhà văn như: kết cấu trần thuật, kết cấu tâm lí,kết cấu theo tuyến nhân vật, kết cấu truyện lồng trong truyện…

1.1 Kết cấu trần thuật

Trần thuật là sự trình bày liên tục bằng lời văn các chi tiết, sự kiện,tình tiết, quan hệ, biến đổi về xung đột và nhân vật một cách cụ thể, hấp

dẫn theo một cách nhìn, cách cảm nhất định Đó là sự thể hiện của hìnhtượng văn học, truyền đạt nó tới người thưởng thức.

Kết cấu trần thuật, thường được xem là bố cục, là kết cấu bề mặt, baogồm sự sắp xếp, phân bố các phần của nội dung vào chương, hồi, tiết, đoạn,màn, lớp trong tác phẩm Xét theo kết cấu bề mặt, tiểu thuyết thường đượcxem xét chia bao nhiêu chương Việc xây dựng kết cấu trần thuật cho cốttruyện là một công việc rất công phu và mất nhiều thời gian Sự chuẩn bịkết cấu kĩ càng, sự sắp xếp nội dung, các tình tiết chặt chẽ, liên tục, hợp lílàm cho câu chuyện phát triển tự nhiên, mạch lạc

Nghệ nhân và Margarita là cuốn tiểu thuyết gồm hai phần, phần đầu

gồm 32 chương và phần kết thúc đây là một tác phẩm theo kết cấu chươnghồi, một thủ pháp quen thuộc trong tiểu thuyết, nhất là tiểu thuyết TrungQuốc Ngay ở phần đầu của mỗi chương, tác giả lại có một câu khái quáttoàn bộ nội dung, sự kiện của chương ấy để người đọc dễ tiếp cận và theodõi Chẳng hạn, trong chương thứ bảy của tác phẩm, tác giả nói về căn hộ

số 50 trên phố Sadovaia và những điều kì lạ của nó thì tác giả đã đặt đầu đề

cho nó là Căn hộ có ma để người đọc dễ dàng nắm bắt hơn Toàn bộ câu

chuyện được kể lại qua điểm nhìn của người kể chuyện giấu mặt đứng bênngoài câu chuyện Người kể chuyện với vai trò là người dẫn truyện là kể lạicâu chuyện một cách khách quan về những tình huống, sự kiện, nhân vậttrong tác phẩm Lúc này, lời thoại của nhân vật đã được nhìn nhận dưới cái

nhìn chủ quan của người kể chuyện Và khi được kể lại, lời nhân vật đã

xâm nhập của lời trần thuật, trở thành lời người kể chuyện

Mở đầu tác phẩm là cuộc gặp gỡ của nhà thơ Bezdomưi và chủ tịchhiệp hội Văn học ở Moskva với vị khách nước ngoài kì lạ trong công viên

hồ Pat’riasi ở Moskva vào một buổi chiều mùa xuân Sau đó, người kểchuyện tiếp tục dẫn dắt người đọc đi vào tìm hiểu và khám phá nội dungcủa câu chuyện Toàn bộ những câu chuyện, tình tiết trong tác phẩm đã

được trần thuật lại một cách khách quan và có sức biểu hiện lớn Theo lời

kể của người kể chuyện, độc giả như được chứng kiến lại toàn bộ câuchuyện về cuộc sống của người dân thành phố Moskva trong những nămđầu thực hiện chính sách Kinh tế mới, sự bất tài và vô dụng của giới tríthức văn chương Với ưu thế của người kể chuyện đứng ngoài câu chuyện

là khả năng bao quát toàn bộ câu chuyện, tiểu thuyết Nghệ nhân và

Margarita đã tái hiện lại một cách sinh động cuộc sống hiện tại của người

dân Moskva và cả câu chuyện của lịch sử cổ đại cách đó gần hai nghìnnăm

Hai câu chuyện của hai thời đại được trần thuật lại bằng sự xen kẽ, soichiếu vào nhau nhưng không vì thế mà làm cho cốt truyện bị loãng ra, giảm

sự tập trung ở người đọc Bởi vì, tác giả đã sử dụng kết cấu hợp lí, linh hoạtnhưng chặt chẽ cùng với những ưu thế của người kể chuyện giấu mặt đứngngoài câu chuyện làm tăng thêm tính biểu hiện cho tác phẩm

1.2 Kết cấu truyện lồng trong truyện

Kết cấu truyện lồng trong truyện( kết cấu lồng khung), “những truyện

ở trong truyện trong truyện” (Barthes) Cấu trúc này xuất hiện khi một nhânvật ở trong truyện bắt đầu kể một câu chuyện về chính mình, tạo nên mộttrần thuật trong trần thuật hay một truyện trong truyện Trần thuật gốc bâygiờ trở thành “khung” hoặc “khuôn đúc” trần thuật và câu chuyện được kểnhờ nhân vật kể chuyện mà trở thành một sự “lồng ghép” ( embedded) hoặc

“dưới trần thuật” (hyponarrative)

Nghệ nhân và Margarita là cuốn tiểu thuyết điển hình cho kết cấu lồngkhung – truyện lồng trong truyện Đó là cuốn tiểu thuyết kép gồm hai câuchuyện đan lồng vào nhau: Tiểu thuyết của Nghệ nhân về Ponti Pilat vàtiểu thuyết về cuộc đời của Nghệ nhân Đây là hai cuốn tiểu thuyết có nhiềunét đối lập nhưng lại thống nhất hữu cơ với nhau tạo nên cuốn tiểu thuyết

hoàn chỉnh Nghệ nhân và Margarita Cuốn tiểu thuyết kép thống nhất này

không phải nói về số phận của một con người, một gia đình hay một nhóm người có mối liên hệ nào đó với nhau, mà xem xét số phận toàn nhân loại trong sự phát triển lịch sử của nó, số phận của cá nhân như thành tố tạo nên nhân loại ( 14 ;736).

Đề tài cuốn tiểu thuyết của Nghệ nhân là một sự kiện lịch sử xảy ra ởIersalaim “ ngày mười bốn tháng Nisan mùa xuân” dưới thời quan tổng trấnGiudea thứ năm Ponti Pilat Tác giả (Nghệ nhân) dường như không sángtác một văn bản nghệ thuật mà chỉ tái tạo lịch sử đúng như nó vốn có Ởcuốn tiểu thuyết này, tác giả và hình tượng độc giả được nhân vật hóa,không có sự trò chuyện giữa nhân vật với người đọc, không có các so sánhlịch sử, những hồi ức về văn chương Nhân vật và hành động nhân vật đượcmiêu một cách hàm súc, ngăn gọn, chính xác Cuốn tiểu thuyết này đượccài lắp một cách khéo léo vào trong cuốn tiểu thuyết thứ hai – cuốn tiểuthuyết của tác giả Bởi vì, cuốn tiểu thuyết của Nghệ nhân đã bị đốt cháy.Cuốn tiểu thuyết về cuộc đời Nghệ nhân được tác giả trình bày toàn bộcâu chuyện dưới dạng như một cuộc tán gẫu thoải mái với người đọc và vớinhân vật của mình Trong lời nói tác giả luôn thể hiện các yếu tố tình cảm,nhận thức, ý nghĩ của nhân vật Tác giả là một người dễ xúc động và nhạycảm sâu sắc, lời nói của ông thể hiện sự đồng cảm, đau buồn, vui sướng,tiếc nuối và căm hận Đặc biệt là cuốn tiểu thuyết được tác giả sử dụngnhiều phúng dụ, hài hước nhưng đậm chất trữ tình, đôi khi cả kinh dị Câu

chuyện trong tác phẩm mà tác giả không phải một lần gọi lần gọi là chân

thực nhất lại chứa nhiều giả định, những lời đồn đại, những điều nói dở

dang, toát ra một màu huyễn tưởng khó tin và mang trong mình vô số mâuthuẫn hiển nhiên Do vậy, đi sâu vào tác phẩm, người đọc như lạc vào mộtthế giới siêu nhiên đầy huyễn tưởng với những trò ảo thuật của Voland vàhọc trò, những điều kì lạ xảy ra ở thành phố Moskva, đồng thời câu chuyện

cũng đậm chất hiện thực với cuộc sống của người dân Moskva những nămđầu thế kỉ hai mươi.

Hai cuốn tiểu thuyết có đề tài khác nhau với các sự kiện cách xa nhau đếnmột nghìn chín trăm năm, phong cách kể chuyện của chúng cũng khônggiống nhau, dường như chúng thực sự được viết bởi những tác giả khácnhau nhưng chúng lại thống nhất với nhau tạo nên một tác phẩm trọn vẹn.Thậm chí, các tuyến nhân vật trong hai cuốn tiểu thuyết lại kết thúc trongmột điểm không gian và thời gian, ở đó cả hai nhân vật Pilat và Nghệ nhâncùng được giải thoát

Với nghệ thuật kể chuyện độc đáo truyện lồng trong truyện đã đem lại cho

tiểu thuyết Nghệ nhân và Margarita một kết cấu cốt truyện chặt chẽ, độc

đáo và hấp dẫn, đưa tác phẩm trở thành cuốn tiểu thuyết bất hủ với mọi thờiđại

1.3 Kết cấu cốt truyện đối lập

Kết cấu đối lập là một thủ pháp nghệ thuật được sử dụng rất phổ biến

trong tiểu thuyết và trong Nghệ nhân và Margarita, thủ pháp này đã được

nhà văn sử dụng đặc biệt thành công

1.3.1 Đối lập giữa thiện và ác

- Thiện và Ác là bản chất của cuộc đời, luôn tồn tại trong cuộc sống,

như hai mặt của cuộc đời sự đối lập giữa thiện và ác không chỉ là cơ sở

của tồn tại mà còn là mấu chốt của mọi mâu thuẫn, xung đột nảy sinh trongđời sống con người muôn đời nay Và nó cũng là một vấn đề quan trọng

được trình bày trong Nghệ nhân và Margarita Biểu hiện cho cái ác trong

tác phẩm là Ponti Pilat, chúa quỷ Voland, bọn công chức hám của, xu nịnh,hống hách, là đám văn nghệ sĩ Maxxolit bất tài, ngu dốt lấy việc nhảy nhót,

ăn chơi hưởng lạc và nói xấu nhau làm lẽ sống Biểu hiện cho cái thiệntrong tiểu thuyết là hình ảnh của nhân vật Nghệ nhân, Margarita, Iesua… –

họ là những con người bé nhỏ trong cuộc sống xã hội luôn phải chịu nhiềuđau khổ, bất hạnh nhưng vẫn luôn khát khao yêu thương và được sống mộtcuộc đời yên ổn dù có phải chịu đói nghèo, họ sẵn sàng đấu tranh, thậm chí

là hi sinh cho người mình yêu thương Bulgacov đã đặt những nhân vật làđại diện cho cái ác và những nhân vật đại diện cho cái thiện bên cạnh nhau,đối lập nhau do vậy mà bản chất của nhân vật càng được thể hiện rõ

Mục đích của tác giả khi thể hiện sự mâu thuẫn, đối lập giữa cái thiện

và cái ác trong tác phẩm là để độc giả nhận diện cái ác, cảnh báo, côngkích sự lộng hành của cái ác Đồng thời, nhân vật đại diện cho cái ác trongtiểu thuyết chính là tác nhân làm phong phú thêm cho những mối quan hệtất yếu không thể tách rời, tạo nên bản chất của sự tồn tại và có vai trò lớn

trong việc điều hành và thiết lập trật tự cuộc sống.

1.3.3 Đối lập giữa thời đại: cổ đại, hiện đại và hoang đường

Nghệ nhân và Margarita là cuốn tiểu thuyết có hệ thống nhân vật phức

tạp với hơn năm trăm nhân vật, với kết cấu truyện lồng trong truyện vànghệ thuật đồng hiện thời gian, Bulgacov đã rất thành công khi xây dựng

ba không gian: cổ đại, hiện đại và hoang đường trong tác phẩm Đó là bakhông gian khác biệt và đối lập với nhau

Thời cổ đại: Đó là ngày mười bốn tháng Nisan mùa xuân, ở Iersalaim,dưới thời quan tổng trấn Giudea thứ năm Ponti Pilat Tác giả ( Nghệ nhân)dường như không sáng tác một văn bản nghệ thuật mà chỉ tái tạo lại lịch sửđúng như nó vốn có Gắn liền với nó là bi kịch của Iessua, một người tintưởng tuyệt đối vào Chúa trời, là người mang chân lí tôn giáo - triết họctuyệt đối-“thiện chí” nhưng lại không được xã hội thời đó tin tưởng nênông bị xử tử Câu chuyện về thời cổ đại gắn liên với cuộc hành quyết Iesuatrên núi Trọc Anh là người mở ra cho mọi người một chân lí tinh thần tuy

nó còn hơi ảo tưởng và mơ hồ nhưng những người đương thời lại tỏ ra hờhững với học thuyết ấy, thậm chí Iesua đã bị kết án và phải nhận lấy cái

chết đau đớn Cái chết của Iesua chính là bi kịch của nhân vật và cũngchính là bi kịch của thời cổ đại mà những kẻ trực tiếp có lỗi ở đây là chínhquyền dân sự và tăng lữ của đế chế.

Đến thời hiện đại, đó là hình ảnh của một xã hội xô bồ, nhốn nháo,buôn lậu, ăn hối lộ, hủ hóa, tham nhũng… Gắn liền với nó là bi kịch củaNghệ nhân: con người ý thức về thân phận, về sự bất lực của bản thân trướcnhững bất công phi lí của cuộc đời nên ông cô đơn và mất lòng tin với cuộcđời, với chính mình Từ ngày bắt tay vào viết cuốn tiểu thuyết về ChúaJesua và kẻ đã ra lệnh hành quyết Chúa là quan toàn quyền La Mã PontiPilat, ông đã vứt bỏ mọi thứ để dành thời gian và tâm huyết của mình chocuốn tiêu thuyết, Nhưng rồi vì cuốn tiểu thuyết ấy mà ông bị vu khống, vùi

dập đến nỗi suy sụp tinh thần phải vào bệnh viện thần kinh Tôi chẳng còn

ước mơ gì nữa, cả cảm hứng cũng không (14; ) Ông không còn cảm

hứng để viết nữa và chỉ mong được sống yên ổn dù nghèo đói trong cănhầm của nhà mình trước đây cùng người ông yêu thương là Margarita.Đối lập với hai không gian gian trên là không gian yên bình, náo nhiệt,hoang đường Đó là thế giới “quỷ” mà Volanđ tạo ra, vui nhộn, náo nhiệt

trong đại vũ hội của Chúa quỷ Satan Trên mặt sàn gương, vô số những cặp

nhảy, dường như kết chặt vào nhau, phô diễn sự khéo léo và điêu luyện của các động tác, cùng quay tròn về một hướng, ken đặc như một bức tường, sẵn sàng quét sạch mọi thứ trên đường đi….Trên đỉnh của những cây cột tròn, khi điện tắt, nhấp nháy hằng hà sa số những đàn đom đóm và những ngọ lửa ma trơi bơi chập chờn trong không khí (14; 492; ) Đó là thế giời

bình yên- nơi mà Nghệ nhân và Margarita được đưa tới sau khi đã chết Đó

là một không gian thật đẹp và bình yên đúng như mơ ước của họ hãy lắng

nghe và tận hưởng cái mà người ta không trao cho anh khi còn sống – sự yên tĩnh(14; ) hai người được sống cạnh nhau trong một thế giới không có

sự bon chen, ghen tị hay những thói xấu của cuộc sống đời thường Họ đã

đến một thế giới thật yên tĩnh, hoàn toàn tránh xa sự ồn ào, náo nhiệt ở

chốn trần gian Nghệ nhân cùng người bạn tình của mình bước đi trong

ánh rực rỡ của những tia nắng sớm đầu tiên trên cây cầu nhỏ bằng đá rêu phong ( 14;697).

Bằng việc xây dựng sự đối lập giữu thời cổ đại, hiện đại với hoangđường, Bulgacov đã phản những vấn đề còn tồn tại, những vấn đề tiêu cựctrong cuộc sống và thể hiện ước mơ được sống trong một xã hội yên bình

và tốt đẹp, con người yêu thương nhau hơn Đó cũng chính là ý nghĩa nhânsinh trong tác phẩm

1.4 Nghệ thuật sử dụng các motiv của truyện

Motiv là khái niệm nhằm chỉ những thành tố, những bộ phận lớn

hoặc nhỏ đã được hình thành ổn định, bền vững và được sử dụng nhiều lần trong sáng tác văn học nghệ thuật, nhất là trong văn học dân gian( 11;197).

A.N Vêxêlốpxki thì định ngĩa rằng: Motiv là những công thức trả lời

cho các vấn đề mà giới tự nhiên đặt cho con người từ những thuở nguyên

sơ, khắp mọi nơi, hoặc là những ấn tượng về hiện thực được đúc kết nổi bật, hoặc tỏ ra quan trọng và được lặp lại.

Motiv là khái niệm được các nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm tìmhiểu từ đầu thế kỉ hai mươi với vai trò, chức năng củ motiv và sự hiện diệncủa nó trong cốt truyện, mối quan hện giữa motiv và cốt truyện, motiv và

đề tài… Các motiv là các đơn vị cố định, bền vững, không thể chia tách,thể hiện một nội dung nào đó được sử dụng nhiều lần và là hiện tượng phổbiến không những trong văn học dân gian mà còn ở trong văn học viết.Chính sự kết hợp khác thường của các motiv tạo thành cốt truyện và trongcốt truyện, mỗi motiv đóng một vai trò xác định, là bộ phận cấu thành vàtạo dựng cốt truyện Đặc thù của motiv chính là sự lặp đị lặp lại của nó vừa

từ văn bản này đến văn bản khác vừa ở ngay bên trong một văn bản Trong

tác phẩm văn học việc sử dụng các motiv được các nhà nghiên cứu xemnhư là những mắt xích quan trọng trong sơ đồ nghệ thuật của nhà văn, hìnhthành trên cơ sỏ tư duy sáng tạo của nhà văn trong quá trình sáng tạo tácphẩm chứ không hoàn toàn chỉ là sự chắp nối, kế thừa các motiv.

Khảo sát tiểu thuyết Nghệ nhân và Margarita trên phương diện kết cấucốt truyện chúng tôi nhận thấy đây là tác phẩm có cấu trúc motiv hết sứcđặc biệt và đây cũng chình là một yếu tố tạo nên thành công cho cuốn tiểuthuyết bất hủ này

1.4.1 Motiv truyền thống “thiện – ác”

Với ba hệ thống nhân vật cổ đại, hiện đại và hoang đường, Nghệ nhân

và Margarita của M.Bulgacov được coi là một trong những cuốn tiểu thuyết

có thế giới nhân vật đặc biệt và phức tạp nhất trong văn học thế giới Gắnkết, xuyên suốt cả ba hệ thống nhân vật cách biệt và kì dị này chính làmotiv tương phản “ thiện – ác” Viện sĩ Piot Nilolaev đã nhận xét rằng:

Phản đề thiện – ác, đó là chỗ thống nhất chủ yếu của những đường dây cốt truyện không giống nhau và không thể dung hợp(27; 7 ).

Motiv “thiện – ác” có thể coi là motiv chủ đạo chi phối việc xây dựng

cả ba đường dây cốt truyện cổ đại, hiện đại và hoang đường trong tiểuthuyết Nó trở thành sơ sở, nền tảng đạo lí cho cuộc đối đầu của Iesua vàPonti Pilat, vấn đề chính yếu trong cuộc tranh luận của Voland với cái đầu

đã bị cắt đứt của M.Berlioz và với Levi Matvei, đồng thời cũng là sự giảithích, cắt nghĩa căn nguyên của sự lộn xộn, náo loạn trong đời sốngMoskva hiện đại những năm ba mươi của thế kỉ trước Biểu hiện của cái ác

trong tác phẩm hết sức da dạng, đó là con quái vật điên khùng Ponti Pilat,

là chúa quỷ Satan Voland và đoàn tùy tùng gớm ghiếc, là bọn công chức

hám của, xu nịnh, hống hách, cửa quyền chỉ chạy nhởn nhơ phí xe nhànước và đám văn nghệ sĩ Maxxloit bất tài, ngu dốt lấy việc nhảy nhót ănchơi hưởng lạc và nói xấu nhau làm lẽ sống các nhân vật được coi là đại

diện cho cái ác trong tiểu thuyết Bulgacov không chỉ là tác nhân làm phongphú thêm cho những mối quan hệ tất yếu không tách rời tạo nên bản chấtcủa sự tồn tại mà còn mang nhiều ý nghĩa và vai trò mới, trong đó có vaitrò thiết lập và điều hành trật tự cuộc sống Có lẽ, vấn đề này Bulgacovchịu ảnh hưởng khá rõ rệt quan điểm của nhà thơ, triết gia Đức H.Heine.

Trong cuốn Về lịch sử tôn giáo và triết học, Heine đã có ý kiến rằng: Cái

ác là tất yếu, nếu như cái ác không tồn tại thì chắc không có cái thiện Không có chết chóc thì chắc cũng không có lòng dũng cảm, không có khổ đau thì không có sự đồng cảm Vì thế không nên than phiền về ma quỷ, ma quỷ ít ra cũng tạo nên một nửa thế giới.

Trong câu chuyện lịch sử cổ đại của Nghệ nhân, Ponti Pilat và Iesua

Ha – Notxri là hai con người bình đẳng nhưng khác nhau về vai trò, vị thế,một người đại diện cho quyền lực thực tế của đế chế Lamã ở Giuđêa cònngười kia là đại diện cho sự mãnh liệt nhưng mơ hồ của Đức tin Cuộc gặp

gỡ trớ trêu và không mong đợi của định mệnh đã biến sự khác nhau vềquan điểm của họ trở thành đối cực, tạo ra những cuộc xung đột về tinh

thần bất khả tương dung, một người là quan tòa định tội còn người kia là kẻ

tử tù Bulgacov đã đặt cả Pilat và Iesua vào các tình thế đối lập nhằm khaithác các khía cạnh của sự xung đột giữa ý thức trách nhiệm và tình người,giữa niềm vinh quang giả tạo và nỗi đau khổ, dằn vặt lương tâm Nhà văn

đã không lí giải kết cục số phận hai nhân vật từ quan điểm duy tâm thần bíhay từ sự đối đầu tất yếu không tránh khỏi của các quy luật có tính xã hội –lịch sử, mà từ logic phát triển biện chứng của các tính cách trong vận độngsống Đây chính là điểm khác biệt của Bulgacov khi xây dựng các nhân vật

ác và lí giải mối quan hệ “thiện – ác” trong truyền thống so với Kinh thánh

và các tác giả từng khai thác đề tài này như S.Shepkin, M.Petrovski,A.Franc, M.O.Silva, Ts.Aimatov

Nếu như trong phần một của tiểu thuyết, thế lực ma quái của hìnhtượng Voland và đoàn tùy tùng gớm ghiếc đã biến một phần Moskva thành

kì ảo thì sang phần hai, thế giới ma quái chiếm lĩnh hoàn toàn, điều khiểnmọi biến động, xáo trộn của cuộc sống Mang bộ mặt của quỷ sứ, có đầy đủ

uy lực khiến con người phải khiếp sợ nhưng thái độ ban đầu của Voland vàđoàn tùy tùng lại đầy thiện chí Ông ta đã liên tục cảnh báo, nhắc nhở, răn

đe con người, và khi các biện pháp trên không mang lại hiệu quả thì ông takhông còn cách nào khác ngoài sự trừng phạt Vì vậy, Berlioz phải chết,Petrovich mất hình hài, Bosoi, Benganxki phải vào bệnh viện tâm thần,Ivanovich bị biến thành con lợn đực thiến…

Là kẻ đứng đầu của một thế giới xa lạ với lòng nhân từ nhưng Volandlại thực thi điều ích lợi, có chức năng quấy phá, gây rối nhưng cũng lại làngười sắp đặt lại trật tự cuộc sống Voland vừa gây ra tội lỗi, đồng thời lại

là người phán xử tội lỗi Qua hình tượng Voland, các xung đột phổ quát,muôn đời của con người, trong con người được nhà văn đề cập và giả quyếtthấu đáo

1.4.2 Motiv “gặp gỡ”

Góp phần vào việc xây dựng, tổ chức cốt truyện, bên cạnh motiv chủ

đạo “thiện –ác” còn có motiv sự “gặp gỡ” Motiv “gặp gỡ” là một mắt xích

liên kết quan trọng góp phần mở rộng giới hạn của sự trần thuật và làm nổibật những mối quan hệ khác thường của các nhân vật

Nhấn mạnh vai trò của motiv “gặp gỡ” trong việc xây dựng cốt truyện,

nhà nghiên cứu M.Bakhtin cho rằng: Gặp gỡ là một trong những motiv phổ

biến nhất không chỉ trong văn học, mà còn trong các lĩnh vực văn hóa cũng như các bối cảnh sự kiện và đời sống xã hội khác nhau.

Trong Nghệ nhân và Margarita, motiv “gặp gỡ” được nhà văn sáng tạo dựa trên những tình huống ngẫu hợp nhưng đó cũng chính là mắt xích

liên kết quan trọng, góp phần mở rộng giới hạn của sự trần thuật và làm nổi

bật những mối quan hệ khác thường của các nhân vật Những cuộc gặp gỡtình cờ, không mong đợi của các nhân vật thuộc các đường dây cốt truyệnkhác nhau ở trong tác phẩm được diễn ra theo hai hướng: ngẫu nhiên và tấtyếu Cuộc gặp gỡ của Mikhail Berlizo và Ivan Bezdomnưi với Voland, củaNghệ nhân với Margarita, của Margarita với thế giới quỷ sứ hoàn toàn làngẫu nhiên, còn cuộc gặp gỡ của Iesua với Ponti Pilat, của Levi Matvei vớiVoland… là hệ quả tất yếu của logic phát triển của các sự kiện, cảnh huống:

kẻ phạm tội phải gặp người xử án, Chúa trời và ác quỷ phải thỏa hiệp đểcùng tồn tại dù được giải thích bằng tính biện chứng của các quy luật vậnđộng khách quan hay tư duy siêu hình thần bí thì sự liên hệ bền chặt củacác nhân vật trong tiểu thuyết vẫn cứ là mặc nhiên và không nằm ngoài ý

đồ nghệ thuật của tác giả Ở những chương cuối của tiểu thuyết có sự hội tụkhông chỉ của các nhân vật cách biệt mà còn có sự gặp gỡ, hòa trộn của

hiện thực và kì ảo, của thế giới thực tại và thế giới bên kia Ponti Pilat khao

khát được gặp lại Iesua trên dòng sông trăng bất tử, Nghệ nhân giải phóngcho Ponti Pilat và cùng Margarita đi về ngôi nhà vĩnh cửu, Voland cùngđoàn tùy tùng chuẩn bị lên đường tiếp tục cuộc hành trình… Những cuộcgặp gỡ ấy làm cho các nhân vật ở các đường dây cốt truyện xích lại gầnnhau, đồng thòi cũng đã mở ra nhiều lối rẽ bất ngờ cho tiểu thuyết

1.4.2 Motiv “ Sự cám dỗ của quỷ”

Là motiv đóng vai trò cơ bản trong việc sáng tạo hình tượng Margarita

và một số nhân vật khác thuộc thế giới bên kia trong tiểu thuyết Ở đây có

sự gặp gỡ, tương đồng trong ý tưởng và thực tiễn sáng tạo giữa Bulgacov

và J.Goethe, T.Mann, J.Sartre…Phaoxto đi theo Mephixto, Leverkuynthông đồng với ác quỷ, còn Margarita, Natasa và ngay cả Nghệ nhân cũng

bị chinh phục bởi quyền lực toàn năng của Voland Nhưng khác vớiMephixto của Goethe, các nhân vật quỷ sứ của Bulgacov không thuyếtphục con người bằng sự hứa hẹn hay thách đố mà bằng những hành động,

việc làm cụ thể Nhận hộp kem kì diệu của Azazello, Margarita chấp nhận

đánh mất bản tính của mình và thay bằng một bản tính mới mà không biết

trước những gì mình sẽ được hưởng từ sự hi sinh đó Song bằng việc cầuxin Voland tha thứ cho Phrida khi kết thúc đại vũ hội của Chúa quỷ Satan,

nữ hoàng Margo kiêu hãnh đã chứng tỏ rằng Voland không chọn nầm

người và nàng hoàn toàn xứng đáng được nhận phần thưởng cao quý nhất.Trở thành phù thủy, Margarita không chỉ thực hiện được mục đích của

mình mà còn phát hiện được bao điều mới mẻ: Chỉ có quỷ mới biết đấy là

cái gì, và anh hãy tin em đi, là quỷ sứ sẽ thu xếp tất cả (….) Em rất mừng.

Em rất mừng là đã thông đồng với quỷ! Ôi ma quỷ, ôi quỷ sứ!.( 14; ).

Và cũng nhờ uy lực của quỷ sứ mà ước mơ của Natasa được toạinguyện, “bản thảo” của Nghệ nhân “không cháy”, không những thế Nghệ

nhân và Margarita còn tìm được chốn nương thân muôn đời của họ Còn

với người dân Moskva thì họ đã tự nguyện phô bày sự hám khát lối sốngphè phỡn, tham lam, trụy lạc trong buổi biểu diễn ảo thuật của Voland vàđoàn tùy tùng của mình tại nhà hát Tạp kĩ Có thể nỗi vui mừng củaMargarita chưa đủ sức để làm thay đổi hẳn một quan niệm hay khiến người

ta phải tin tưởng, có thể Nghệ nhân vẫn còn hoài nghi, song sự thán phụcthế giới quỷ sứ của nàng là có cơ sở, bởi lẽ với nàng, Voland chính là vịthần Công lí, là người duy nhất có khả năng hóa giải những bất công ngangtrái của cuộc đời và của chính họ Voland và đoàn tùy tùng đã giã từ thành

phố Moskva sau một tuần viếng thăm kinh hoàng với chân dung cao quý

của những người đang gánh vác trọng trách nặng nề và cao cả: diệt trừ cái

ác nhân danh đạo lí và sự công bằng Chính điều này đã cắt nghĩa tại saothế giới quỷ sứ trong tiểu thuyết lại có sức quyến rũ lạ kì với con người,đặc biệt là với Margarita đến vậy

1.5 Tiểu kết

Cốt truyện phức hợp, lồng ghép, đa tuyến của Nghệ nhân và

Margarita được kết thúc bằng chương truyện đặc sắc Sự tha thứ và chốn nương thân muôn đời đã tổng kết và dung hợp tất cả các vấn đề cốt lõi đặt

ra trong cả ba thế giới bộ phận Tác giả đã khép lại những bài học nhânsinh của quá khứ, đồng thời mở ra những nỗi đau mới, nhức nhối, sâu thẳmcủa con người hiện đại Để sánh bước tiếp tục cuộc tranh luận dở dang, bất

tận với Iesua trên dòng sông trăng, Pilat đã phải đau khổ đợi chờ đến hóa

đá đến gần hai ngàn năm Pilat được Nghệ nhân nhưng ai sẽ giải thoát cho

nghệ nhân, giúp Nghệ nhân rũ bỏ những ưu phiền vì cuộc đời bất côngngang trái ? Con người đã kiến tạo nên lịch sử nhưng lẽ nào lịch sử đanglặp lại ? Lịch sử sẽ phán xét chúng ta, sẽ đưa ra lời giải đáp cho số phậnmỗi con người như con mèo Bêghêmôt đã nói, hay mỗi con người cần tựquyết định vận mệnh của chính mình ? Đó là câu hỏi mà qua tác phẩm,nhà văn đã đặt ra cho chính độc giả

Bằng việc sử dụng nghệ thuật kết cấu cốt truyện phức hợp, đa tuyến,lồng khung Bulgacov đã xây dựng hệ thống các sự kiện, tình tiết trong tácphẩm một cách sinh động, đa nghĩa, độc đáo và hấp dẫn

Chương 2: Kết cấu nhân vật trong tiểu thuyết “ Nghệ nhân và Margarita”

Nhân vật văn học là nhân tố quan trọng đối với mọi thể loại, đặc biệt

là tiểu thuyết và truyện ngắn Nói đến nhân vật thường người ta nghĩ ngayđến hình tượng con người trong tác phẩm Nó là biểu tượng nghệ thuật vềcon người, cho thấy sự tồn tại toàn vẹn của con người trong thế giới nghệthuật ngôn từ Nhà văn xây dựng nhân vật nhằm khái quát những quy luật

về đời sống con người và thể hiện quan niệm của mình về con người Dưới

góc độ thi pháp học, nhân vật là phương tiện khái quát các tính cách, số

phận con người và các quan niệm về chúng ( 22 ;6) Vì vậy, nhân vật văn

học bao giờ cũng chuyên chở ý đồ, tư tưởng của nhà văn, in đậm cá tínhsáng tạo của nhà văn Một nền văn học chân chính là phải trở về với nhữngquy luật vĩnh hằng của cuộc sống con người, lấy số phận con người làmmảnh đất khám phá những quy luật vĩnh hằng của các giá trị nhân bản,đồng thời nhà văn còn xem đó là diểm xuất phát, là chuẩn mực để soi ngắm

và định giá thế giới Vì vậy, nhân vật văn học là phương tiện dẫn dắt độcgiả xâm nhập vào các thế giới của đời sống được thể hiện trong tác phẩm.Tìm hiểu hệ thống nhân vật ở phương diện kết cấu chúng ta sẽ đi vàotất cả các chiều sâu, chiều rộng của nội dung tác phẩm, tìm hiểu sự tổ chức

các quan hệ nhân vật cụ thể ở trong tác phẩm Nghệ nhân và Margarita

được coi là một trong những cuốn tiểu thuyết có thế giới nhân vật đặc biệt

và phức tạp nhất trong văn học thế giới với hệ thống hơn năm trăm nhânvật(506 nhân vật), trong đó có 156 nhân vật có tên riêng, 249 nhân vật vôdanh – các cộng tác viên của một trong những cơ quan ở Moskva, gáccổng, cảnh sát…, hơn một trăm nhân vật tập thể… số lượng nhân vật đôngđảo này đã làm nên nền lịch sử cụ thể của tác phẩm Cuộc đời của nhữngngười này đã tạo nên lịch sử nhân loại không những thế, hệ thống nhân vật

trong tác phẩm còn đan chéo rất nhiều mạch liên tưởng: giữa các nhân vậtcủa tiểu thuyết Nghệ nhân và Mảgarita với các nhân vật văn học trướcđó( Voland với Mephistophel của Goethe và các loại chúa quỷ trong dângian, Margarita với Bretkhen của Goethe và Hoàng hậu Margo củaA.Dumas…), các nhân vật trong tiểu thuyết với các nhân vật lịch sử đươngthời( Ponti Pilat, Iesua Giesu, các nhà văn trong tiểu thuyết với các nguyênmẫu đời thực), giữa các nhân vật trong tiểu thuyết với nhau ( hình tượngcủa Berlioz trong đại tư tế Caipha, hay Iesua trong Nghệ nhân) Các mạchliên tưởng còn nằm ở các tầng sâu hơn, như mối quan hệ giữa các hìnhtượng( Iesua và học trò của mình Matvei với Nghệ nhân và học trò củamình là Ivan ) Với hệ thống nhân vật đông đảo và phức tạp như vậy thìviệc tổ chức kết cấu nhân vật là một yếu tố có vai trò rất quan trọng trong

tác phẩm Có thể nói rằng, nghệ thuật kết cấu nhân vật trong Nghệ nhân và

Margarita là một yếu tố quan trọng trong toàn bộ kết cấu tác phẩm và nó

cũng chính là yếu tố tạo nên sự độc đáo, hấp dẫn cho cuốn tiểu thuyết bất

hủ này

2.1 Kết cấu đối lập về bản chất giữa các nhân vật

Khi nói đến các mối quan hệ thường thấy của các nhân vật trong tácphẩm văn học ta thấy các mối quan hệ phổ biến là đối lập, đối chiếu, tươngphản và bổ sung Sự phản ánh hiện thực trong các mâu thuẫn xung đột và

sự vận động dẫn đến việc tổ chức các nhân vật đối lập trong Nghệ nhân và

Margarita, tác giả đã đặt các nhân vật bên cạnh nhau để chỉ rõ về sự đối lập

và khác biệt về bản chất giữa họ, qua đó làm nổi bật những đặc điểm vềtính cách, tâm hồn của nhân vật, đồng thời đây cũng là cơ sở để tạo thànhcác tuyến nhân vật trong tác phẩm

2.1.1 Đối lập giữa thiện và ác

Dựa theo tiêu chí bản chất nhân vật, ta có thể phân hệ thống nhân vậttrong tiểu thuyết Nghệ nhân và Margarita ra hai tuyến đối lập; thiện và ác

Có thể nói rằng đây là vấn đề được đề cập trong toàn bộ tác phẩm và cũng

là vấn đề xuyên suốt mọi thời đại Sự đối lập giữa thiện và ác là căn nguyêncủa mọi sự tồn tại và là động lực cho sự phát triển xã hội

Trong tiểu thuyết về thời hiện đại, Nghệ nhân là nhân vật chính diệnnhưng cũng là nhân vật gặp nhiều bi kịch trong cuộc đời Trong các bài viết

nghiên cứu, hình tượng Nghệ nhân thường được coi là cái tôi thứ hai của

tác giả Không phải ngẫu nhiên sau nhiều tìm kiếm, Bulgacov đã đặt têncho tác phẩm của mình là Nghệ nhân và Margarita Thông qua hình tượngnhân vật này, nhà văn tự bộc bạch mình, bộc bạch một cách trung thực, sâusắc, đầy đủ những quan niệm nghệ thuật của mình Tuy những chi tiết vềtiểu sử, diện mạo, tính cách của Nghệ nhân được đưa ra không nhiều,nhưng bấy nhiêu cũng đủ để tạo ra sự trọn vẹn cho hình tượng Là ngườinghiên cứu lịch sử, làm việc ở viện bảo tàng, biết năm thứ tiếng, đọc nhiềubiết rộng Do viết một cuốn tiểu thuyết có đề tài lịch sử cổ đại về ChúaGiêsu và kẻ đã ra lệnh hành hình Chúa là quan toàn quyền La Mã PontiPilat mà ông bị vu khống, vùi dập đến nỗi suy sụp tinh thần phải vào bệnhviện thần kinh Cuốn tiểu thuyết bị đốt hủy, bản thân Nghệ nhân bị sănđuổi, bị khốn khổ Bi kịch của Nghệ nhân là ông không được người đươngthời hiểu và đánh giá đúng, đó cũng là bi kịch của đời riêng Bulgacov Saukhi bị vùi dập, ông không còn cảm hứng để viết nữa và chỉ mong đượcsống yên ổn dù nghèo đói trong căn hầm của mình trước đây cùng với

Margarita: Tôi chẳng còn ước mơ nào nữa, cả cảm hứng cũng không…

Người ta đã đánh gục tôi, tôi buồn và tôi muốn trở lại căn hầm… Bây giờ tôi căm ghét cuốn tiểu thuyết của tôi, vì nó tôi đã phải chịu đựng quá nhiều (14; 530) Là một người nghệ sĩ, Nghệ nhân chỉ muốn sống một cuộc đời

bình thường như bao người, ông đã viết cuốn tiểu thuyết bằng cả tâm sứccủa mình, nhưng cuốn tiểu thuyết của Nghệ nhân đã đưa ông vào tình thếxung đột với quyền lực và hệ tư tưởng thống trị Vì vậy, không những cuốn

tiểu thuyết ấy không được chấp nhận mà tác giả của nó còn bị vùi dập cả vềtinh thần lẫn thể xác.

Đối lập với hình tượng Nghệ nhân là Mikhail Aleksanđrovich Berlioz,tổng biên tập một tạp chí nghệ thuật lớn và chủ tịch một trong những hiệphội văn học lớn ở Moskva, người chăn dắt tinh thần của thời đại mình Ông

ta không thể hòa hợp cùng Nghệ nhân và ông ta kiên quyết khẳng định

rằng: Trên đời này không hề tồn tại một Giêsu nào cả (14; 17) Là một

người đọc nhiều biết rộng, vẻ ngoài hiền lành, lịch sự, dưới ngòi bút củBulgavov ông ta hiện lên thành một hiện tượng xã hội đáng sọ Với tư cách

là người lãnh đạo văn học, chính ông ta đã góp phần biến văn học thành

thứ nghệ thuật khẩu hiệu thô thiển kiểu thơ Riukhin, đã dung túng, khuyếnkhích các nhà phê bình đồ tể kiểu Latunski, Ariman và lũ chỉ điểm, vu

khống Aloyzi Mogarưt Bản thân Berlioz là người cuộc đời được xếp đặt từ

trước đến nay vốn không quen với những chuyện khác thường (14; 16),

tuyên truyền cho cái học thuyết sau khi đầu bị cắt, cuộc sống con người

cũng chấm dứt, con người biến thành tro bụi và đi vào cõi vô sinh (14; ).

Thực chất đó là thái độ tự mãn mang danh duy vật toan tính lên kế hoạch

và điều hành mọi hình thức của cuộc sống., phủ nhận một cách mù quáng,

thô bạo và ngu dốt tất cả những gì không nằm trong một công thức sơ lượcđưa từ trên xuống Berlioz đòi Bezdomnưi phải chứng minh rằng không hề

có Giêsu, nghĩa là mục đích của Berlioz không phải phê phán mà xóa bỏcác giá trị đạo đức và thẩm mỹ truyền thống nhân loại đã đạt được qua quátrình phát triển Và Bulgacov đã quyết liệt chống cái học thuyết giáo điều,thực chất là ngu dân đó trong sáng tác của mình bởi vì nó làm nảy sinh thái

độ sống thực dụng, thô bạo, biến cuộc đời con người thành một sự tồn tạithiển cận, nghèo nàn tinh thần

Tiêu biểu cho lòng nhân từ và tình yêu thánh thiện ở trong tác phẩmthì phải kể đến nhân vật Margarita Đây là một trong những hình tượng phụ

nữ tuyệt vời nhất của văn học Nga, mà nguyên mẫu là người vợ yêu quýcủa nhà văn là Elena Sergheevna với tình yêu trong trắng, cao thượng củamình đã đi vào bất tử Margarita là hiện thân của tình yêu vô bờ bến, vì tìnhyêu chấp nhận tất cả Nàng dám đấu tranh cho tình yêu của mình, biết hànhđộng để bảo vệ tình yêu đó, thậm chí cô sẵn sàng hi sinh, đi cùng quỷ sứ,chấp nhận làm phù thủy, để cứu người yêu của mình Margarita là thần hộmệnh của Nghệ nhân, cũng như tình yêu là thần hộ mệnh của nghệ thuật –cặp bài trùng làm nên số phận.

Iesua trong cuốn tiểu thuyết của Nghệ nhân là người đại diện cho điềuthiện, Iesua tin tưởng tuyệt đối rằng thế giới được xây dựng trên cơ sở củacái thiện, tất cả mọi người đều nhân từ và lòng nhân từ sẽ làm thay đổi con

người và xã hội Iesua cho rằng: những cái ác không có ở trên đời (14 ;

50), anh gọi tất cả mọi người lạ những con người nhân từ và anh tin tưởng

rằng: Bất kể thứ quyền lực nào cũng là bạo lực đối với con người, và sẽ

đến một lúc sẽ không còn quyền lực của các hoàng đế lẫn bất kì thứ quyền lực nào khác Con người sẽ đến được vương quốc của sự thật và chân lí, nơi nói chung sẽ không cần một quyền lực nào cả (14 ; 55) Hành vi của

Iesua, nhân phẩm và lòng dũng cảm mà ông ứng xử lúc bị hỏi cung vàtrong cuộc hành hình tàn khốc chứng minh về sự cứng rắn hoàn hảo củaông Trong cuộc đời trần thế của mình, Iesua là một con người có đạo dứcchứ không phải là thánh thần, bởi ông không có sự trùng hợp giữa tráchnhiệm và sự thỏa mãn Cũng như bao người, ông cũng có những khao khátcủa riêng mình, ông muốn được tự do, được dạo chơi ngoài thành phố vớiPonti Pilat, trình bày về các ý tưởng của mình nhưng ý nghĩ về ngọn roilàm ông kinh hoàng, những lời nói của Pilat phần nào khiến ông lo lắng vàrồi, bi kịch của cuộc đời ông đã đến, Iesua bị kết án phải chết nhục nhã và

đau đớn như một kẻ xúi bẩy dân chúng Iesua bị chính những con người

nhân từ phản bội, đánh đập, xử hình Nhưng đồng thời vẫn không cái ác,

cái xấu xa, đểu giả nào có thể loại trừ cái tốt, cái thiện khỏi cuộc đời Cho

đến phút cuối của cuộc đời, Iesua vẫn không thôi chăm lo đến người khác,

và chính cái lòng thiện vô cùng đó đã làm lung lay những hoài nghi củaPonti Pilat khiến ông ta không thể sống yên và thấy mình cần phải làm mộtcái gì đó để chuộc lỗi lầm Bởi trước đây Pilat luôn có quan niệm sống đốilập với Iesua, ông cho rằng bản thân con người là độc ác, rằng cái thiện sẽkhông bao giờ chiến thắng Hành động Iesua nhường những giọt nước lúcsắp chết khát cho tên tội phạm bên cạnh trên núi Trọc có ý nghĩa đến muônđời vì nó tiêu biểu cho cuộc đấu tranh giữa thiện và ác của nhân loại

Qua hình tượng Iesua và quan niệm sống của ông, tác giả khẳng định:Cái ác và cái thiện cùng tồn tại trong đời nhưng sự tồn tại đó không phải donhững thế lực siêu phàm nào chi phối , mà do sự lựa chọn hành động củachính bản thân mỗi người (Ponti Pilat có thể tha hay tử hình Iesua) Sự lựachọn đó chỉ phụ thuộc vào các nguyên tắc đạo đức nằm trong quan điểmsống của từng người, sự lựa chọn đó tự do với hoàn cảnh xung quanh

Nhưng một khi con người được tự do trong sự lựa chọn hành động, thì chính con người phải chịu trách nhiệm trong các hành động của mình, và không có gì – số phận, hoàn cảnh sống – có thể biện minh cho cái ác đã được tiến hành ( 14 ;786).

2.1.2 Sự giằng co giữa cái ác và cái thiện trong mỗi con ngườiNhư trên đã nói, cái ác và cái thiện luôn tồn tại trong cuộc đời, nó cóquan hệ hữu cơ với nhau như hai mặt của một tời giấy, cùng tác động vàđấu tranh lẫn nhau tạo nên động lực cho sự phát triển xã hội Tuy nhiên, sựđối lập giữa thiện và ác không chỉ xảy ra ở các nhân vật với nhau mà nócòn xảy ra trong bản thân mỗi nhân vật Trong bản thân mỗi người chúng

ta, ai cũng có sự tồn tại của thiện và ác, nhưng quan trọng là con người cóbiết phát huy những điều thiện và tránh xa những điều ác hay không Con

người từ sinh ra vốn mang bản chất thiện, nhân chi sơ tính bản thiện ( Kinh

Thi) nhưng vì môi trường, hoàn cảnh sống và nhiều nguyên nhân khác tác