LỜI NÓI ĐẦUVăn học Việt Nam nữa cuối thế kỉ XVIII, nữa đầu thế kỉ XIX ghi dấu vớinhiều tên tuổi nổi tiếng nhưng Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Đoàn Thị Điểmtrong đó chúng ta không thể không n
Trang 1LỜI NÓI ĐẦU
Văn học Việt Nam nữa cuối thế kỉ XVIII, nữa đầu thế kỉ XIX ghi dấu vớinhiều tên tuổi nổi tiếng nhưng Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Đoàn Thị Điểmtrong đó chúng ta không thể không nhắc đến hai nhà thơ lớn Nguyễn Công Trứ
và Cao Bá Quát
Nguyển Công Trứ và Cao bá Quát cùng sống trong cùng một giai đoạnlịch sử cho nên cuộc đời và sự nghiệp của họ có những điểm rất gần gũi vớinhau, dẫn đến trong văn chương họ cũng có những điểm tương đồng nhất định,nhất là khi xét về đề tài người phụ nữa
Với đề tài “cái nhìn về người phụ nữ trong sáng tác của Nguyễn Công Trứ
và Cao Bá Quát”, chúng em mong muốn có thể góp thêm một cách nhìn mới
mẻ về văn chương của hai ông, qua đó làm nổi bật hơn những nhận thức, đánhgiá của hai tác giả về con người và thời đại mà họ đang sống, sáng tác
Do phạm vi nghiên cứu cũng như khuôn khổ của đề tài nên chúng em chỉkhảo sát, tìm hiểu, phân tích trên những khía cạnh phương diện nội dung thểhiện nhất về “cái nhìn về người phụ nữ trong thơ hai ông” Vì vậy chắc khôngthể tránh khỏi những thiếu sót, rất mong được nhận sự góp ý của thầy cô và bạnbè
Trang 2
PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Nguyễn Công Trứ và Cao BÁ Quát là hai tác giả lớn của nền văn học ViệtNam thời trung đại, đây là hai tác giả có những nét rất riêng so với các tác giảkhác Chọn đề tài này chúng em hiểu được rõ hơn về cuộc đời sự nghiệp của haiông và cũng hiểu rõ hơn về một giai đoạn văn học, từ đó giúp em hoàn thiện hơn
về phần này trong quá trình giảng dạy về sau
Đề tài này tuy đã có nhiều công trình nghiên cứu, nhưng còn chưa thốngnhất, hầu hết các công trình chỉ nghiên cứu sơ qua chứ chưa đi vào đè tài cụ thể,nên bản thân em nói riêng và các bạn nói chung ai củng muốn nghiên cứu thật kĩ
đi thật sâu vào từng tác phẩm Nghiên cứu đề tài nay giúp chúng em có thêmnhiều cách sáng tạo mới mẽ, nắm được phần nào đó kiến thức chắc hơn
2 Lịch sử vấn đề
Nguyễn Công Trứ và Cao Bá Quát là hai tác giả lớn, có vị trí quan trọngtrong văn học Việt Nam thời trung đại Từ trước đến nay đã có nhiều công trìnhnghiên cứu về con người, cuộc đời, thơ văn của hai tác giả
Cuốn “thơ văn Nguyễn Công Trứ” do tác giả Lê Thước, Hoàng NgọcPhách, Trương Chính giới thiệu
Hợp tuyển thơ văn Việt Nam (TK XVIII nữa đầu TK XIX) tập III Các tácgiả nêu ý kiến: Nguyễn Công Trứ là cái vạch nối giữa thời kì Nguyễn sơ và thời
kì suy đồi cùng cực tiếp theo đó
Văn học Việt Nam nữa cuối TK XVIII- nữa đầu thế TK XIX do NguyễnLộc chủ biên
Cao Bá Quát cuộc đời và sự nghiệp
“Nguyễn Công Trứ thơ và đời của” của Chu Trọng Huyến xuất bản 1996Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát, Cao Bá Nhạ, khai thác một số nét vàcuộc đời thơ văn của các tác giả này
Tất cả các công trình nghiên cứu trên đã làm sáng tỏ các vấn đề về cuộcđời, sự nghiệp, thơ văn của hai tác giả Với bản thân em khi nghiên cứu đề tài
Trang 3này em sẽ đi sâu vào phần nội dung để từ đó tìm tòi và nghiên cứu thật kĩ về đềtài này hơn.
3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu
Nguyễn Công Trứ sáng tác nhiều tương truyền ông có nghìn tác phẩm, đa
số viết bằng chữ Nôm phần lớn đều bị thất lạc Hiện nay tác phẩm của ông cònlại khoảng 150 bài, gồm nhiều thể loại: Thơ, ca trù, phú, câu đối
Cao Bá Quát các nhà sưu tập đã tập hợp được 1353 bài thơ và 21 bài vănxuôi Như vậy với số lượng tác phẩm đồ sộ đã được hai tác giả này để lại một disản vô cùng quí giá đã đề cập đến nhiều vấn đề Nhưng do thời lượng và phạm
vi đề tài nên chúng em chỉ đi vào nghiên cứu những bài thơ viết về người phụ nữtrong sáng tác của Nguyễn Công Trứ và Cao Bá Quát
Đối tượng nghiên cứu
Gồm sáng tác văn chương của Nguyễn Công Trứ và Cao Bá Quát cụ thể:Thơ văn Nguyễn Công Trứ
Thơ chữ hán của Cao Bá Quát
4 Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu đề tài này chúng em sử dụng phương pháp
Phương pháp phân tích
Phương pháp tổng hợp
Phương pháp so sánh đối chiếu
Trang 4NỘI DUNGChương 1 Giới thuyết chung
1 Đề tài về người phụ nữ trong sáng tác của một số tác giả tiêu biểu trong văn học trung đại việt nam.
1.1 Người phụ nữ trong thơ Hồ Xuân Hương, Nguyễn Du
Trong văn học Việt Nam nữa cuối thế kỉ XVIII nữa đầu thế kỉ XIX nộidung mà các nhà thơ đề cập nhiều nhất là vấn đề người phụ nữ đây được xem làmột vấn đề trung tâm của xã hội phong kiến Đã có rất nhiều tác giả, tác phẩmnổi tiếng viết về đề tài này như Hồ Xuân Hương, Nguyễn Gia Thiều, Nguyễn
Du, Nguyễn Đình Chiểu Có lẽ trong đó nổi bật nhất là Nguyễn Du và Hồ XuânHương Đây là hai tác giả có sức ảnh hưởng rất lớn về thân phận người phụ nữtrong xã hội phong kiến
Đến với Hồ Xuân Hương là chúng ta đang tiếp xúc với một nhà thơ nhânđạo chủ nghĩa, bởi vì thơ bà trước hết là tiếng nói tâm tình của người phụ nữ.Không phải là người phụ nữ lầu son, gác tía, chinh phụ hơn cung tần, mà làngười phụ nữ rất bình thường, đó là người phụ nữ lao động có nhiều bất hạnhtrong cuộc sống Có thể nói ngoài văn học dân gian Hồ Xuân Hương là ngườiđầu tiên trong lịch sử văn học đã đưa tiếng nói những người phụ nữ ây, đó lànhững tiếng than, tiếng hét, tiếng giận hờn và những tiếng châm biếm sâu cay
Hồ Xuân Hương là nhà thơ của phụ nữ bằng kinh nghiệm của cuộc mình,nhà thơ luôn đứng về những người phụ nữ nhà thơ thường xoáy sâu vào nhữngngóc ngách, éo le của cuộc đời để nêu lên những bi kịch không kém phần chuachát Hồ Xuân Hương viết về những nổi khổ của những người phụ nữ “lấychồng chung” hay nổi khổ của người phụ nữ “không chồng mà chửa” trong bài
“cảnh chồng chung” nhà thơ vạch ra hàm lẽ chẳng qua chỉ là một thứ làm mướn,
đó là thứ “làm mướn không công” Tác giả lên án nét điển hình nổi bật của chế
độ hôn nhân phong kiến và xã hội phong kiến bắt người phụ nữ phải chínhchuyên một chồng trong khi cho phép những người đàn ông có quyền năm thêbảy thiếp, đàn ông trong xã hội phong kiến lấy lẽ là để thỏa mãn cuộc sống dâm
Trang 5dật của bọn địa chủ, đồng thời để có thêm sức lao động Người phụ nữ trong thơ
Hồ Xuân Hương đã cố hết sức chịu đựng
“Năm thì mười họa hay chăng chớMột tháng đôi lần có cũng không
Cố đấm ăn xôi xôi lại hẩmCầm bằng làm mướn mướn không công”
Và đã không chịu đựng nổi đã hét lên
“ Chém cha cái kiếp lấy chồng chung”
Hồ Xuân Hương nhận thức được cái bất công, ngay trái của việc lấychồng chung, nhà thơ lên tiếng chửi mắng quyết liệt, nhưng cái xã hội phongkiến ấy vẩn cứ nghiễm nhiên tồn tại Nhà thơ không tìm được lối thoát, bài thơkết thúc bằng một tiếng thở dài đầy bất lực
“ Thân này ví biết dường này nhỉThà trước thôi đành ở vậy xong”
Nhà thơ không thể vượt lên trên hoàn cảnh xã hội vượt ra khỏi thực tại vàtiếng thở dài của Xuân Hương chỉ là nặng thêm tiếng mỉa mai với thực tại
Hồ Xuân Hương còn là một nhà thơ rất mực khoan dung độ lượng vớinhững cảnh ngộ không may mà người phụ nữ phải chịu đựng như trong bài
“không chồng mà chửa” Hồ Xuân Hương đã mạnh dạn lên tiếng
“Không chồng mà chửa mới ngoan
Có chồng mà chửa thế gian chuyện thường”
Hồ Xuân Hương đã giám tuyên chiến với lễ giáo phong kiến xem lễ giáophong kiến như cái gai trong mắt mình Người phụ nữ trong thơ Hồ XuânHương, tác giả không những cảm thông mà còn hết mực bênh vực Đặc biệt hơnnữa là nhà thơ còn đề cao ca ngợi, nhà thơ tìm thấy vẽ đẹp thật sự chân chính ởhọ
Người phụ nữ trong thơ Hồ Xuân Hương hiện lên với những số phận hẩmhiu, bấp bênh “Bánh trôi nước”
Trang 6“Bảy nổi ba chìm với nước non”
Hay trong “Con ốc nhồi”
“Đêm ngày lăn lóc đám cỏ hôi”
Hay quả mít “vỏ nó sù xì” Nhà thơ chú trọng nên bật cái đẹp bên trongtâm hồn của họ là tấm lòng son
Đặc biệt nhà thơ miêu tả vẻ đẹp hình thể như trong bài “Thiếu nữ ngủngày”
“Mùa hè hây hay gió nồm đôngThiếu nữ nằm chơi quá giấc nồngLược trúc biếng cài trên mái tócYếm đào trễ xuống dưới nương longĐôi gò bồng đảo sương còn ngậm”
Đặc biệt người phụ nữ trong thơ Hồ Xuân Hương là người phụ nữ dámcông khai hạnh phúc ái ân Họ khao khát hạnh phúc cuộc sống vợ chồng, nhàthơ đã không ngần ngại khi viết những bài thơ như ‘Đánh đu” “Dệt cửi” “Đáông chồng bà chồng”
“Hai chân đạp xuống năng năng nhắcMột suốt đâm ngang thích thích mau”
Những câu thơ của Hồ Xuân Hương là tiếng kêu, tiếng thét, là sự phảnứng quyết liệt của một khát vọng chính đáng bị xã hội dìm xuống không chothực hiện được
Có thể nói Hồ Xuân Hương là một hiện tượng lạ, một con chim bay quanhả ngọc xuống làng thơ trung đại Việt Nam những vần thơ sắc cạnh về vấn đềngười phụ nữ Hồ Xuân Hương là sản phẩm của thời đại là tài năng độc đáo độcđáo có một không hai trong nền văn học dân tộc
Nếu như ở thơ Hồ Xuân Hương người phụ nữ là những người rất bìnhthườngvà cuộc sống của họ tuy có nhiều bất công ngang trái thì ít ra họ cũng lànhững người phụ nữ tự do, không bị xã hội phong kiến chà đạp lên nhân phẩm
và tinh thần như Thúy Kiều của Nguyễn Du Đến với truyên Kiệu của Nguyễn
Trang 7Du hiện lên với bao cảnh bất công ngang trái Ở đó, một người nhỏ bé như ThúyKiều lọt thẳm trong cái xã hội phong kiến kim tiền làm sao có thể thoát ra được
Nguyễn Du viết truyện Kiều “máu chảy trên đầu ngọn bút, nước mắt thấmqua giấy” Thúy Kiều là một “tài tử giai nhân” sắc đẹp của nàng làm “nghiêngnước, nghiêng thành” không chỉ vậy mà Kiều còn giỏi cả “cầm kì thi họa” vàmột tấm lòng bao dung, độ lượng, vị tha Một nhân cách hiếm có vậy mà cái xãhội phong kến ma Kiều đang sống đáng ra phải xem Kiều là chuẩn mực, đáng lẽ
ra Kiều phải được là như vậy nhưng không ngờ cái xã hội mà Kiều đang sốngkhông ai tôn trọng tài sắc nhân phẩm và sự khôn ngoan của Thúy Kiều, mà họmuốn chà đạp lên bóc lột lên cái tài sắc ấy
Cuộc đời của Kiều là một chuỗi của sự thất bại, tủi nhục trên hành trìnhlưu lạc của mình: năm lần đi lấy chồng hai lần làm gái thanh lâu, hai lần làm hầugái, một lần làm lẽ bất hợp pháp, hai lần bị lợi dụng thể xác, ba lần bị lừa đảo,
ba lần bị đánh đòn, hai lần bị đổi tên, một lần bị bắt cóc, để tự giải thoát, ThúyKiều đã chạy trốn hai lần, đi tù ba lần, tự tử hai lần Có lẽ trong
cả hành trình văn học Việt Nam trung đại, tấn bi kịch nhiều nhất là ThúyKiều.Kiều đã sống bằng nhiều cuộc đời, sống bằng nhiều kiếp người, chịu đựngnhiều tủi nhục mất mát.Đời Kiều là cả một sự vùng vẫy, phản ứng đấu tranh đểthực hiện những khát vọng chân chính và cao đẹp của con người
Viết về Thúy Kiều, Nguyễn Du không chỉ ngợi ca, đề cao Thúy Kiều màbên cạnh đó là sự cảm thông sâu sắc của bản thân tác giả đối với một “ hồngnhan bạc phận’’
Nguyễn Du không chỉ ca ngợi vẻ đẹp hình thức mà còn ca ngợi vẻđep bên trong Đó là một tấm lòng thủy chung son sắt, thủy chung với mối tìnhđầu
“Tin sương luống những rày công mai chờ’’
Không chỉ vậy, người phụ nữ còn là người có đức vị tha, lòng hy sinh cao
cả, họ hy sinh tất cả cho gia đình, tình yêu
Trang 8Khi Thúy Kiều thất thân với Mã Giám Sinh thương mình thì ít mà thươngKim Tròng thì nhiều.
“Vì ai ngăn đón gíó đông,Thiệt lòng khi ở đau lòng khi đi
Biêt thân đến chốn lạc loài,Nhị đào thà bẻ cho người tình chung”
Chung thủy, son sắt dù tấm thân đã tủi nhục biết bao nhưng vẫn luônhướng về Kim Trọng Nguyễn Du đã xây dựng một hình tượng người phụ nữdám gánh chịu tất cả, dám gánh chịu mọi trách nhiệm không đổ lỗi cho ai, mặcdầu oan trái đó là do xã hội phong kiến, do chế độ kim tiền, cường quyền gây ra
Họ còn là những người chủ động trong tình yêu, vượt qua lễ giáo phongkiến để tìm tình yêu đích thực
“Cửa ngoài vội rủ rèm the,Xăm xăm băng lối vườn khuya một mình”
Đó là một tình yêu trong sáng, bình đẳng, khẳng định vai trò của mình.Thơ Hồ Xuân Hương và Nguyễn Du là thơ nhân đạo chủ nghĩa hai nhàthơ đã lên tiếng đòi quyền cho người phụ nữ, họ phải có một cuộc sống đầy đu,phải được hưởng tất cả lạc thú của tình yêu , phải tôn trọng phụ nữ, và đấu tranhchống lại những gì phản tự nhiên, giả dối và bất công trong xã hội Sự đóng gópcủa hai tác giả lớn này là một thành tựu có bước ngoặt lớn trong tiến trình vănhọc trung đại, từ đó khẳng định được vai trò của tác phẩm
1.2 Người phụ nữ trong truyện Nôm bình dân.
Trong trào lưu đòi giải phóng tình cảm của văn học Việt Nam nửa cuốithế kỷ XVIII - nửa đầu thể kỷ XIX, vấn đè tình yêu tự do vượt ra ngoài khuônkhổ khắc nghiệt của lễ giáo phong kiến là một trong những vấn đề hết sức bứcthiết Và để phản ánh vấn đề trên truyện Nôm bình dân đã xây dựng một hìnhtượng người phụ nữ có đủ đức tính, nhân cách trai ngược với xã hôị phong kiến
mà họ đang phải đối đầu Đó là người phụ nữ mạnh mẽ, biét chủ đọng trong tìnhyêu và chủ động trong việc đấu tranh bảo vệ hạnh phúc gia đình, với họ dù hoàn
Trang 9cảnh có éo le bao nhiêu nữa, ngang trái đên đâu cũng không mảy may ảnhhưởng đến tinh thần và ý chí đấu tranh của họ.Tư tưởng định mệnh, buông xuôihầu như không có trong bất cứ tác phẩm nào Họ yếu sức thì đã có thần linh giup
đỡ, đấu tranh trên dương thế không xong, chết xuống âm phủ lại tiêp tục đấutranh cho kì đến thăng lợi Nếu so với nhân vật nam giới trong tác phâm này thì
họ kiên quyết hơn, có tính năng động hơn
Đó là những người phụ nữ mạnh mẽ thủy chung với chồng, trong “PhạmTải Ngọc Hoa’’ nàng Ngoc Hoa xinh đẹp lấy Pham Tải, tên Biện Điền tức giận
vì không có được nàng bèn thuê kẻ cướp giết Phạm Tải để cướp Ngọc Hoa.Phạm Tải chết, Ngọc Hoa tự rạch nát mặt mình cho xấu đi Suốt ba năm để tangchồng, Ngọc Hoa:
“Ngày ngày ngồi ở bên ngoài,Đêm thời mở nắp quan tài vào trong
Đá vàng khăng khăng một lòng,
Cổ tay lại gối đầu chồng như xưa
Chẳng tanh, chẳng thối, chẳng nhơ
Hãy còn vẻn vẹn như xưa lọ tày”
Khi mãn tang, Ngọc Hoa cùng chồng tự tử xuống âm phủ, cùng chồngkiện tên Trang Vương, cuối cúng hắn bị bỏ vạc dầu
Hay nàng Thoại Khanh chẳng thà chịu bị chặt tay chân, xẻo tai mũi vất rangoài chớ còn hơn là làm vợ vua Hung Nô Nàng Phương Hoa cũng rất chungthủy không chỉ giúp đỡ gia đình Cảnh Yên mà còn minh oan cho cả gia đìnhCảnh Yên
Có thể nói vai trò của người phụ nữ trong truyên Nôm bình dân thực chấtphản ánh vai trò của người phụ nữ trên bình diện gia đình, đặc biệt là gia đình ởnông thôn Viêt Nam trong giai đoạn này Nếu đứng trên bình diện xã hội, thìtrong điều kiện của xã hội phong kiến Viêt Nam, người phụ nữ chắc chắn khôngthể có vai trò tích cực hơn nam giới như trong truyên Nôm bình dân được.Nhưng trong gia đình quý tộc, vai trò của người phụ nữ thực ra không có vai trò
Trang 10gì đáng kể, mà đáng kể là vai trò của những người phụ nữ trong các gia đìnhnông thôn Việt Nam, khi chế độ phong kiến suy tàn, chiến tranh xảy ra liênmiên, đàn ông bị thu hút vào các cuộc chinh chién thì vai trò của người phụ nữtrong pham vi gia đình, đấu tranh để bảo vệ hạnh phúc gia đình lại càng nổi bật.
Ngoài việc đề cao tình vợ chồng và phản ánh cuộc đấu tranh, để bảo vệtình vợ chông, truyện Nôm bình dân còn đề cao lòng hiếu thảo của con cái đốivới bố mẹ.Trong “Thoại Khanh Châu Tuấn”, tác giả hết lời ngợi ca tình cảm củaThoại Khanh đối với bà mẹ chồng, nàng làm thuê để nuôi mẹ chồng, đêm đôngtrời rét nàng lấy tóc dài cuốn cho mẹ khỏi lạnh, bị lưu lạc nàng ăn trái cây và cắtthịt mình cho mẹ ăn
Lòng hiếu thảo của nàng làm cảm động cả thú dữ Cọp cõng mẹ con nàngqua núi, Ngọc Hoàng rưới thuốc linh đơn để hàn lại gia thịt, Phật cho nàng câyđàn Trong truyện “Tống Trân Cúc Hoa” Nàng Cúc Hoa cũng rất hiếu thảo với
mẹ chồng Lão trưởng giả ép nàng lấy người khác nàng không chịu, bị nhốt bịđánh đòn, nàng toan tự tử Nhưng khi nghĩ đến mẹ chồng không có ai nuôi nàngthôi không tự tử nữa
Có thể nói truyện Nôm bình dân đề cao vai trò người phụ nữ trên mọiphương diện Đề cao lòng vị tha, đức hy sinh, lòng chung thủy và hiếu thảo vớicha mẹ Truyện Nôm bình dân còn là sự đấu tranh giữa thiện-ác, chính nghĩa-phinghĩa
2.Giới thuyết về Nguyễn Công Trứ và Cao Bá Quát.
2.1 Con người, cuộc đời trong thơ văn Nguyễn Công Trứ
Nguyễn Công Trứ tên tục là Củng,tự là Tồn Chất, hiệu là Ngộ Trai, biệthiệu là Hy Văn, sinh ngày 1 tháng 11 năm Mậu tuất, người làng Uy Viễn, huyệnNghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh Cha là Nguyễn Công Tấn đậu cử nhân năm hai bốntuổi làm giáo sự thụ phủ Anh Sơn, Nghệ An sau thănng làm tri huyện Quyềncôi
Mẹ Nguyễn Công Trứ là con gái quan quản Nội thị Cảnh Nhạc bá, họNguyễn người xã Phụng Dực Huyện Thượng Phúc, tỉnh Sơn Nam.Gia đình