Có thể thấy, trước Hoàng Lê nhất thống chí ta đã có một nền văn xuôi với những tác phẩm có giá trị, từ Việt điện u linh, Lĩnh Nam chích quái là những tác phẩm còn in đậm dấu vết của thần
Trang 1MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
1.1 Hoàng Lê nhất thống chí là một tác phẩm văn xuôi lớn của Văn học
Việt Nam trung đại Nội dung của tác phẩm là bức tranh rộng lớn mô tả khá đầy
đủ một thời đại vừa đau thương vừa hào hùng của dân tộc giai đoạn cuối thế kỷXVIII - giữa đầu thế kỷ XIX Tác phẩm là sự kết hợp tài tình giữa bút pháp nghệthuật sinh động và công việc chép sử, mà thành công đã vượt ra ngoài sự mong
đợi của tác giả Có thể thấy, trước Hoàng Lê nhất thống chí ta đã có một nền văn xuôi với những tác phẩm có giá trị, từ Việt điện u linh, Lĩnh Nam chích quái
là những tác phẩm còn in đậm dấu vết của thần thoại, nhưng đằng sau vẻ huyền
bí của thần linh là những vấn đề của cuộc sống đương thời, hay tiếng nói tố cáo
xã hội trong Thượng kinh ký sự của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, Vũ trung tùy bút của Phạm Đình Hổ hoặc Truyền kỳ mạn lục được xem là thiên cổ
kỳ bút không chỉ vì bút pháp già dặn, linh hoạt của tác phẩm mà quan trọng hơn
là nó thể hiện được những tư tưởng có sức lay chuyển nền tảng đạo đức của mộtthời đại Tuy nhiên có thể thấy rằng, những tác phẩm ấy cũng chỉ là sự khởi đầukhó khăn của một nền văn học vốn có truyền thống không coi trọng văn xuôi
của người Á Đông và người Việt Nam cũng không phải là ngoại lệ Với Hoàng
Lê nhất thống chí thì mọi việc đã khác xa rất nhiều Được xem là đỉnh cao của
loại tiểu thuyết chương hồi trong văn học Việt Nam Trung đại, tác phẩm chứanhiều giá trị to lớn, bản thân tác phẩm đã làm thay đổi quan niệm truyền thốngcủa một nền văn học vốn coi trọng văn vần, coi nhẹ văn xuôi như văn học ViệtNam
1.2 Hoàng Lê nhât thống chí là tác phẩm được chọn giảng ở trường phổ
thông (lớp 11) Ở lớp này, nhận thức của học sinh về môn văn càng được cảithiện và nâng cao, tuy nhiên có một thực tế rằng số học sinh yêu thích môn văn ,hứng thú học văn ngày càng giảm nhất lại là đối với một tác phẩm văn học cổ
như Hoàng Lê nhất thống chí Các em đã vô tình “quay lưng” lại với văn học,
Trang 2với những tác phẩm ưu tú của nước nhà Vì vậy, làm sao để học sinh yêu thích,hứng thú với các tác phẩm này vẫn là một trong những băn khoăn của mỗingười giáo viên Mặt khác, theo quan niệm hiện nay, môn văn được chọn giảngdạy trong nhà trường theo hướng tích hợp (mối quan hệ giữa Văn – Sử), bảnthân tôi thiết nghĩ rằng, việc tìm hiểu tác phẩm này sẽ giúp cho việc giảng dạycủa giáo viên tốt hơn, ít nhiều giúp học sinh nắm được nét độc đáo của tácphẩm cũng như có một sự hiểu biết về lịch sử, về vua chúa ở nước ta lúc bấygiờ.
1.3 Điều thú vị nhất của tác phẩm chính là ở chỗ nó đã xây dựng đượcmột hệ thống nhân vật đa dạng, muôn hình muôn vẻ và cực kỳ sinh động trong
đó nhân vật vua chúa rất nhiều và nằm ở nhiều tuyến Vấn đề này cũng đã đượcnhiều nhà nghiên cứu văn học quan tâm, phân tích, đánh giá tuy nhiên nhữngcông trình nghiên cứu đó mới chỉ dừng lại ở mức độ khái quát, chưa thật sự đầy
đủ và sâu sắc
2 Mục đích nghiên cứu
2.1 Lịch sử văn học Việt Nam cuối thế kỷ XVIII đầy biến cố với sự sụp
đổ của tập đoàn phong kiến vua Lê chúa Trịnh và khắp mọi miền đất nướcphong trào nông dân khởi nghĩa liên tục nổ ra mà đỉnh cao là khởi nghĩa TâySơn
Có thể nói, trong giai đoạn lịch sử này đã có rất nhiều tác phẩm xuất hiện,tuy nhiên chưa có một tác phẩm nào phản ánh một cách chân thực và sinh động,
bao quát cả một giai đoạn lịch sử đầy biến động như Hoàng Lê nhất thống chí.
Đây là tác phẩm văn xuôi chữ Hán có quy mô lớn và đạt được nhiều thành côngxuất sắc về nghệ thuật Chính vì vậy, nghiên cứu mô tả hình tượng nghệ thuật
vua chúa trong Hoàng Lê nhất thống chí sẽ thấy được nghệ thuật xây dựng các
nhân vật lịch sử có thật ở Việt Nam cuối thế kỷ XVIII – đầu thế kỷ XIX cónhiều nét độc đáo so với những tác phẩm đương thời cũng nói về những đối
tượng đó như Thượng kinh ký sự của Lê Hữu Trác hay Vũ trung tùy bút của
Trang 3Phạm Đình Hổ Đồng thời qua đó cũng có cái nhìn đối sánh giữa những tácphẩm cùng thời viết về vua Lê chúa Trịnh trên văn đàn Việt Nam.
2.2 Nghiên cứu đề tài Nghệ thuật xây dựng nhân vật vua chúa trong Hoàng Lê nhất thống chí còn thấy được thái độ của nhà văn khi phản ánh, thể
hiện những nhân vật vua chúa, đó là sự phê phán sâu sắc hoặc ngợi ca hết lời
Từ nghiên cứu trên, tiểu luận sẽ góp phần hiểu sâu hơn giá trị nội
dung tư tưởng và giá trị nghệ thuật của tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí để
vận dụng trong học tập, nghiên cứu và phục vụ công tác giảng dạy ở trường phổthông
3 Phạm vi nghiên cứu
3.1 Hoàng Lê nhất thống chí là tác phẩm có số lượng nhân vật phong phú,
đa dạng thuộc nhiều tầng lớp khác nhau Song, do giới hạn của đề tài tiểu luậnchỉ tập trung nghiên cứu những nhân vật có địa vị cao nhất là vua chúa còn tháiphi, quân thần, quan lại… không phải là đối tượng của mục đích nghiên cứu
3.2 Trong Hoàng Lê nhất thống chí có hai tuyến nhân vật, đó là chính
nghĩa và phi nghĩa và ở tuyến nào cũng có vua chúa.Tuy nhiên tiểu luận chỉ đềcập đến tất cả các nhân vật vua chúa thuộc tuyến phản diện
3.3 Tiểu luận không phải nhằm kể lại nhân vật vua chúa vì thế số phận,hiện trạng của một số nhân vật chỉ được quan tâm trong phạm vi tác phẩm trênphương diện nghệ thuật còn trong cuộc sống như thế nào khóa luận không đặtra
4 Lịch sử vấn đề
Từ lâu Hoàng Lê nhất thống chí đã được nhiều người quan tâm nghiên
cứu Có thể mức độ quan tâm không thống nhất nhưng có thể thấy rằng, tất cảđều đánh giá rất cao tác phẩm về nhiều phương diện Cho đến hiện nay đã có rất
nhiều bài viết, công trình nghiên cứu của các học giả về Hoàng Lê nhất thống chí bao gồm các thể loại như: giáo trình, chuyên luận, luận văn, khóa luận
Trang 44.1 Về giáo trình
4.1.1 Phạm Thế Ngũ trong cuốn Việt Nam văn học sử giản ớc tân biên,
đã khẳng định giá trị phản ánh sự thật lịch sử của tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí và ông cũng đã chỉ ra nguyên nhân dẫn tới bức tranh xã hội loạn lạc, chính sự
đảo điên Đồng thời, ông cũng đề cập tới nghệ thuật thể hiện các nhân vật vuachúa
“ Dới ánh sáng của luôn luôn dáo dác hãi hùng trong cái cảnh thànhcháy vạ lây”
Tuy nhiên, khi nói về các hình tợng vua chúa Phạm Thế Ngũ chỉ mới kháiquát tính cách của một số nhân vật vua chúa, quan lại chứ cha có một cái nhìn cụthể, chi tiết tất cả các nhân vật vua chúa ở mỗi tuyến
4.1.2 Nguyễn Lộc trong cuốn Văn học Việt Nam, nửa cuối thể kỷ hết thế kỷ XIX, đã khẳng định giá trị hiện thực của tác phẩm và theo ông không thể gọi Hoàng Lê nhất thống chí là tiểu thuyết lịch sử đợc, mà phải gọi nó là một tác phẩm ký sự mới đúng Hoàng Lê nhất thống chí không phải là một tác phẩm
XVIII-lịch sử thuần tuý, mà là một tác phẩm văn học và giá trị văn học của nó cũng rất
to lớn Nguyễn Lộc cũng đã đi sâu vào phân tích, đánh giá hai nhân vật NguyễnHuệ và Nguyễn Hữu Chỉnh và khẳng định:
“ Các tác giả Hoàng Lê nhất thống chí trong khi phản ánh phong trào Tây Sơn, đặc biệt đã ghi lại đợc hình ảnh đẹp đẽ của Nguyễn Huệ, ngời thủ lĩnh của nghĩa quân, ngời anh hùng của dân tộc” [10; 249] , “ phải nói trong toàn
bộ tác phẩm, không có nhân vật thứ hai nào cẩn trọng, cơ mu, trí dũng, nhân ái
nh Nguyễn Huệ”[10; 250] Tuy nhiên, với công trình trên Nguyễn Lộc cha đi
sâu tìm hiểu hình tợng vua chúa giữa các tuyến chính nghĩa cũng nh phi nghĩa ở
từng chơng, từng hồi trong Hoàng Lê nhất thống chí Nguyễn Lộc cũng cha chỉ
rõ những nghệ thuật đặc sắc để xây dựng nên những hình tợng này.Chỉ có hainhân vật đợc nói đến nhiều hơn cả là Nguyễn Hữu Chỉnh và Nguyễn Huệ
4.1.3 Nguyễn Đăng Na trong Văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại,
Nxb Giáo dục- 2000 đã phân tích khá sâu sắc những đặc điểm của tiểu thuyếtchơng hồi Việt Nam qua cái nhìn đối sánh với các tác phẩm cùng thời và tiểuthuyết chơng hồi Trung Quốc Từ đó khẳng định những nét đặc sắc nghệ thuật
của Hoàng Lê nhất thống chí Một trong những nét đặc sắc đó là đã xây dựng
đ-ợc một hệ thống nhân vật đồ sộ, đa dạng, đủ các hạng ngời, mọi tầng lớp trongxã hội, từ các yếu nhân lịch sử đến nhân vật ở cả hai phía (nông dân - phongkiến, dân tộc - ngoại xâm, yêu nớc - bán nớc , chính nghĩa- phi nghĩa, anh hùng-tớng cớp ) Tác phẩm xây dựng khá thành công gần 400 nhân vật “ mỗi ngời
Trang 5một tính cách vừa độc đáo, cá biệt mà vẫn rất hiện thực Nhiều nhân vật đợc xâydựng thành công đến mức xuất sắc[13;60] Bởi các nhà văn họ Ngô đã tạo dựngtình huống cho các nhân vật bộc lộ, lựa chọn “lời nói, cử chỉ, hành động mang ýnghĩa nh những tín hiệu đặc trng nhất cho tính cách nhân vật [13;62].
Mặt khác, tác phẩm còn độc đáo vì phản ánh trực tiếp hiện thực đơng thời,vì tác giả xây dựng mình thành nhân vật trong tác phẩm, nh một chứng nhân củalịch sử xã hội mà tác giả đang phản ánh
4.2 Các luận văn, khoá luận
4.2.1 Nguyễn Thị Chung Thuỷ trong luận văn Thạc sĩ về đề tài Hoàng Lê nhất thống chí với lịch sử xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XVIII đã đề cập đến các vấn đề: Vị trí của Hoàng Lê nhất thống chí trong văn xuôi tự sự trung đại; Sự sụp
đổ của tập đoàn phong kiến Lê - Trịnh đợc phản ánh trong Hoàng Lê nhất thống chí; Phong trào Tây Sơn qua sự phản ánh của Hoàng Lê nhất thống chí Từ đó
tác giả nhấn mạnh hiện thực xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XVIII, đợc phản ánhtrong tác phẩm với những nét đặc sắc, độc đáo mà các tác giả văn xuôi tự sự đ-
ơng thời không có đợc Tác giả luận văn cũng đã có cái nhìn khái quát về hình ợng nhân vật vua chúa mỗi tuyến Đồng thời, tác giả luận văn cũng khẳng định:
t-“các tác giả Hoàng Lê nhất thống chí đã khẳng định đợc tài năng của mình qua
việc xây dựng nhân vật Nhân vật lịch sử đã trở thành hình tợng nhân vật văn họcvới nhiều ý nghĩa có giá trị”[19; 99]
4.2.2 Lê Đình T trong khoá luận tốt nghiệp về đề tài :Tìm hiểu nghệ thuật
tự sự trong tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí đã có cái nhìn khá đầy đủ về từng
hình tợng vua chúa trong tác phẩm Mặt khác, tác giả cũng đã chỉ ra một trongnhững đặc sắc nghệ thuật góp phần làm nên thành công của tác phẩm đó chính lànghệ thuật tự sự Tác giả cũng khẳng định “ với tài năng và sự trải nghiệm củamình, đặc biệt là sự chứng kiến hiện thực xã hội một cách khách quan, các nhàvăn họ Ngô đã xây dựng đợc một bức tranh toàn cảnh muôn màu, muôn sắc về
hiện thực xã hội đơng thời Hoàng Lê nhất thống chí là một tác phẩm chơng hồi
có giá trị độc nhất vô nhị trong văn học trung đại Việt Nam Với tài năng nghệthuật cao, các nhà văn họ Ngô Thì đã lồng ghép, phối hợp các thủ pháp nghệthuật: yếu tố nghệ thuật trào phúng kết hợp với anh hùng ca, hay kết hợp giữa kể
và tả và trong việc xây dựng nhân vật cũng nh kết cấu chơng hồi đều tạo đợcgam màu đa sắc cho bức tranh xã hội hiện thực đó.”[22; 47]
4.2.3 Cao Thị Vân Anh trong khoá luận tốt nghiệp về đề tài: Hoàng Lê nhất thống chí với cuộc khởi nghĩa Tây Sơn, đã khẳng định tác phẩm đã phản
ánh sinh động, hào hùng và ngợi ca cuộc khởi nghĩa Tây Sơn đồng thời, tác giả
Trang 6đề cập tới những thủ pháp nghệ thuật sử dụng trong tác phẩm và cũng đã có nhận
định đúng về nghệ thuật khắc họa nhân vật: Hoàng Lê nhất thống chí đã thể hiện
đợc nghệ thuật xây dựng nhân vật tinh tế, sắc sảo Nhân vật đợc đặt trong nhữngmối quan hệ phức tạp, trong những tình huống bất ngờ mà qua đó nhân vật bộc
lộ rõ nhất bản chất của mình”[2; 56]
4.2.4 Phạm Tuấn Anh trong khoá luận tốt nghiệp về đề tài mang tên Hình tợng nhân vật ngời anh hùng áo vải Nguyễn Huệ – Quang Trung trong Hoàng Quang Trung trong Hoàng
Lê nhất thống chí đã đặt hình tợng Nguyễn Huệ – Quang Trung trong Hoàng Quang Trung trong mối quan
hệ phức tạp, nhiều chiều để làm nỗi rõ phẩm chất, tính cách của một ngời anhhùng dân tộc Mặt khác, tác giả khoá luận cũng đã làm rõ những thủ pháp nghệthuật sử dụng trong tác phẩm nhằm thể hiện hình tợng nhân vật ngời anh hùng
áo vải Nguyễn Huệ- Quang Trung
Tuy nhiên, Phạm Tuấn Anh chỉ mới đi sâu tìm hiểu ngời anh hùng áo vảiNguyễn Huệ – Quang Trung trong Hoàng Quang Trung và những sáng tạo nghệ thuật độc đáo để xây dựngnên hình tợng đó, chứ những nhân vật vua chúa đồng tuyến cũng nh đối tuyếnvẫn cha đợc đề cập đến
4.3 Về chuyên luận
Về chuyên luận đáng chú ý là công trình nghiên cứu Hoàng Lê nhất thống chí của Phạm Tú Châu Đây là một công trình khảo cứu công phu về văn bản, tác giả, nhân vât trong Hoàng Lê nhất thống chí Trong công trình này, Phạm Tú
Châu chú ý nhiều đến các nhân vật nữ mà cuộc đời số phận gắn với đời sống gia
đình xã hội của giai cấp phong kiến Các nhân vật nho sỹ Tràng An bất tài, thamlam cơ hội và ghi lại vai trò của nghĩa quân Tây Sơn , chủ tớng Nguyễn Hụêtrong công cuộc nhất thống đất nớc và giữ nớc cuối thế kỷ XVIII Bên cạnh đó,tác giả cũng đã khẳng định những thành công và hạn chế của tiểu thuyết chơnghồi chữ Hán qua một số đối sánh đồng đại và lịch đại, còn nhấn mạnh dù vẫnchịu ảnh hởng của tiểu thuyết chơng hồi các nớc cùng khu vực nhng nét độc đáocủa tác phẩm chính là các tác giả “ ghi chép, dựng lại chính những sự kiện vànhân vật mà các tác giả tai nghe, mắt thấy hoặc đích thân tham dự, tiếp xúc,thậm chí là đồng liêu hoặc cùng dòng máu với mình không cần tránh né [3; 144-145] Đây đợc xem là công trình khảo cứu có quy mô toàn diện, đầy đủ nhất về
Hoàng Lê nhất thống chí.
4.4 Tạp chí
4.4.1 Trên tạp chí văn học ( số 9- 1968), Đỗ Đức Dục đã nghiên cứu về
Hoàng Lê nhất thống chí với bài viết có nhan đề “ Tính cách điển hình trong Hoàng Lê nhất thống chí” Theo nh nội dung bài viết này thì rõ ràng các nhân
Trang 7vật trong tác phẩm đã mang “ tính cách” và các nhân vật lịch sử đã trở thành nhân vật văn học, đồng thời trở thành những nhân vật có “tính cách điển hình”.
Ông Đỗ Đức Dục cho rằng: “ Điều đặc sắc nhất trong chủ nghĩa hiện thực trong
Hoàng Lê nhất thống chí là sự mô tả nhân vật, những tính cách con ngời” [4; 58] Những nhân vật đợc mô tả trong Hoàng Lê nhất thống chí đủ mọi hạng ng-
ời, mọi tầng lớp trên cái nền của xã hội phong kiến đang rệu rã và đổ nát đến cực
độ Điều đáng chú ý ở đây là Đỗ Đức Dục chủ yếu đi sâu vào phân tích tính cách
điển hình ở nhân vật Nguyễn Huệ- là một vị vua thuộc phe chính nghĩa Ôngkhẳng định : “ Hình tợng Nguyễn Huệ là biểu hiện hùng hồn sức mạnh của ph-
ơng pháp hiện thực chủ nghĩa trong Hoàng Lê nhất thống chí [4; 159] Còn các
hình tợng vua chúa khác thuộc phe đối lập vẫn cha đợc đề cấp tới một cách cụthể, tỷ mỉ
4.4.2 Trên tạp chí Giáo dục ( số 205- tháng1/2009) Tiến sỹ Trơng Xuân
Tiếu cũng đã nghiên cứu về Hoàng Lê nhất thống chí với bài viết có nhan đề: “ Tiếp cận đoạn trích hồi thứ 14 viết về chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa theo h- ớng khám phá đặc sắc nghệ thuật” Bằng việc phân tích các đặc sắc nghệ thuật
đợc sử dụng trong hồi 14, để từ đó làm nổi rõ tài năng nghệ thuật của các tác giảNgô gia Tác giả bài viết còn khẳng định và ngợi ca công lao to lớn của vuaQuang Trung và nghĩa quân Tây Sơn trong việc đánh tan hai mơi vạn quânThanh xâm lợc, tác giả khẳng định: “ Dới ngòi bút của nhà văn họ Ngô, hình t-ợng vua Quang Trung và đoàn quân Tây Sơn đợc thể hiện thật đẹp đẽ Đó lànhững ngời anh hùng yêu nớc, ra trận trong tâm thế chủ động, công đồn trongkhí thế chiến công; và đã đánh bại quân Thanh xâm lợc bằng tinh thần quyếtchiến quyết thắng, bằng t thế hùng dũng, đứng trên đầu thù Vẻ đẹp của vuaQuang Trung và của nghĩa quân Tây Sơn trong đoạn văn này chính là vẻ đẹp củadân tộc ta giai đoạn cuối thế kỷ XVIII Chính vẻ đẹp ấy đã góp phần tô thắmtruyền thống chống xâm lăng của đất nớc Đại Việt anh hùng.”[21; 30] Mặtkhác, tác giả cũng đã làm nổi rõ bản chất xấu xa, bỉ ổi, phản nớc hại dân của ôngvua phản động Lê Chiêu Thống
Nh vậy, Tiến sỹ Trơng Xuân Tiếu đã nói nhiều về chiến thắng Ngọc Hồi
-Đống Đa Từ đó khẳng định, ngợi ca công lao của vua Quang Trung và nghĩaquân Tây Sơn Bên cạnh đó, tác giả bài viết ít nhiều đã đi vào khám phá nghệthuật xây dựng nhân vật trong đoạn trích Song do giới hạn chỉ nằm trong mộthồi nên cha bao quát hết nội dung t tởng cũng nh nghệ thuật của tác phẩm
Trang 8Qua tổng hợp, thống kê, tìm hiểu các công trình nói trên, chúng tôi thấycác nhà nghiên cứu đã ít nhiều quan tâm đến các nhân vật vua chúa trong
Hoàng Lê nhất thống chí Tuy nhiên phần lớn các bài viết, các công trình nghiên
cứu thờng đề cập đến những vấn đề khác nhau của tác phẩm hoặc một số nhânvật cụ thể nào đó, chứ cha có công trình nào đi sâu tìm hiểu nghệ thuật xây dựng
nhân vật vua chúa trong Hoàng Lê nhất thống chí để khẳng định giá trị văn
5 Phương phỏp nghiờn cứu
5.1 Hoàng Lờ nhất thống chớ là tỏc phẩm văn xuụi chữ Hỏn thời Trung
đại cho nờn nghiờn cứu nú ở khớa cạnh nào chỳng tụi cũng quỏn triệt hai quanđiểm:
- Quan điểm Duy vật lớch sử, tức là khi nghiờn cứu tỏc phẩm phải chỳ ýtớnh lịch đại và đồng đại
- Quan điểm Duy vật biện chứng, tức là chỳ ý mối quan hệ giữa nội dung
và hỡnh thức, giữa lịch sử và văn học…
5.2 Ngoài ra, để giải quyết được cỏc nhiệm vụ đó đặt ra, chỳng tụi cũn sửdụng phương phỏp phõn tớch, so sỏnh, hệ thống và một số phương phỏp khỏc
6 Cấu trỳc tiểu luận
Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung chớnh của tiểu luận:
Nghệ thuật xõy dựng nhõn vật vua chỳa thuộc tuyến phản diện trong
Hoàng Lờ nhất thống chớ.
Trang 9Nhân vật phản diện (còn gọi là nhân vật tiêu cực) là nhân vật được nhàvăn miêu tả trong tác phẩm với thái độ chế giễu, lên án, phủ định Trong văn học
có những thể loại truyện viết về nhân vật phản diện như thơ văn châm biếm, hàikịch, truyện cười…
Hoàng Lê nhất thống chí là tác phẩm phản ánh đời sống hiện thực một
cách sắc sảo nên các dạng thức nhân vật trong tác phẩm rất phong phú, baogồm: vua chúa, quan lại, quân thần, nho sỹ, tướng lĩnh… Vì thế nhân vật trong
Hoàng Lê nhất thống chí không chỉ rất đông đảo, chiếm một số tượng lớn
(khoảng 400 nhân vật) mà còn rất phức tạp, do đó trong khuôn khổ tiểu luận nàychúng tôi chỉ đề cập, khảo sát đến hai loại hình, dạng thức nhân vật là vua vàchúa Hơn nữa, hai loại hình nhân vật này trong tác phẩm được tác giả chú tâm,khai thác nhiều và sâu hơn cả
Trang 101 Các nhân vật vua chúa
1.1 Vua
Theo Từ điển tiếng Việt thông dụng của nhóm tác giả Như Ý Chủ biên: Vua trong tiếng Anh gọi là King, monarch, nghĩa là người đứng đầu nhà nước phong kiến được đưa lên cầm quyền bằng con đường cha truyền con nối [25 ]
Còn theo Từ điển Tiếng Việt của nhóm tác giả Hoàng Phê (chủ biên): Vua
là người đứng đầu nhà nước quân chủ, thường lên cầm quyền bằng con đường
Toàn bộ tác phẩm Hoàng Lê nhất thống chí là sự tập trung phơi bày
những đau thương, đen tối, rối ren của xã hội lúc bấy giờ, trong đó nổi bật chính
là bộ mặt của guồng máy thống trị thối nát, mục ruỗng Để làm rõ bản chất đớnhèn, bạc nhược đến mức thảm hại của vua Lê thì tác giả đã giành khá nhiềutrang viết để miêu tả các vị vua cuối cùng của nhà Lê : Lê Hiển Tông, Lê ChiêuThống, Lê Duy Cận – Thái tử bị phế truất Dường như trong ánh mắt các tác giảdòng họ Ngô thì từ giữa thế kỷ XVIII trở đi, nhà Lê không ai đáng mặt làm vua(trừ Thái tử Lê Duy Vĩ – người đã bị Trịnh Sâm bày mưu tính kế ghép vào tộican treo cổ khi chưa bước lên ngai vàng kế vị)
* Vua Lê Hiển Tông
Lê Hiển Tông là vị vua xuất hiện đầu tiên trong Hoàng Lê nhất thống chí.
Kể từ khi triều Lê được thiết lập năm 1428 tới lúc bị diệt vong năm 1789, trảiqua tất cả 27 đời vua với 362 năm trị vì chỉ có Lê Hiển Tông là người sống thọnhất: 70 tuổi (1740 - 1786), ỏ ngôi lâu nhất tới 47 năm (1746 - 1786) nhưngđồng thời cũng là vị vua bù nhìn vô tích sự nhất Trong khoảng bốn mươi bảy
năm làm vua, công tích lớn nhất của ông là “ theo tranh tam quốc, sai các cung
nữ mặc áo trận, cầm giáo mác, chia thế trận Ngụy, Thục, Ngô rồi dạy họ cách
Trang 11ngồi, đứng, đâm, đỡ để mua vui” [15; 99] Triết lý sống của ông vua này là
“chúa gách cái lo, ta hưởng cái vui” [15; 100] và dường như ông ta vẫn luôn tựhào, thỏa mãn với triết lý và phương châm sống đó của mình nên tuy bị Trịnh
Sâm đè nén, lấn lướt đủ đường “có quyền mà không được hành” vậy mà vẫn
vui vẻ, bằng lòng “ nhà vua vẫn vui vẻ như thường” Chẳng những thế, có ai canngăn, tức giận thay thì ông còn tự hào cho rằng: “Các ngươi chỉ biết một vàchưa biết hai(…), nếu trẫm lấy việc mất quyền làm tức giận, thì nhà chúa ắt phảingấm ngầm tính chuyện chẳng hay Vì vậy trẫm phải mượn hứng thú chơi như
thường để tránh tai vạ” và hơn thế nữa, ông còn cho rằng “mất thiên hạ chẳng phải là điều ta vui mừng” [15; 100 ] Điều đáng lo nhất đối với ông chính là sự
nhất thống, vì nhất thống chính là nhà chúa bị diệt mà mất chua thì “cái lo về ta,
ta còn vui gì” Vì sự vô tích sự, vì sự sợ hãi không dám làm mất lòng nhà chúa
để tránh tai vạ, để được hưởng cái vui, cái nhàn hạ mà Lê Hiển Tông ngày càng
bị lép vế, nhu nhược nên khi con trai mình là Thái tử Lê Duy Vĩ lại mắc oan,chúa sai người vào tận trong cung điện để bắt Duy Vĩ, sau đó ép tội treo cổ Vậy
mà ông không biết làm gì hơn ngoài sự im lặng, mặc Chúa muốn làm gì thì làm.Sau đó, Chúa lại bắt nhà vua lấy người con trai thứ tư của Lê Duy Vĩ là Lê DuyCận làm Hoàng Thái Tử, nhà vua cũng đành chấp nhận
Có thể nói, Lê Hiển Tông là vị vua bạc nhược, đớn hèn chưa từng thấy, làngười nắm giữ quyền hành cao nhất nhưng lại không có quyền hành, thật chẳngcòn gì để nói
* Vua Lê Chiêu Thống
Sống trong lòng xã hội đầy rối ren, phức tạp, phải tận mắt chứng kiếnnhững hiện thực xung quanh chiếc ngai vàng “ọp ẹp” “mục ruỗng” của bọn vuachúa thời ấy, các tác giả Ngô Thì đã không né tránh hiện thực mà luôn hướngngòi bút của mình vào hiện thực xã hội ấy để phản ánh những chuyện bê bối,nhơ nhuốc nơi cung vua, phủ chúa Dường như trong cảm quan của các nhà văn
họ Ngô thì nhà Lê không còn ai đáng mặt làm vua Vì thế, trong tác phẩm, nếuCảnh Hưng được khắc học điển hình cho loại vua bù nhìn, bạc nhược, vô tích sự
Trang 12thỡ vua Lờ Chiờu Thống lại điển hỡnh cho loại vua luồn cỳi, đờ hốn, vụ liờm sỉ…cam tõm bỏn nước để giữ lấy ngai vàng, đú thật là hành động “cừng rắn cắn gà
nhà”.
Tớnh cỏch luồn cỳi, đờ hốn, vụ nhõn đạo đú được thể hiện một cỏch nhấtquỏn từ đầu đến cuối Khi mới nghe tin vua Tõy Sơn Nguyễn Nhạc tuần du raBắc, Lờ Chiờu Thống hốt hoảng, lo sợ nghe theo lời khuyờn của Nguyễn Hữu
Chỉnh “sắp sẵn ngọc tỷ mà ra hàng” [15; 141] Hay trong buổi hội kiến với vua
Tõy Sơn, Lờ Chiờu Thống sai viờn quan cận thần núi thay ỡnh rằng: “Hiện nay
đất đai cựng dõn chỳng nước Nam đều do thỏnh thượng gõy ra dựng lại Nếu
như thỏn thượng muốn thu nhận một vài quận ấp của nước tụi để làm quà khao
quõn sỹ, thỡ quốc dõn nước tụi nhất nhất võng mệnh” [15; 142] Như vậy, tớnh
cỏch đờ hốn, luồn cỳi của Lờ Chiờu Thống đó sớm bộc lộ, ngay khi vừa ngồi lờnchức ngai vàng chưa kịp đặt niờn hiệu Là người đứng đầu trong một nước mànhững việc trong thiờn hạ khụng hề hay biết Dự “ngoài thành là bói chiến
trường, thiờn hạ đang loạn lớn” ụng cũng mặc, suốt ngày chỉ lo lắng, quan tõm
tới việc “lập mưu chế ngự chỳa” hũng thõu túm quyền lực về tay mỡnh, thể hiệnquyền uy của mỡnh
Không những thế, Chiêu Thống còn là một ngời nhỏ nhen, hẹp hòi luônlấy thù riêng làm mục đích cho mọi hành động của mình Khi thấy Trịnh Tông
bị chết vì tay Tây Sơn, ông đã gặp Nguyễn Bình và nói: “ Tôi có thù cha ( DuyVĩ) cha trả, nay ông trả thay tôi, đời tôi không còn mong gì hơn nữa”[15; 143]
Vì tham vọng địa vị, quyền lực và nuôi nấng dã tâm trả thù mà ngay saukhi chúa án Đô bỏ trốn, Lê Chiêu Thống đã cho ngời “ phóng hoả đốt hết phủchúa khói lửa bốc ngút trời, hơn mời ngày cha tắt”[16; 189] Khiến cho lòngngời oán hận, chê trách Nhằm thoả mãn tham vọng quyền lực Lê Chiêu Thống
đã mợn tay Nguyễn Hữu Chỉnh tiêu diệt Trịnh Bồng
Nhng khi đuổi đợc Trịnh Bồng, ông ta quay lại “ lập mu để giết hữuChỉnh”…kết cục lại bị Chỉnh lấn áp Quả là “kẻ cắp gặp bà già”, Hữu Chỉnh làmột ngời cao tay hơn ông ta tởng Tuy tham vọng lớn song lại là một ngời bất tàivô dụng, ích kỷ nhỏ nhen và hay “ngờ vực” Khi mới nghe tin quân Tây sơn raBắc (Vũ Văn Nhậm ra Bắc dẹp loạn Nguyễn Hữu Chỉnh), Lê Chiêu Thống lại t-ởng Tây Sơn ra cớp nớc nên tìm mọi cách đối phó nhng thấy sức mạnh của
Trang 13phong trào Tây Sơn quá lớn, Chiêu Thống đã sợ hãi bỏ trốn Dù quân Tây Sơn đãnêu rõ mọi lý do ra Bắc, ông ta vẫn không tin để đến nổi rơi vào cảnh “có kẻ giữlấy vua sờ nắn trong ngời không có gì mới thả cho đi” [16; 272] Còn Trấn thủKinh Bắc Nguyễn Cảnh Thớc thì “cho ngời đuổi theo lột chiếc ng bào vua đangmặc” [16; 252]…
Muốn làm vua ít nhất cũng là bậc trí giả trên đời, chúng ta nhớ về lịch sử,Phan Trì hỏi về phẩm chất của bậc trí giả, Khổng Tử chỉ trả lời có hai chữ “Trinhân” Vậy mà Chiêu Thống là một kẻ bất tri nhân Nh vậy, dới con mắt các nhàvăn họ Ngô thì các Chúa Trịnh đã thảm, nhng vua Lê lại còn thảm hơn nhiều.Nếu Lê Cảnh Hng mới bị đem ra đùa giỡn bông phèng thì với Lê Chiêu Thống,các tác giả họ Ngô căm ghét khinh bỉ rõ rệt Chiếu chỉ đổi niêm hiệu của tânquốc quân khi mới lên ngôi là một văn kiện hành chính quốc gia quan trọng ấythế mà trong chiếu chỉ đó “chổ nào cũng một rằng, nhờ đức vua của quý quốc,nhờ thợng công của quý quốc” [16; 147]…
Trớc sức mạnh của phong trào Tây Sơn, Lê Chiêu Thống chỉ còn một cách
là quỳ gối dâng đất nớc cho ngoại bang, thật nhục nhã, đê hàn đến mức thảm hại
và đây là giai đoạn Lê Chiêu Thống “ Rớc voi về dày mã tổ” Đúng nh lời BắcBình Vơng từng nói: “Vua Lê do ta lập nên, nhng là ngời tối tăm nhu nhợc,không thể gánh vác nổi công việc(…) bị Nguyễn Hữu Chỉnh sai khiến, tự rớc lấybại vong Đất nớc này ta không lấy thì cũng bị ngời khác lấy mất” [16; 274]
Quả thực không nói hết sự đê hèn, nhu nhợc của một ông vua bất tài, dốtnát nhng nhiều tham vọng, qua lá th cầu viện ngoại bang ta càng thấy rõ bản chấtluồn cúi, đê hèn của Lê Chiêu Thống “Với trống thiên triều …xét đến tấm lòngkinh thuận của các đời trớc nhà tôi và thơng đến nổi khổ yếu ớt, lang thang củatôi, xin hãy truyền cho đem quân tới sát bờ cõi, đánh kẻ có tội , dẹp yên loạn lạc,
để gây dựng lại nớc tôi Muôn vàn lần nhớ ơn Thiên triều, ơn đức của Đại hoàng
đế không sao kể xiết…[16; 375]
Mặc dù vua Lê Chiêu Thống là ngời “đã đợc phong vơng nhng giấy tờ đa
đi các nơi đều dùng niên hiệu Càn Long Sở dĩ nh vậy bởi có Tôn Sỹ Nghị ở đấynên không dám dùng niên hiệu Chiếu Thống Hằng ngày sau buổi chầu, vua lạitới chờ ở doanh trại của Tôn Sỹ Nghị để nghe truyền việc quân, việc nớc Vua c-
ỡi ngựa đi trớc, Lê Quýnh cỡi ngựa đi sau, quân lính hộ vệ chỉ vào chục ngời.Ngời dân có kẻ không biết là vua hoặc có ngời biết thì đánh giá rằng: “Nớc Nam
ta từ khi có Đế, có Vơng tới nay, cha có ông vơng nào luồn cúi, đê hèn nh thế”[16; 420]
Trang 14Hẳn nh Lê Quýnh, một kẻ tiểu nhân mạt hạng, gàn giỡ không ai bằng, làcánh tay đắc lực của Lê Chiêu Thống, là kẻ lúc còn trẻ vốn là phong lu công
tử… khi còn trẻ, chỉ biết uống r khi còn trẻ, chỉ biết uống rợu đánh bạc, việc văn cha hề tập luyện, qua [16;432], lúc làm quan thì “suốt ngày say mê tửu sắc, ân oán riêng dù bằng sợi tócthì đều đều ơn, báo oán không để sót “ còn việc “chính chiến đợc hay thua, nớcnhà còn hay mất, Quýnh chẳng cần biết đến” [16; 433] ấy vậy mà khi PhúcKhang An bắt dân ta gọt đầu, gióc tóc, đổi đồ mặc giống nh ngời Thanh thì ít raQuýnh còn thể hiện đợc chút sỹ diện giống nòi “chúng ta đây, đầu có thể chặt,tóc không thể cắt Da có thể lột, nhng áo không thể đổi!” [16; 456] Còn LêChiêu Thống đích danh là một vị Hoàng đế, là cha mẹ của dân, vậy mà thật tệhại vô cùng: “Chúng tôi không giữ đợc nớc nhà, may nhờ thiên triều cứu viện ,
dù cả nớc có phải ăn mặc nh ngời Trung Quốc, cùng xin vâng mệnh, việc ấy còntiếc gì” [16; 455] Thật không còn gì bỉ ổi nhục nhã hơn thế! Quả là không cònchi tiết nào để có thể diễn tả đầy đủ, chi tiết hơn về sự bạc nhợc, đớn hèn, phản
động đến mức ngoan của một ông vua “bán nớc cầu vinh”
Nếu để ý một chút, ngời đọc có thể nhận ra rằng họ Ngô đã hé lộ chungcục cuộc đời Lê Chiêu Thống từ khi ông ta mới đợc lập làm Đông cung Ta hãynhớ lại sự kiện tháng 9 năm 1782 khi Trịnh Sâm vừa nằm xuống Lúc đó, đámkiêu binh nhân phò Trịnh Tông lên ngôi chúa, đã đem kiệu xông vào nhà giam
đòi bắt Duy Kì - con của Vĩ ra, ép thái tử Duy Cận thoái vị, bắt Cảnh Hng phongDuy Kì làm Đông Cung Dới sự phù trợ của đám kiêu binh, Trịnh Tông và DuyKì kẻ thì đợc làm chúa ngời thì đợc lên ngôi vua Song đám kiêu binh chỉ là ungnhọt của triều chính, là cặn bã của xã hội, chúng dựng vua, lập chúa chẳng quachỉ là để dễ bề hoành hành, cớp bóc, đổi trắng thay đen Đất nớc còn hay mất,nhân dân sống hay chết, Duy Kì hay Duy Cận làm vua, Tông hay Cán làm chúa
đối với chúng cũng vậy Khi dân bốn phơng nổi dậy, “kiêu binh hai xứ Thanh – Quang Trung trong HoàngNghệ đóng ở các trấn phải bỏ trốn Lúc đi qua làng mạc chúng không dám lêntiếng Hể kẻ nào buột miệng ra thổ âm Thanh – Quang Trung trong Hoàng Nghệ, tức thì bị dân chúng bắtgiết ngay Bọn chúng luôn luôn phải giả cánh làm ngời câm, ăn xin ở dọc đờng”[16; 80] núp dới đám rác rởi, xấu xa, bẩn thỉu để lên ngôi còn gì nhục nhã bỉ ổnhơn thế Nếu kết cục Trịnh Tông bị phơi thây ngoài cửa Tuyên Vũ thì cuộc đời
Lê Chiêu Thống cũng chẳng tốt đẹp hơn mà còn thê thảm gấp bội vì phải bỏmạng nơi ngoại quốc
Đối với Lê Hiển Tông và Lê Chiêu Thống thì nh vậy, còn Lê Duy Cận thìsao? Do cầu may mà đợc làm Đông cung, do dựa dẫm vào ngời khác mà đợc làmgiám quốc Dân kinh thành Thăng Long nhận xét rằng ông chẳng qua chỉ là “
Trang 15Giám quốc lại mục” – Quang Trung trong Hoàng viên th lại coi việc nớc, hay nói nh Ngô Văn Sở, Cận chỉ
là “cục thịt trong túi da” , “đứa tôi đòi ngoài chợ” [16; 289] Chính Duy Cận,cũng nhận ra điều đó Ông nói, “ta nay tiếng làm giám quốc, thực ra chỉ là một
ông từ giữ đền, do may mắn mà đợc làm đông cung, nhờ núp bóng ngời khác ma
1.2 Chúa
Theo Từ điển tiếng việt thông dụng của nhóm tác giả Nh ý chủ biên “Chúa
trong tiếng anh gọi là Master, lord, governor nghĩa là ngời có quyền lực cao nhấtvùn, nhất nớc trong thời phong kiến”.[25]
Còn theo Từ điển Tiếng việt của tác giả Hoàng phê chủ biên: Chúa là ngời
có quyền lực cao nhất trong một miền hay trong một nớc có vua “thời phongkiến” [17; 181]
Nh vậy, từ những định nghĩa trên soi chiếu vào lịch sử – Quang Trung trong Hoàng xã hội nớc ta, cóthể hiểu một cách chung nhất chúa là khái niệm xuất hiện về sau cụ thể là từ thờivua Lê – Quang Trung trong Hoàng chúa Trịnh, để chỉ những con ngời có công đóng góp giúp nhà Lê lấylại quyền lực từ tay Mạc Đăng Dung “Phù Lê diệt Mạc” Sau công lao đó, chúngtrở nên chuyên quyền, bạo ngợc, đè nén, thậm chí lấn át cả quyền hành của nhàvua
Nếu nh các tác giả dòng họ Ngô dành khá nhiều trang viết để miêu tả các
vị vua cuối cùng của nhà Lê , với một thái độ khinh bỉ ra mặt thì viết về chúaTrịnh với một lối miêu tả thực xuất sắc, đã dựng nên những bức chân dung sinh
động, chân thực Hơn nữa đã gây nên tiếng cời mỉa mai, châm biếm sâu sắc chongời đọc
* Chúa Trịnh Sâm
Ngay từ đầu tác phẩm Chúa Trịnh Sâm đã xuất hiện với một diện mạotuấn tú hơn ngời đúng bậc vua chúa: “ Thịnh Vơng là ngời cứng rắn, thông minh,quyết đoán, sáng suốt, trí tuệ hơn ngời, có đủ tài về văn lẫn võ , đã đem khắpkinh sử, biết làm văn làm thơ [15; 11] Khi lên ngôi, ông đã thi hành hàng loạtbiện pháp chấn chỉnh “ từ kỷ cơng trong triều đến chính trị trong nớc, hết thảy
Trang 16đều đợc sửa đổi Bao nhiêu tớng giặc đạng nghịch đều bị dẹp tan” [15; 12] Và ờng nh nhà chúa đi đến đâu là xã tắc bình yên đến đấy Mọi trật tự kỹ cơng đợcchấn chỉnh “quân nhà chúa đã đến, không chổ nào là không thắng”[15; 13].Trịnh Sâm nh một thánh chúa, mang lại thái bình thịnh trị cho đất nớc, cho nhândân “ Bốn phơng yên ổn kho đạn đầy đủ’ Song nếu chỉ dừng lại ở đây ta khôngthể biết đến sự soa đoạ, thối nát, mục ruỗng của tập đoàn chúa Trịnh mà ngợc lạicòn khẳng định sự thái bình thịnh trị cho đất nớc trong tơng lai.
d-Tuy nhiên, bằng cái cảm quan nhạy bén, nhìn xa trông rộng các nhà văn
họ Ngô thì đã sớm nhận thấy bản chất của chúa Trịnh, thấy đợc mầm mống diệtvong không thể tránh khỏi của nhà chúa, mọi mâu thuẫn bắt đầu từ sự việc TrịnhSâm say mê sắc đẹp của Đặng Thị Huệ, bỏ con trởng lập con thứ, khiến phủ chúadần sinh ra bè nọ cánh kia, anh em sát phạt, hãm hại lẫn nhau
Có thể nói Trịnh Sâm là một kẻ thông minh, có tài nhng không biết sửdụng đúng chổ Không phải ngẫu nhiên mà mở đầu tác phẩm, các tác giả lại nói
về sự lục đục trong phủ chúa Thực tế cho thấy lúc bấy giờ hoàng gia ngày mộtsuy yếu, nhà chúa nắm giữ hết mọi quyền bính trong tay, “ Thánh tổ Thịnh Vơngchuyên quyền cậy thế, làm oai làm phúc, vua chỉ còn biết chắp tay rủ áo màthôi” [15; 13] Vì thế Trịnh Sâm là ngời có quyền hành cao nhất, tất cả mọiquyền hành đều nằm trong tay nhà chúa, vua Lê chỉ ngồi cho có vị, nhng để leolên đợc ngôi vị đó Trịnh Sâm đã không từ một thủ đoạn dã man, tàn bạo nàonhằm đạt đợc mục đích của mình Với tham vọng muốn làm bá chủ đã khiến ông
vũ hãm cho thái tử Lê Duy Vĩ tội thông dâm với cung nữ truất xuống làm dân ờng, sau đó lại vu tội liên hệ với các nho sỹ làm loạn, khiến cho “ Thái tử bị ghépvào tội thắt cổ” Việc giết hại thái tử chẳng những làm “ Già trẻ, gái trai trongthiên hạ không ai là không rơi nớc mắt” [ 15; 69], mà còn khiến đất bằng nổigiận “ Giếng tam sơn bổng có tiếng nổ nh sấm” [ 15; 69] trời xanh cũng phải bấtbình “ bầu trời tự nhiên tối tăm, giữa ban ngày mà cách nhau gang tấc cũngkhông trông rõ” [15; 69] Không những thế, Trịnh Sâm còn chạy theo vết xe đổcủa Tần Thuỷ Hoàng, tài cán , thông minh đâu chẳng thấy, chỉ thấy Trịnh Sâm làmột kẻ háo sắc, ăn chơi trác táng “phí tần thi nữ kén vào rất nhiều, mặc sức vuichơi thoã thích” [15; 12] Vậy thời gian, tâm trí đâu để “an dân, trị quốc” manglại thái bình thịnh trị cho muôn dân Nhất là, vào lúc cuối đời , Trịnh Sâm cònsay mê ả họ Đặng nên ông bất chấp tất cả Phải chăng từ đây bút lực và cảmquan của tác giả họ Ngô mới phát huy hết tịnh lực để mô tả chi tiết, sâu sắc vềchân dung của một vị chúa - ngời đợc xem là thông minh tài giỏi, nắm giữ quyềnlực cao nhất, nhng kỳ thực chỉ là một kẻ soa đoạ , dâm đãng, đam mê tửu sắc đến
Trang 17th-mức mù quáng Quả là “Anh hùng nan quá mỹ nhân quan” (anh hùng khó qua ải
mỹ nhân) nh ngời xa từng nói Ngay cả việc biết em vợ là Đặng Mậu Lân – Quang Trung trong Hoàng một
tên tàn bạo, dâm đãng, trác táng ngang tàn, ỷ thế xem thờng phép tắc…Vậy mà,
chúa vần gã con gái cng là công chúa Ngọc Lan – Quang Trung trong Hoàng vốn yếu ớt mảnh dẻ củamình cho hắn Thậm chí chúa còn tự ý phế con trởng, lập con thứ, khiến phủchúa dần sinh ra bè nọ cánh kia và là nơi “bọn đồng cốt ra vào tấp nập” Từ đó,
đủ thấy chúa Trịnh Sâm là ngời mù quáng , gàn giỡ đến mức nh thế nào? TrịnhSâm trở thành đầu mối của mọi mâu thuẫn: mâu thuẫn với mẹ là Thánh mẫu tháitôn, với con trởng là Trịnh Tông, với vợ là Ngọc Hoan…Từ đó lại kéo theo hàngloạt mâu thuẫn khác, mâu thuẫn giữa cung tần Ngọc Hoan với tuyên phi họ Đặng
đợc chúa yêu dấu, giữa Trịnh Tông – Quang Trung trong Hoàng con trởng với con thứ – Quang Trung trong Hoàng Trịnh Cán, giữacon gái Ngọc Lan với em vợ Đặng Mậu Lân … Những mâu thuẫn đó ngày mộtgay go, quyết liệt Do đó khi Trịnh Sâm vừa nằm xuống, loạn kiêu binh nổ ra ,rồi biết bao thủ đoạn, mu mô để sát phạt, tàn hại lẫn nhau hòng tranh danh ngôi
vị nhà chúa giữa phe Trịnh Tông với phe Đặng Thị Huệ
Nh vậy, Trịnh Sâm qua đời khi mới 45 tuổi bởi quá nhiều bệnh tật, bởithói ăn chơi xa xỉ, trác táng dâm đảng Thật đáng buồn khi ông vừa nằm xuống,xác còn quàn tại chính cung, thì các con ông đã chém giết, hàm hại lẫn nhau đểtranh quyền đạt lợi
* Trịnh Tông
Trịnh Tông do thái phi họ Dơng (Dơng Ngọc Hoan) sinh ra Ông sinh nămQuý Mùi – Quang Trung trong Hoàng Cảnh Hng hai mơi t (1763) “Khi thái tử Tông đã lớn dung mạo rấtkhôi ngô, tuấn tú, tính ham võ nghệ không thích học hành [15; 21] Mặc dù vậy,chúa Trịnh Sâm vẫn không hề a thích Trịnh Tông Theo lệ cũ, ngời con trai nốingôi chúa hễ đến 12 tuổi đợc ra ở Đông cung Bây giờ chúa Trịnh không đồng ýnên chúa bắt thế tử ra ở nhà riêng của quan A bảo là hậu quân cộng Nguyễn
Đỉnh Và ngôi đông cung vẫn còn bỏ trống nh có ý chờ đợi ngời khác Vì thế màtrong phủ chúa sinh ra mâu thuẫn giữa bè nọ cánh kia, nhất là từ khi Trịnh Cán
ra đời Trịnh Tông đã cùng bọn kiêu binh dấy binh khởi loạn hòng cớp ngôichúa, và đợc sự hậu thuẫn của Thánh mẫu thái tôn nên kiêu binh càng hợmmình, hống hách, ngang ngợc hơn, cuối cùng, quân Trịnh Tông đã thắng thế vàkiêu binh phô trịnh Tông về chính cung Nhng có lẽ đây là một lễ đăng quanghiếm thấy trong lịch sử, bởi nó không cần gì đến nghi lễ, phép tắc trang nghiêmcủa một lễ đăng quang Qua vài nét phác hoạ các tác giả gợi cho ta cảm giác lễ
đăng quang ngôi vị chẳng khác một trò chơi trẻ con, trò hề rõ tiền: “Họ kiệu