Đặc điểm truyện ngắn cao tiến lê ở cả phương diện nội dung và nghệ thuật

Đóng gópcủa Cao Tiến Lê thể hiện ở cách viết chân thật nhiều vấn đề đời sống, củachiến tranh, số phận người lính cũng như sự vận động và phát triển của đấtnước sau chiến tranh bằng cái n

MỞ ĐẦU

1.Lý do chọn đề tài

1.1 Đại thắng mùa xuân năm 1975 đã kết thúc thắng lợi cuộc khángchiến chống Mĩ cứu nước, mở ra một thời kì mới cho lịch sử dân tộc, đồngthời đưa tới một chặng đường mới của nền văn học Việt Nam Nền văn họcvốn gắn bó chặt chẽ với vận mệnh của dân tộc nên lịch sử chuyến biến nócũng chuyển sang một thời kì mới với những đặc điểm và qui luật vận độngkhác trước Đại hội lần thứ VI của Đảng xác định đường lối đổi mới toàn diệnvới đường lối đổi mới ấy đã mở ra một thời kì mới, đất nước vượt qua khủnghoảng để bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ và ngày càng vững chắc.Đường lối đổi mới đã thổi vào đời sống văn học nghệ thuật nước nhà mộtluồng gió mới, mở ra thời kì đổi mới trong tư duy nhìn thẳng vào sự thật, nóiđúng sự thật Bầu không khí dân chủ, hòa bình cùng với công cuộc đổi mới đãtạo ra bước đột phá cho đời sống văn học nước nhà và đưa đến cho văn họcmột sắc diện mới Khuynh hướng nhận thức lại hiện thực với cảm hứng phêphán trên tinh thần nhân bản rất phát triển Những biến đổi của nền văn họcsau 1975 thể hiện rõ nét nhất trong đổi mới của thể loại văn học Đây là giaiđoạn được mùa của rất nhiều thể loại trong đó truyện ngắn được xem là bộithu nhất, là thể loại đầu tàu cốt cán đi tiên phong trong công cuộc đổi mới.Làm nên bức tranh đa dạng nhiều màu sắc của truyện ngắn giai đoạn này là

nỗ lực không mệt mỏi của một lớp nhà văn sẵn sàng cởi trói trong sáng tạo

Đó là những nhà văn trưởng thành trong kháng chiến ý thức được sự cần thiếtcủa đổi mới trong văn học nghệ thuật Tên tuổi Nguyễn Minh Châu, Chu Lai,Nguyễn Huy Thiệp được nhắc đến như những người mở đường tinh anh Việctìm hiểu và nghiên cứu truyện ngắn sau 1975 trong giai đoạn này đang đượcquan tâm và cần thiết

1.2 Cao Tiến Lê là một nhà văn thuộc thế hệ thứ 2 những người línhcầm bút Truyện ngắn của ông là nhiều mảng hiện thực khác nhau của đờisống Bằng sự trải nghiệm của một người lính, sự nhạy cảm của một nhà văn

có tài và thêm vào đó là luồng gió đổi mới thổi vào văn học đã chắp cánh chotài năng nghệ thuật của ông được phát huy Không dụng công nghệ thuật cầu

kỳ cũng không thuyết giáo bằng những tư tưởng cao siêu nhưng vẫn nhẹnhàng thẩm thấu vào lòng độc giả với những vấn đề của cuộc sống Đóng gópcủa Cao Tiến Lê thể hiện ở cách viết chân thật nhiều vấn đề đời sống, củachiến tranh, số phận người lính cũng như sự vận động và phát triển của đấtnước sau chiến tranh bằng cái nhìn tinh tế thể hiện ở cách nắm bắt và xử lívấn đề một cách tinh vi Những đứa con tinh thần của Cao Tiến Lê hiện đượcrất nhiều độc giả quan tâm tìm đọc Tuy nhiên những công trình chuyên biệtnghiên cứu về ông chưa có, nếu có chăng nữa cũng chỉ vài bài nghiên cứuhoặc vài bài báo nhỏ lẻ chưa đủ để tái hiện chân dung ông cũng như nhữngđứa con tinh thần của ông Truyện ngắn của ông là một mảnh đất trống cầnđược khai hoang Tìm hiểu truyện ngắn của ông sau 1975 để thấy được nétriêng của ngòi bút này trong bức tranh tổng thể của truyện ngắn Việt Nam sau

1975 và góp thêm tư liệu cần thiết cho việc học tâp nghiên cứu giảng dạytruyện ngắn sau 1975 được thuận lợi

1.3 Là một người con của quê hương xứ Nghệ-quê của nhà văn CaoTiến Lê-thì đề tài còn như sự tri ân của thế hệ con cháu đối với bậc cha chú,một bậc tiền bối của mảnh đất xứ Nghệ để thêm yêu mến và tự hào về quêhương

2 Lịch sử vấn đề

Truyện ngắn của ông xuất hiện đều đặn trên văn đàn, dù ở cương vịcông tác nào nhà văn của chúng ta cũng không quên niềm say mê văn chươngcủa mình Xuất hiện trên văn đàn dù không tạo nên những cơn dư chấn ồn ào

kiểu như Nguyễn Huy Thiệp, Lê Lựu, Chu Lai …nhưng đã để lại trong lòngđộc giả không ít dư âm bởi sự nhẹ nhàng bình dị rất riêng Tuy nhiên rất ít cácnhà nghiên cứu phê bình quan tâm tới Thực tế chỉ có một số bài báo, phỏngvấn, giới thiệu sách đề cập tới truyện ngắn của ông và những vấn đề trongtruyện ngắn của ông.

2.1 Trong bài giới thiệu sách có tựa đề “ Cao Tiến Lê ra mắt tập truyện xin đừng quên tôi” đăng trên evan.vnexpress.vn nhà báo Thanh Huyền

nhận xét: “truyện Cao Tiến Lê không dụng công nghệ thuật cầu kì Khôngthuyết giáo bằng những tư tưởng cao siêu Ông khẽ kể chuyện bằng một cách

dí dỏm bằng những câu văn đầy tính thơ”

2.2 “Nhà văn Cao Tiến Lê có “lãi” khi hồi sinh cuộc đời”(Trần Hoàng Thiên Kim, cand.com.vn 13.11.2011) nói về tập truyện Một đời vô duyên đã

nhận xét rằng: “tập truyện là cầu nối giữa chiến tranh và hòa bình, minhchứng cho sự bền gan, bền chí, chờ đợi của con người đối mặt với cả phía sauchiến tranh Có thể coi đây là tác phẩm văn học đích thực để ông tiếp tục sángtác trên nền thế kỉ XXI”

2.3 Bài viết của Minh Ngọc nhan đề “xứ Nghệ trong hồn cốt Cao Tiến Lê” đăng trên “Tạp chí Nhà văn số 42 năm 2004” viết: “truyện của ông đầy

nhiệt huyết, mang đậm chất chiến sĩ và sự nhạy bén của người nghệ sĩ khi táihiện cuộc sống lại có chút ngang tàng, gàn gàn của ông đồ Nghệ”

2.4 (Thụy Khuê, http://tonvinhvanhoadoc.vn 03.2012)có bài viết “xin đừng quên tôi của Cao Tiến Lê” nhận xét : với văn phong trong sáng nhẹ nhàng, Xin đừng quên tôi mang đến những trải nghiệm nhân sinh thú vị

Mười sáu truyện là mười sáu khúc biến tấu đa điệu của bản nhạc cuộc sống,lùa thanh âm trong trẻo của người nghệ sĩ vào đời sống hiện thực trần trụi nơi

con người đang bế tắc và mất thăng bằng Xin đừng quên tôi giống như một

loài hoa mà tác giả gieo mầm lên cuộc sống với thông điệp nhân văn sâu sắc:

tình người là loài hoa đẹp nhất mà con người có thể tìm thấy ý nghĩa về cuộcsống đích thực”.

Ngoài ra còn một số bài phỏng vấn, trao đổi giữa nhà văn với các tạpchí trong đó nhà văn bộc lộ rõ nhiều quan điểm nghệ thuật của mình mà tiêubiểu nhất trở thành phương châm cầm bút của ông đó là “nhà văn phải đặtmình ngang với tổng thống và cũng đặt mình ngang với ăn mày Cái chính làphải hiểu hết hoàn cảnh, tâm tư tình cảm, số phận tạo nên tác phẩm”

Như vậy ngoài các bài báo, phỏng vấn mang tính chất nhỏ lẻ, hơn nữamới chỉ là cái nhìn ban đầu mang tính chất sơ khai thì chưa có công trìnhnghiên cứu nào mang tính chuyên biệt Vì thế việc nghiên cứu đặc điểmtruyện ngắn Cao Tiến Lê ở phương diện nội dung và nghệ thuật cũng đặt ranhư một đòi hỏi tất yếu

3.Đối tượng nghiên cứu

Đặc điểm truyện ngắn Cao Tiến Lê ở cả phương diện nội dung và nghệthuật

4.Phạm vi nghiên cứu

Luận văn không có điều kiện khảo sát toàn bộ truyện ngắn Cao Tiến Lê

mà chỉ tập trung vào 2 tập là:

Tuyển tập truyện ngắn Ở trần -nxb Thanh Niên năm 1990

Tuyển tập truyện ngắn Ớt ngọt -nxb Thanh Niên năm 2010

5.Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Khái quát những đóng góp của Cao Tiến Lê trong bối cảnh đổi mớicủa truyện ngắn Việt Nam sau 1975

5.2 Tìm hiểu đặc điểm truyện ngắn Cao Tiến Lê ở phương diện nộidung và nghệ thuật

6.Phương pháp nghiên cứu

-Phương pháp phân loại - thống kê

-Phương pháp phân tích - tổng hợp

-Phương pháp so sánh - đối chiếu

-Phương pháp cấu trúc - hệ thống

7.Đóng góp mới của đề tài

Đặt truyện ngắn Cao Tiến Lê trong bối cảnh đổi mới của truyện ngắnViệt Nam sau 1975 để lần đầu tiên đưa ra một cái nhìn toàn diện, cụ thể, hệthống về đặc điểm truyện ngắn Cao Tiến Lê ở cả nội dung và nghệ thuật

8.Cấu trúc luận văn

Luận văn ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo thì đượctriển khai thành ba chương

Chương 1: Truyện ngắn Cao Tiến Lê trong bối cảnh đổi mới truyệnngắn Việt Nam sau 1975

Chương 2: Đặc điểm truyện ngắn Cao Tiến Lê ở phương diện lựachọn đề tài và cảm hứng

Chương 3: Đặc điểm truyện ngắn Cao Tiến Lê ở một số phương diệnhình thức nghệ thuật

Chương 1 TRUYỆN NGẮN CAO TIẾN LÊ TRONG BỐI CẢNH ĐỔI MỚI CỦA

TRUYỆN NGẮN VIỆT NAM SAU 1975

1.1 Truyện ngắn và ưu thế của truyện ngắn

1.1.1.Truyện ngắn

Thuật ngữ truyện ngắn là một khái niệm đưa đến nhiều cách hiểu khác

nhau Grônpxki trong cuốn Đọc truyện ngắn đã viết “ truyện ngắn là một thể

loại muôn hình muôn vẻ biến đổi không ngừng Nó là vật biến hóa linh hoạtnhư quả chanh của lọ Lem Biến hóa về khuôn khổ: ba dòng hoặc mườitrang, biến hóa về kiểu loại: tình cảm, trào phúng hay kì ảo Hướng về biến cốhay tưởng tượng, hiện thực hay phóng túng Biến hóa về nội dung: thay đổi

vô cùng tận”

Các nhà sáng tác cũng hiểu về thuật ngữ này muôn hình vạn trạng: Nhà văn đồng thời cũng là nhà nghiên cứu văn học Pautopxky vànhững nhà văn có quan niệm gần gũi như Ơhenry, Nguyễn Tuân, NguyễnHuy Thiệp cho rằng: “truyện ngắn là một truyện viết ngắn ngọn, trong đó cáikhông bình thường hiện ra như cái gì đó rất đỗi bình thường và cái gì đó bìnhthường hiện ra như cái gì đó không bình thường”

Mang một quan niệm khác nhà văn Nguyễn Kiên lại cho rằng: “mỗitruyện ngắn là trường hợp…trong quan hệ giữa con người và đời sống, cónhững khoảng khắc nào đó, mối quan hệ nào đó được bộc lộ.Truyện ngắnphải nắm bất được các trường hợp ấy”

Tìm hiểu theo một xu hướng khác nhà văn Nguyên Ngọc lại xác nhận:

“truyện ngắn là một bộ phận của tiểu thuyết nói chung.Vì thế không nên trói

buộc nó vào một khuôn mẫu gò bó nào đó.Truyện ngắn vốn nhiều vẻ, cótruyện ngắn viết về cả đời người lại có truyện chỉ vài giây phút thoáng qua”.

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì “truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡ

nhỏ Nội dung thể loại của truyện ngắn bao trùm hầu hết các phương diện củađời sống: đời tư thế sự hay sử thi, nhưng cái độc đáo của nó là ngắn Truyệnngắn được viết ra để tiếp thu liền một mạch, đọc một hơi không ngơi nghỉ

Theo Lại Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ văn học thì khái niệm này

được hiểu: “thể tài tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, đềcập hầu hết các phương diện đời sống, xã hội Nét nổi bật của truyện ngắn làgiới hạn về dung lượng, tác phẩm truyện ngắn thích hợp với người tiếp nhậnđọc nó liền một mạch không ngơi nghỉ”

Đa số các nhà văn, các nhà nghiên cứu đều thống nhất nhận dạngtruyện ngắn trước hết là ở dung lượng ngôn từ: truyện ngắn phải ngắn Đó làđặc điểm mang tính phổ biến hàng đầu Như Vương Trí Nhàn khẳng định:

“khác với tiểu thuyết và kịch, rất khó khuôn tiểu thuyết vào một định nghĩachật hẹp[…] Như chúng ta biết, trước mắt nhà văn viết truyện ngắn là nhữngvấn đề rất phức tạp Mọi chuyện càng phức tạp hơn bởi lẽ truyện ngắn phảingắn Khuôn khổ tác phẩm trước tiên do nội dung của nó đòi hỏi…Chính việctruyện ngắn phải ngắn phân biệt dứt khoát và rành rọt bên cạnh truyện vừa vàtiểu thuyết Tuy nhiên ngắn như thế nào được ông nhấn mạnh: “cái đặc điểmduy nhất, mà cũng là cái sự rõ nhất của truyện ngắn nằm ở cái sự ngắn gọncủa nó, với điều kiện sự ngắn gọn này đủ sức tạo ra hiệu quả nhất định”

Thuật ngữ truyện ngắn được xem xét ở góc nhìn đa dạng và mỗi nhànghiên cứu lại xem xét nó khác nhau Tất nhiên cũng có nhiều điểm gặp gỡtrùng hợp như về vấn đề dung lượng, vấn đề tình huống, vấn đề kết cấu…

1.1.2 Ưu thế của thể loại truyện ngắn

Nằm trong hệ thống chung của văn xuôi tự sự, truyện ngắn vừa mang

những đặc trưng chung của thể loại truyện nhưng cũng có Lí luận văn học đã

nói: “mỗi thể loại thể hiện một thái độ thẩm mĩ đối với hiện thực, cách cảmnhững đặc trưng riêng của nó Nhà lí luận văn học Bakhtin trong cuốn thụnhìn nhận, lí giải về con người Truyện ngắn là một thể loại đặc biệt trong đờisống xã hội hiện đại nên nó thu hút đươc sự quan tâm của cả giới sáng tác vàphê bình Nếu như với các thể loại khác như thơ, kịch, tiểu thuyết đã có lúcđem lại hứng thú nghệ thuật cho độc giả song cũng có lúc rơi vào thờ ơ, lãnhcảm bởi phần nào không đáp ứng kịp thời đời sống thẩm mĩ đang biến đổi vànâng cao trong lòng quần chúng Ngược lại truyện ngắn là thể loại luôn đượcquan tâm bởi nó nhạy cảm với những biến động của đời sống xã hội, với hìnhthức gọn nhẹ nên dễ dàng bắt nhịp được cùng mọi biến động của đời sống xãhội và tái hiện mọi diện mạo của đời sống vật chất và tinh thần Nếu như tiểuthuyết được ví như một thân gỗ với đầy đủ sự toàn vẹn đầy đặn của nó thìtruyện ngắn chỉ như một vân gỗ trong toàn bộ thân gỗ ấy, đó chỉ là một lát cắtcủa hiện thực, khám phá trong một khoảng khắc xuất thần nào đó hay là kếtquả của trải nghiệm đời sống trong giây phút thoảng qua Như một nhà nghiêncứu đã rút ra kết luận thỏa đáng rằng: “ Truyện ngắn tự nó hàm chứa cái thú

vị của những điều sâu sắc trong một hình thức nhỏ gọn và truyền dẫn cựcnhanh những thông tin mới mẻ Đây là một thể loại có nội khí “một lời thiên

cổ mà gợi trăm suy” Hay như Nguyễn Minh Châu trong “Tôi viết truyện ngắn : “chỉ cần vài trang văn xuôi mà có thể làm nổ tung trong tình cảm và ý

nghĩ người đọc những điều rất sâu xa và da diết của con người, khiến ngườiđọc phải nhớ mãi, suy nghĩ mãi, đọc đi đọc lại vẫn không thấy chán Bởi mộtthủ thuật chính của truyện ngắn chính là điểm huyệt

Truyện ngắn hôm nay vươn tới cái nhìn toàn diện về đời sống và hếtsức gần gũi với đời thường Đi vào mọi vấn đề của cuộc sống thường nhậtnhư nỗi đau chiến tranh để lại, sự mất mát của người lính bước ra khỏi cuộcchiến, hận thù của gia tộc, nỗi đau của sự đói khát về vật chất và tinh thần, sựlạc lõng thờ ơ của con người trong xã hội kim tiền, cả cõi vô thức và tiềmthức…Ưu thế của nó chính là chớp lấy cái sự thật nếu không quá chăm chúcái đặc biệt nổi lên như một hiện tượng đời sống Sự thật ấy tiềm tàng trongcái bình thường, trong những sự kiện hoàn toàn có thực bởi sự truyền ngônchứ không phải tuyên truyền đem lại cho truyện ngắn những sự thật về conngười.

Dù hạn chế ở hiện thực phản ánh, tức là nếu như ở tiểu thuyết cuộcsống được miêu tả trong quá trình phát triển với một cấu trúc phức tạp vớinhiều tính cách, số phận đan xen thì truyện ngắn chỉ là một bước ngoặt, mộttrường hợp hay một tâm trạng Nếu tiểu thuyết là quá trình thì truyện ngắn làkết quả, nếu tiểu thuyết là diện rộng thì truyện ngắn chỉ là một điểm Tuynhiên chất lượng nghệ thuật mà xét thì truyện ngắn không thua gì tiểu thuyếtbởi như Lỗ Tấn nói “qua một mảng lông mà biết toàn con báo, qua một conmắt mà truyền tải được cả tinh thần” Dù không tái hiện trọn vẹn được cuộcđời nhân vật hay đan xen nhiều tính cách số phận nhưng “bản chất đặc trưngcủa truyện ngắn là cho phép và buộc nó vượt qua sự kể lể dài dòng mà nhanhchóng dồn nén, đúc đến sến đặc và nhọn hoắt như hiện thực những khoảngkhắc chốc lát được ghi thấu lại, soi tỏ chân xác ở một phương diện nào đó củađời sống mà ngày mai khi nhìn lại ta vẫn thấy ở đó cái bản chất của một giaiđoạn trong guồng quay vô tận của bánh xe lịch sử”

Phạm Xuân Nguyên trong cuốn Truyện ngắn và cuộc sống hôm nay

viết: truyện ngắn hôm nay tiếp tục lật xới hiện thực hai chiều: quá khứ-hiệntại để mang một tiếng nói định vị cho người đọc đánh giá nhìn nhận những

người những việc như bây giờ Truyện ngắn bây giờ không còn là những mũikhoan thăm dò nhỏ nhẹ mà đã mang sức nặng của những khái quát lớn.

Nằm trong mạch vận động chung của văn xuôi sau 1975 với những ưuthế cơ bản của nó thì giai đoạn này như nhận định của Nguyên Ngọc trong bài

viết “văn xuôi sau 1975 thử thăm dò đôi nét về qui luật phát triển: “Đến đây

bỗng thấy nổi lên một qui luật rất thú vị về sự phát triển của thể loại văn học.Truyện ngắn bổng nổi lên ở vị trí hàng đầu Những năm trước truyện ngắngần như lịm đi, bị đè nặng bởi những tiểu thuyết giã chiến ngồn ngộn Bâygiờ len qua kẻ hở của vô số tiểu thuyết ngổn ngang kia nó bừng nở Tôi cócảm giác chúng ta đang đứng trước một vụ mùa truyện ngắn Truyện ngắnđông, nhiều và thực sự có một số truyện hay

1.2 Bối cảnh lịch sử và những đổi mới của truyện ngắn sau 1975

1.2.1 Bối cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội

Đại thắng mùa xuân, kết thúc chiến tranh trên cả hai miền đất nước,dân tộc sống trong khúc khải hoàn ca Nhưng niềm vui chiến thắng đó khôngđược bao lâu thì phải đối mặt với di chứng của chiến tranh để lại và oằn mìnhvào công cuộc kiến thiết thời hậu chiến đầy phức tạp Đất nước đổ nát hoangtàn và vết thương trong lòng người không dễ gì khắc phục Như nhà văn ChuLai nói “chiến tranh vẫn hiện diện khắp non sông, giọt nước mắt đau thươngcủa người mẹ vẫn chảy, bước chân của người vợ thấp thỏm đi tìm hài cốtchồng và đôi nạng gỗ cô đơn vẫn gõ trên những nẻo đường khuất” Cùng lúc

đó trên thế giới Liên Xô thực hiện công cuộc cải tổ thất bại dẫn tới sụp đổ.Dân tộc ta kiên định theo con đường CNXH và theo gương của người anh cảnhưng trước sự trì trệ của Liên Xô thì Đảng ta đã luôn tỉnh táo không đi theovết xe đổ Đại hội VII năm 1986 đã thực hiện công cuộc đổi mới một cáchtoàn diện trên mọi lĩnh vực và tạo điều kiện mở ra cánh cửa mới cho văn họcnghệ thuật Tinh thần “ cởi trói” thấm tới mọi văn nghệ sĩ Phương châm “đổi

mới tư duy, đổi mới cách nghĩ, cách làm, nhìn vào sự thật, nói đúng sự thật”.

“Tự do sáng tạo đi đôi với tự do phê bình’’ Nếu trước đây các nhà văn phải

“nghĩ trong những điều Đảng nghĩ, bay theo đường dân tộc đang bay’’ vàluôn phải “tự bạt chiều cao cho thấp đi khỏi chạm trần, tự ép khuôn khổ chiềungang cho khỏi kềnh càng’’ thì bây giờ đã được phá bỏ Không còn cái kiểu

“viết một câu trung phải viết một câu nịnh’’nữa Bây giờ các nhà văn mạnhdạn xóa bỏ mọi rào cản “đọc lời ai điếu cho một giai đoạn văn nghệ minhhọa” và trở lại công việc với ý nghĩa đích thực của nó “sống trong mọi vấn đềcủa đời sống để kiếm tìm và thiết lập những giá trị phong phú của đời sốngtinh thần con người”

Giữa môi trường mở cửa khi không còn đối mặt với sống chết tronggang tức nhưng lại phải đối mặt với hiện thực đời sống thường nhật vớinhững va đập về quyền lợi và các giá trị truyền thống được xem xét lại vớinhững chuẩn mực bị thay đổi Nhu cầu nhận thức của con người cũng không

ở những khuôn mẫu có sẵn nữa và độc giả không bằng lòng với hiện thựcdưới cái nhìn đơn giản một chiều

1.2.2 Những đổi mới của truyện ngắn Việt Nam

Phát triển trong không khí dân chủ, đời sống văn học Việt Nam sau

1975 thực sự có những chuyển biến lớn Sự trưởng thành thực sự của một mộtlớp nhà văn trưởng thành từ trong kháng chiến và một đội ngũ những nhà văntrẻ có hoài bảo và cá tính sẵn sàng cho sự cách tân đổi mới cộng thêm đó là sựgiao lưu mở rộng văn hóa và sự mở cửa của cơ chế thị trường đã tạo ra nhữngđổi mới cho văn học Với tư cách là thể loại dẫn đường truyện ngắn thực sự

mở ra một cuộc chơi trong sáng tạo và có sự đổi mới toàn diện

Đổi mới trong quan niệm về hiện thực: nếu như hiện thực trước đây chỉđơn giản xuôi chiều xoay quanh hiện thực cách mạng với những biến cố lịch

sử của nó thì bây giờ phong phú hơn nhiều Không chỉ là những biến cố lịch

sử mà còn là biến đổi trong đời sống cộng đồng với hiện thực đời sống cùngcác mối quan hệ đa đoan phức tạp đan xen chằng chịt Cả những vấn đề riêng

tư của số phận cá nhân Hiện thực không chỉ là những cái đơn thuần ta nắmbắt được mà còn là miền sâu thẳm của tâm linh, miền vô thức của con người

Khi viết về chiến tranh không đi vào miêu tả sự kiện mà tập trung mô

tả con người với góc nhìn đa dạng hơn Đó không chỉ là hào quang của chiếnthắng mà còn là đau thương ám ảnh, dai dẳng trong lòng người đọc Hiện thưckhông chỉ là những điều người ta thấy mà cả những điều bí ẩn ngôn ngữ bìnhthường không thể diễn tả hết “Các nhà văn không chỉ nắm bắt cái hiện thực

mà còn là cái hư ảo của đời sống Không chỉ là hiện thực mà còn là cái bóngcủa hiện thực và đó mới là cái hiện thực đích thực” Như Nguyễn Khải quanniệm: “Tôi thích cái hôm nay, cái ngổn ngang, bề bộn Bóng tối và ánh sáng,màu đỏ và màu đen, đầy rẫy những biến động, những bất ngờ” và đó chính làmãnh đất phì nhiêu cho các cây bút thỏa sức khai vỡ

Đổi mới trong quan niệm về văn chương: văn chương giai đoạn trướcngười cầm bút coi đó như một vũ khí còn bây giờ văn chương “là một tôngiáo không mang một màu sắc chính trị nào cả Đó là nỗi đau và khát vọng

của con người” Hay như Phạm Thị Hoài trong viết như một phép ứng xử

quan niệm “văn chương là một trò chơi vô tăm tích và viết văn là một phépứng xử, trước hết là ứng xử với bản thân mình, sau là ứng xử với môi trường

mà môi trường ở đây chính là toàn bộ những gì tự nhiên và con người tạo ra

kể cả những di sản quá khứ và những tín hiệu mơ hồ về tương lai”

Cách thể hiện nhân vật cũng khác trước: nhà văn đề cập tới nhiều conngười, con người tự nhiên bản thể và tâm linh được nhìn nhận soi chiếu ở góc

độ đa chiều Con người với lịch sử xã hội, con người với tự nhiên, với chínhmình Con người đời thường, bình thường và những bi kịch đời sống của họ.Con người sống và được soi chiếu ở nhiều bình diện không chỉ ý thức mà còn

vô thức và tâm linh Con người không còn nhất phiến, đơn trị mà luôn đadiện, lưỡng phân, đan cài xen lẫn bóng tối, ánh sáng, rồng phượng và rắn rết.

Trong mối quan hệ với độc giả: nhà văn thiết lập nên một mối quan hệbình đẳng với bạn đọc “người viết chỉ nên làm một người bạn tâm tình vớingười đọc chứ đừng dạy người đọc vì chưa chắc cứ là nhà văn đã giỏi, đã cóvăn hóa” Người đọc hôm nay không chỉ đơn giản tiếp thu một chiều theonhững quan niệm những giá trị bất biến mà mà văn đưa ra mà họ có quyền tự

do sáng tạo và là một nhân tố quan trọng tạo nên sự hoàn chỉnh của tác phẩm

Trong hình thức nghệ thuật cũng có sự đổi mới:

Cốt truyện trở nên đa dang, linh hoạt pha trộn nhiều thể loại, sử dụngnhiều yếu tố ngẫu nhiên, bất ngờ, nghịch dị kì ảo tạo nên quan niệm mới về

“chuyện’’trong truyện.Nếu trước đây cốt truyện được xem là yếu tố chủ đạothì bây giờ nhiều người viết truyện không cần đến yếu tố cốt truyện mà đưacác sự kiện, các chi tiết lên ngôi Có những truyện không hề có cốt truyện.Phổ biến hiện nay còn là lối viết phân mảnh theo dòng suy tưởng lộn xộn mộtcách có chủ ý

Giọng điệu nếu như trước đây là đơn âm thì bây giờ nhường chỗ cho

đa âm xuất hiện, đơn thanh nhường chỗ cho đa thanh phức điệu Độc thoạinhường chỗ cho đối thoại

Ngôn ngữ mang quan niệm dân chủ về ngôn từ, không chỉ là thứ ngônngữ dản dị mà bây giờ linh hoạt, biến ảo hết sức phong phú Mọi ngôn từ đều

là vật liệu bình đẳng trước văn chương

Truyện ngắn với những đổi mới trên đã bắt nhịp kịp thời nhu cầu độcgiả và nó tỏ ra có ưu thế trong chiếm lĩnh và phản ánh đời sống Thời kì sau

1975 quả thực truyện ngắn đã có mùa gặt bội thu

1.3 Nhìn chung về những đóng góp của truyện ngắn Cao Tiến Lê sau 1975

1.3.1.Vài nét về tiểu sử

Cao Tiến Lê còn có các bút danh khác như Tế Liên, Nam Lương.

Ông sinh ngày 31 tháng 12 năm 1937 tại một làng quê của xứ Nghệ đó

là xã Bạch Ngọc, huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An Từ nhỏ ông đã được đánhgiá là thông minh và có thiên hướng văn chương Rời nghế nhà trường phổthông ông mang ba lô nhập ngũ và tham gia vào hai cuôc kháng chiến thầnthánh của dân tộc Trực tiếp chiến đấu ở đơn vị bộ binh, làm chiến sĩ bảo vệgiới tuyến quân sự tạm thời Ông không hề ngần ngại xông pha trên các tuyếnlửa và dũng cảm chiến đấu Năm 1967 là phóng viên báo quân khu 4, báo mặttrận đường 9, báo Quân Đội Nhân Dân Ông thử sức mình đâu tiên trên lĩnhvực báo chí và trở thành một nhà báo có tiếng thời bấy giờ và cũng trong thờigian này ông bắt đầu thử sức với văn chương Ông viết khá nhiều và tài năngngày càng được khẳng định Năm 1976 chuyển ngành về làm ở nxb ThanhNiên Năm 2000 về công tác tại hội Nhà văn Việt Nam Từng là tổng biên tậpnxb Thanh Niên, Ủy viên ban chấp hành hội nhà văn Việt Nam khóa 6 Ôngcòn là người sáng lập ra viện Bảo tàng văn học Việt Nam, giám khảo củanhiều cuộc thi thơ, truyện ngắn trẻ Cao Tiến Lê đã từng giữ rất nhiều chức vụquan trọng và hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực nghệ thuật Ông là một ngườitừng trải và công tác ở nhiều cương vị đưa đến cho ông không chỉ là vốn sống

mà còn là sự am hiểu nghệ thuật và niềm say mê hoạt động cũng như cốnghiến Ở cương vị công tác nào thì ông cũng không quên niềm say mê củamình dành cho nghệ thuật và không quên niềm say mê sáng tác của mình.Hiện nay tuổi đời đã không còn trẻ nữa nhưng ông vẫn say mê viết và cốnghiến cho nền văn nghệ nước nhà

Cao Tiến Lê sinh ra ở mảnh đất xứ Nghệ khắc nghiệt và mảnh đất này

đã hun đúc ở ông sự bền gan, kiên trì và thẳng thắn giúp ông vượt qua mọikhó khăn trong cuộc sống và trong chiến đấu Tham gia hai cuộc chiến tranh

đã cung cấp cho ông một vốn sống vô cùng phong phú và hun đúc nên niềmkhát vọng muốn làm một nhân chứng lịch sử Với tài năng văn chương, kinhnghiệm và vốn sống đã thôi thúc ông viết văn và miệt mài trên con đường vănnghiệp Ông say mê, miệt mài ghi chép trên mỗi chặng đường hành quân Đốivới Cao Tiến Lê con đường văn nghiệp cũng là con đường chẳng kém gìchặng đường bom đạn mà ông phải trải qua vì thế tác phẩm của Cao Tiến Lêthể hiện một cách nhìn đời rất nhân bản Mỗi câu chuyện là một tấm lòng tốt,một việc làm đẹp mà ông gặp, ông chứng kiến trên mỗi chặng đường hànhquân Khi viết về người lính ông đi sâu vào các tình huống, các sự vật cụ thể

dù rất nhỏ để phản ánh linh hoạt cuộc sống những người lính, những conngười ông đã gặp, đã chở che, mỗi vùng đất ông qua “Tôi cảm ơn vùng khóilửa đã cho tôi dũng khí để trưởng thành, cho tôi lòng tin yêu để viết nênnhững trang văn giàu lòng trắc ẩn dù nhiều lần bước hụt chân vào cái chết, bịthương tích đầy mình”

Dù miệt mài với quá trình sáng tạo nhưng cũng hết sức nghiêm khắcvới bản thân trong lao động nghệ thuật Nhà văn chia sẽ rằng “nhà văn phảiđặt mình ngang với tổng thống đồng thời cũng phải đặt mình ngang với ănmày Cái chính là phải hiểu hết mọi tâm tư nguyện vọng hoàn cảnh số phậntạo nên tác phẩm’’ Thực tế những truyện ngắn Cao Tiến Lê là bằng chứngthuyết phục nhất cho quan niệm nghệ thuật của ông

1.3.2 Quá trình sáng tác của Cao Tiến Lê

Cao Tiến Lê cầm bút khi tuổi đời còn rất trẻ, truyện ngắn đầu tay của

ông viết năm 1957, đó là truyện Bức thư bị nát Tác phẩm này kể về một anh

lính có khát vọng học tập rèn luyện kiến thức để mong thành nhà văn Trong

hoàn cảnh chiến tranh ước mơ của anh không phải là nhằm trốn tránh tráchnhiệm của mình mà nhằm bổ trợ kiến thức để nhằm mục đích hết sức cao đẹp

đó là ghi lại những hình ảnh đau thương mà anh dũng của người lính yêunước một cách xuất sắc Anh lính đã viết một bức thư định gửi lên cấp trênnhưng anh đắn đo hết ngày này tháng khác vẫn không giám gửi đi Khát vọngcủa anh gần chìm vào quên lãng bởi thực tế chiến tranh khốc liệt Đến mộtngày anh giặt quần áo và phát hiện ra bức thư ấy đã bị nát trong túi quần”.Tác phẩm đầu tay này của anh nhanh chóng được đăng Nỗi vui mừng cùngvới hạnh phúc đan xen lẫn nhau và tạo nên nguồn động viên anh say mê vàoviết Trong thời gian đó nhà xuất bản Quân Đội Nhân Dân đã tập hợp lại và

cho in truyện ngắn đầu tay của anh mang tên Phía trong(xuất bản 1972) Thời

ấy có một cuốn sách được xuất bản là trường hợp hi hữu đối với những nhàvăn mới xuất hiện như anh Những tháng ngày đó ông lao vào viết, ông viết từ

sự thôi thúc bên trong, từ sự nhức nhối bởi những vết thương chưa lành củabản thân ông và đồng đội và từ sự sống chết mong manh trong gang tức Đầunăm 1972 Cao Tiến Lê đạt giải nhì cuộc thi truyện ngắn do báo Văn Nghệ tổ

chức với nhan đề Mùi thơm dây cháy chậm Chính giai đoạn này đã xác định

sự gắn bó máu thịt của ông với văn nghiệp Giai đoạn sau đó ông viết liên tụchàng chục truyện ngắn, tiểu thuyết và kí Đặc biệt là giai đoạn văn học bướcvào công cuộc đổi mới thì ông cũng tung hoành ngòi bút và cho ra đời mộtkhối lượng tác phẩm lớn Sức viết dai giẳng và bền bỉ đã giúp ông để lại mộtkhối lượng tác phẩm đáng lưu ý Truyện ngắn của ông tập trung khai thác hai

đề tài chính đó là chiến tranh và cuộc sống thời hậu chiến cùng những nguyêntắc ứng xử của con người Trong vòng một thời gian ngắn ông đã cho xuấthiện hàng chục đầu sách Trong thời gian gần đây dù đã khá nhiều tuổi nhưngông vẫn không ngừng cống hiến cho nghệ thuật Ông mới cho xuất bản tập

truyện ngắn Xin đừng quên tôi vào đầu năm 2012 và sắp cho ra mắt cuốn tiểu

thuyết mang tên: Mặt trời và cũng đã hoàn thành bản thảo hai cuốn tiểu thuyết đó là Phía sau tấm màn nhung đỏ và Bí thư thứ nhất Ông tâm sự rằng

còn khỏe mạnh và còn minh mẫn thì ông còn nghĩ tới những trang viết và đócũng là một cách trả lãi đối với cuộc đời

1.3.3 Nhìn chung về những đóng góp của truyện ngắn Cao Tiến Lê

Cao Tiến Lê thử sức mình trên nhiều thể loại như truyện ngắn, tiểuthuyết, kí văn học Con người ông luôn sống trong bộn bề công việc như xuấtbản, viết báo, làm giám khảo các cuộc thi thơ và hiện tại đang tham gia côngviệc ở bảo tàng văn học nhưng ông vẫn không ngừng viết và không ngừngsáng tạo Ông đã cho xuất bản 5 tập tiểu thuyết chính, 4 tập bút kí và đặc biệt

là có tới 12 tập truyện ngắn và khá nhiều cuốn bản thảo đang được ông miệtmài sáng tạo hằng ngày Khối lượng tác phẩm không hề nhỏ.Cụ thể là :

+Các tập truyện ngắn như

-Phía trong (1972)

-Bến quê (1976)

-Cây sau sau lá đỏ (1981)

-Đại đội chân đất (1982)

-Ở trần (1990)

-Vỏ trứng thạch sùng (1995)

-Đến với bình minh (1995)

-Thoát hiểm (2000)

-Một đời vô duyên (2000)

-Truyện ngắn Cao Tiến Lê (2003)

-Bây giờ nên xử sự như thế nào (1987)

-Nếm trải Điện Biên (1992)

-Con nuôi thầy phù thủy (1994)

-Trung tướng giữa đời thường (1995)

+Các tập kí:

-Ngược rừng Ba Chế (1976)

-Mùa ca cao (1982)

-Nửa đời ngoảnh lại (2004)

-Thương lắm người ơi (truyện và kí 2006)

Bước vào làng văn và thử sức mình trên nhiều thể loại nhưng đượcngười đọc biết đến nhiều nhất với vai trò một người chuyên viết truyện ngắn

Sự có mặt của ông góp phần không nhỏ vào sự xác lập bức tranh truyện ngắnsau 1975 Ông xuất hiện vào giai đoạn truyện ngắn mang nhiều khởi sắc vớitên tuổi của các cây bút truyện ngắn thành danh như Chu Lai, Nguyễn HuyThiệp, Nguyễn Minh Châu Không cuốn hút độc giả bởi cái lạ, cái mới màchính cách viết nhẹ nhàng nhưng đầy lòng trắc ẩn đã giúp Cao Tiến Lê ghidấu mình vào lòng người đọc

Có thể thấy rằng truyện ngắn sau 1975 viết về dư chấn của chiến tranh

và cuộc sống đời thường thời kì đổi mới và mọi vấn đề của đời sống được ghidấu ở nhiều chiều kích và góc độ khác nhau Truyện ngắn Cao Tiến Lê cũngkhông nằm ngoài những đối tượng phản ánh ấy Đề tài chính và chủ yếu trongtruyện của ông là đề tài người lính, họ được soi chiếu ở cả trong môi trườngchiến trận và cuộc sống đời thường Ít có nhà văn nào viết nhiều và quan tâmnhiều tới người lính như ông Ở cả những thể loại khác như kí và tiểu thuyếtthì người lính vẫn được xem là đối tượng trung tâm Đọc truyện của ôngkhông gây cho ta một cảm giác hoang tàn cũng không gây ra một sự ám ảnhday dứt đến khó chịu như khi đọc truyện của Thiệp, của Ma Văn Kháng hay

một số nhà văn khác.Truyện của ông nhẹ nhàng hơn, dí dỏm hơn Ông khéoléo gieo vào lòng người đọc cảm giác nhẹ nhàng nhưng để lại sự trầm lắng.

Ta có thể hình dung truyện ngắn của ông y như một dòng sông phẳng lặng vàyên ả nhưng khi nó tràn qua lại để lại một vùng phù sa màu mỡ

Ông không ngần ngại chỉ ra hiện thực nhưng ông nói theo cách củariêng ông, không hề trần trụi và thô thiển Chân dung người lính được soichiếu ở nhiều chiều kích và góc độ khác nhau với những gam màu sáng tối

Đó có thể là những kẻ hèn nhát phản bội hay những con người mang bi kịchtrở về sau chiến tranh, như sự lạc lõng, cảm giác bơ vơ giữa một xã hội bị ngựtrị bởi kim tiền Tác giả cũng không ngần ngại chỉ ra những mặt trái của xãhội thời kinh tế thị trường như sự bạc bẽo của tình người, sự xuống cấp nhữnggiá trị vốn bền chặt, sự hẹp hòi của bộ máy lãnh đạo Tuy nhiên sau tất cả vẫn

là sự sáng ngời của tình người, sự tỏa sáng của những nhân cách cao đẹp.Nhìn chung nhân vật của Cao Tiến Lê thường có hai kiểu:

-Anh hùng trận mạc

-Những người lính trở về mang bi kịch đời thường

Những đề tài dường như không có gì mới mẻ nhưng bằng thế giới nghệthuật của mình ông vẫn truyền tải được dụng ý của mình và gây thú vị chongười đọc Dù không dụng công nghệ thuật cầu kì, không thuyết giáo bằngnhững tư tưởng cao siêu nhưng với lối kể chuyện dí dỏm, cách xây dựng cáctình huống gây hứng thú cho độc giả thì truyện của ông đã để lại không ít dư

ba trong lòng độc giả

Ở một thể loại có thể xem là được mùa và nở rộ nhất sau 1975 thìtruyện ngắn của ông đã có những đóng góp tích cực ở cả nội dung và nghệthuật Niềm sau mê viết và sức viết đều tay khiến độc giả chúng ta phảingưởng mộ

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN CAO TIẾN LÊ TRÊN PHƯƠNG DIỆN

LỰA CHỌN ĐỀ TÀI VÀ CẢM HỨNG 2.1 Lựa chọn đề tài

2.1.1 Chiến tranh và người lính trong chiến tranh

Phải khẳng định rằng đề tài chiến tranh luôn là một mảnh đất hứa đểcác nghệ sĩ thâm canh Đó là những vấn đề lớn có tính thời đại do lịch sử đặt

ra Những tác phẩm viết về chiến tranh trong chiến tranh được xem như mộttất yếu Tuy nhiên khi xa cách nó rồi, khi đã không còn phải đối mặt trực tiếpvới hiện thực này nữa thì nhà văn lại có một khoảng thời gian, một độ lùi nhấtđịnh để nhận thức về nó Chiến tranh thực sự là một nỗi đau buồn mênh mông

và ám ảnh tinh thần con người Nó để lại một vết thương không dễ gì lành sẹotrong những người đã đi qua chiến tranh Hòa bình lập lại con người khôngcòn phải đối mặt với sống chết trong gang tấc nữa nhưng không phải cái gì đã

đi qua cũng dễ quên Các nhà văn của chúng ta chúng ta không dễ dàng bỏqua đề tài này Đã qua rồi thời kì khói lửa nhưng đâu dễ quên đi những ámảnh, những dư chấn ám ảnh tinh thần con người Có một thời trong văn họcđộc giả hết sức xao nhãng văn học nước nhà Có người đặt ra câu hỏi: phảichăng độc giả đã quá mỏi mệt vì đề tài chiến tranh? Thực ra khôngphải nhưvậy Thời đại đã khác đi nhưng các nhà văn vẫn mãi đi trên một lối mòn cũ kĩkhông chịu nhìn thấy sự đổi thay của xã hội Cuộc sống thời bình phức tạphơn nhiều Chiến tranh ác liệt, mọi mối quan hệ xã hội và con người dồn ngayvào một quan hệ duy nhất: sống và chết Người ta dường như sống phi thường

và cao cả hơn, mọi vấn đề của đời sống bình thường bị đẩy lùi ra phía sau.Trong chiến tranh xã hội trong sạch hơn về mặt đạo đức Ngọn lửa chiếntranh thiêu rụi mọi nhiêu khê của cuộc sống thường ngày Hòa bình thì kháchẳn, hòa bình tức là phải đối mặt với cuộc sống thường ngày, những cái nhiêu

khê trong cuộc sống vốn bị chiến tranh che khuất giờ thức dậy và ám ảnh.Con người tìm đến văn học để tìm đến một niềm an ủi sẻ chia nhưng chỉ thấyvăn học mải mê với những bản anh hùng ca chiến thắng, những khẩu hiệu hôhào cổ vũ mà bỏ quên hiện thực Khi nhận được ra sự lệch pha này một sốnhà văn đã tự nhìn lại và thay đổi lối viết Vẫn là đề tài chiến tranh nhưngcách khai thác của các nhà văn dường như khác hẳn Chiến tranh vẫn là bảntổng kết của những con người đứng xa nó mà nhìn lại Chân thực hơn, hiệnthực như nó vốn có Mỗi nhà văn có một cách viết khác nhau Như Chu Lai,

Lê Lựu, Nguyễn Minh Châu đi qua cơn lốc chiến tranh và nhìn lại nó khôngchỉ ở hào quang chiến thắng mà còn là những nỗi đau, những chấn thương vềmặt tinh thần day dứt và ám ảnh

Là đứa con đẻ của thời kì khói lửa, trải qua hai cuộc chiến tranh thầnthánh của dân tộc Cao Tiến Lê đã nếm trải được không biết bao nhiêu là mùi

vị của khói lửa Chính chiến tranh cũng là một nhân tố thúc đẩy và nuôi sốnghồn văn của ông Ông đã từng tâm sự rằng: “Tôi là lính bảo vệ ở giới tuyến

17 rồi lăn lộn ở tuyến lửa khu 4, đi từ tiểu đội lên trung đội rồi đại đội trưởng.Một năm có tới tám tháng tôi lăn lộn ở chiến trường Tôi cảm ơn vùng khóilửa đã cho tôi dũng khí để trưởng thành, cho tôi lòng tin yêu vào con người dểviết nên những trang văn giàu lòng trắc ẩn Dù nhiều lần bước hụt chân vàocái chết, thương tích đầy mình” Thời gian ở chiến trường đã cho ông vốnsống để tung hoành ở đề tài ít có biên độ này Ông trở thành nhà văn khá đặcbiệt khi toàn bộ các tác phẩm của ông dù truyện ngắn, bút kí, tiểu thuyết ôngđều khai thác đề tài chiến tranh Bước ra khỏi cuộc chiến trở thành con ngườicủa thời đại mới ông nhanh chóng nắm bắt được xu thế của con người mới,không bị ru ngủ bởi cái ngọt ngào động viên một thời đã qua Ông viết vềchiến tranh ở biên độ của người đã đi qua nhìn lại về nó và kể về nó Góc nhìnchiến tranh dưới con mắt của ông hết sức nhân bản Chiến tranh được tái hiện

như nó đã có và như nó vốn có Đó là chết chóc, là mất mát là thương tích đầymình, là bị ám ảnh bởi bệnh tật, thương tích và những di chứng về tinh thần.Ông không ngần ngại đưa vào trong tác phẩm của mình sự thật, chiến tranhkhông chỉ có cái hùng mà còn cả cái bi, không chỉ có niềm vui mà còn nỗibuồn, không chỉ có cái cao cả mà còn là sự đớn hèn Bị cuốn vào cơn lốcchiến tranh mỗi người có một cách ứng xử riêng Chiến tranh có thể khiến conngười cao đẹp hơn, bật sáng lên nhân cách nhưng cũng có thể khiến con

người trở nên đớn hèn đi Đọc tác phẩm Thượng sĩ Đông Dương ta sẽ thấy

những cách ứng xử riêng của hai nhân cách hoàn toàn khác nhau Đó là sự tỏasáng, ứng xử của một con người anh hùng chân chính như ông Ngân Suốtmột đời ông cống hiến, say mê với cách mạng và coi Đảng như chân lí củacuộc đời mình Nhưng đặt bên cạnh nhân cách cao đẹp ấy là gương mặt một

kẻ phản bội đó là Thưởng, vì đớn hèn, ham sống sợ chết hắn đã phản bội cáchmạng chạy theo hàng ngũ giặc, hắn còn bán đứng người đã dìu dắt nâng đỡhắn Hai con người đã từng ở cùng một giới tuyến lại có những cách cư xửhoàn toàn khác nhau Thế mới nói chiến tranh là tấm gương thật nhất để thửthách và soi chiếu nhân cách con người Để con người trải nghiệm và thửthách

Đọc truyện ngắn của Cao Tiến Lê giai đoạn này ta thấy được hiệnthực khốc liệt của một thời đã qua và ta thấy cả mặt sáng và mặt tối Hiệnthực khốc liệt ấy chính là thương tật, là chết chóc, bị hành hạ bởi bệnh tật và

bị tra tấn dã man Hãy nghe nhân vật trong Ớt ngọt kể về những khó khăn mà

anh đối mặt hằng ngày: “quần áo tôi rách bươm, mảnh nâu mảnh trắng bởi cónhững chỗ phải dùng cả mảnh vải lau súng để vá vào Nhưng tai ác hơn là bịnhững cơn sốt rét rừng hành hạ Ngày nào cũng lên cơn sốt Mỗi cơn sốt trảiqua ba giai đoạn Trước hết là rét, rét như chưa bao giờ trên đời có một lần rétnhư thế, rét tới mức dí cả hòn than đỏ vào tay cũng chỉ nghe tiếng cháy xèo

xèo Hết rét lại chuyển sang nóng, nóng như có ai nung lửa ở trong ruột, nóng

mà không toát được mồ hôi, hơi nóng tụ trên da thịt có thể làm cháy lũ ruồimuỗi nếu chúng nhởn nhơ đậu vào…tiếp theo là nôn mửa, ruột gan như bịxáo tung, toàn thân quằn quại, dạ dày ngỡ trào lên cổ, nước xanh nước vàngbật ra khỏi miệng” Không chỉ chết chóc, thương tật mà còn là những ám ảnhtinh thần, những nỗi đau về tinh thần mà chưa thể giải tỏa trong chiến tranh

Người mẹ trong truyện Điều chưa thể nói trong chiến tranh trước tin đồn là

con mình theo giặc bà sống trong lặng thầm, trong mặc cảm, sợ bị dị nghị, nỗikhổ của bà đâu thể giải tỏa cùng ai: “bà buồn, bà sợ, bà tự co mình trongphòng và rụt rè cả khi lên xuống cầu thang Ngày ngày bà mở chiếc va li đãhên rỉ phần sắt lặng nhìn những bộ quần áo thợ nguội đã sờn rách của con trai.Thương nhớ con nhưng bà chỉ thầm khóc trong đêm khuya, ban ngày bà cốgiữ không sụt sùi, sợ người ta nói nuối tiếc thằng phản bội Tuổi già, phần nỗinhớ thương con cũng làm cho bà mắt mờ dần” Người mẹ già trong truyệnngắn trên âm thầm đau nỗi đau của mình, khóc cũng chẳng giám khóc Nỗiđau ấy của người mẹ kéo dài một thời gian dài mới giải tỏa hết bởi đó lànhững bí mật của chiến tranh Di chứng chiến tranh đâu chỉ dành cho kẻ ngoàimặt trận mà còn cho những người ở nhà Không đi vào những chết chóckhủng khiếp, không tái hiện nhiều những cảnh bắn giết nhưng cũng khôngngần ngại đi vào những nỗi đau riêng của con người, viết ít về nỗi đau chiếntranh nhưng lại có sức ám ảnh với độc giả đó là một biệt tài của nhà văn xứNghệ Viết về chiến tranh không chỉ tái hiện những đau thương mất mát màdụng ý tác giả còn là dùng chiến tranh làm phông nền để diễn tả và thể hiệnphẩm chất, tình người thăng hoa Trong mất mát đau thương, bên cạnh đớnhèn phản bội thì tâm hồn ta vẫn được thanh lọc bởi ta gặp những điều tốt đẹp

ở phẩm chất những người cầm súng Đọc Tiếng đêm ta bắt gặp cốt cách cao

đẹp và đầy dũng cảm của Việt của Lực Việt một con chim đầu đàn của đơn

vị lái xe bất chấp mọi khó khăn nguy hiểm để hoàn thành nhiệm vụ Dù đã balần bị thương và cuộc sống hằng ngày đối mặt với cái chết nhưng chưa baogiờ anh chùn bước Hãy nghe anh kể về một lần bị thương của anh để thấybản lĩnh của người lính dũng cảm: “viên đạn cuối đà chỉ xuyên thẳng lưng rồimóc lại Việt đưa tay sờ rút đầu đạn ra, rút xong Việt thấy chóng mặt và khóthở quá Thì ra hơi trong phổi đang phì phì thoát ra từ chổ bị thương Không

có bông băng Việt lấy đầu đạn vừa rút ra nhét vào chỗ cũ rồi đứng dậy đi vềtrạm xá” Phải là một người có bản lĩnh, xem nhẹ sống chết thì anh mới có thểbình tĩnh và dũng cảm tới vậy Trong một đêm tối thui như mực, đoạn đườnghết sức nguy hiểm nhưng Việt không ngần ngại xung phong đầu tiên và hứađưa xe đến đích Hay Lực một người con gái, một nữ dân quân nhìn mỏngmanh yếu đuối nhưng lại hàm chứa một sức sống kì lạ Cô sẵn sàng quên đinhững nỗi đau đớn cá nhân để làm việc, để hi sinh và để cống hiến Dù bomđạn đã cướp đi bàn tay của cô nhưng cô tàn mà không phế, cô thầm lặng làmviệc, giữa đạn bom dữ dội đầy hiểm nguy rình rập cô không ngần ngại dẫn xequa đoạn đường nguy hiểm nhất Hãy nghe lời tâm sự của người con gái dản

dị và dũng cảm ấy: “ở đây em thấy vui, vui vì tìm được việc làm Chính ở đây

em mới tìm thấy em một cách rỏ ràng Nếu mình quá coi trọng sự hi sinh củabản thân thì chỉ có hại thôi anh nhỉ”

Hay Thía trong tác phẩm Điều chưa thể nói trong chiến tranh đã

tham gia hoạt động nội thành từ năm 15 tuổi, được đơn vị cài vào hàng ngũđịch làm tình báo Anh sẵn sàng chịu tiếng kẻ phản bội và hi sinh cả tuổi trẻcủa mình để cung cấp những thông tin vô cùng quan trọng cho quân đội ta

Vẻ đẹp tâm hồn, sự dũng cảm, những hi sinh thầm lặng của những ngườichiến sĩ ấy giúp ta hiểu hơn về con người Việt và dân tộc Việt Cao Tiến Lêkhông chỉ phát hiện ra vẻ đẹp của một cá nhân mà còn là cả một tập thể anh

hùng Trong truyện Cây sau sau lá đỏ hình ảnh những người chiến sĩ ấy hiện

lên thật đẹp Các anh ấy suốt ngày suốt đêm đào hầm làm trận địa Hết trậnđịa chính rồi trận địa phụ, rồi trận địa nghi binh Quần áo các anh ấy nhuộmbụi đỏ Đầu tóc, lông mày, da mặt cũng nhuộm bụi đỏ Không có nước tắmgiặt Ngày vui của đất nước các anh ấy không thể về “Các anh ấy sẵn sàngchiến đấu để nhân dân đón tết vui xuân Các anh ấy đang bảo vệ mùa xuân,các anh ấy cũng là mùa xuân” Không viết về những sự việc đao to búa lớn,những câu chuyện của ông dản dị thôi mà sao qua cái bình thường dản dị ấyngười lính vẫn hiện lên với một cốt cách đẹp, trong trẻo không ngờ Trongkhó khăn thử thách tâm hồn và cốt cách người chiến sĩ càng tỏa sáng và họchính là động lực đưa cuộc chiến tranh thần thánh của dân tộc tới thắng lợi.

Một cung bậc khác ta bắt gặp trong những trang văn viết về chiếntranh của ông đó là ông viết về tình yêu thương Tình yêu thương ấy ánh xạqua tình bạn, tình đồng chí, tình cảm gia đình và đặc biệt là tình yêu Tình yêuhiện lên đa cung bậc và sắc màu Có tình yêu đơn phương, có tình yêu e ấpbẻn lẽn cũng có tình yêu nồng cháy Tình yêu trong truyện ngắn của ông cómột đặc điểm chung đó là được nảy nở trên cơ sở tình thương nên hết sức bềnchặt Chiến tranh đã cướp đi của con người nhiều thứ, khiến con người mấtmát đi nhiều thứ nhưng dường như vượt qua tất cả thì tình yêu vẫn bền chặt

Đọc truyện Hoa cỏ ta bắt gặp hai cung bậc tình yêu khác nhau nhưng

tất cả đều đẹp đến lạ kì Đó là tình yêu đơn phương của Tam dành cho Miên.Tình yêu đơn phương đầu đời của người con gái dành cho Miên thầm lặngkhông hề giám thổ lộ nhưng hết sức mãnh liệt Tam nói rằng sau này khi kếtthúc chiến tranh cô sẽ đi khắp đất nước để tìm Miên Khi biết Miên hi sinh vàTrường là con của anh thì Tam đã dồn tất cả tình cảm, kinh tế, thời gian để locho gia đình Lài và cháu Trường Một tình yêu nữa hiện lên cao đẹp và trongsáng không kém đó là tình yêu của Lài dành cho Miên, yêu Miên dù biếttrước được số phận ngắn ngủi của anh nhưng Lài không ngần ngại hi sinh cho

anh, bảo vệ anh đến cùng Lài lo lắng cho Miên cho cuộc đời anh, cho sốphận anh Đó không chỉ là tình yêu mà còn là trách nhiệm Khi anh hi sinhLài chung thủy ở vậy một mình nuôi con khôn lớn Hai cung bậc tình yêukhác nhau nhưng tình cảm nào cũng đẹp, cũng bền chặt và đầy hi sinh.

Đọc truyện Ở trần ta cũng bắt gặp một tình yêu hết sức tự nhiên và

thánh thiện, đó là tình yêu của người con gái tên Hai dành cho Tư Mặc dùkhông biết gì về Tư nhưng từ tình thương khi chứng kiến người đàn ông ấykhông màn không chăn và gương mặt hốc hác thì tình thương đến thật tựnhiên Lúc đầu là tình thương và chỉ trong khoảng khắc tình cảm ấy đãchuyển thành tình yêu, cô tự nguyện hiến dâng đời con gái cho anh dù khôngbiết gì về anh Để rồi sau đó bất chấp sự xoi mói của người đời cô đã hi sinhtuổi xuân của mình để nuôi con và đi khắp miền đất nước tìm lại người đànông năm xưa Chiến tranh là vậy người ta đến với nhau trong khoảng khắc, từ

sự khâm phục, lòng thương rồi tình yêu và hi sinh cho tình yêu ấy, dường nhưcon người sinh ra là để yêu thương nhau Trong môi trường khói lửa dườngnhư tình yêu con người dành cho nhau đẹp hơn, thuần khiết hơn Một cô giáoyêu một người chiến sĩ bắt đầu từ tình yêu thương, lòng khâm phục và cảmthông trước những gian khổ hi sinh mà anh chịu đựng Tình yêu đã tiếp cho

cô sức mạnh để rồi cô làm được nhiều việc có ích hơn Tình yêu đã cho côsức mạnh để cô cố gắng Ngoài dạy chữ cô còn tham gia tuần tra, canh gáccùng dân quân và dạy thêm những bài thơ viết về bộ đội từ những tập thơ do

cô soạn

Viết về chiến tranh Cao Tiến Lê khai thác đầy đủ cung bậc và sắc màu

Có cái chết chóc, bệnh tật hành hạ, nhưng vượt qua tất cả vẫn ánh lên vẻ đẹpcủa phẩm chất người lính kiên cường dũng cảm và vượt qua tất cả chết chóckhói lửa, tình yêu của con người vẫn lung linh tỏa sáng

Khai thác đề tài chiến tranh và người lính trong chiến tranh, đề tài củaông không hề mới nhưng với cách lựa chọn chi tiết và tình huống ông vẫn đưađến cho người đọc nhiều điều thú vị…

2.1.2 Người lính và cuộc sống thời mở cửa

Chiến tranh kết thúc con người bước sang một cuộc sống hoàn toànkhác, không còn phải đối mặt với sống chết chỉ trong gang tấc, không cònphải làm bạn với đạn bom nữa Nhưng cuộc sống mới không hẵn đã đơn giản,phải đối mặt với hàng loạt những khó khăn phức tạp Các nhà văn trong thời

kì này không hề ngần ngại phơi bày đầy đủ các góc độ phương diện của đờisống Cao Tiến Lê bước ra từ cuộc chiến, từ khói lửa bom đạn để đi vào cuộcsống mới nên hơn ai hết ông hiểu được hiện thực cuộc sống thời kì mở của.Ông đã không ngần ngại đem đến cho truyện ngắn thời kì này những gammàu khác nhau Đó là những con người tốt, những việc tốt nhưng đó còn lànhững sự việc oái ăm trong cuộc đời mà nhiều nhà văn ngần ngại lẩn tránh

Đó là sự máy móc chật hẹp, sự biến chất của bộ máy lãnh đạo, sự xuống cấpcủa những giá trị vốn tưởng chừng bền chặt Vết thương chiến tranh vốn chưakịp kéo da non nay lại nảy sinh những mầm bệnh mới khiến nhiều giá trị tinhthần bị đảo lộn

Thế giới nhân vật của Cao Tiến Lê chủ yếu là người lính bước ra khỏichiến tranh Với những người chỉ quen cầm súng, chỉ biết sống rõ ràng minhbạch trên chiến trường thì hành trang bước vào một cuộc sống mới đấy chỉ có

bộ quân phục cũ kĩ, những vết thương đầy mình để rồi khi trở gió lại đaunhức nhối, họ chưa chuẩn bị kịp cho mình tâm thế của sự thay đổi mới Từ vịtrí người anh hùng, từ niềm kiêu hãnh góp sức mình vào những chiến côngchung của dân tộc thì giờ trở về vị trí của người bình thường Bên cạnh niềmvui niềm tự hào thì họ còn phải đối mặt với biết bao khó khăn phức tạp củađời sống Họ bị va vấp với những điều tưởng chừng hết sức bình thường của

đời sống thường nhật Nhà văn đặt nhân vật vào những bề bộn gai góc của đời

mà chưa kịp chuẩn bị hành trang gì cho đời thường và nhiều người trong số

họ bơ vơ, hụt hẩng trước sự đổi thay của đời sống thời mở cửa Đang mangmột tâm hồn đẹp, vô tư đầy tình cảm của thời chiến nên nhiều người khôngthể thích nghi được với những đổi thay mới của các mối quan hệ tình cảm.Tâm hồn con người không chỉ đơn thuần mang một tình cảm trong sáng sẵnsàng hi sinh cho nhau, giúp đỡ nhau vô điều kiên nữa Chen vào đó là sự lênngôi của quyền lực,tiền bạc là những đứa con của thời kì mở của Trong xãhội bấy giờ “sự tiêu cực không chỉ ở riêng một số người có quyền hành màngay cả muốn nhờ cho nhanh chóng xong công việc Thời buổi này có lúcngười ta không lấy thước đo đạo đức làm chuẩn mực mà lấy kết quả đạt được

bù trừ cho nhau Nếu thu hoạch được nhiều hơn là người ta hành động khó bắt

bẻ phê phán nếu gọi đó là tặng phẩm là quà biếu” Chỉ thực hiện một côngviệc đơn giản là chuyển hộ khẩu mà do không chấp nhận tiêu cực, không chấpnhận chạy theo cơ chế đi cửa sau mà ông Ngân phải chờ đợi trong một vòngluẩn quẩn, nhờ người này người kia, những người bạn từng vào sinh ra tử vớiông mà ông hết sức tin tưởng, ai cũng hứa giúp nhưng rồi lại đùn đẩy giớithiệu cho người khác, cuối cùng cái việc đơn giản ấy mà chẳng ai giúp ông để

ông đoàn tụ với gia đình,vợ con và phải về quê sống (Thượng sĩ Đông Dương) Hay nhân vật Tư trong Ở trần không chịu uốn mình theo cơ chế nên

“đáng lẽ lên tướng rồi cơ đấy nhưng nghe đâu do không cùng ekip với mộtông thủ trưởng nào đó nên bây giờ về ngồi nhà suốt ngày đọc sách,cặm cụiviết” Đó còn là bi kịch của Trường hay của Giá những con người có tài cótâm nhưng lại bị chính cuộc đời thui chột Giá một họa sĩ vẽ tranh minh họađầy tâm huyết, anh đã hi sinh hết mình vì công việc, vì sự nghiệp chung:

“suốt ngày anh làm việc ở tòa soạn, là tấm gương liêm khiết trong sáng, dản

dị cho mọi người noi theo Suốt mười năm liền anh ăn cơm tập thể nằm