CUỘC SỐNG đô THỊ vấn đề được QUAN tâm đặc BIỆT TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986 doc

Trong Sóng lừng của Triệu Xuân đã dũng cảm vạch mặt một tên “quan cách mạng” điểnhình Tám Dôn và cảnh tỉnh những người có trách nhiệm đã thiếu tráchnhiệm để bọn cơ hội đục khoét, vơ vét

1.1 Trong lịch sử phát triển của văn học nhân loại, ở mỗi thời đại

người ta thường xuyên xem xét lại những vấn đề xuất phát từ mục đích

từ yêu cầu của thời đại mình, lí giải chúng theo quy luật phát triển củathời đại Do đó, hầu như những cái là ổn định đối với thời đại trước thìđối với thời đại này lại có những vấn đề để mà bàn luận hay chí ít cũngđược nhìn nhận lại một cách sâu sắc toàn diện và đúng đắn hơn Vănxuôi Việt Nam thời kỳ đổi mới cũng không nằm ngoài quy luật ấy Đặcbiệt là từ sau 1986, khi diễn ra đại hội VI của Đảng, đất nước ta chínhthức bước sang một thời đại mới trên tất cả lĩnh vực Chưa bao giờ conngười và đời sống hiện thực được phản ánh đa chiều như thế Đề tàichiến tranh và cách mạng, lịch sử và dân tộc dần dần nhường chỗ cho đềtài đạo đức, thế sự và đời tư Văn xuôi thời kỳ này đã phát huy được khảnăng tiếp cận và phản ánh được hiện thực của con người trong giai đoạnmới một cách nhanh nhạy và sắc bén Một trong những vấn đề nổi cộmcủa hiện thực xã hội lúc này là vấn đề cuộc sống đô thị - đây là bức tranhsinh động phản ánh những mảng màu pha tạp của cuộc sống một cáchchân thực

1.2 Văn xuôi giai đoạn thời kỳ đổi mới, đặc biệt là tiểu thuyết có

một vị trí vô cùng quan trọng trong nền văn học Việt Nam Không thểhình dung được diện mạo của nền văn học nếu “lãng quên” tiểu thuyết.Cùng với các thể loại khác, tiểu thuyết đã có những cách tân và thu đượcnhiều thành tựu đáng kề về nội dung lẫn hình thức biểu hiện Tiểuthuyết, với những ưu thế riêng, là thể loại văn xuôi nghệ thuật đáp ứngnhanh và đa dạng những yêu cầu mới mẻ, phong phú của đời sống xã hộiViệt Nam sau đổi mới Như vậy, nghiên cứu vấn đề cuộc sống đô thịtrong tiểu thuyết sau đổi mới đã góp phần giúp chúng ta nhìn nhận được

đặc điểm của tiểu thuyết nói riêng và diện mạo của văn xuôi nói chungtrong thời kỳ đổi mới.

1.3 Từ 1986 trở lại đây, văn xuôi nước nhà thực sự có những

bước chuyển mình, như thổi vào luồng không khí mới, đề tài văn họcđược nói đến trở nên sôi động hơn bao giờ hết Khám phá từ bước đi nhỏtrong cuộc sống đến những suy nghĩ trải nghiệm về cuộc sống xungquanh mình Xã hội càng phát triển cuốn theo những cơn lốc của kinh tếthị trường, tuy nhiên cũng bộc lộ những mặt trái của nó, đồng tiền làm

xã hội đảo lộn, những chuẩn mực đạo lý đang có chiều đi xuống cùngvới nhiều hiện tượng băng hoại, tha hóa đạo đức Đặc biệt, nền kinh tế

ấy đã ảnh hưởng trực tiếp và mạnh mẽ tới cuộc sống đô thị

2 Lịch sử vấn đề

Vấn đề cuộc sống đô thị là đề tài mới, xoay quanh cuộc sống conngười và những vấn đề nhức nhối của xã hội, gây được sự chú ý đối vớiđộc giả và giới nghiên cứu Tuy nhiên, các bài nghiên cứu, bình luận về

đề tài này chưa thật nhiều Có thể kể tên một số công trình, bài viết sau:

- Bài viết Văn xuôi gần đây và quan niệm con người, Bùi Việt

- Cảm hứng phê phán trong truyện ngắn Việt Nam từ 1986 đến

2000, Luận văn Thạc sĩ Ngữ văn, Trương Thị Chính.

- Một số đặc điểm của văn xuôi Việt Nam sau 1985 (Qua những

truyện ngắn và tiểu thuyết tiêu biểu), Luận văn Thạc sĩ Ngữ văn, Lê Thị

Hằng

Trong các công trình trên, chúng tôi thấy có một số ý kiến đángchú ý sau:

Phùng Gia Thế trong Dấu ấn hậu hiện đại trong văn học Việt Nam sau 1986 đã đưa ra cách nhìn mới về cái “hậu hiện đại” nổi bật nhất

trong đây chính là “cảm quan hậu hiện đại” Thời đại lịch sử - xã hội cụthể hiển nhiên sẽ làm nảy sinh trong nó những kiểu tâm trạng xã hộitương ứng Vậy, cái gì là “cảm quan hậu hiện đại”? Có thể nói vắn tắt,

đó là một kiểu cảm nhận đời sống đặc thù thể hiện trạng thái tinh thầncủa thời đại: nhận thấy sự đổ vỡ của những trật tự đời sống, tính áp đặtcủa cái chính thống, của các phát ngôn lớn, sự đảo lộn trong các thangbảng giá trị đời sống, sự mất niềm tin, bơ vơ, lạc loài, vong thân, tâmtrạng hồ nghi tồn tại và tình trạng bất an của con người Đấy là tinhthần chung nhất Còn sự thể hiện chúng trong văn chương lại khá đadạng, phức tạp Có thể lấy một ít ví dụ trong văn xuôi ở ta gần đây Tiểuthuyết Nguyễn Bình Phương ám ảnh bởi sự khủng hoảng niềm tin củacon người, của nhà văn vào con người và cuộc đời, sự đổ vỡ của nhữngtrật tự đời sống xã hội và gia đình, sự ngắc ngoải ngưng đọng của đờisống, sự đánh mất bản ngã, phương hướng, sự băng hoại đạo đức, sự đauđớn bơ vơ, tình trạng bất an của con người Tiểu thuyết Nguyễn Việt Hàthể hiện cái nhìn về một đời sống hỗn loạn, đổ vỡ Văn chương Tạ DuyAnh là nỗi khắc khoải đi tìm bản ngã, tìm một giá trị thật sự nhân bảntrên cái đời sống đổ nát, điêu tàn, là sự loay hoay lý giải, hoá giải nhữngnỗi đoạ đầy con người từ tiền kiếp Nhìn đời sống như những mảnh vỡ,tiểu thuyết Hồ Anh Thái thể hiện tinh tế những nỗi hoang mang về conngười

Trong bài viết Văn xuôi gần đây và quan niệm con người của Bùi

Việt Thắng cho rằng Văn xuôi Việt Nam gần đây, như nhiều người nhậnxét, đã “áp sát tới cuộc sống và con người, bước đầu đem đến cho bạn

đọc một cảm nhận trung thành về thực tại Ta thấy ở đây có một lối sốngthực dụng, chạy theo đồng tiền là một hoàn cảnh lắm “vi trùng” làm conngười bị nhiễm một thứ bệnh “mất nhân tính” Cũng chính hoàn cảnh đã

tạo ra một kiểu người vô cảm như Vạn (Bến không chồng), thông điệp của tiểu thuyết Khải huyền muộn về một thực trạng tha hóa đầy lo ngại

trong cuộc sống hiện nay.…Có thể nói con người đang bị tha hoá với tốc

độ đáng sợ Sự tha hoá là tất yếu của cuộc sống đang ở thời kỳ khủnghoảng, làm lại, tất cả đang bị xuống cấp nghiêm trọng Con người khôngthể đứng cao, thoát khỏi hoàn cảnh Một thiết chế xã hội thiếu nền móngpháp luật, thiếu kinh nghiệm quản lý kinh tế, điều hành xã hội tất yếu

sinh ra những kẽ hở lớn cho bọn “sâu mọt” sản sinh Trong Sóng lừng

của Triệu Xuân đã dũng cảm vạch mặt một tên “quan cách mạng” điểnhình (Tám Dôn) và cảnh tỉnh những người có trách nhiệm đã thiếu tráchnhiệm để bọn cơ hội đục khoét, vơ vét đầy túi…

Tác giả Phùng Gia Thế trong Tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà và thi pháp hậu hiện đại đã viết: Sự độc đáo của Cơ hội của Chúa thể hiện trước hết ở cái nhìn đời sống của nhà văn Trong Cơ hội của Chúa, ta

không tìm thấy đâu là lý tưởng, bản ngã, đâu là ý nghĩa đích thực củacuộc đời Thế cuộc hỗn loạn, trớ trêu Các thang bảng giá trị đời sống tantành đổ vỡ Cả những niềm tin tôn giáo cũng trở nên đáng ngờ vực,mong manh Qua lối “umua đen” của nhà văn, đâu đâu cũng thấy “nhữngkhái quát xanh rờn” về thời buổi, đại loại: “thị trường còn trinh nguyênnhưng đã tự làm suy yếu bằng thói buôn bán thủ dâm”; “các companynhiều như nấm sau mưa, nơi liên doanh của quan chức cơ hội với bọnbuôn lậu liều lĩnh”; “chín mươi ba phần trăm các công ti tư doanh chọn

sự lừa đảo làm kim chỉ nam của hoạt động nghiệp vụ”; cơ quan côngchức là “một thứ vườn trẻ để gửi con ông cháu cha”, nơi cán bộ nhà

nước “trở nên sung túc vì biết ăn cắp”; “muốn công ty đứng vững chỉ cóhai cách trốn thuế và buôn lậu”

Sự “nhố nhố nhăng nhăng” của thời buổi trong đây quả là cơ hộilớn cho những trí thức tha hoá toàn diện và “khốn nạn có gien” nhưLâm, Trần Bình, Sáng Và, trớ trêu, những kẻ bất chấp thủ đoạn, chỉ biếtchạy theo danh lợi (và sẵn sàng biến người khác thành nạn nhân củadanh, lợi) - những quan chức, trí thức, doanh nhân, lại là gương mặt của

tương lai Trong Cơ hội của Chúa, nhân vật đa phần là những kẻ ham

hố Chỉ có điều, người “mạnh mẽ quyết đoán nhưng chưa đủ độc ác”(như Tâm), thì “rất khó giàu” Loại người muốn kinh doanh “chân chínhbằng đúng trí thông minh và bản lĩnh” (như Tâm, Thắng), chỉ có thể làmẫu người của xã hội tương lai

Có thể nói, dưới một kiểu cảm quan đời sống đặc thù, tiểu thuyếtNguyễn Việt Hà đã thể hiện khá sinh động những trạng thái tinh thầntiêu biểu và câu chuyện tâm thức đặc thù của con người thời đại: xemđời sống như một sự hỗn loạn, như những mảnh vỡ, tâm thế hồ nghi tồntại, đánh mất lý tưởng, loay hoay vô hướng, cõi nhân sinh thiếu vắngtính người, nhà văn bất lực, không đi tìm chân lý, trật tự cho đời sốngnữa, mà “chơi” cùng nó, chung sống an nhiên cùng nó Đây cũng lànhững đặc điểm nổi bật của cảm quan hậu hiện đại trong văn chương,như các nhà nghiên cứu gần đây khái quát

Lê Thị Hằng trong luận văn thạc sĩ Ngữ văn Một số đặc điểm của văn xuôi Việt Nam sau 1985 (Qua những truyện ngắn và tiểu thuyết tiêu biểu) viết: “Văn học sau 1985 nói chung và văn xuôi sau đổi mới nói

riêng phái gánh trên vai mình một trọng trách hết sức nặng nề Đó là việctìm ra những vấn đề trở thành nhu cầu bức bách của cuộc sống, của conngười để giải quyết Trong quá trình đi tìm hướng đi đúng đắn cho mình,văn học phải không ngừng đổi mới Muốn như vậy các nhà văn phải

nhìn nhận lại mình, phải biết phê phán những vấn đề chưa làm được củavăn học của giai đoạn trước đó, tìm cách khắc phục những hạn chế đểphù hợp với quá trình đổi mới văn học, mang đến văn học luồng sinh khímới”

Khi nhìn lại chặng đường đã qua của văn xuôi, Tôn Phương Lankhái quát: Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải vốn gắn bó lâu năm với đềtài chiến tranh, nay đi vào tâm lí xã hội cũng trăn trở trước bao số phậncon người trong đời thường sau chiến tranh Ma Văn Kháng báo hiệunhững bi kịch gia đình và xã hội trước nguy cơ sụp đổ của những giá trịđạo đức truyền thống trong sự tác động của mặt trái nền kinh tế hànghoá, có chế thị trường bắt đầu hình thành

Luận văn này không đi từ “mảnh đất trống” mà tham khảo ý kiếncủa những người đi trước, giúp chúng tôi có định hướng cho luận văn, từ

đó tiếp thu và tiếp tục khám phá những mảng màu khác nhau trong bứctranh chung về cuộc sống đô thị trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986

3 Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Vấn đề đô thị và con người đô thị trongtiểu thuyết sau 1986

4 Phạm vi tư liệu khảo sát

Luận văn của chúng tôi chỉ giới hạn tìm hiểu về vấn đề cuộc sống

đô thị trong tiểu thuyết của những cây bút tiêu biểu như: Chu Lai, TrungTrung Đỉnh, Ma Văn Kháng, Nguyễn Việt Hà, Tạ Duy Anh, Đỗ VĩnhBảo, Nguyễn Bảo,…Đối với sáng tác của những nhà văn này chúng tôicũng chỉ chọn những tiểu thuyết thể hiện rõ vấn đề cuộc sống đô thị

5 Phương pháp nghiên cứu

Khi Tiến hành đề tài này chúng tôi sử dụng phương pháp nghiêncứu cơ bản sau: Phương pháp so sánh – đối chiếu, phương pháp phânloại – thống kê, phương pháp phân tích – tổng hợp.

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dungchính của luận văn được triển khai trong 3 chương:

Chương 1: Cuộc sống đô thị - vấn đề được quan tâm đặc biệt trongtiểu thuyết Việt Nam sau 1986

Chương 2: Những vấn đề của cuộc sống đô thị được đặt ra trongtiểu thuyết Việt Nam sau 1986

Chương 3: Một số đặc điểm về hình thức thể hiện cuộc sống đô thịtrong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986

CHƯƠNG 1

CUỘC SỐNG ĐÔ THỊ - VẤN ĐỀ ĐƯỢC QUAN TÂM ĐẶC BIỆT

TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986

1.1 Khái niệm đô thị

Đô thị hoá là xu thế tất yếu của mọi quốc gia trên con đường pháttriển Những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI, ở những mức độ khácnhau và với những sắc thái khác nhau, làn sóng đô thị hoá tiếp tục lanrộng như là một quá trình kinh tế, xã hội toàn thế giới - quá trình mởrộng thành phố, tập trung dân cư, thay đổi các mối quan hệ xã hội; quátrình đẩy mạnh và đa dạng hoá những chức năng phi nông nghiệp, mởrộng giao dịch, phát triển lối sống và văn hoá đô thị

Quá trình đô thị hoá ở Việt Nam tuy diễn ra khá sớm, ngay từ thờitrung đại với sự hình thành một số đô thị phong kiến, song do nhiềunguyên nhân, quá trình đó diễn ra chậm chạp, mức độ phát triển dân cưthành thị thấp Thập kỷ cuối thế kỷ XX mở ra bước phát triển mới của đôthị hoá ở Việt Nam Đặc biệt, sau khi Quốc hội Việt Nam ban hành LuậtDoanh nghiệp (năm 2000), Luật Đất đai (năm 2003), Luật Đầu tư (năm2005); Chính phủ ban hành Nghị định về Qui chế khu công nghiệp, khuchế xuất (năm 1997)… nguồn vốn đầu tư trong nước và nguồn vốn đầu

tư trực tiếp nước ngoài tăng vọt, gắn theo đó là sự hình thành trên diệnrộng, số lượng lớn, tốc độ nhanh các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu

đô thị mới và sự cải thiện đáng kể kết cấu hạ tầng ở cả thành thị và nôngthôn Làn sóng đô thị hoá đã lan toả, lôi cuốn, như thổi luồng sinh khímới và tác động trực tiếp đến nông nghiệp, nông thôn, nông dân ViệtNam

Một đô thị hay khu đô thị là một khu vực có mật độ gia tăng cáccông trình kiến trúc do con người xây dựng so với các khu vực xungquanh nó Các đô thị có thể là thành phố, thị xã, trung tâm dân cư đôngđúc nhưng thuật từ này thông thường không mở rộng đến các khu định

cư nông thôn như làng, xã, ấp Các đô thị được thành lập và phát triểnthêm qua quá trình đô thị hóa Đo đạt tầm rộng của một đô thị sẽ giúpích cho việc phân tích mật độ dân số, sự mở rộng đô thị, và biết được các

số liệu về dân số nông thôn và thành thị Không như một đô thị, mộtvùng đô thị không chỉ bao gồm đô thị mà còn bao gồm các thành phố vệtinh cộng vùng đất nông thôn nằm xung quanh có liên hệ về kinh tế xãhội với thành phố đô thị cốt lỏi, tiêu biểu là mối quan hệ từ công ăn việclàm đến việc di chuyển hàng ngày ra vào mà trong đó thành phố đô thịcốt lỏi là thị trường lao động chính Thấy rõ các đô thị thường kết hợp vàphát triển như trung tâm hoạt động kinh tế, dân số trong một vùng đô thịlớn hơn

Định nghĩa về đô thị thì khác nhau tại các quốc gia khác nhau.Thông thường mật độ dân số tối thiểu cần thiết để được gọi là một đô thịphải là 400 người trên một cây số vuông hay 1000 người trên một dặmvuông Anh Các quốc gia châu Âu định nghĩa đô thị dựa trên cơ bản việc

sử dụng đất thuộc đô thị, không cho phép có một khoảng trống tiêu biểunào lớn hơn 200 mét Dùng không ảnh chụp từ vệ tinh thay vì dùngthống kê từng khu phố để quyết định ranh giới của đô thị Tại các quốcgia kém phát triển, ngoài việc sử dụng đất và mật độ dân số nhất địnhnào đó, một điều kiện nữa là phần đông dân số, thường là 75% trở lên,không có hành nghề nông nghiệp hay đánh cá Để thấy rõ hơn khái niệm

đô thị ở các quốc gia khác, khảo sát một số nước với khái niệm đô thị ta

sẽ thấy rõ hơn khái niệm đô thị ở Việt Nam

Tại Úc, các đô thị thường được ám chỉ là các "trung tâm thành thị"

và được định nghĩa như là những khu dân cư chen chúc có từ 1000 ngườitrở lên và mật độ dân cư phải tối thiểu là 200 người trên một cây sốvuông Tại Canada, một đô thị là một vùng có trên 400 người trên mộtcây số vuông và tổng số dân phải trên 1.000 người Nếu có hai đô thị

hoặc nhiều hơn trong phạm vi 2 km của nhau, các đô thị này được nhậpthành một đô thị duy nhất Các ranh giới của một đô thị không bị ảnhhưởng bởi ranh giới của các khu tự quản (thành phố) hoặc thậm chí làranh giới tỉnh bang Tại Trung Quốc, một đô thị là một khu thành thị,thành phố và thị trấn có mật độ dân số hơn 1.500 người trên một cây sốvuông Đối với các khu thành thị có mật độ dân số ít hơn 1.500 ngườitrên một cây số vuông thì chỉ dân số sống trong các đường phố, nơi códân cư đông đúc, các làng lân cận nhau được tính là dân số thành thị TạiPháp, một đô thị là một khu vực bao gồm một vùng phát triển do xây cất(gọi là một "đơn vị thành thị" - gần giống như cách định nghĩa của đô thịBắc Mỹ và các vùng vành đai ngoại ô) Tại Nhật Bản, các đô thị đượcđịnh nghĩa như là các vùng cận kề nhau gồm các khu dân cư đông đúc.Điều kiện cần thiết là đô thị phải có mật độ dân số trên 4.000 người trênmột cây số vuông Tại Ba Lan, định nghĩa chính thức về "đô thị" đơngiản là ám chỉ đến các địa phương có danh xưng là thị trấn, thành phố.Vùng "nông thôn" là những vùng nằm ngoài ranh giới của các thị trấnnày Sự phân biệt đơn giản này có thể gây lầm lẫn trong một số trườnghợp vì một số địa phương có danh xưng làng xã có thể có dân số đônghơn các thị trấn nhỏ Tại Hoa Kỳ, có hai loại khu đô thị Thuật từurbanized area dùng để chỉ một khu đô thị có từ 50.000 dân trở lên Cáckhu đô thị dưới 50.000 dân được gọi là urban cluster Cụm từ Urbanizedareas được sử dụng lần đầu tiên tại Hoa Kỳ trong cuộc điều tra dân sốnăm 1950 trong khi cụm từ urban cluster được thêm vào trong cuộc điềutra dân số năm 2000 Có khoảng 1371 khu đô thị trên 10.000 người tạiHoa Kỳ Cục điều tra dân số Hoa Kỳ định nghĩa một khu đô thị như

"những cụm thống kê cốt lõi có mật độ dân số ít nhất là 1.000 người trênmột dặm vuông Anh hay 386 người trên một cây số vuông và nhữngcụm thống kê xung quanh nó có tổng mật độ dân số ít nhất là 500 người

trên một dặm vuông hay 193 người trên một cây số vuông Khái niệm vềkhu đô thị được Cục điều tra dân số Hoa Kỳ định nghĩa thường đượcdùng như thước đo chính xác hơn diện tích của một thành phố vì trongcác thành phố khác nhau cũng như tiểu bang khác nhau, đường phân giớigiữa các ranh giới thành phố và khu đô thị của thành phố đó thườngkhông như nhau Thí dụ, thành phố Greenville, South Carolina có dân sốthành phố dưới 60.000 nhưng khu đô thị có trên 300.000 người trong khi

đó Greensboro, North Carolina có dân số thành phố trên 200.000 nhưngdân số khu đô thị khoảng 270.000 Điều đó có nghĩa là Greenville thật sự

"lớn hơn" theo một số ý nghĩa và mục đích nào đó nhưng không phảitheo một số ý nghĩa và mục đích khác, thí dụ như thuế, bầu cử địaphương Khoảng 70% dân số Hoa Kỳ sống bên trong ranh giới của cáckhu đô thị (210 trong số 300 triệu người) Tổng cộng thì các khu đô thịnày chiếm khoảng 2% diện tích Hoa Kỳ Phần lớn cư dân đô thị là nhữngngười sống ở ngoại ô Cư dân sống trong thành phố trung tâm cốt lõichiếm khoảng 30% dân số khu đô thị (khoảng 60 trong 210 triệu người)

Ở Việt Nam, theo nghị định số 72/2001/NĐ-CP ngày 5 tháng 10năm 2001 của Chính phủ Việt Nam về việc phân loại đô thị và cấp quản

lý đô thị Đô thị là khu dân cư tập trung có những đặc điểm sau: Về cấpquản lí, đô thị là thành phố, thị xã, thị trấn được cơ quan nhà nước cóthẩm quyền quyết định thành lập; Về trình độ phát triển, đô thị phải đạtđược những tiêu chuẩn sau: Là trung tâm tổng hợp hoặc trung tâmchuyên ngành, có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của cảnước hoặc một vùng lãnh thổ như: vùng liên tỉnh, vùng tỉnh, thành phốtrực thuộc Trung ương hoặc vùng trong tỉnh, trong thành phố trực thuộcTrung ương; vùng huyện hoặc tiểu vùng trong huyện Đối với khu vựcnội thành phố, nội thị xã, thị trấn tỉ lệ lao động phi nông nghiệp tối thiểuphải đạt 65% tổng số lao động; cơ sở hạ tầng phục vụ các hoạt động của

dân cư tối thiểu phải đạt 70% mức tiêu chuẩn, quy chuẩn thiết kế quyhoạch xây dựng quy định cho từng loại đô thị, quy mô dân số ít nhất là

4000 người và mật độ dân số tối thiểu phải đạt 2000 người/km²

Theo cách nghĩ đô thị như trên, Việt Nam phân vùng đô thị nhưsau: Đô thị loại đặc biệt (2 thành phố): Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh

Đô thị loại 1 (10 thành phố): Hải Phòng; Đà Nẵng; Cần Thơ; Huế; Vinh;

Đà Lạt; Nha Trang; Quy Nhơn; Buôn Mê Thuột; Thái Nguyên Đô thịloại 2 (12 thành phố): Biên Hòa; Nam Định; Hạ Long; Vũng Tàu; ViệtTrì; Hải Dương; Thanh Hóa; Mỹ Tho; Long Xuyên; Pleiku; Phan Thiết;

Cà Mau Đô thị loại 3 (38 thành phố, thị xã): Các thành phố còn lại, cácthị xã: Thủ Dầu Một; Châu Đốc; Bà Rịa; Bạc Liêu; Sa Đéc;Cửa Lò; CamRanh; Vĩnh Long; Cao Lãnh; Sóc Trăng Đô thị loại 4: Các thị xã còn lại

và một vài thị trấn lớn Đô thị loại 5: Các thị trấn

1.2 Bối cảnh lịch sử và sự thay đổi tư duy, cảm hứng trong văn học

1.2.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội

Bước ra từ hai cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại, chống Pháp vàchống Mĩ, đất nước ta hoàn toàn thống nhất, Bắc – Nam sum họp mộtnhà Trong chiến tranh trọng trách của mỗi người là ý thức giữ gìn vàbảo vệ non sông đất nước, hoàn thành sứ mệnh mà lịch sử giao phó, thìsau năm 1975 cuộc sống hoà bình đã trở lại, bài ca khải hoàn ấy đã mở

ra một kỷ nguyên mới, vận hội mới, nhiều tiềm lực mới được phát hiệntrong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội Cả nước lúc bây giờ lại phảiđương đầu với những cam go thử thách mới, không kém phần khốc liệt:vừa bảo vệ Tổ quốc, vừa xây dựng đất nước theo định hướng Xã hội chủnghĩa

Năm 1986 là một mốc son mới của cả đất nước Đại hội VI củaĐảng đã mở ra một thời kỳ mới cho lịch sử dân tộc Đây là Đại hội của

thời kỳ mở cửa, thời kỳ đổi mới cho lich sử dân tộc Thế nhưng, sau đổimới, nền kinh tế thị trường bộc lộ những mặt hạn chế, mặt trái của nó:hiện tượng băng hoại về mặt đạo đức ngày càng nhiều, con người trượtdài trên con đường tha hoá, biến chất vì cám dỗ vật chất, không ít giađình đứng trước nguy cơ tan vỡ hạnh phúc, những chuẩn mực đạo đứctốt đẹp của cha ông cũng đang dần bị phá vỡ, quan hệ giữa người vớingười trở nên khô cứng, căn bệnh “tiền tệ hoá” ngày càng lan nhiễmmạnh vào từng ngõ ngách gia đình, chen lẫn vào cuộc sống của cả cộngđồng Tất cả những biến động lớn về lịch sử xã hội đã kéo theo những sựxáo trộn trong đời sống văn hoá của dân tộc

Không thể phủ nhận sau chiến tranh cuộc sống đang dần dần hồisinh, mang lại hơi thở mới cho từng cá nhân, cho toàn dân tộc Conngười đang dần hồi sinh trở lại, đón nhận cuộc sống mới và được sống làchính mình, nhưng cũng chính điều đó đã làm cho cuộc sống mới trở nênphức tạp và bề bộn hơn Nhu cầu của cuộc sống liên tục thay đổi nhằmđáp ứng yêu cầu và những tiêu chuẩn ngày càng cao của xã hội Conngười lúc bấy giờ không phải như con người thời trước, không hoàn toàngiữ nét trong sáng, thánh thiện, vì mục đích cao cả, luôn đặt chân lí làmđầu, mà con người hiện đại nhiều mưu mô, toan tính, vụ lợi và đa nghihơn rất nhiều Cơ chế thị trường phát triển, cuốn theo cơn lốc cuộc cạnhtranh về mọi mặt của đời sống, mối quan hệ giữa người với người ngàycàng nảy sinh nhiều mâu thuẫn, mang màu sắc toan tính hơn là mang giátrị tình cảm Gá trị đạo lí và tình cảm ngày càng bị xem nhẹ, người tasống vì danh lợi nhiều hơn là lí tưởng sống Cuộc sống bon chen, vìđồng tiền manh áo đẩy con người ta vào những bi kịch, không tìm đượclối thoát cho riêng mình

Năm 1986 là dấu mốc quan trọng trong đời sống xã hội nói chung

và đời sống văn học nghệ thuật nói riêng Đây là thời điểm ghi nhận sự

đổi mới tư duy trên các lĩnh vực, trong đó có văn học nghệ thuật Khôngkhí cởi mở, dân chủ của đời sống văn học tác động mạnh mẽ đến chủ thểsáng tạo với quan niệm mới về nhà văn, đến sự thay đổi quan niệm nghệthuật về hiện thực và con người, đến sự thay đổi thi pháp thể loại của cácthế hệ nhà văn Việt Nam tinh thần dân chủ đã tiếp thêm nguồn sức mạnhcho đời sống văn hoá nước ta sau 1986 có nhiều khởi sắc Nhu cầu nhậndiện đúng khuôn mặt của đời sống được quan tâm và trở nên bức thiết.Giai đoạn sau 1986 như ngọn gió đổi mới đem đến sự thay đổi trongnhận thức và sáng tác đa số của văn nghệ sĩ Trong nghị quyết 05 của Bộchính trị về công tác văn hoá văn nghệ (1987) đã mở ra một cách nhìnmới về vị trí và chức năng của văn nghệ Nghị quyết nhấn mạnh: “Vănhọc nước ta phải đổi mới tư duy, đổi mới cách nghĩ, cách làm” Các nhàvăn cũng tự xác định “không thể viết như trước nữa” Nguyễn NghĩaTrọng khẳng định “xu hướng phê phán vạch trần những cái xấu, cái ác,cái hèn hạ, bất lương thiện ra trong nhiều tác phẩm” Lúc này sự nóithẳng nói thật về mọi vấn đề của cuộc sống được khuyến khích, chấpnhận mọi phương pháp thể hiện đời sống nhưng phải đứng trên lậptrường và lợi ích của toàn dân Chủ trương đổi mới đã thổi luồng sinhkhí mới, khơi dậy những tìm tòi, sáng tạo trong giới trí thức, văn nghệ sĩ,tạo điều kiện cho văn học nói chung và tiểu thuyết nói riêng phát triểnmang những tố chất mới so với thời kì trước.

1.2.2 Sự chuyển đổi tư duy, cảm hứng trong văn học

Chiến thắng năm 1975 là một dấu mốc lớn trong lịch sử dân tộc.Tuy không thật trùng khớp với những mốc lịch sử, nhưng mỗi bướcchuyển lớn của lịch sử đều tạo nên những chuyển động, tạo nên nhữngdấu ấn trong đời sống văn học Do đó, có thể thấy, từ sau 1975, văn học

đã có những chuyển đổi mang ý nghĩa của một sự chuẩn bị , một giaiđoạn “bản lề” để đi tới công cuộc đổi mới toàn diện, sâu sắc đồng bộ với

sự đổi mới của đất nước từ sau 1986 Tư nhiên, để có được tư duy vănhọc mới là cả một hành trình với nhiều “vấp váp và trả giá” (NguyênNgọc) với những đóng góp âm thầm nhưng mạnh mẽ của nhiều thế hệnhà văn.

Cho đến khi không khí đổi mới thực sự tràn vào đời sống xã hội

và đời sống văn học, tiểu thuyết mới có điều kiện cân bằng trạng tháitâm lý cho con người Dòng tiểu thuyết “hướng nội” - tập trung khámphá những bí ẩn, những gì tinh tế nhất trong tâm hồn con người đã xuấthiện Nhà văn Nguyên Ngọc ghi nhận: “Văn học chăm chú quan tâm hơnđến con người với tư cách là một thế giới cá nhân phong phú, phức tạp,

đa dạng, đa chiều, đa tầng trong nhiều mối quan hệ cũng hết sức phứctạp và đa dạng với toàn xã hội và với chính mình…” Ngọn nguồn của sựthay đổi ấy chính là sự đổi mới trong tư duy nghệ thuật và quan niệm vềtiểu thuyết của các nhà văn Nhà văn Lê Lựu khẳng định: “Bản chất conngười phải được nghệ thuật khám phá và miêu tả” Ông thẳng thắn nhậnra: “Những tác phẩm trước đó của tôi chưa chú ý nghiên cứu sâu tínhcách, tâm lý và quy luật phát triển của con người - nhân vật Tôi tự bảokhông thể viết như cũ được” Năm 1988, nhà văn Mạc Phi đã có ý thứchướng tới một sự phát triển thể loại (tiểu thuyết) phong phú và đa dạngqua cái nhìn mới mẻ về con người: “Con người trong tiểu thuyết ta ngàyhôm nay và sắp tới sống tất bật, ồn ào trong chiều rộng của thế giới baoquanh… đồng thời cũng rất sâu sắc, rất đằm, trong chiều dày của tâmtrạng” Vì vậy, nhà văn rất quan tâm đến hình thức “tiểu thuyết tâmtrạng”, “tiểu thuyết tự thú” và cho đây là “một hướng khai phá mangnhiều hứa hẹn” Nguyễn Minh Châu - nhà văn luôn trăn trở, âu lo vàchan chứa niềm tin về con người - đã thể hiện rõ quan niệm về đổi mớitiểu thuyết: “Chúng ta tiếp thu các hình thức tiểu thuyết chính là để trở

về xem xét con người Việt Nam một cách sáng tỏ và để đào xới vào nó

sâu hơn” Năm 1985, khi nghĩ về Tiểu thuyết và thực tại hôm nay, tácgiả Nguyễn Minh Tấn cũng đã khẳng định: “Tiểu thuyết có sức mạnhcủa một vũ khí tầm xa, sức nổ mạnh Nó có khả năng bao quát một mảnghiện thực rộng lớn, tạo nên một bức tranh toàn cảnh của một giai đoạn,một thời kỳ lịch sử Nó có thể đặt ra những phương án có tầm cỡ chiếnlược, trải dài trong nhiều chiến dịch Nó có sức đi vào một khía cạnh sâusắc của cuộc sống con người Nó có sức khám phá những nguồn mạchbiện chứng của tâm hồn, soi sáng được cái Thịên và cái Ác, cái Cao cả

và cái Thấp hèn…” Nhà văn Nguyễn Minh Châu quan niệm về sự “đẳnghướng” ấy trong thi pháp tiểu thuyết ở góc nhìn tinh tế và sâu sắc hơn.Ông cho rằng, viết về người bình thường, viết về cuộc đời thường là vấn

đề mà những người viết tiểu thuyết không thể không quan tâm Nhưngtheo ông, “suy ra cho cùng, đó vẫn là cái ý hướng đào sâu vào hiện thực

ở cái tầng đáy của đời sống” Quan niệm này được các nhà văn giai đoạnsau 1986 vận dụng khá “triệt để” trong sáng tác Không loại bỏ xu hướng

“hướng ngoại” và quan tâm hơn đến xu hướng “hướng nội”, tiểu thuyếtgiai đoạn sau 1986 đã “xông vào” mọi ngõ ngách của đời sống xã hội,đối thoại với đời sống, đối thoại với cuộc đời để nắm bắt được “cái hômnay bề bộn, ngổn ngang bóng tối và ánh sáng” (Nguyễn Khải), đồng thời

“lặn sâu” vào tâm hồn con người để lắng nghe tất cả những âm vang củatiếng lòng bí ẩn trong con người (có tiếng yêu thương, có lời hờn giận,

có cả những quanh co, tính toán ngấm ngầm…) Có thể nói, chưa baogiờ những vấn đề thuộc về đời sống xã hội mà văn học quan tâm hiện lênchân thực, sống động mà xót xa nhức nhối như thế trong tiểu thuyết Bởicác nhà văn đã khai thác đến các “tầng vỉa” của hiện thực đời sống qua

số phận con người, có khi qua những mảnh vỡ từ bi kịch làm người củacon người Vì vậy, ta gặp trong tiểu thuyết hôm nay cái chật hẹp của “cõinhân gian” rộng lớn và cái mênh mông, thăm thẳm sâu của cõi lòng bé

nhỏ, qua số phận của những con người (Nhân vật Hoàng, Tâm, Thuỷ,

Nhã, Bình trong tiểu thuyết Cơ hội của chúa; bà Son với những “tông chi họ hàng” của dòng Trịnh Bá và Vũ Đình trong Mảnh đất lắm người nhiều ma;ông Bằng, Lý, Cần trong Mùa lá rụng trong vườn; Nam, Thảo, Bình, Hùng trong Phố; Đào Kim Tân, Đào Kim Tấn, Diệu Huyền, Cam,

Sơ trong Cõi tiền…) Mỗi số phận, mỗi cuộc đời trong cuộc sống thường

nhật này đều toát lên những vẻ hào quang hay bóng tối, sung sướng hạnhphúc hay đau khổ tột cùng đều là một mảnh đời trong những mảnh đờitrong cuộc sống đô thị đầy rẫy cám dỗ này

* Sự chuyển đổi tư duy nghệ thuật.

Cái mới phải kể đến đầu tiên là nhìn từ bình diện tư duy nghệthuật Hiện thực cuộc sống thay đổi đòi hỏi các nhà văn phải có cách tiếpcận hiện thực phù hợp Từ 1975 mà đặc biệt là từ 1986, văn học nước tatừng bước chuyển sang giai đoạn đổi mới, vận động theo đúng hướngdân chủ hóa, mang tính nhân bản, nhân văn sâu sắc.Nhìn chung, văn họcphát triển đa dạng hơn về đề tài, chủ đề phong phú và mới mẻ hơn về thủpháp nghệ thuật, cá tính sáng tạo và phong cách nghệ thuật của nhà vănvới nhiều tìm tòi và thể nghiệm mới Cái mới đáng chú ý của văn họcgiai đoạn này là tính chất hướng nội, đi vào hành trình khám phá nội tâmkhai thác sâu sắc số phận cá nhân và thân phận của con người Tuynhiên, bên cạnh những mặt tích cực như vừa nói cũng đã nảy sinh nhữngkhuynh hướng tiêu cực, những biểu hiện quá đà, thiếu lành mạnh Vănhọc có xu hướng nói nhiều tới mặt trái của xã hội, quan tâm đến đời sống

cá nhân của mỗi con người Hiện thực bấy giờ không chỉ là hiện thựccách mạng, các biến cố lịch sử và đời sống cộng đồng mà còn là hiệnthực của đời sống hàng ngày với các quan hệ thế sự vốn đã đa đoan đa

sự, phức tạp chằng chịt, đan dệt tạo nên những mạch ngầm của đời sống.Hiện thực đó còn nổi rõ lên những vấn đề riêng tư, số phận, nhân cách,

cả hạnh phúc lẫn bi kịch Bức tranh hiện thực đời sống trong tính toànvẹn của nó đã mở ra những không gian vô tận cho văn học thoả sứcchiếm lĩnh, khám phá và khai vỡ từ những mạch nguồn cảm hứng.

Bên cạnh tư duy mới về cách nhìn nhận hiện thực đời sống, tư duy

về chủ thể nhà văn cũng có sự biến đổi Vai trò chủ thể nhà văn đượcnhấn mạnh và dành nhiều sự ưu ái, quan tâm Nhà văn tự tin và mạnhdạn đưa ngòi bút của mình đi tìm sự sáng tạo, tìm tòi khi viết về các đềtài nóng bỏng, thời sự, đi sâu vào các vấn đề phức tạp của đời sống,mạnh dạn đưa ra những kiến giải của mình trước những tình huống, sựkiện và tìm tòi phần bí ẩn trong tính cách con người Dường như mọivùng đất đều được khai phá, không còn thấy vùng đất cấm kị với vănhọc, những đề tài trước đây nhà văn một thời phải né tránh như cái xấuhay cái tiêu cực thì nay lại như có sức hút mạnh mẽ ngòi bút của họ

Từ 1986 đến nay, sự xuất hiện của những cây bút cũ như NguyễnKhải, Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Lê Lựu, bên cạnh nhữngcây bút mới có tên tuổi như Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Tạ DuyAnh, Bảo Ninh, đã khẳng định vị thế của văn xuôi nói chung và tiểuthuyết nói riêng Để thành công các nhà văn đã nổ lực rất nhiều trong đổimới tư duy, quan niệm, cách viết của mình Giai đoạn sau 1986, văn xuôinói chung cũng như tiểu thuyết nói riêng có đời sống sôi động và gặt gáiđược nhiều thành tựu cũng bởi xét từ phía người đọc có cách tiếp cận và

có một tư duy mới khi tiếp nhận Không còn những tác phẩm mang cảmhứng sử thi, cảm hứng lãng mạn như trước 1975, bây giờ họ sẵn sàngđón nhận những cách tân, đổi mới trong cách viết Thị hiếu của ngườiđọc cũng rất đa dạng, họ đòi hỏi cao sự sáng tạo và tinh tế trong côngviệc tạo ra những món ăn tinh thần cho họ

* Sự chuyển đổi cảm hứng trong văn học.

Trong giai đoạn văn học 1945 – 1975, cảm hứng chủ đạo là cảmhứng sử thi Âm điệu vang lên trong những tác phẩm viết về công cuộcchiến đấu và sản xuất là âm hưởng ngợi ca hào hùng Sau năm 1975, vănhọc trở về với cuộc sống đời tư, đời thường với muôn mặt phức tạp tốtxấu, thiện ác đan xen trộn lẫn Cảm hứng trong văn học lúc này khôngphải là sự ngợi ca một chiều đầy nhiệt tình hào sảng như trước nữa màlắng lại những suy tư, phân tích cuộc sống và con người một cách toàndiện, trọn vẹn: phê phán, chiêm nghiệm, trào lộng, bi kịch, Và cũngchính cuộc sống đời thường với bao khía cạnh phức tạp như vậy đã tạonên môt phức hợp những tạp âm va đập vào người viết, thúc đẩy cảmhứng sáng tạo của nhà văn phát triển phong phú, đa dạng hơn

Với cách tân, đi tìm nguồn sáng tạo mới, những tu duy mới nhanhchóng thấm sâu vào đời sống văn học, khơi nguồn cho một dòng chảymới, đầy sức sống Cảm hứng sử thi, cảm hứng ngợi ca không còn thíchhợp trong hiện thực phức tạp của đời sống kinh tế thị trường Cuộc sốnghiện đại đối mặt với vô số vấn đề mới phát sinh ngày càng trở nên gaygắt trong dư luận xã hội Tất cả cái ngổn ngang của đời sống thường nhật

đi vào người viết, như thôi thúc họ khám phá Họ nhanh chóng chiếmlĩnh văn đàn bằng tư duy mới, cảm hứng mới trong sáng tạo nghệ thuật.Mỗi tác phẩm của họ là mỗi khuôn mặt của muôn hình đời sống, manghơi thở của thời kì đổi mới Nhìn chung tiểu thuyết giai đoạn sau 1986

đã gia tăng thêm một số cảm hứng sáng tạo như cảm hứng chiêm nghiệmquá khứ, cảm hứng phê phán, cảm hứng thân phận con người cá nhân

Cảm hứng chiêm nghiệm quá khứ là cảm hứng sáng tạo mới thểhiện trong nhiều tác phẩm Cuộc sống hiện tại phảng phất ít nhiều dư âmchiến tranh một thời hào hùng, vừa đau đớn Tái hiện lại những mảngmàu của quá khứ, người đọc không dễ dàng chấp nhận kiểu tác phẩm chỉ

tái hiện lại lịch sử hai cuộc chiến bằng những tài liệu ghi chép Chiếntranh là một hoàn cảnh đặc biệt mà ở đó mỗi số phận con người được đặttrong hoàn cảnh thử thách khốc liệt nhất Mặc dù cuộc kháng chiếnchống Mĩ kết thúc đã một phần tư thế kỉ nhưng dư âm của nó vẫn cònvang vọng mãi Thời kì này văn xuôi chịu ảnh hưởng của sự khủnghoảng xã hội gay gắt, là sự bế tắc về đường lối, kinh tế chậm phát triển

đã làm cho quần chúng mất lòng tin, bi quan trước thực trạng của xã hội.Đây là thời kì bao cấp kéo dài, kìm hãm sự phát triển Sự xuất hiện củanạn tham ô, ỷ lại của một số cá nhân ngày càng phổ biến Một số tácphẩm tiếp tục viết về đề tài chiến tranh, lí giải sự chiến thắng và quátrình đấu tranh gian khổ, đau thương và mất mát của nhân dân ta Nhữngtrang viết giàu cảm xúc, mặc dầu rất hay và sâu sắc nhưng cũng khôngmang lại được mấy sự chú ý Ở thời kì này, trong tâm lí phổ biến củatoàn xã hội thấy xuất hiện nhu cầu truy tìm nguyên nhân của sự yếu kém,xuống cấp Trong văn xuôi, đặc biệt là tiểu thuyết đã xuất hiện những tácphẩm phản ánh hiện thực theo hướng này được sự đón nhận và quantâm, chú ý

Sau mười năm chiến thắng, những dư âm một thời vẫn còn vangvọng, nhiều tiểu thuyết đã bắt đầu chú ý xây dựng những tình huống đầyxung đột, gay cấn, đặt nhân vật vào những hoàn cảnh éo le, phơi bàynhững số phận phức tạp của người lính trong chiến tranh và sau chiêntranh Dưới cái nhìn thẳng thắn, tiểu thuyết sau 1986 tập trung vàonhững khoảnh khắc thường nhật của chiến tranh, xoáy sâu vào thế giớinội tâm của nhân vật, vào những cảnh ngộ, hoàn cảnh khác nhau và tìmthấy những xung đột bên trong mỗi con người Bước ra từ những ngườinông dân chân chất, đến với cuộc sống mới đầy bon chen, vụ lợi Cuộcsống mới dường như cuốn con người trôi đi, nếu không có điểm dừng lạihoặc bước nhẹ, dễ mà bị cuốn theo cơn lốc của cơ chế thị trường Cách

nhìn chiến tranh với đôi mắt khác ngày hôm qua đã đem đến sức hấp dẫncho tiểu thuyết giai đoạn sau 1986 Cảm hứng chiêm nghiệm quá khứ đãgiúp người đọc nhìn nhận lại ngày hôm qua, rút kinh nghiệm cho cuộcsống hôm nay, khẳng định vẻ đẹp chân – thiện – mĩ của người Việt Namtrong hoàn cảnh bom rơi lửa đạn Từ cuộc sống ngày hôm nay với nhữnghồi ức tươi đẹp đó, để họ khát khao sống, khát khao vươn tới một cuộcsống ngày mai tươi đẹp hơn.

Xuất hiện bên cạnh cảm hứng chiêm nghiệm quá khứ, nổi bậttrong tiểu thuyết giai đoạn sau 1986 là cảm hứng phê phán Cảm hứngphê phán là cảm hứng chủ đạo của trào lưu văn học hiện thực phê phánxuất hiện trong văn học nước ta giai đoạn 1930 – 1945 thời kì thực dânnửa phong kiến Giai đoạn sau 1986, cảm hứng phê phán trong văn xuôilúc đầu rải rác, sau đó ngày càng thể hiện sâu đậm Sau chiến tranh, cuộcsống trở lại thanh bình, ý thức cá nhân trỗi dậy Cuộc sống hòa bìnhnhưng hiện thực đời sống ngày càng trở nên phức tạp, nỗi lo cơm áo gạotiền, miếng cơm manh áo luôn thường trực, đè nặng lên nỗi lo toan trongcuộc sống của mỗi người, tác động đến tình cảm, tư tưởng của họ

Văn học sau 1985 nói chung và văn xuôi sau đổi mới nói riêngphải gánh trên vai mình một trọng trách hết sức nặng nề Đó là việc tìm

ra những vấn đề trở thành nhu cầu bức bách của cuộc sống, của conngười để giải quyết Trong quá trình đi tìm hướng đi đúng đắn cho mình,văn học phải không ngừng đổi mới Muốn như vậy các nhà văn phảiluôn không ngừng khám phá, tìm ra lối đi đúng đắn, phải biết phê phánnhững vấn đề trước đây các nhà văn trước chưa làm được, tìm cách khắcphục những hạn chế để phù hợp với quá trình đổi mới văn học, mang đếncho văn học luồng không khí mới mà trước đây chưa tìm thấy

Tiếp xúc với những con người trong văn học sau 1986, ta càngthấy rõ con người là tiểu vũ trụ khó nắm bắt vô cùng Với nhiều cung

bậc cảm xúc, nhiều trạng thái tâm lí khác nhau Cái xấu - cái tốt, cái cao

cả - thấp hèn đan xen lẫn nhau trong cùng một con nguời Quan niệmnghệ thuật về con người đổi mới đòi hỏi phải có cái nhìn, cái tả tận cảnh,lột tả được hết những phương diện, muôn mặt của con người Có thể nóiđây là thời kì văn học con người được soi chiếu từ trong nhiều tác phẩm,được “nuông chiều”, mổ xe nhiều khía cạnh nhất

1.3 Cuộc sống đô thị - đề tài được nhiều nhà văn quan tâm

1.3.1 Nguyên nhân của sự quan tâm chú ý đến vấn đề đô thị

Từ sau 1986, sau mười năm của thời đại hòa bình, mọi thứ dườngnhư đã dần “thay da đổi thịt”, con người Việt Nam lúc này đã có cuộcsống khác trước, suy nghĩ khác trước và hiện thực cũng khác trước Kể

cả cuộc sống của nông thôn ngày nay khác nhiều so với đời sống nôngthôn trước đây Những năm gần đây, các ngôi nhà ngói đã thay thế bằngnhà cốt thép bê tông nhiều tầng Người nông dân giờ đã không còn thômộc như người nông dân xưa Sự thay đổi ấy hiện dần lên từ manh quầntấm áo, lành lặn, sạch sẽ, trên nét mặt ngời sáng Nhiều người đã dời bỏcông việc nặng nhọc mà trước phải dùng sức lực lao động thủ công thìgiờ được thay thế bằng máy móc công nghiệp Người ta có thời gian đểnghe đài đọc báo nhiều hơn, quan tâm đến đời sống chính trị nhiều hơn

Từ đó trình độ dân trí của nông dân được nâng cao Trong không gianthay đổi ấy, nền kinh tế thị trường lấn át vào đời sống của làng lên phốthì hương đồng gió nội của miền quê bình lặng cũng bay đi ít nhiều Aicũng nhận thấy điều ấy Đó là những vùng quê bị xẻ đất bán ruộng chocác công ty nhà máy công nghiệp, gây ra không ít tâm lý trái chiều Cóngười lấy làm sung sướng, có người tỏ ra lo lắng, nuối tiếc một vùng quêyên bình Có những nơi không gian văn hoá làng bị phá vỡ, quan hệ giữacon người với con người bị đảo lộn, những nấc thang giá trị bắt đầu có

sự thay đổi…Từ đó tệ nạn xã hội cũng phát sinh nhiều Và hàng ngàycòn có biết bao chuyện buồn vui cứ diễn ra ở mỗi vùng đất quê

Đô thị hóa là một quá trình tất yếu Việc ngăn chặn các luồng didân từ nông thôn vào thành thị là không thực tế và không thể Kinhnghiệm của các nước cho thấy, chỉ có thể làm chậm lại chứ không thểngăn cản hoàn toàn quá trình đô thị hóa và những luồng di dân của ngườinghèo vào thành phố Điều quan trọng là chính quyền các đô thị phải bắtkịp được sự phát triển của các thành phố, tạo điều kiện để sự phát triểnđược thực hiện trong tầm kiểm soát Cuộc sống đô thị trở nên hấp dẫn vàcuốn hút hơn đối với muôn mặt của cuộc sống, con người muốn thay đổicuộc sống khi đặt bàn chân mình lên trên thành thị Từ những miền quênghèo, người dân bước chân vào cuộc sống của phồn hoa đô thị, với ướcvọng đổi đời, nhưng vòng xoay cuộc sống đã cuốn con người vào cơnlốc của cơ chế thị trường thời mở cửa Có thể đấy là bước ngoặt lớn thayđổi vận mệnh con người, và cũng có thể đấy là bước chân hụt khi chạmtới cuộc sống thành thị

Theo Giáo sư Đặng Vũ Khiêu, nhà triết học, nhà nghiên cứu vănhóa: “Dưới chế độ phong kiến, giữa nông thôn và thành thị là mộtkhoảng cách quá xa Thời gian gần đây, đặc biệt trong quá trình côngnghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước, chúng ta thấy nông thôn đang xíchlại gần hơn với thành thị Quá trình đô thị hóa nông thôn đã biến nền sảnxuất nông nghiệp độc canh trở thành nền sản xuất hàng hóa đa ngànhnghề Lối sống thành phố du nhập vào nông thôn rất nhanh, tác động lớntới cuộc sống, phong tục tập quán thôn quê Việt Nam và những giá trịvăn hóa truyền thống lâu đời” Nếu như ở nông thôn trước kia còn nhiều

hủ tục, mê tín dị đoan thì nay đã bớt đi nhiều Quá trình đô thị hóa nôngthôn đã đem lại rất nhiều thành tựu cho đất nước Cái được là rất lớn.Những gì tốt đẹp mà đời sống vật chất đem lại cho con người đã nảy

sinh dần dần trong nông thôn Đời sống được nâng cao đã khiến chongười ta xây dựng lại nhà cửa đẹp, khang trang hơn Đường sá nông thônđược trải nhựa, bê-tông sạch sẽ, đi lại thuận tiện Người nông dân trướckia chỉ quanh quẩn trong thôn làng, giờ mở rộng quan hệ ra bên ngoài.Tuy nhiên, những nét đẹp truyền thống trong gia đình, họ hàng, làngxóm láng giềng cũng có phần bị tổn hại; một bộ phận thanh niên ănchơi ,đua đòi; quan hệ con cái với cha mẹ trong một số gia đình ngàycàng xa dần; thế hệ trẻ tiếp thu nhanh xu thế hiện đại, ngược lại với đaphần người cao tuổi cố giữ những giá trị truyền thống, dẫn tới nhữngmâu thuẫn mới Theo Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Đạo Kính, Kiến trúc sư,Phó Chủ tịch thường trực Hội Kiến trúc sư Việt Nam: “Một nghìn nămchế độ phong kiến đã nhào luyện, tinh chế nên một sản phẩm cư dân đặctrưng, đó là làng Việt Năm mươi năm qua, cuộc Cách mạng Dân chủNhân dân và Công cuộc xây dựng Xã hội chủ nghĩa, đặc biệt là thời kỳđổi mới hiện nay đã làm cho thôn quê biến đổi mạnh mẽ từ trong ra và từngoài vào Quá trình đô thị hóa, thôi thúc sự phát triển kinh tế chưa từngthấy, bắt đầu thực sự can thiệp, tác động đến cơ sở xóm làng Về phươngdiện kiến trúc, rõ ràng nông thôn đang ít dần những căn nhà hai mái thấp

lè tè, vươn lên xây nhà hai đến ba tầng hoặc hơn thế nữa Việc ăn, ở,sinh hoạt tiến dần tới kiểu đô thị.”

Đô thị hóa nông thôn không chỉ là xây nhà cao tầng, thay đườnglát gạch bằng bê tông mà là một công cuộc vận động xã hội sâu xa vàđồng bộ Đó là một quá trình tiến tới sự ngang bằng dần các tiêu chuẩnsống, tiện nghi sống giữa thôn quê và đô thị Song, cùng với quá trình ấy

là cuộc cách mạng khoa học - công nghệ của phương thức sản xuất đặctrưng nông thôn, gắn liền với đồng ruộng và đất đai, là những nỗ lựcnhằm duy trì môi trường tự nhiên, môi trường sinh thái nông thôn.Không có những nhân tố ấy, nông thôn không còn là nông thôn nữa Quá

trình đô thị hóa nông thôn, đặc biệt là kiến trúc và qui hoạch, hiện vẫnmang tính tự phát Phó giáo sư, Tiến sĩ Lưu Đức Hải, Viện trưởng ViệnQui hoạch Đô thị và Nông thôn, Bộ Xây dựng: “Trước khi chuyển sangnền kinh tế thị trường, quá trình đô thị hóa ở Việt Nam diễn ra rất chậmchạp, nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, nặng nề tính bao cấp và ảnhhưởng của chiến tranh chậm thay đổi Sau khi chuyển đổi cơ chế kinh tế

từ bao cấp sang nền kinh tế thị trường, quá trình đô thị hóa đã có nhữngchuyển biến nhanh hơn, đặc biệt trong những năm gần đây khi tình hìnhcông nghiệp hóa trên đất nước đang diễn ra mạnh mẽ Tốc độ đô thị hóa(so với số dân) ở Việt Nam khá nhanh: 18,5% (năm 1989); 20,5%(1997); 23,6% (1999) và nay là 25%.” Đô thị hóa nông thôn là một quátrình phát triển tất yếu của một quốc gia, đặc biệt đối với nước ta là nướcđang trong giai đoạn đầu của công cuộc công nghiệp hóa đất nước Tốc

độ đô thị hóa trong thời gian tới còn diễn ra nhanh hơn nữa Đô thị hóa

đã, đang và sẽ mang lại các mặt tích cực như thúc đẩy phát triển kinh tế

xã hội rõ rệt, đồng thời nó cũng nảy sinh những mặt tiêu cực như thu hẹpđất đai canh tác nông nghiệp, gây nguy cơ ô nhiễm môi trường Quátrình đô thị hóa nông thôn hiện nay tập trung mạnh tại các đô thị lớn vàdiễn ra không đồng đều giữa các vùng trong cả nước Chất lượng vàtrình độ đô thị hóa nông thôn còn thấp Cơ sở hạ tầng xã hội và kỹ thuật

đô thị còn yếu kém về chất lượng phục vụ so với yêu cầu Định hướngphát triển không gian khu vực được đô thị hóa chưa rõ nét, đặc biệt cònphát triển một cách tùy tiện, mang nặng tính hình thức đô thị, chưa thực

sự giải quyết vấn đề cốt lõi của đô thị hóa đối với khu vực dân cư hiệncó: chưa gắn kết chất lượng đô thị với giữ gìn bản sắc, kiến trúc truyềnthống trên cơ sở đảm bảo điều kiện tiện nghi cuộc sống đô thị cho ngườidân và đảm bảo phù hợp về cảnh quan đô thị

Sau chiến tranh, tình hình xã hội nước ta với nhiều tồn tại mặt tráiđôi lúc bộc lộ ngày càng găy gắt Về mặt chính trị, nhà nước ta kiên định

đi theo con đường XHCN nhưng trên tinh thần dân chủ, xây dựng nhànước pháp quyền của dân, do dân, vì dân Quan hệ địch – ta không còngay gắt mà thay vào đó là hòa bình, hợp tác, đôi bên cùng có lợi Về mặtkinh tế, chủ trương xây dựng nền kinh tế thị trường ngày càng hòa nhậpvới thế giới, điều quan trọng là làm sao cho dân giàu – nước mạnh, xãhội công bằng – dân chủ - văn minh Nhưng thực tế trong quá trình hộinhập và phát triển đấy, đât nước ta gặp không nhiều trở ngại, khó khăn,gặp phải những vấn đề phức tạp và nhức nhối Trước đây, trong thời kìchiến tranh, một lòng vì nước, chung tay giữ gìn giang sơn gấm vóc,đồng lòng cùng nhau “ một tấc không đi, một li không rời” để quyết tâmbảo vệ đất nước, thống nhất toàn vẹn lãnh thổ, để cùng nhau giữ gìngiang sơn gấm vóc, xây dựng nước Việt Nam giàu mạnh và vững bền.Thế nhưng, thời chiến qua đi, đến thời bình, khi đất nước đã hoàn toànthống nhất, nhất là sau đổi mới, những tệ nạn xã hội, những cái ác – cáixấu đan xen nhau, âm thầm, len lỏi thâm nhập vào cuộc sống con ngườiViệt Cuộc sống càng phát triển cuốn theo cơn lốc của cơ chế thị trường,những tệ nạn xã hội không ngừng gia tăng Xuất hiện nhiều đường dâybuôn lậu cái chết trắng xuyên quốc gia, nhiều người tự dìm mình trongcái chất gây nghiện của nàng tiên nâu, để rồi tự giã cuộc sống với nhữngcăn bệnh thế kỉ không có thứ thuốc nào có thể cứu chữa được Kinh tếthị trường mở cửa, đem lại nhiều tiện lợi, thoải mái trong cuốc sống củacon người, cơ hội của sự giàu có, sung túc trong cuộc sống, nhưng không

ai có thể lường trước được mặt trái của có chế thời mở cửa Trong cơ chếthị trường, hoạt động của nó là mua – bán, là đồng tiền trao đổi Có câunói triết lí nổi tiếng của Rocopheolo – một nhà tỉ phú người Mĩ: “Cái gìkhông mua được bằng tiền thì sẽ mua được bằng rất nhiều tiền” lại rất

đúng trong thời buổi kinh tế thị trường như bấy giờ, đồng tiền có sứcmạnh có thể mua chức bán tước, chạy án, chạy tội

1.3.2 Cái nhìn chung về vấn đề - đề tài đô thị trong tiểu thuyết

Văn học thời kì đổi mới với nhiều lăng kính đa chiều, dưới nhiềugóc độ quan sát khác nhau, tạo nên những mảng màu chân thực, sốngđộng và đa dạng của cuộc sống muôn mặt đời thường Dưới ống kính soichiếu này con người trong truyện ngắn Việt Nam sau 1986 hiện lên rấtphức tạp, là sự đan cài nhiều tính cách khác nhau trong một con người

Đã đi qua thời kì chiến tranh bom đạn, thời kì hoà bình, cuộc sống đượcnâng lên tầm cao mới, con người gắn liền với cuộc sống mới được thểhiện qua tác phẩm với nhiều phương diện khác nhau Quan niệm về conngười trong văn học sau 1986 là một quan niệm đầy biện chứng Conngười ở đây hiện lên chân thực như nó vốn có, không thần thánh hoá,không lí tưởng hoá Họ được đặt trong bầu không khí ngổn ngang củahiện thực, sự xô bồ của thời buổi kinh tế thị trường, trước sự bon chen,tranh dành quyền lợi của con người Chính vì thế, khi đọc tiểu thuyếthôm nay người đọc như nhận diện được chính mình, mọi người xungquanh mình, xã hội mình đang sống một cách trung thực và trọn vẹnhơn, không tô hồng hay bóp méo sự thật, đó là hiện thực vốn có khôngphải là hiện thực như mình mong muốn

Chính sách mở cửa kinh tế của Đảng và nhà nước ta đã thúc đẩynền kinh tế phát triển một cách mạnh mẽ và thu được nhiều thắng lợi Vịtrí nước ta trên trường quốc tế được nâng cao, đời sống người dân đượccải thiện vượt bậc Tốc độ đô thị hoá diễn ra nhanh chóng làm cho bộmặt nước ta mang một sắc diện mới Nhưng kèm theo sự phát triển kinh

tế thì chúng ta phải gáng chịu những hậu quả của thời buổi kinh tế thịtrường tác động đến văn hoá truyền thống và nguy hại hơn nó làm thayđổi lối sống, phương châm sống của người Việt Nam Nước ta bước sang

một thời đại mới với những bước ngoặt to lớn có nhiều cơ hội và tháchthức Nền kinh tế mới xâm chiếm và ồ ạt cùng với nó là sự du nhậpnhiều luồng văn hoá và tư tưởng mới Con người đứng trong vòng xoáycủa quá khứ, hiện tại và tương lai, có người không định hướng được vịtrí của mình, sự thực ấy dẫn họ đến với những cú sốc nặng nề về tâm lý.

Họ lạc vào vòng quay của cơ chế thị trường, quay guồng trong thế cạnhtranh của kinh tế hàng hoá và buôn mình theo lối sống thực dụng, bấtchấp luân lý, nền tảng đạo đức truyền thống bị sa sút nghiêm trọng Thựctrang phi lý và cay đắng đó đang làm tha hoá cái thế giới tinh thần màbấy lâu nay ta hằng coi trọng và giữ gìn

Sau 1986, hiện thực được phản ánh trong văn học không chỉ làhiện thực cách mạng, các biến cố lịch sử và đời sống cộng đồng Mà đó

là hiện thực của đời sống hàng ngày với các quan hệ thế sự vốn dĩ đađoan, đa sự, phức tạp đan dệt nên những mảnh nổi mảnh ngầm của cuộcsống Đời sống đô thị là một hiện thực phong phú lôi cuốn sự chú ý củanhiều nhà văn Ở đó có vô vàn mối quan hệ chằng chịt của con người dệtlên như những mảnh lưới bao trùm lên mỗi số phân mỗi con người trongcuộc sống này Họ vừa có cuộc sống chung, vừa có những góc khuấtriêng khó nắm bắt, khó hiểu Văn học đã nhanh nhạy, nắm bắt đượcnhững vấn đề nóng bỏng của xã hội, đề cập đến những vấn đề cá nhân,xoáy sâu vào đời sống thực tế, đời sống nội tâm của con người, để thấyđược khuôn hình hài rõ nét muôn mặt của đời sống hiện đại

Đề tài đô thị trong tiểu thuyết được thể hiện rất phong phú, đó làbức tranh đa dạng của sự pha tạp nhiều mảng màu khác nhau trong xãhội Bên cạnh nhiệm vụ tiếp tục đề cao cái mới, ca ngợi những điều tốtđẹp, nhà văn lúc bấy giờ được phép viết nhiều hơn về những mặt trái của

xã hội, được khuyến khích viết chỉ ra những tiêu cực, những hạn chếđang dần dần xâm chiếm vào đời sống Các nhà văn thời kì này như lửa

tìm được vàng, tìm đúng chỗ và đi đúng hướng với thị hiếu bạn đọc, họbiết khai thác vào những khuôn hình hài của cuộc sống, vào những mặttrái và mặt phải mà con người đang tồn tại và đang có cái nhìn xoáy vào

nó nhưng dường như chưa tìm được nút gỡ Có những tiểu thuyết đếnvới độc giả, họ tưởng chừng như tìm thấy họ ở trong đó, như để họ trảilòng và tìm sự đồng cảm Văn học thời kì này tất yếu trở thành phát ngôncho xã hội, nói lên tiếng nói của quần chúng nhân dân Hơn bao giờ hết,việc tố cáo tội ác và sự bất công, những thao thức về tội lỗi và nỗi khổđau của con người vốn rất gần với thiên chức của văn học, như lời nhàvăn Nga đã nói: “Chừng nào trong cuộc đời còn nhiều điều ác thì chừng

đó còn có cớ để viết văn” Văn học thời kì này đã làm được điều đó Vớiphương châm “Nhìn thẳng vào sự thật” trong tiểu thuyết sau 1986, ngòibút nhà văn đi sâu vào đời sống thực, khám phá vào thế giới nội tâm củanhân vật Nói đến cái ác, cái xấu suy cho cùng là để hướng đến sự khẳngđịnh phẩm chất, nhân cách con người Văn học gần đây đã xây dựngnhững kiểu nhân vật tự phán xét hành động của mình, tự đối thoại, lụcvấn và cảnh tỉnh chính mình Với những biến động của nội tâm, trước sựdồn đẩy âm thầm mà quyết liệt của tòa án lương tâm, của bổn phận làmngười Ở đây nhà văn đã khéo léo nhường chỗ đứng trong mạch văn củamình cho nhân vật cái quyền tự lên án và tự biện hộ, tự buộc tội và tựgiải thoát, vừa là bị cáo, vừa là chánh án trước tòa án tối cao của lươngtâm Chính vì vậy các nhà văn đã thừa nhận bản ngã như một chất liệutrọng yếu trong cảm hứng sáng tạo Sự gặp gỡ giữa chất liệu ấy với bútpháp hướng nội đã giúp người đọc cảm nhận được bằng chiều sâu tâmhồn những khoảnh khắc tự thức tỉnh, tự hoàn thiện nhân cách, tự điềutiết sự cân bằng giữa lương tâm và trác nhiệm, giữa con người và xã hội

CHƯƠNG 2 NHỮNG VẤN ĐỀ CỦA CUỘC SỐNG ĐÔ THỊ ĐƯỢC ĐẶT RA

TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986

2.1 Đô thị - nơi thể hiện sự văn minh của cuộc sống hiện đại

2.1.1 Ánh sáng của nền văn minh, hiện đại

Văn minh được hiểu là những tiến bộ về kỹ thuật nhằm cải thiệnđời sống vật chất của con người Người ta nói văn minh cơ khí, văn minhnông nghiệp để chỉ những tiến bộ trong phạm vi máy móc hay cầy cấy

Ta thường nghe phát biểu: “Chúng ta thua Tây phương về văn minh kỹthuật, nhưng chúng ta hơn họ vì có một nền văn hóa lâu đời” Người nóimuốn phân biệt văn hóa thuộc giá trị tinh thần và văn minh chỉ có giá trịvật chất Nhưng đôi khi nghiã của văn minh lại lẫn lộn với nghiã của vănhóa, như nói một dân tộc văn minh, cách cư xử văn minh, không cónghiã là dân tộc đó chỉ giỏi về kỹ thuật hay cách cư xử đó nặng về tiến

bộ vật chất Văn minh trong cách nói này bao gồm rất nhiều đặc tính vănhóa, nó trái ngược với mọi rợ, sỗ sàng, đểu cáng Sự lẫn lộn về ý nghiãcủa văn hóa và văn minh là điều chúng ta thường gặp Tuy nhiên, càngngày các học giả càng có khuynh hướng phân biệt văn hóa là tiến bộ củacon người thuộc phạm vi tinh thần và văn minh là tiến bộ thuộc phạm vivật chất Giáo sư Phạm Cao Dương cũng giải thích văn minh và văn hóatheo chiều hướng đó: “Sự tầm thường của một nền văn minh sơ khaikhông cho phép ta lầm lẫn về các giá trị văn hóa của chúng và một quốcgia, một dân tộc có thể che đậy, dấu diếm sự tầm thường của nền vănhóa của mình bởi một bề ngoài văn minh và tất nhiên một cá nhân cũngvậy” Từ nhận định đó, ông đi đến kết luận: “Vậy ta có thể nói rằngthuộc văn hóa, ta có những quan niệm, những lý thuyết, những kiếnthức, những suy tư, chúng tạo thành sự mạch lạc của các tôn giáo, cáckhoa học, các nghệ thuật, các kỹ thuật… và thuộc văn minh những sự

chiếu rọi cụ thể hay những sự thực hiện của những thủ đắc khác nhaucủa văn hóa vì chúng là một sự chiến thắng của tinh thần của con ngườichống lại sự dốt nát, tối tăm di truyền về thế giới vật chất Trái lại, xe lửachạy bằng điện là một sản phẩm của văn minh vì đó là một chiến thắng

mà con người đã thực hiện được đối với thế giới vật chất Nói cách khác,mỗi khi con người dồn các cố gắng về chính mình, ta nói tới văn hóa,mỗi khi con người làm thay đổi thế giới vật chất, ta nói tới vănminh” Để tránh sự lẫn lộn giữa Văn Minh và Văn Hóa, chúng ta có thểtạm định nghiã như sau: “Văn Minh là một phần của Văn Hóa, đặc biệt

là tình trạng tiến bộ của con người trong phạm vi kỹ thuật và những cảitiến đời sống vật chất”

Hàng ngày chúng ta vẫn thường nghe nói đến hai tiếng hiện đại Trên báo chí thời sự, trong các văn kiện chính trị cụm từ “quá trình côngnghiệp hoá hiện đại hoá” hoặc “sự nghiệp công nghiệp hoá hiện đại hoá”thường được nhắc lại với một nội dung xác định Hiện đại ở đây đượchiểu là trình độ của những nước tiên tiến trên thế giới, và hiện đại hoá làđưa sự phát triển của xã hội ta lên một bước làm cho chúng ta khôngthua kém những nước đó Đây chính là nghĩa thông thường nhất của haichữ hiện đại

Cuốc sống văn minh, hiện đại cuốn theo đời sống ngày một đượcnâng cao, thích nghi với tốc độ phát triển chóng mặt đòi hỏi con ngườiluôn phải làm mới mình, hòa nhịp vào guồng quay vội vã của cuộc sống.Các đô thị, lớp trẻ được sống trong một đời sống tiện nghi với nhiềuluồng thông tin đa chiều Nhịp sống từ “điệu ngâm” của nông nghiệp -nông thôn trước đây đã chuyển sang “điệu nói” của đời sống côngnghiệp - đô thị Họ trở thành đại diện cho một lực lượng sống hối hả,năng động, nhạy cảm và đầy hoài nghi, cô đơn; một mặt mạnh mẽ nhưngmột mặt cũng yếm thế và dễ gục ngã nếu không tìm thấy được cái

“tôi”của chính mình Cuộc sống đô thị gắn liền với những cao ốc đầykiêu hãnh, những siêu thị, nhà hàng mọc lên như nấm, số lượng "đại gia"ngày càng nhiều, thậm chí có người mua được máy bay riêng! Đó lànhững điều mà cách đây vài thập kỷ, chẳng ai dám mơ tới Có một thời,nhiều người trong chúng ta mong muốn cháy lòng: Đến ngày kết thúcchiến tranh chỉ còn dốc sức xây dựng, con đường dựng xây ấy sẽ trảithảm đầy "hoa thơm, cỏ lạ" Tuy nhiên, sau 30 năm hoà bình thống nhất,

ta mới thấm thía những câu chữ: Trận địa mới, chiến trường mới khôngphải là "hoa thơm, cỏ lạ", lúc thanh bình mới bộc lộ tính đố kỵ, ghenghét, và nhất là làn gió thị trường ập đến, họ có thể biến tình thành tiền.Tiền làm cho lý trí con người người trở nên mù quáng, đánh mất nhâncách và sự văn minh bỗng bị biến tướng thành mưu mô, thủ đoạn, có thể

là hơi quá "mất hết tính người" Từ cuộc sống đời thường, cuộc sốngđang đan xen giữa cái cũ và cái mới, giữa nét đẹp văn hoá dân tộc đượcduy trì, phát huy với sự ngoại nhập của văn hoá quốc tế Phấn đấu xâydựng Ứng xử văn minh, thanh lịch của mỗi người phải thể hiện ngaytrong cuộc sống hàng ngày Nếp sống văn minh đô thị và ứng xử văn hóaphải đi liền theo đà phát triển của các đô thị Đô thị hóa là một quá trìnhđòi hỏi con người phải chuyển động đồng bộ Khi nơi nào đó muốn đôthị hóa, thì nơi ấy cần có một lối sống khác, một cách ứng xử văn hóakhác, thậm chí khác hẳn với lối sống, với nếp ứng xử văn hóa trước đây

Đã đi qua thời thiếu cơm ăn áo mặc, từng ngày chắt chiu từngđồng để đủ nuôi cuộc sống gia đình Thời buổi kinh tế thị trường người

ta chạy đua với sự phát triển của cuộc sống văn minh, tìm niềm vui giảitrí bằng nhiều hình thức, nhiều cách giải trí khác nhau Với cuộc sốnghiện đại, hệ thống khách sạn, nhà hàng mọc lên như nấm Để đáp ứngnhu cầu của con người nên tốc độ gia tăng của xã hội để đáp ứng yêu

cầu, đòi hỏi cuộc sống ngày càng cao Ở trong Cơ hội của chúa, ta thấy

cuộc sống bắt nhịp với những điều mới mẻ trở nên nhanh chóng, khẩntrương Đã đến lúc “Đàn ông đã biết bật nắp Heineken và đàn bà cũngquen với vị Coca”, cuộc sống đổi mới, thích nghi nhanh với guồng quay

xã hội Mỗi cuộc gặp gỡ không chỉ dừng lại bắt tay xã giao hay cử chỉcủa sự thân mật mà cùng ngồi chúc nhau với những ly rượu Ở trong Cơhội của chúa chúng ta bắt đầu quen dần với những tên gọi của rượu Tây,qua đó thấy được cuộc sống hiện đại, hòa nhịp với cuộc sống tây hóa.Những tên rượu tây: Ararate, Martel hay rượu Johny walker, RemyMartin, chai Gordon…hay những gói thuốc mang tên Hộp Cigar, Dunillbao đỏ, Marlboro,…không còn xa lạ trong cuộc sống Nhu cầu giải tríngày càng được quan tâm, những môn thể thao quý tộc như tennis cũngđược Nguyễn Việt Hà mô tả: “Những đàn ông, đàn bà ngồn ngộn sự giàusang mặc bộ đồ tennis trắng Hoặc đang uống bia, hoặc đang chơi bóng”

Như một luồng gió mới thổi vào đời sống nhân dân, thích nghi dầnvới những tiện nghi, hiện đại, con người dần tiến đến với sự xa hoa của

cuộc sống, thể hiện rõ ở trong Cơ hội của chúa: “Hội trường Bộ ngoại

giao sáng rực đèn Buổi dạ hội do Chi đoàn thanh niên tổ chức nhânngày thành lập ngành Tinh hoa giới trẻ của lớp thượng lưu mới tập vềđây Lộng lẫy và sang trọng Gần 80 phần trăm người giàu của Hà Nội.Bãi xe ngập đầy những ô tô và mô tô đời mới với những mác đọc run rẩylưỡi Nó là nỗi khát thèm của các Hoàng tử bán quần áo Hàng Đào vàcác Công chúa phở phố Bà Triệu.” Cuộc sống thủ đô mang hương vịriêng, nét đặc trưng riêng của người Hà Nôi Chúng ta vẫn thường nghenói đến “thanh lịch như người Hà Nội”, khi đọc đến tác phẩm”Cơ hộicủa chúa”, Nguyễn Việt Hà luôn chịu khó tìm tòi, đi sâu vào vẻ đẹp nằmsâu trong hồn của phút tĩnh lặng mang dáng dấp Hà Nội “Lại sắp đến tếtrồi Mùa xuân năm nay thanh niên Hà Nội trông đẹp hẳn ra Những cậucon trai dong dỏng trong bộ đồ thời thượng khoác vai bạn gái, những cô

bé xinh như mơ quần thụng áo lửng mác Nhật hoặc Thái nhún nhảy đicạnh người yêu” Cuộc sống đang ngày một thay da đổi thịt, guồng quayvới nhịp sống hối hả, những lớp thanh niên đang làm mới mình để thíchnghi với cuộc sông hiện đại, tân tiến.

Nhân vật trong Cơ hội của chúa được lột tả những nét chân thực,

tính cách được bộc lộ rõ qua từng trang viết Nhân vật thành thị nênđiểm nhấn đi sâu vào những nét tính cách mang đậm kiểu cách của thànhthị Mức sống của con người thành thị càng tôn lên nét phong cách cánhân của mỗi người Lần đầu tiên đặt chân vào căn biệt thự xây từ thờiPháp, Hoàng đã thấy được cách bố trí căn phòng của Bình toát lên vẻthượng lưu trí thức, tiện nghi trong phòng sang trọng, ở đây toát lên giàusang “Tủ rượu của Bình đẹp, đa phần là những chai đang uống dở Nóchứng tỏ chủ nhân rất có gu chứ không đơn thuần chỉ để trang trí nội thấtnhư nhiều nhà giàu mới nổi Bình mở tủ lấy chai nửa lít của Ba Lan, cổchai thắt gợi cảm, song rượu dập dềnh lúc lắc một nhành cỏ Bình rótđầy hai ly pha lê Tiệp chân cao…” Gặp nhau không chỉ ngồi trò chuyệncùng ấm nước trà dân dã, mà ở thời buổi này phải dùng đến rượu tây đểdẫn dắt câu chuyện và để trải lòng ra thoải mái hơn Qua gu dùng rượucủa Bình thấy được cuộc sống vương giả của nững người thời hiện đạilúc bấy giờ, rượu không phải để bày biện cho đẹp mắt, mà rượu dùng đểtiếp khách, tiếp đúng người, đúng từng loại rượu

Cuộc sống càng phát triển, nhu cầu đòi hỏi cuộc sống ngày càngcao, kéo theo sự gia tăng của hệ thống nhà hàng, khách sạn, sàn nhảy.Giữa các cuộc gặp gỡ để trò chuyện, tâm tình, trao đổi buôn bán hay bànbạc vấn đề xung quanh cuộc sống thì điểm gặp của họ là những nơi sangtrọng và để được thấy mình đang được chiều chuộng bởi cách phục củanhân viên Con người thành thị bắt đầu quen dần với lối sống hiện đại,

họ bắt nhịp với guồng quay của cuộc sống “Người giàu Hà Nội bắt đầu

bỏ tiền xây nhà Giá đất lên theo giờ Những mảnh đất hoang dọc đê YênPhụ, từ Nghi Tàm tới Quảng Bá, trước đây chó ỉa rông bây giờ đôngnghịt người chen nhau mặc cả Những quý ông quý bà năm ngoái cònchạy xích lô, đánh xe thồ mặc vỏ áo bong trần đi dép nhựa sứt quai giờđây nhờ tiền bán đất, sắm giầy tây rủ nhau ra Tiến Thành may đo com lê.Giới thượng lưu có tiền Hà Nội kết nạp thêm nhan nhản trọc phú.” Đờisống càng phát triển, đáp ứng nhu cầu sống ngày càng cao, tốc độ giatăng đến chóng mặt, đòi hỏi thích ứng với thị trường lúc bấy giờ Xungquanh đường phố mở rộng ra, lộ diện những căn nhà cao tầng với nhữngtiện nghi hiện đại Giá đất bắt đầu sôi động theo nhịp sống hối hả củathành thị, đất tăng lên từng ngày, từng giờ, những mảnh đất trước đây ởnhững vị trí không ai nhìn ngó, giờ đây sốt lên theo thời gian, ngườitranh nhau mặc cả Từ những người dân nghèo, nhờ vào sự trao đổi,buôn bán đất đã được đổi đời Giới thượng lưu Hà Nội lại được thêm vàodanh sách những nhà trọc phú.

Phố là một tiểu thuyết của nhà văn Chu Lai nói về cuộc sống của

những người Hà Nội giai đoạn đầu đổi mới (đầu những năm 1990) Anh

đã dựa trên truyện ngắn "Phố nhà binh" viết năm 1991 để viết tiểu thuyết

"Phố" một năm sau đó "Phố" được coi là một trong những tác phẩm đặc sắc

nhất của Chu Lai viết về cuộc sống của những người bộ đội thời hậuchiến Phố Lý Nam Đế, Hà Nội bây giờ người ta ít gọi tên như theo têntác phẩm mà thay vào đó gọi nó là ''phố nhà binh'' " Tất nhiên căn phốdài ước chừng một ngàn hai trăm thước này có tên đàng hoàng, tên họmột ông vua chói sáng thuở đầu dựng nước hẳn hoi nhưng lâu này thiên

hạ quen miệng chỉ gọi là Phố Lính, Phố Nhà Binh cho khỏi lẫn vớinhững khu phố dân sự khác Phố chạy thẳng thớm, không có ngã tư ngãnăm, số nhà bên trái nhiều gấp đôi số nhà bên phải, vỉa hè lát gạch rộngrãi, mùa đông kín gió, mùa hạ lá cành giao tán trên cao tạo thành một

hành lang rượi mát, rất mê hoặc những bước chân, những vành xe đạp,

xe máy làm bụi từ mọi vùng nắng nóng lảng vào Mặt đường hẹp, ít ổ gà,chỉ khi nào chợt nghe một vành xích lô bật nảy lên, người ta mới khẽphàn nàn: "Chán mớ đời! Đường sá cũ rích, sao lại lắm nắp cống trôi lênđến thế?" Phố nhà binh đang vặn mình răng rắc để manh nha hóa thânthành một khu phố như mọi khu phố đời thường Người nhà binh cũng tựphá vỡ mọi mặc cảm, cao kiến và định kiến, vị thế cố hữu của mảnh giáptrụ quân phục, quân hàm, gia phong gia phả để gắng gỏi hòa nhập đượcvào dòng đời đang cuồn cuộn chảy ngoài kia, ngõ hầu mong tìm đượccuộc sống khả dĩ còn gọi được là cuộc sống ".Trong Phố của Chu Laiđược tả cận nét : “Phố chừng một cây số, nằm phía đông Thành cổ HàNội, bắt đầu từ vườn hoa Vạn Xuân Đây cũng là phía sau lưng của khuquân đội nên hầu như cả phố, cư dân đều mang áo lính” Cuộc sống của

sự nhàn hạ, thảnh thơi, nhẹ nhàng như tính cách của người Hà Nội xưa

ẩn hiện trong tiểu thuyết Phố, ở nhân vật ông cụ - bố của Thảo ta thấysuy nghĩ đậm tư chất người lính, quan niệm ở đời cốt chữ Nhàn, tiền hưucộng với tiền bán cà phê cũng tạm đủ sống Sáng ra vườn hoa tập mấybài dưỡng sinh, chiều đi câu lạc bộ làm mấy ván cầu lông, tối về rủ bạngià chơi tổ tôm, thế là thảnh thơi, không ham hố gì những thú vui khác.Một thời xông pha trận mạc, bây giờ cuộc sống hoà bình, họ tìm chomình những phút thảnh thơi, chiêm nghiệm và hưởng thụ cuộc sốngbằng cái nhìn đời qua lăng kính chữ Nhàn Nhàn để sống yêu đời, đểthấy cuộc đời mình đang hưởng thụ nó từng giây từng phút, không bỏ lỡ,

bỏ phí chút thời khắc nào trong cuộc sống Bên cạnh cuộc sống thầmlặng ấy, cuộc sống đô thị có những hào quang của ánh đèn thành phố,xung quanh các dãy phố là các biển đề tên Tây Nhật, tên Tàu,…và cáctoà nhà hai tầng, ba tầng thậm chí bốn tầng theo kiểu gô tích, kiểu hiệnđại tiếp tục ra đời Các hàng cây xà cừ có tuổi thọ hàng trăm năm không

còn chiếm địa vị độc tôn chiều cao và các biển hiệu doanh trại không cònchiếm ưu thế màu đỏ Tất cả đan xen, láo nháo hoà nhập vào nhau Cáisang trọng được đặt bên cái bình dân, cái hiện đại nằm chen với cái cổđiển…Tạo nên những nét phá cách trong khuôn mẫu không có sẵn củacuộc sống thành thị

Tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng đưa ta đến vùng miền Bắc những năm

1980 và đầu những năm 1990, đất nước đang chuyển mình để bước vàothời kỳ đổi mới Ngổn ngang mâu thuẫn giữa tốt - xấu, thiện - ác, lýtưởng - thực dụng và nhiều nghịch cảnh trớ trêu trong gia đình, khuphố và ngoài xã hội Bên cạnh đó ta thấy rõ cuộc sống mới của nhữngcon người mới như: Gù, Hạnh, Bình, ông Tiến sĩ hay Bà Còng Mỗi sốphận mỗi cảnh đời khác nhau, nhưng ở họ đều toát lên sự cầu tiến để hoànhập với cuộc sống mới

Cuộc sống ở trong tiểu thuyết Cõi tiền, cho ta thấy cuộc sống trù

phú của những tầng lớp nhiều tiền, có chức quyền Cuộc sống của họ làkiềm tiền và hưởng thụ cuộc sống một cách sung sướng Họ xây dựnghẳn một trang trại, tìm thú vui điền viên., xây dựng hẳn tòa kim miếu, rađời trang trại Hồn Việt “Trang trại chia làm bốn khu chính Tính từ cổnglớn trở vào, bên trái là khu vui chơi, gồm vườn thú, xiếc thú, tàu lượn,trượt nước, tắm suối lạnh, nước nóng…Có đủ món ăn Việt, Tàu, Tây, từgiun dế, sâu bọ, tổ yến đến vàng, bạc thật…” Ngay hôm khánh thànhKim Miếu, đã làm cho ta choáng váng trước cuộc sống dư dả đến nhưthế, khách mời đông, toàn những tầng lớp sang trọng và quý phái Đếnnhững món ăn mang những cái tên thật là đến món ăn bằng vàng thật.Ngay ở đầu tác phẩm, đã đưa ta đặt chân đến với cuộc sống dư giả của

giới thượng lưu Hà Thành trong tác phẩm Cõi tiền.

2.1.2 Ước vọng đổi mới cuộc sống

Xuất bản lần đầu năm 1999, Cơ hội của Chúa của Nguyễn Việt

Hà đã tạo ra một cuộc tranh luận sôi nổi trên những diễn đàn văn học.Khen cũng nhiều mà phê phán thì cũng không hề ít Tuy nhiên, gạt tất cả

những điều đó sang một bên, cho đến ngày hôm nay, Cơ hội của Chúa

vẫn sống cùng độc giả và vẫn khiến người đọc ngỡ ngàng bởi những vấn

đề của cuộc sống đặt ra trong cuốn tiểu thuyết

Truyện bắt đầu với nhân vật chính tên Hoàng, một anh cựu sinhviên xuất sắc trường Tổng hợp thất nghiệp, nghiện rượu, ra sân bay đón

em trai là Tâm vừa đi xuất khẩu lao động ở Đức trở về Ta cần biết rằng,

Cơ hội của Chúa được viết từ năm 1989 đến năm 1997 Dựa vào bối

cảnh được tả thì có thể đoán rằng thời gian truyện diễn biến cũng nằmtrong khoảng này Nói chung, cốt truyện tuy khá nhiều chi tiết nhưng tạocảm giác vụn vặt hơn là phức tạp, với những mối quan hệ chồng chéo, đachiều Hoàng như đã nói có một cậu em trai tên Tâm, có một cô ngườiyêu tên Thủy, lại có một cô bạn thân tên Nhã Chính từ những nhân vậtnày các mối quan hệ, hận thù, yêu đương, bạn bè, ân oán… lại tõe ra nhưnan quạt, các lớp nhập nhòa vào nhau, dàn trải, như một thế giới vô tận,hỗn tạp Câu chuyện phản ánh tương đối rộng về đời sống của giới trẻ tríthức Hà Nội thời kì ấy với thói “học làm sang”, một vài phi vụ buôn lậu,chuyện con ông cháu cha,… và nhất là tôn giáo Trong tác phẩm lặp đilặp lại tư tưởng chủ đạo mà tác giả dùng để dẫn dắt câu chuyện của mình:“Sự cùng quẫn cuối cùng của con người đấy là cơ hội của Chúa.” –Kinh Thánh

Tâm và Lâm đều muốn thay đổi cuộc sống bằng cuộc cách mạnglàm thay đổi cuộc đời mình Với Lâm cái cơ hội mà anh ta khát khaomong mỏi từ thời sinh viên, Châu Âu là thiên đàng để lột xác, anh ta sẽthoát khỏi sự nghèo và sự hèn Đến khi trở về nước Lâm đã có bằng tiến

sĩ nước ngoài ở trong tay Còn Tâm không an phận cuộc sống ở nơi đấtnhà mà anh muốn thay đổi vận mệnh cuộc sống của mình với miền đấthứa nơi phương tây và Tâm đã ít nhiều làm được điều đó, khi trở vềnước Tâm đã có ít vốn trong tay, đã sửa sang lại căn nhà khang tranghơn và có một số vốn khá để có thể làm ăn Cơ hội của Chúa với nhữngkhái quát tài tình, là sự khẳng định chân giá trị cuộc sống thời đại mới.Biết bao bon chen, kỳ thị, cùng biết bao ước mơ khát vọng cao đẹp đượcbày tỏ nhưng cái tài của nhà văn là đằng sau những sự kiện, những éo lecủa số phận, không thấy sự bình phẩm của tác giả mà Nguyễn Việt Hàdành khoảng lặng ấy cho chính độc giả Văn chương đích thực là vănchương để lại dấu ấn trong lòng người đọc Và với lối viết mới - để tựnhân vật bộc lộ mình, đặc biệt là nội tâm, nhân cách, nhà văn đã khiếncho những vấn đề tưởng như khô khan, những sự kiện tưởng như rời rạctrở nên sống động, có hồn Đằng sau đó vẫn là ý nghĩa nhân văn, là tìnhyêu cuộc sống, khát vọng sống chân chính mà nhân vật Hoàng đã đượcnhà văn gửi gắm không ít ý tưởng Độc đáo, mới lạ không chỉ ở nội

dung, Cơ hội của Chúa còn gây ấn tượng ở nghệ thuật văn chương tài

tình, khéo léo của nhà văn Bạn hãy đọc cuốn tiểu thuyết này, biết đâutrong những nhân vật, những tính cách, sự kiện muôn hình vẻ ấy bạn lạitìm thấy đâu đó bóng dáng của chính mình và đó chính là sức tác độngcủa cuốn tiểu thuyết bình dị nhưng vô cùng ý nghĩa này

Một cuốn sách có độ dày chỉ khoảng hơn 500 trang, với sự phongphú của các chủ đề - tình yêu, tình bạn, tình anh em; các lĩnh vực - tôngiáo, chính trị, kinh tế, văn hóa; các tầng lớp xã hội - thị dân, công chức,lãnh đạo, trí thức, buôn lậu Cuốn sách được đông đảo độc giả yêu thích

vì tính hiện thực, triết lý và sâu sắc của nó Đó là cả một xã hội ViệtNam những năm đổi mới Tác giả đã đem đến cho bạn đọc bức tranhsống động cùng những cảm nhận mới về giới công chức Việt Nam hiện

đại Thời đại công nghiệp thật muôn màu và con người bươn chải trong

đó cũng muôn vẻ, không ai giống ai, và cơ hội mỗi người mỗi khác.Nguyễn Việt Hà đã dựng nên những nhân vật mang tính khá điển hìnhnhư Hoàng, Bình, Tâm, Lâm, Sáng, Nhã…Mỗi người được khắc hoạ đầy

đủ về tính cách, thế giới nội tâm đặc biệt là chí hướng Mỗi người cóquan điểm sống riêng Người thì xu thời, người ngay thẳng, người sốngbằng lý trí, người sống bằng tình cảm … tất cả góp phần tạo nên bản

chất, hiện thực của đa số giới trẻ ngày nay Cơ hội của Chúa với những

khái quát tài tình, là sự khẳng định chân giá trị cuộc sống thời đại mới.Biết bao bon chen, kỳ thị, cùng biết bao ước mơ khát vọng cao đẹp đượcbày tỏ nhưng cái tài của nhà văn là đằng sau những sự kiện, những éo lecủa số phận, không thấy sự bình phẩm của tác giả mà Nguyễn Việt Hàdành khoảng lặng ấy cho chính độc giả Văn chương đích thực là vănchương để lại dấu ấn trong lòng người đọc Và với lối viết mới - để tựnhân vật bộc lộ mình, đặc biệt là nội tâm, nhân cách (phần nhiều quanhật ký của họ), nhà văn đã khiến cho những vấn đề tưởng như khôkhan, những sự kiện tưởng như rời rạc trở nên sống động, có hồn Đằngsau đó vẫn là ý nghĩa nhân văn, là tình yêu cuộc sống, khát vọng sốngchân chính mà nhân vật Hoàng đã được nhà văn gửi gắm không ít ý

tưởng Độc đáo, mới lạ không chỉ ở nội dung, Cơ hội của Chúa còn gây

ấn tượng ở cách tả thực đến tài tình của nhà văn, ở trong tác phẩm, mỗicon người tìm thấy đâu đấy bóng dáng của mình trong đó

Phố được viết với giọng kể đều đều nghiêm túc như một thước

phim chính luận quay chầm chậm, góc quay lia hết các ngả, các ngócngách của các gia đình trong khu phố Không phô trương, màu mè,không bi tráng, lãng mạn, không thô tục, phố lính là nơi tập hợp nhữngngôi nhà nhà binh, những giao tranh của giá trị cũ- cái truyền thống vàcác giá trị mới trong thời buổi đất nước mới mở cửa chuyển mình từ cơ