Copy of cam hung hoai co trong tho nguyen traida sua

Nghiên cứu cảm hứng hoài cổ trong thơ Nguyễn Trãi sẽ hiểu thêm lí tởng chính trị - xã hội, lí tởng thẩm mĩ của một trong những nhà thơ lớn nhất Việt Nam thời trung đại, và một trong nhữn

Mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Nguyễn Trãi là ngời anh hùng suốt đời mang hoài bão lớn đợc đem tài năng cống hiến cho nớc, cho dân Nguyễn Trãi đồng thời là nhà văn lớn, nhà thơ lớn đã để lại một di sản văn chơng đồ sộ với những kiệt tác trên nhiều thể

loại Riêng thơ còn lại đến ngày nay bao gồm thơ chữ Hán trong ức Trai thi tập

và thơ chữ Nôm đợc tập hợp trong Quốc âm thi tập.

Thơ Nguyễn Trãi là tâm hồn Nguyễn Trãi, là nơi thi nhân giãi bày nỗi lòng của mình “Đã 600 năm rồi, dẫu đến 6000 năm qua nữa, dễ gì ngời muôn sau hiểu đợc ngời muôn xa” [7,9]

1.2 Thơ Nguyễn Trãi, đặc biệt thơ Quốc âm phần lớn đợc viết ở cuối đời, khi tác giả đã trải qua những năm tháng gian khổ, oanh liệt và có cả những điều bất nh ý Bởi vậy bên cạnh cảm hứng yêu nớc, t tởng nhân nghĩa, chủ nghĩa nhân văn, tinh thần nhân đạo…, thấm đẫm trong các trang thơ còn là cảm hứng hoài cổ

1.3 Nghiên cứu cảm hứng hoài cổ trong thơ Nguyễn Trãi sẽ hiểu thêm lí tởng chính trị - xã hội, lí tởng thẩm mĩ của một trong những nhà thơ lớn nhất Việt Nam thời trung đại, và một trong những nhân cách đẹp đẽ nhất thời quá khứ góp phần hiểu thêm những nội dung phổ biến của thơ trung đại và những nội dung cá biệt của cảm hứng này ở thơ Nguyễn Trãi

2 Lịch sử vấn đề

Nguyễn Trãi là một thi hào kiệt xuất, có vị trí đặc biệt trong nền văn học trung đại Việt Nam Nhiều công trình của giới nghiên cứu, phê bình về Nguyễn Trãi trên nhiều phơng diện khác nhau đã khẳng định tầm vóc và những đóng góp

vĩ đại của ông trong nền văn hoá - văn học dân tộc Trong phạm vi quan tâm của

đề tài và giới hạn của t liệu bao quát đợc chúng tôi xin điểm lại một số vấn đề cơ bản sau

2.1 Hoài cổ là một trong những cảm hứng cơ bản góp phần làm nên đặc trng thi pháp của nền văn học cổ - trung đại, thể hiện t tởng, quan niệm thẩm mĩ của con ngời trung đại Trong thơ Nguyễn Trãi, đây là một ngồn cảm hứng nổi bật và đặc sắc Tuy nhiên cảm hứng hoài cổ mới chỉ đợc đề cập đến ở một vài khía cạnh trong hai tập thơ riêng biệt

Trong những công trình về Quốc âm thi tập các tác giả đã đi vào khai thác

trên các phơng diện từ nội dung, t tởng đến hình thức nghệ thuật của tập thơ,

trong đó cảm hứng hoài cổ cũng đã đợc đề cập trong một số công trình sau: Đọc

Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi trong sách Bình luận các nhà thơ cổ điển Việt Nam (Nxb Trẻ 2006) của Xuân Diệu; Các bài: Một vài nét về con ngời Nguyễn Trãi qua thơ Nôm của Hoài Thanh, Thiên nhiên trong thơ Nguyễn Trãi của Nguyễn Thiên Thụ, Cảm quan mùa xuân trong thơ Nôm Nguyễn Trãi của Nguyễn Hữu Sơn đều đợc in trong sách Nguyễn Trãi về tác gia và tác phẩm

(Nxb Giáo dục, 2007)

Nhóm bài viết này đã đề cập đến một số khía cạnh của cảm hứng hoài cổ

trong Quốc âm thi tập Xuân Diệu khi bình luận về vẻ đẹp nhân cách, tâm hồn

Nguyễn Trãi đã phát hiện ra con ngời Nguyễn Trãi “bâng khuâng tiếc tuổi trẻ” bởi “khi tuổi trẻ qua rồi phải lỡ bao nhiêu ớc hẹn tốt lành” [6, 40] Cũng nh vậy, Hoài Thanh trong khi chỉ ra nét riêng trong con ngời Nguyễn Trãi qua thơ Nôm cũng nhận thấy nỗi niềm tiếc nuối của Nguyễn Trãi đối với tuổi trẻ của mình Nguyễn Thiên Thụ, Nguyễn Hữu Sơn đi vào khai thác cảm hứng thiên nhiên, mùa xuân trong thơ Nguyễn Trãi, đã khẳng định vẻ đẹp của thiên nhiên, mùa xuân nh một nguồn mĩ cảm, một biểu tợng của chân- thiện- mĩ có thể “thanh lọc tâm hồn con ngời” Đồng thời các tác giả cũng chỉ ra đợc thiên nhiên, mùa xuân trong cảm nhận về thời gian của Nguyễn Trãi còn gắn với một nỗi lo về thời gian, về hạnh phúc đang đi qua, gợi lên trong lòng thi nhân bao nỗi niềm tâm sự

Đó là “niềm tâm sự vừa trân trọng vừa luyến tiếc thời gian, luyến tiếc tuổi trẻ” [41,638], là “tâm trạng lo âu của con ngời đứng trớc buổi chiều xế bóng” [41,788] Mặc dù các tác giả đã đề cập đến một số biểu hiện của cảm hứng hoài

cổ, tuy nhiên đó mới chỉ là những khía cạnh cha đầy đủ và hầu hết cảm hứng hoài cổ đợc chỉ ra nh một ý nhằm dẫn dắt, làm rõ nội dung, cảm hứng khác trong thơ Nguyễn Trãi

Giá trị của Quốc âm thi tập trong nền văn học ngày càng đợc khẳng định.

Sức hút của tập thơ không chỉ hấp dẫn với các chuyên gia, học giả, các nhà lí luận, phê bình mà còn trở thành đề tài nghiên cứu của nhiều luận văn, khoá luận trong các trờng cao đẳng, đại học Liên quan đến đề tài, đáng chú ý là hai khoá

luận tốt nghiệp Hình tợng ẩn sĩ trong Quốc âm thi tập (Nguyễn Trãi) của sinh viên Phạm Thị Thành, trờng ĐH Vinh, 2005 và Cảm hứng hoài cổ trong Quốc

âm thi tập của Nguyễn Trãi của sinh viên Phạm Thị Hiền, trờng ĐH Vinh, 2006.

Sinh viên Phạm Thị Thành đã xem xét hình tợng ẩn sĩ trong mối liên hệ với quá khứ qua những hồi cố về quê nhà, về hình ảnh vua và cái nhìn về những cổ nhân

Trung Hoa Với khoá luận Cảm hứng hoài cổ trong Quốc âm thi tập, tác giả

Phạm Thị Hiền đã xác định rõ hơn những biểu hiện của cảm hứng hoài cổ trong tập thơ trên ba phơng diện: Nguyễn Trãi viết về tuổi trẻ của mình, viết về các

nhân vật Việt Nam trong quá khứ, và viết về các nhân vật trong lịch sử Trung Hoa Qua đó, bớc đầu tác giả đã lí giải đợc căn nguyên trực tiếp từ cuộc đời nhà thơ ảnh hởng đến cảm hứng này: “Có lẽ cũng nên tìm nghe tiếng nói của ngời xa cả trong những cảnh đời không thuận Mà phần lớn thơ Nôm Nguyễn Trãi đợc viết ra từ cảnh đời nh thế ( ) Và để tìm cho mình một sự an ủi, Nguyễn Trãi đã

tìm lại với quá khứ, một quá khứ hào hùng Trong Quốc âm thi tập ta bắt gặp

một nỗi niềm hoài cổ, một sự quay đầu nhìn lại” [14,69] Có thể nói, hai khoá luận đã có ý thức xem xét cảm hứng hoài cổ ở tập thơ trong tính hệ thống của vấn đề Tuy nhiên khoá luận cha hệ thống đợc cơ sở hình thành và phát triển của cảm hứng này trong văn học trung đại nói chung và thơ Nguyễn Trãi nói riêng

Đây chính là những khơi gợi cho chúng tôi trong việc hình thành luận điểm

2.2 Về thơ chữ Hán Nguyễn Trãi, các thi nhân, học giả xa khi bàn về văn chơng ức Trai thì đều xem xét đánh giá tập thơ này Bởi truyền thống văn học xa quan niệm văn chơng chữ Hán mới là thứ văn chơng cao nhã, thể hiện cốt cách

thanh cao của thi nhân Hàng loạt các bài thơ xớng hoạ, các lời đề tựa cho ức Trai thi tập đã khẳng định ý nghĩa của tập thơ trong đời sống văn học xa Và chặng đờng nghiên cứu ức Trai thi tập do vậy cũng là một lịch sử dày dặn và đồ

sộ Cảm hứng hoài cổ trong tập thơ cũng đã đợc nhắc tới trong các bài viết của

các nhà nghiên cứu GS Nguyễn Huệ Chi trong bài viết: Niềm thao thức lớn trong thơ Nguyễn Trãi (Trên đờng tìm hiểu sự nghiệp thơ văn Nguyễn Trãi, Nxb

Văn học 1980) đã đi sâu phân tích nỗi niềm “tiên u”, tấm lòng ức Trai luôn luôn

“băn khoăn”, trăn trở, dằn vặt trớc cuộc đời, trớc vận mệnh dân tộc và số phận nhân dân Sự vĩ đại của Nguyễn Trãi là vợt lên trên nỗi đau riêng để “nhận thức

về vai trò của mình đối với lịch sử, cảm đợc cái đẹp hùng tráng của đất nớc rộng lớn, và càng nhìn sâu vào quá khứ càng thấm thía hơn trách nhiệm của chính mình” “Nhà thơ nh đang đứng giữa bớc ngoặt của quá khứ và tơng lai mà đặt dấu hỏi với non sông, đất nớc” [55,169-170]

Trong cuốn Nguyễn Trãi về tác gia và tác phẩm do Nguyễn Hữu Sơn

tuyển chọn và giới thiệu (Nxb Giáo dục, 2007) có những bài viết liên quan đến

cảm hứng hoài cổ trong thơ chữ Hán Nguyễn Trãi nh: ức Trai thi tập những vần thơ nặng chất suy t của Trơng Chính; Hồn thơ Nguyễn Trãi của Đức Mậu; Thơ chữ Hán của Nguyễn Trãi của Tôn Quang Phiệt; Anh hùng và cảm quan anh hùng qua thơ văn Nguyễn Trãi - Bùi Duy Tân; Hồ Quý Ly qua thơ văn Nguyễn Trãi (Bùi Duy Tân); Nguyễn Trãi và đề tài thiên nhiên trong dòng văn học yêu nớc Việt Nam của GS Đặng Thanh Lê Các tác giả đã chỉ ra đợc một số biểu

hiện của cảm hứng hoài cổ trong thơ Nguyễn Trãi Trơng Chính và Đức Mậu

phân tích hồn thơ thao thức, đậm chất suy t và nỗi xót xa của tác giả trớc cảnh quê hơng bị tàn phá, trớc những vấn đề của thời đại, của dân tộc cũng nh sự đổ

vỡ của lí tởng trớc thực tại phũ phàng Từ đó đã đa nhà thơ “nhìn về quá khứ mà suy ngẫm chuyện đời”, “tởng nhớ mà tìm về làng cũ” hay đắm mình trong cảnh trí non sông, đến với các di tích lịch sử “nơi từng ghi dấu chiến công của dân tộc thuở trớc” [41,472 - 488] Nhng “Nguyễn Trãi “hồi đầu” là hớng về quá khứ để nói về tơng lai chứ không hoài vọng” [41,573] Các tác giả Tôn Quang Phiệt, Bùi Duy Tân, Đặng Thanh Lê trong các bài viết của mình lại nhận thấy cảm quan về ngời anh hùng trong thơ Nguyễn Trãi Đó là “niềm cảm khái về sự nghiệp của ngời anh hùng trên dòng vận động của thời gian và trong mối quan hệ với cuộc sống, Nguyễn Trãi dờng nh đã thấy bi kịch của ngời anh hùng trong xã hội cũ” [41,540] “Đấy chính là những cảm xúc sâu sắc có tính chất truyền thống về sự

đối lập giữa cái vĩnh hằng của thiên nhiên của vũ trụ và cái hữu hạn của con ng -ời” [41,802]

2.3 Nh vậy, dù cha đi sâu nghiên cứu cảm hứng này, nhng các tác giả cũng đã có những phát hiện và đồng cảm với nhà thơ trong nỗi niềm hoài cổ Tuy nhiên cho đến nay cha có một công trình nghiên cứu đầy đủ, hệ thống về cảm hứng hoài cổ trong thơ Nguyễn Trãi, mặc dầu nó đợc thừa nhận nh một cảm hứng đậm nét trong thơ ông Đề tài của chúng tôi có thể xem là sự phát triển trên

ý tởng và gợi mở của ngời đi trớc

3 Mục đích nghiên cứu.

- Nhận thức đợc cơ sở triết học, cơ sở lịch sử - xã hội và những nhân tố thuộc cuộc đời Nguyễn Trãi làm nảy sinh cảm hứng hoài cổ trong thơ của tác giả

- Làm rõ nội dung chủ yếu của cảm hứng này và quan hệ của nó với các cảm hứng chủ đạo khác trong thơ Nguyễn Trãi

- ở mức độ nhất định, đối sánh cảm hứng hoài cổ trong thơ Nguyễn Trãi với cảm hứng hoài cổ trong thơ một vài tác giả Việt Nam thời trung đại

4 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn khảo sát cảm hứng hoài cổ trong thơ Nguyễn Trãi ở 2 tập thơ:

Thơ chữ Hán bao gồm 99 bài trong ức Trai thi tập và thơ chữ Nôm bao gồm 254 bài trong Quốc âm thi tập in trong Nguyễn Trãi hợp tuyển thơ do Gia Dũng biên

soạn, Nxb Hội nhà văn, Hà Nội, 2009

5 Phơng pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phơng pháp nghiên cứu văn học phổ biến nh: Thống

kê, phân loại, phân tích, tổng hợp, so sánh - đối chiếu

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 3 chơng:

Chơng 1: Cảm hứng hoài cổ trong thơ của nhà nho Việt Nam Cơ sở của cảm hứng hoài cổ trong thơ Nguyễn Trãi

Chơng 2: Những nội dung chủ yếu của cảm hứng hoài cổ trong thơ Nguyễn Trãi

Chơng 3: Những hình tợng và thủ pháp biểu hiện cảm hứng hoài cổ trong thơ Nguyễn Trãi

Chơng 1 Cảm hứng hoài cổ trong thơ của nhà nho Việt Nam cơ sở của cảm hứng hoài cổ trong thơ Nguyễn Trãi 1.1 Cảm hứng hoài cổ trong thơ nhà nho Việt Nam

1.1.1 Cơ sở triết học

1.1.2 Cơ sở lịch sử - xã hội

1.2 Cơ sở của cảm hứng hoài cổ trong thơ Nguyễn Trãi

1.2.1 Hoàn cảnh xã hội đơng thời

1.2.2 Những yếu tố thuộc cuộc đời nhà thơ

Chơng 2 Những nội dung chủ yếu của cảm hứng hoài cổ

trong thơ Nguyễn Trãi 2.1 Nỗi niềm nuối tiếc tuổi trẻ

2.1.1 Kí ức bằng thơ về thời trẻ đầy hoài bão

2.1.2 Dấu ấn tơi đẹp thuở tuổi xuân hào hoa, yêu đời

2.2 Nuối tiếc những ngày tháng gian khổ, oanh liệt của bản thân

2.2.1 Những tháng ngày hào hùng của bản thân

2.2.2 Niềm hoài cảm xót xa khi lí tởng tan vỡ

2.3 Nuối tiếc quá khứ vẻ vang của dân tộc và ngày tháng đẹp đẽ của tân triều

2.3.1 Quá khứ vẻ vang của dân tộc

2.3.2 Ngày tháng đẹp đẽ của tân triều

Chơng 3 Hình tợng và thủ pháp biểu hiện cảm hứng

hoài cổ trong thơ Nguyễn Trãi 3.1 Hình tợng

3.1.1 Hình tợng thiên nhiên 3.1.2 Hình tợng mái đầu

3.2 Thủ pháp

3.2.1 Sử dụng điển cố, điển tích 3.2.2 Thủ pháp đối lập

kết luận

1 Nguyễn Trãi là sự kết tinh cao đẹp nhất tất cả những phẩm chất của thời

đại, những tinh hoa của dân tộc.ở ông, ta không chỉ bắt gặp một nhân cách anh hùng mà còn là một nhà thơ lỗi lạc có nhiều đóng góp cho nền văn học dân tộc Thơ Nguyễn Trãi là tiếng nói tâm hồn Nguyễn Trãi trớc cuộc đời gắn bó máu thịt với vận mệnh dân tộc và số phận nhân dân Tác phẩm của ông có những

giọng hùng tráng thể hiện hào khí của thời đại, lại có cả những giọng tâm tình của con ngời luôn thao thức, suy t về nỗi thăng trầm của cuộc đời Và chính từ những cảnh đời không thuận đó Nguyễn Trãi đã trở về với quá khứ trong nỗi niềm hoài cổ để tìm cho mình niềm an ủi, sẻ chia, một chỗ dựa vững chắc trớc cuộc đời

2 Hoài cổ là một nguồn cảm ứng sâu đậm, xuyên suốt trong thơ Nguyễn Trãi Đó không phải là hiện tợng lặp lại ngẫu nhiên mà đó là một “nguồn mạch” tất yếu Nó có cơ sở từ trong cội nguồn t tởng triết học, quan niệm thẫm mỹ của thơ ca cổ phơng Đông nói chung, văn học cổ Việt Nam nói riêng Đồng thời những tất yếu từ hiện thực xã hội đơng thời, từ số phận đầy thăng trầm, bất nh ý của chính cuộc đời nhà thơ đã tác động mạnh mẽ đến t tởng tình cảm của ông làm nảy sinh cảm hứng hoài cổ

3 Trở về với quá khứ, trớc hết là nhà thơ đã trở về với tuổi trẻ đầy hoài bão của ngời trí thức luôn ôm ấp sự nghiệp giúp dân cứu nớc Đó cũng là khoảng

đời thanh xuân tràn đầy lòng yêu đời, một phong cách vừa hào hoa vừa đằm thắm của ngời thanh niên trẻ tuổi

Bằng dòng ký ớc đầy xao xuyến, Nguyễn Trãi đã trở về với những tháng ngày gian khổ nhng cũng đầy hào hùng của bản thân khi “tôi hiền” gặp “chúa thánh minh” trên sự nghiệp cứu nớc cứu dân Viết về thời gian này, dòng thơ Nguyễn Trãi thật hào hùng, sảng khoái Thế nhng, niềm vui mừng cha đợc lâu thì nỗi buồn lại xâm chiếm tâm trạng nhà thơ Hoài bão của ông lớn lao là vậy nhng lại bị vùi dập bởi thực tế phũ phàng Chính thực tế ấy đã làm cho mọi mơ

-ớc, mọi hi vọng trong ông sụp đổ Niềm hoài cổ chất chứa đắng cay và chua sót

Đó thực sự là một bi kích lớn

Không tìm thấy sự đồng cảm từ cuộc sống hiện tại, Nguyễn Trãi tìm về với quá khứ hào hùng của lịch sử dân tộc, với những ngời anh hùng và những danh nhân văn hóa Đó là những bậc tiền bối, những bậc anh hùng hào kiện trong lịch sử Và chính ở đó Nguyễn Trãi đã tìm thấy sự tri âm tri kỷ tạo nên chỗ dựa tinh thần vững chắc để nhà thơ đứng vững trớc cuộc đời

4 Cảm hứng hoài cổ nh một nội dung tất yếu khiến Nguyễn Trãi tìm tới những hình tợng và thủ pháp thể hiện phù hợp Hình tợng thiên nhiên đã phát huy tác dụng trong việc thể hiện tâm trạng của nhà thơ Hình ảnh thiên nhiên vũ trụ mênh mông rộng lớn tạo ra ám ảnh về cuộc đời, số phận ngắn ngủi của con ngời, vẻ đẹp bình dị gần gũi của thiên nhiên lại mang đến cảm giác ấm áp cho con ngời muốn đợc trở về với quê cũ Cảm thức về thời gian còn đợc thể hiện trên hình ảnh về mái tóc bạc Đó chính là nỗi niềm luyến tiếc quá khứ tuổi trẻ

một đi không trở lại Đồng thời cũng cho thấy tấm lòng luôn luôn u t, trăn trở của tác giả trớc vận mệnh dân tộc và số phận nhân dân Sử dụng điển cố, điển tích và so sánh đối lập cũng là những yếu tố nghệ thuật đắc lực trong việc thể hiện cảm hứng hoài cổ trong thơ Nguyễn Trãi

5 Có thể nói hoài cổ là tâm trạng, là nỗi niềm chung của những nhà nho thời phong kiến, những con ngời bất đắc chí gặp nhiều sóng gió trong cuộc sống hiện tại Bất lực trớc cuộc sống đầy nguyệt ngã đó họ quay về với quá khứ xa xa tìm lại những giá trị truyền thống tốt đẹp, tìm lại những ớc mơ hoài bão tung hoành một thời và cũng tìm lại những ngời bạn tri âm tri kỷ, hiểu và thông cảm với nỗi đau khổ của mình mặc dù đó chỉ là những con ngời trong quá khứ xa xôi không hề tồn tại trong xã hội hiện thực này