Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong chương trình Vật lý 10

Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong chương trình Vật lý 10 Giúp học sinh phát triển toàn diện đã và đang được xem là mục tiêu hướng tới của giáo dục Việt Nam. Để thực hiện được mục tiêu ấy, giáo dục đòi hỏi phải có sự kết hợp chặt chẽ giữa cung cấp, trang bị nền tảng tri thức với thực nghiệm, giữa lí thuyết với kỹ năng thực hành. Từ xưa, người Việt từng răn dạy “Học đi đôi với hành”, có lẽ cũng là vì nhận thức được tầm quan trọng của kỹ năng đưa kiến thức lí thuyết vào thực hành trong thực tiễn. Yêu cầu ấy càng trở nên bức thiết hơn với những người làm công tác giáo dục ở thế kỷ XXI. Trong bối cảnh, thế giới nói chung, Việt Nam nói riêng đã và đang chứng kiến nhiều sự đổi mới, biến động về chính trị, xã hội, kinh tế, tri thức… Để đảm bảo sự phát triển bền vững, như một tất yếu, nước ta phải không ngừng đổi mới giáo dục nhằm nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, trang bị cho các thế hệ tương lai nền tảng văn hoá vững chắc và năng lực thích ứng cao trước mọi biến động của thiên nhiên và xã hội. Đổi mới giáo dục đã trở thành nhu cầu cấp thiết và xu thế mang tính toàn cầu. Đáp ứng yêu cầu này, ngày 26 tháng 12 năm 2018, Bộ GDĐT đã ban hành Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Chương trình giáo dục phổ thông mới hướng tới thực hiện mục tiêu “tạo chuyển biến căn bản, toàn diện về chất lượng và hiệu quả giáo dục phổ thông; kết hợp dạy chữ, dạy người và định hướng nghề nghiệp; góp phần chuyển nền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện cả về phẩm chất và năng lực, hài hoà đức, trí, thể, mĩ và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗi học sinh.” (Nghị quyết 882014 của Quốc hội). Và để thực hiện được mục tiêu ấy, Bộ GDĐT không chỉ coi trọng hoạt động cung cấp kiến thức cho học sinh mà còn chú trọng tới việc hình thành các năng lực, kĩ năng hoạt động thực tiễn cho người học. Cũng vì thế mà hoạt động trải nghiệm trở thành một hoạt động giáo dục bắt buộc trong chương trình giáo dục phổ thông 2018. Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục, trong đó, dưới sự hướng dẫn của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được tham gia trực tiếp vào các hoạt động khác nhau của đời sống nhà trường cũng như ngoài xã hội với tư cách là chủ thể của hoạt động. Qua đó, học sinh có cơ hội phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất nhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân mình. Do nhận thức đúng đắn về tầm quan trọng của việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm, mấy năm gần đây, trường THPT chuyên tỉnh Hà Giang đã rất coi trọng việc tổ chức sáng tạo hoạt động giáo dục này cho học sinh. Nhà trường nhận thấy: hoạt động trải nghiệm thực tế là con đường gắn lí luận với thực tiễn, tạo nên sự thống nhất giữa nhận thức và hành động. Và hoạt động trải nghiệm sẽ giúp nhà trường thay đổi một cách sâu sắc phương pháp dạy học nói riêng và phương pháp giáo dục nói chung, giúp nhà trường tạo ra những thế hệ học sinh có khả năng “vừa hồng vừa chuyên”, có kỹ năng, năng lực và phẩm chất cần thiết để thích ứng tốt với cuộc sống. Có thể khẳng định, ưu thế của hoạt động trải nghiệm khá nổi bật. Vì thế, thực hiện tinh thần chỉ đạo của nhà trường, bộ môn Vật lí cũng đã rất chú ý đến việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm cho học sinh. Khi tổ chức hoạt động giáo dục này, các em tham gia tiết học với tinh thần hào hứng. Ấy là lúc các em có cơ hội chủ động khám phá, vận dụng kiến thức vào thực tế, là cơ hội để các em thể hiện những năng lực nổi trội của bản thân với bạn bè. Thế nhưng, tổ chức thành công hoạt động trải nghiệm trong môn học cho học sinh không phải là chuyện dễ làm với giáo viên, với tất cả các bài học. Bởi lẽ, để tổ chức thành công hoạt động này, người dạy cần cơ sở vật chất thuận lợi, phải nắm chắc tri thức khoa học, phải linh hoạt, sáng tạo trong việc lựa chọn các hình thức trải nghiệm, phải trù tính được các tình huống có thể xảy ra khi hoạt động trải nghiệm được tổ chức…. Xuất phát từ thực tiễn này, với mong muốn từng bước tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc để tổ chức tốt hoạt động trải nghiệm cho học sinh, để chủ động đón đầu cho việc thực hiện chương trình giáo dục phổ thông 2018, chúng tôi lựa chọn vấn đề: “Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong chương trình Vật lý 10” làm nội dung tìm hiểu của sáng kiến. Hi vọng qua sáng kiến, chúng tôi có dịp trao đổi kinh nghiệm bước đầu của bản thân với đồng nghiệp xoay quanh vấn đề có ý nghĩa thiết thực này.

MỤC LỤC

SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO

TRƯỜNG THPT CHUYÊN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm cho học sinh

trong chương trình Vật lý 10

Người thực hiện: -

- Đơn vị công tác: Trường THPT Chuyên

Hà Giang, tháng 04 năm 2020

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ 1

I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1

II- NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI 2

III- KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 2

IV- PHẠM VI NGHIÊN CỨU VÀ GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI 2

V- PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2

PHẦN II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 3

I CƠ SỞ LÍ LUẬN 3

1 Khái niệm hoạt động trải nghiệm 3

2 Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm 3

3 Vai trò của hoạt động trải nghiệm 4

4 Một số hình thức cơ bản của hoạt động trải nghiệm trong dạy học Vật lí 5

5 Một số phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Vật lí 5

II THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ 6

1 Thuận lợi 6

2 Khó khăn 7

III PHƯƠNG PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 7

1 Rà soát, chọn lựa các nội dung có thể tổ chức được hoạt động trải nghiệm 7

2 Trang bị kiến thức khoa học cho học sinh 8

3 Tổ chức một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Vật lý 10 11

4 Đánh giá, rút kinh nghiệm 29

IV- HIỆU QUẢ CỦA SÁNG KIẾN 29

PHẦN III KẾT LUẬN 30

TÀI LIỆU THAM KHẢO 32

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lý do chọn đề tài

Giúp học sinh phát triển toàn diện đã và đang được xem là mục tiêu hướng tới củagiáo dục Việt Nam Để thực hiện được mục tiêu ấy, giáo dục đòi hỏi phải có sự kết hợpchặt chẽ giữa cung cấp, trang bị nền tảng tri thức với thực nghiệm, giữa lí thuyết với kỹnăng thực hành Từ xưa, người Việt từng răn dạy “Học đi đôi với hành”, có lẽ cũng là vìnhận thức được tầm quan trọng của kỹ năng đưa kiến thức lí thuyết vào thực hành trongthực tiễn

Yêu cầu ấy càng trở nên bức thiết hơn với những người làm công tác giáo dục ởthế kỷ XXI Trong bối cảnh, thế giới nói chung, Việt Nam nói riêng đã và đang chứngkiến nhiều sự đổi mới, biến động về chính trị, xã hội, kinh tế, tri thức… Để đảm bảo sựphát triển bền vững, như một tất yếu, nước ta phải không ngừng đổi mới giáo dục nhằmnâng cao chất lượng nguồn nhân lực, trang bị cho các thế hệ tương lai nền tảng văn hoávững chắc và năng lực thích ứng cao trước mọi biến động của thiên nhiên và xã hội

Đổi mới giáo dục đã trở thành nhu cầu cấp thiết và xu thế mang tính toàn cầu.Đáp ứng yêu cầu này, ngày 26 tháng 12 năm 2018, Bộ GD&ĐT đã ban hành Chươngtrình giáo dục phổ thông 2018 Chương trình giáo dục phổ thông mới hướng tới thựchiện mục tiêu “tạo chuyển biến căn bản, toàn diện về chất lượng và hiệu quả giáo dụcphổ thông; kết hợp dạy chữ, dạy người và định hướng nghề nghiệp; góp phần chuyểnnền giáo dục nặng về truyền thụ kiến thức sang nền giáo dục phát triển toàn diện cả vềphẩm chất và năng lực, hài hoà đức, trí, thể, mĩ và phát huy tốt nhất tiềm năng của mỗihọc sinh.” (Nghị quyết 88/2014/ của Quốc hội) Và để thực hiện được mục tiêu ấy, BộGD&ĐT không chỉ coi trọng hoạt động cung cấp kiến thức cho học sinh mà còn chútrọng tới việc hình thành các năng lực, kĩ năng hoạt động thực tiễn cho người học Cũng

vì thế mà hoạt động trải nghiệm trở thành một hoạt động giáo dục bắt buộc trong chươngtrình giáo dục phổ thông 2018

Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục, trong đó, dưới sự hướng dẫn củanhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được tham gia trực tiếp vào các hoạt động khácnhau của đời sống nhà trường cũng như ngoài xã hội với tư cách là chủ thể của hoạtđộng Qua đó, học sinh có cơ hội phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất nhân cách vàphát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân mình

Do nhận thức đúng đắn về tầm quan trọng của việc tổ chức các hoạt động trảinghiệm, mấy năm gần đây, trường THPT chuyên tỉnh Hà Giang đã rất coi trọng việc tổchức sáng tạo hoạt động giáo dục này cho học sinh Nhà trường nhận thấy: hoạt động trảinghiệm thực tế là con đường gắn lí luận với thực tiễn, tạo nên sự thống nhất giữa nhậnthức và hành động Và hoạt động trải nghiệm sẽ giúp nhà trường thay đổi một cách sâusắc phương pháp dạy học nói riêng và phương pháp giáo dục nói chung, giúp nhà trườngtạo ra những thế hệ học sinh có khả năng “vừa hồng vừa chuyên”, có kỹ năng, năng lực

và phẩm chất cần thiết để thích ứng tốt với cuộc sống

Có thể khẳng định, ưu thế của hoạt động trải nghiệm khá nổi bật Vì thế, thực hiệntinh thần chỉ đạo của nhà trường, bộ môn Vật lí cũng đã rất chú ý đến việc tổ chức các hoạtđộng trải nghiệm cho học sinh Khi tổ chức hoạt động giáo dục này, các em tham gia tiếthọc với tinh thần hào hứng Ấy là lúc các em có cơ hội chủ động khám phá, vận dụng kiếnthức vào thực tế, là cơ hội để các em thể hiện những năng lực nổi trội của bản thân với bạn

bè Thế nhưng, tổ chức thành công hoạt động trải nghiệm trong môn học cho học sinh không

phải là chuyện dễ làm với giáo viên, với tất cả các bài học Bởi lẽ, để tổ chức thành cônghoạt động này, người dạy cần cơ sở vật chất thuận lợi, phải nắm chắc tri thức khoa học, phảilinh hoạt, sáng tạo trong việc lựa chọn các hình thức trải nghiệm, phải trù tính được các tìnhhuống có thể xảy ra khi hoạt động trải nghiệm được tổ chức…

Xuất phát từ thực tiễn này, với mong muốn từng bước tháo gỡ những khó khăn,vướng mắc để tổ chức tốt hoạt động trải nghiệm cho học sinh, để chủ động đón đầu cho việc

thực hiện chương trình giáo dục phổ thông 2018, chúng tôi lựa chọn vấn đề: “Thiết kế một

số hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong chương trình Vật lý 10” làm nội dung tìm hiểu của sáng kiến Hi vọng qua sáng kiến, chúng tôi có dịp trao đổi kinh nghiệm bước đầu

của bản thân với đồng nghiệp xoay quanh vấn đề có ý nghĩa thiết thực này

II- Nhiệm vụ của đề tài

Thực hiện sáng kiến này, chúng tôi có dịp trao đổi cùng đồng nghiệp kinh nghiệm

“Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong chương trình Vật lý 10”.

Cụ thể, sáng kiến hướng tới: Công thức hóa quy trình, cách thức tổ chức hoạt động trảinghiệm cho học sinh trong môn học Vật lí 10

III- Khách thể và đối tượng nghiên cứu

- Khách thể nghiên cứu: học sinh lớp 10 Toán năm học 2018-2019; học sinh lớp

10 Lý năm học 2018-2019; 2019 -2020

- Đối tượng nghiên cứu: kiến thức chung về hoạt động trải nghiệm trong chương

trình GDPT mới và một số hình thức trải nghiệm trong môn Vật lý; chương trình mônVật lý 10

IV- Phạm vi nghiên cứu và giới hạn của đề tài

1 Phạm vi nghiên cứu: Một số hình thức trải nghiệm trong môn Vật lý

2 Giới hạn của đề tài: Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong

môn Vật lý 10

V- Phương pháp nghiên cứu

- Tổng hợp, phân tích, tổng hợp, so sánh.

- Thực nghiệm sư phạm, điều tra khảo sát học sinh

PHẦN II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I Cơ sở lí luận

1 Khái niệm hoạt động trải nghiệm

Hoạt động trải nghiệm trong nhà trường cần được hiểu là hoạt động có động cơ,

có đối tượng để chiếm lĩnh, được tổ chức bằng các việc làm cụ thể của học sinh, đượcthực hiện trong thực tế, được sự định hướng, hướng dẫn của nhà trường Đối tượng đểtrải nghiệm nằm trong thực tiễn Qua trải nghiệm thực tiễn, người học có được kiến thức,

kĩ năng, tình cảm và ý chí nhất định Sự sáng tạo sẽ có được khi phải giải quyết cácnhiệm vụ thực tiễn phải vận dụng kiến thức, kĩ năng đã có để giải quyết vấn đề, ứngdụng trong tình huống mới, không theo chuẩn đã có

HĐTN là hoạt động giáo dục, trong đó, dưới sự hướng dẫn và tổ chức của nhàgiáo dục, từng cá nhân học sinh được tham gia trực tiếp vào các hoạt động thực tiễn khácnhau của đời sống gia đình, nhà trường cũng như ngoài xã hội với tư cách là chủ thể củahoạt động, qua đó phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chất nhân cách và phát huy tiềmnăng sáng tạo của cá nhân mình ( PGS.TS Đinh Thị Kim Thoa)

2 Đặc điểm của hoạt động trải nghiệm

2.1 Nội dung hoạt động trải nghiệm mang tính tích hợp

Nội dung hoạt động trải nghiệm rất đa dạng và mang tính tích hợp, tổng hợp kiến thức,

kĩ năng của nhiều môn học, nhiều lĩnh vực học tập và giáo dục như: giáo dục đạo đức, giáodục trí tuệ, giáo dục kĩ năng sống, giáo dục giá trị sống, giáo dục thẩm mĩ, giáo dục thể chất,giáo dục lao động, giáo dục an toàn giao thông, giáo dục môi trường, giáo dục phòng chống

ma túy, giáo dục phòng chống HIV/AIDS và tệ nạn xã hội, giáo dục các phẩm chất người lao

động, nhà nghiên cứu… Điều này giúp cho các nội dung giáo dục thiết thực hơn, gần gũi với

cuộc sống thực tế hơn, đáp ứng được nhu cầu hoạt động của HS, giúp các em vận dụng vàotrong thực tiễn cuộc sống một cách dễ dàng, thuận lợi hơn

2.2 Hình thức học qua hoạt động trải nghiệm rất đa dạng

Hoạt động trải nghiệm được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau như trò chơi,hội thi, diễn đàn, giao lưu, tham quan du lịch, sân khấu hóa (kịch, thơ, hát, múa rối, tiểuphẩm, kịch, ), thể dục thể thao, câu lạc bộ, tổ chức các ngày hội, các công trình nghiêncứu khoa học kỹ thuật Mỗi một hình thức hoạt động trên đều tiềm tàng trong nó nhữngkhả năng giáo dục nhất định Nhờ các hình thức tổ chức đa dạng, phong phú mà việcgiáo dục học sinh được thực hiện một cách tự nhiên, sinh động, nhẹ nhàng, hấp dẫn,không gò bó và khô cứng, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý cũng như nhu cầu, nguyệnvọng của học sinh Trong quá trình thiết kế, tổ chức, đánh giá các hoạt động trải nghiệmsáng tạo, cả giáo viên lẫn học sinh đều có cơ hội thể hiện sự sáng tạo, chủ động, linh hoạtcủa mình, làm tăng thêm tính hấp dẫn, độc đáo của các hình thức tổ chức hoạt động

2.3 Học qua trải nghiệm là quá trình học tích cực và hiệu quả

Hoạt động trải nghiệm tạo cơ hội cho học sinh phát huy tính tích cực, chủ động, tự giác

và sáng tạo của bản thân học sinh Nó có khả năng huy động sự tham gia tích cực của học sinhvào tất cả các khâu của quá trình hoạt động: từ thiết kế hoạt động đến chuẩn bị, thực hiện vàđánh giá kết quả hoạt động phù hợp với đặc điểm lứa tuổi và khả năng của bản thân; tạo cơhội cho các em được trải nghiệm, được bày tỏ quan điểm, ý tưởng; được đánh giá và lựa chọn

ý tưởng hoạt động, được thể hiện, tự khẳng định bản thân, được tự đánh giá và đánh giá kếtquả hoạt động của bản thân, của nhóm mình và của bạn bè… Từ đó hình thành và phát triểncho các em những giá trị sống và các năng lực cần thiết

2.4 Học qua trải nghiệm đòi hỏi khả năng phối hợp, liên kết nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường

Khác với hoạt động dạy học, hoạt động trải nghiệm có khả năng thu hút sự thamgia, phối hợp, liên kết nhiều lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường như: Giáoviên chủ nhiệm lớp, giáo viên bộ môn, cán bộ Đoàn, tổng phụ trách Đội, ban giám hiệunhà trường, cha mẹ học sinh, chính quyền địa phương, hội khuyến học, hội phụ nữ, đoànthanh niên cộng sản Hồ Chí Minh, hội cựu chiến binh, các cơ quan, tổ chức, doanhnghiệp ở địa phương, các nhà hoạt động xã hội, những nghệ nhân, những người lao độngtiêu biểu ở địa phương, những tổ chức kinh tế… Mỗi lực lượng giáo dục có tiềm năng,thế mạnh riêng Tùy nội dung, tính chất từng hoạt động mà sự tham gia của các lựclượng có thể là trực tiếp hoặc gián tiếp; có thể là chủ trì, đầu mối hoặc phối hợp; có thể

về những mặt khác nhau (có thể hỗ trợ về kinh phí, phương tiện, địa điểm tổ chức hoạtđộng hoặc đóng góp về chuyên môn, trí tuệ, chất xám hay sự ủng hộ về tinh thần) Dovậy, hoạt động trải nghiệm tạo điều kiện cho học sinh được học tập, giao tiếp rộng rãivới nhiều lực lượng giáo dục; được lĩnh hội các nội dung giáo dục qua nhiều kênh khácnhau, với nhiều cách tiếp cận khác nhau Điều đó làm tăng tính đa dạng, hấp dẫn và chấtlượng, hiệu quả của hoạt động trải nghiệm

2.5 Học qua trải nghiệm giúp lĩnh hội những kinh nghiệm mà các hình thức học tập khác không thực hiện được

Lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử xã hội loài người và thế giới xung quanh bằng nhiềucon đường khác nhau để phát triển nhân cách mình là mục tiêu quan trọng của hoạt độnghọc tập Tuy nhiên có những kinh nghiệm chỉ có thể lĩnh hội thông qua trải nghiệm thựctiễn Thí dụ, phân biệt mùi vị, cảm thụ âm nhạc, tư thế cơ thể trong không gian, niềm vuisướng hạnh phúc những điều này chỉ thực sự có được khi học sinh được trải nghiệmvới chúng Sự đa dạng trong trải nghiệm sẽ mang lại cho học sinh nhiều vốn sống kinhnghiệm phong phú mà nhà trường không thể cung cấp thông qua các công thức hay địnhluật, định lý

Tóm lại, học từ trải nghiệm là một phương thức học hiệu quả, nó giúp hình thànhnăng lực cho học sinh Học từ trải nghiệm có thể thực hiện đối với bất cứ lĩnh vực trithức nào, khoa học hay đạo đức, kinh tế, xã hội… Học từ trải nghiệm cũng cần được tiếnhành có tổ chức, có hướng dẫn theo quy trình nhất định của nhà giáo dục thì hiệu quảcủa việc học qua trải nghiệm sẽ tốt hơn Hoạt động giáo dục nhân cách học sinh chỉ cóthể tổ chức qua trải nghiệm

3 Vai trò của hoạt động trải nghiệm

HĐTN có vai trò rất lớn đối với việc thực hiện mục tiêu giáo dục, có thể tóm tắtvai trò và tầm quan trọng của HĐTN như sau:

- Cầu nối nhà trường, kiến thức các môn học… với thực tiễn cuộc sống một cách

có tổ chức, có định hướng… góp phần tích cực vào hình thành và củng cố năng lực vàphẩm chất nhân cách

- Giúp giáo dục thực hiện được mục đích tích hợp và phân hóa của mình nhằmphát triển năng lực thực tiễn và cá nhân hóa, đa dạng hóa tiềm năng sáng tạo

- Nuôi dưỡng và phát triển đời sống tình cảm, ý chí tạo động lực hoạt động, tíchcực hóa bản thân, lựa chọn nghề nghiệp…đào tạo toàn diện

- Giúp hoàn thành mục tiêu giáo dục

Như vậy HĐTN, cùng với các môn học khác được coi như là phương pháp để đàotạo con người có tài lẫn đức nhằm đáp ứng yêu cầu của xã hội hiện đại

4 Một số hình thức cơ bản của hoạt động trải nghiệm trong dạy học Vật lí

4.1 Tham quan, thực tế

- Tham quan, thực tế là một hình thức tổ chức học tập thực tế hấp dẫn đối với học sinh

- Mục đích của tham quan, dã ngoại là để các em học sinh được đi thăm, tìm hiểu

và học hỏi kiến thức, tiếp xúc với các di tích lịch sử, văn hóa, công trình, nhà máy… ở

xa nơi các em đang sống, học tập, giúp các em có được những kinh nghiệm thực tế, từ đó

có thể áp dụng vào cuộc sống của chính các em

4.2 Hoạt động nghiên cứu khoa học

- Nghiên cứu khoa học của học sinh là những hoạt động thuộc về công việc tổchức hoạt động tìm kiếm, khám phá những điều mới mẻ đối với học sinh trong phạm vicác hoạt động giáo dục của nhà trường

4.3 Hoạt động ngoại khóa

“Hoạt động ngoại khoá Vật lí là một trong những hoạt động ngoài giờ lên lớp, có

tổ chức, có kế hoạch, có phương hướng xác định, được tiến hành theo nguyên tắc tựnguyện ở ngoài giờ lên lớp chính khoá, dưới sự hướng dẫn của GV Vật lí với số lượng

HS không hạn chế, nhằm gây hứng thú và phát triển tư duy, rèn luyện một số kĩ năng,củng cố, bổ sung, mở rộng và nâng cao kiến thức Vật lí của HS đồng thời góp phần nângcao chất lượng học tập”

5 Một số phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Vật lí

HĐTN coi trọng các hoạt động thực tiễn mang tính tự chủ của HS, về cơ bản làhoạt động mang tính tập thể trên tinh thần tự chủ cá nhân, với sự nỗ lực giáo dục giúpphát triển sáng tạo và cá tính riêng của mỗi cá nhân trong tập thể Đây là những hoạtđộng giáo dục được tổ chức gắn liền với kinh nghiệm, cuộc sống để HS trải nghiệm vàsáng tạo Điều đó đòi hỏi các hình thức và phương pháp tổ chức HĐTN phải đa dạng,linh hoạt, HS tự hoạt động, trải nghiệm là chính Ba phương pháp chính, đó là:

5.1 Phương pháp giải quyết vấn đề

Giải quyết vấn đề là một phương pháp giáo dục nhằm phát triển năng lực tư duy,sáng tạo, giải quyết vấn đề của học sinh Các em được đặt trong tình huống có vấn đề,thông qua việc giải quyết vấn đề giúp học sinh lĩnh hội tri thức, kĩ năng và phương pháp

Trong tổ chức HĐTN, phương pháp giải quyết vấn đề thường được vận dụng khihọc sinh phân tích, xem xét và đề xuất những giải pháp trước một hiện tượng, sự việcnảy sinh trong quá trình hoạt động.

Phương pháp trên được tiến hành theo các bước cụ thể như sau:

- Bước 1: Nhận biết vấn đề

- Bước 2: Tìm phương án giải quyết

- Bước 3: Quyết định phương án giải quyết

5.2 Phương pháp làm việc nhóm

Làm việc theo nhóm nhỏ là phương pháp tổ chức dạy học - giáo dục, trong đó,

GV sắp xếp HS thành những nhóm nhỏ theo hướng tạo ra sự tương tác trực tiếp giữa cácthành viên, từ đó HS trong nhóm trao đổi, giúp đỡ và cùng nhau phối hợp làm việc đểhoàn thành nhiệm vụ chung của nhóm

- Bước 1: Chuẩn bị cho hoạt động:

án, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện Làm việc nhóm là hìnhthức cơ bản của dạy học dự án

Dạy học dự án là một những phương pháp có hiệu quả trong tổ chức HĐTN, vìhọc sinh được tham gia trực tiếp vào các hoạt động, phát huy được tính tích cực, tự chủ

- Hệ thống trang thiết bị, dụng cụ thí nghiệm của phòng học bộ môn khá đầy đủ

đã tạo điều kiện cho thầy và trò dễ dàng tổ chức các hoạt động trải nghiệm phục vụ chomôn học

- Học sinh có tố chất thông minh, nhanh nhạy với cái mới Nắm chắc kiến thức líthuyết, bản chất vấn đề Nhiều em hứng thú, tìm tòi, sáng tạo trong học tập Phụ huynhhọc sinh cơ bản có điều kiện thuận lợi (thời gian, kinh tế, công sức,…) sẵn sàng cùngthầy cô tổ chức các hoạt động trải nghiệm hữu ích cho học sinh

2 Khó khăn

- Tài liệu trực tiếp hướng dẫn các hoạt động trải nghiệm trong môn học còn hạnchế Thiếu vắng bộ tài liệu hướng dẫn quy củ quy trình tổ chức hoạt động trải nghiệmmột cách khoa học cho môn Vật lí

- Là một tỉnh miền núi, Hà Giang có rất ít những nhà máy, cơ sở sản xuất máymóc, trang thiết bị, làng nghề truyền thống ( đúc đồng; rèn…)… bề thế; hầu hết các nhàmáy thủy điện đều ở xa trung tâm, địa hình phức tạp, tiềm ẩn nhiều nguy hiểm, từ đókhiến cho việc tham gia HĐTN của học sinh khó thực hiện được Nhiều thiết bị thínghiệm không đảm bảo độ chính xác cao về thông số khoa học Điều này ít nhiều làmhạn chế ý tưởng tổ chức tham quan, nghiên cứu thực tế của giáo viên và học sinh

- Nguồn học liệu mở cho môn Vật lý nói chung còn hạn chế nên việc tìm kiếmthông tin của học sinh cũng trở nên khó khăn hơn

- Kinh nghiệm tổ chức HĐTN của giáo viên chưa phong phú Thầy và trò còn gặpnhiều khó khăn, lúng túng trong việc triển khai các công đoạn của HĐTN

III Phương pháp giải quyết vấn đề

Tùy theo tính chất và mục đích của từng hoạt động cụ thể cũng như điều kiện, khảnăng của HS mà GV có thể lựa chọn một hay nhiều phương pháp phù hợp Điều quantrọng là phương pháp được lựa chọn cần phát huy cao độ vai trò chủ động, tích cực, sángtạo của HS và khai thác tối đa kinh nghiệm các em đã có, phù hợp với điều kiện dạy vàhọc của nhà trường Dựa trên các phương pháp cơ bản để tổ chức HĐTN trong môn Vật

lý, nhóm tác giả đã khái quát hóa phương pháp tổ chức HĐTN qua các bước quan trọngnhư sau:

1 Rà soát, chọn lựa các nội dung có thể tổ chức được hoạt động trải nghiệm

Qua việc nghiên cứu chương trình Vật lý 10, nhóm tác giả đã lựa chọn một số kiếnthức ở các chương, các bài học có thể tiến hành hướng dẫn học sinh trải nghiệm như sau:

Chương III Cân bằng và chuyển động của vật rắn

Bài 1 Cân bằng của một vật có trục quay cố định Mô men lực

Bài 2 Quy tắc hợp lực song song, cùng chiều

Chương IV Các định luật bảo toàn

Bài 3 Định luật bảo toàn động lượng Nguyên tắc chuyển động bằng phản lực

Chương V Chất khí

 Bài 4 Định luật Sác-lơ

 Bài 5 Định luật Gay-luy-xắc

Chương VI Cơ sở của nhiệt động lực học

Bài 6 Nội năng và sự biến đổi nội năng

Chương VII Chất rắn và chất lỏng Sự chuyển thể

Bài 7 Chất rắn kết tinh, chất rắn vô định hình

Bài 8 Các hiện tượng bề mặt của chất lỏng

2 Trang bị kiến thức khoa học cho học sinh

Kết quả của bước 1 là tiền đề để thực hiện bước 2 Cụ thể là, tương ứng với kếtquả rà soát của bước 1, GV cần trang bị đầy đủ tri thức khoa học( kiến thức lý thuyết)quan trọng cho học sinh như sau:

Chương III Cân bằng và chuyển động của vật rắn

Bài 1 Cân bằng của một vật có trục quay cố định Mô men lực

* Khái niệm mômen lực

Momen của lực F đối với trục quay là đại lượng đặc trưng cho tác dụng làm quaycủa lực quanh trục ấy và được đo bằng tích độ lớn của lực với cánh tay đòn: M F.d

* Điều kiện cân bằng của vật rắn có trục quay cố định

Để vật rắn có trục quay cố định cân bằng thì tổng momen của các lực làm cho vậtquay theo một chiều phải bằng tổng momen của các lực làm cho vật quay theo chiềungược lại

Chú ý:

- Các lực đi qua trục quay thì momen M = 0

- Các lực có giá song song với trục quay hoặc cắt trục quay thì không có tác dụnglàm vật quay

- Các lực có phương vuông góc với trục quay và có giá càng xa trục quay thì cótác dụng làm vật quay càng mạnh

Bài 2 Quy tắc hợp lực song song, cùng chiều

* Trọng tâm của một vật

Trọng tâm của một vật là điểm đặt của trọng lực tác dụng lên vật đó

* Quy tắc hợp lực song song cùng chiều

- Hợp lực của hai lực song song cùng chiều là một lực song song, cùng chiều và

có độ lớn bằng tổng các độ lớn của hai lực ấy

- Giá của hợp lực chia trong khoảng cách giữa hai giá của hai lực song song thànhnhững đoạn tỉ lệ nghịch với độ lớn của hai lực ấy

F = F1 + F2; 1 2

F d

F d (chia trong)

Chương IV Các định luật bảo toàn

Bài 3 Định luật bảo toàn động lượng Nguyên tắc chuyển động bằng phản lực

Hệ kín là hệ vật chỉ tương tác với nhau chứ không tương tác với các vật bên ngoài

hệ (chỉ có nội lực chứ không có ngoại lực)

- Đơn vị của động lượng là kg.m/s

* Định luật bảo toàn động lượng

- Định nghĩa: Chuyển động bằng phản lực là loại chuyển động mà do tương tác

bên trong giữa một phần của vật tách ra chuyển động về một hướng và phần còn lạichuyển động về hướng ngược lại (súng giật khi bắn, tên lửa )

- Công thức về tên lửa

+ Gia tốc của tên lửa: a m.u

Chương V Chất khí

Bài 4 Định luật Sác-lơ

Định luật Saclơ: Khi thể tích không đổi (đẳng tích), áp suất của một lượng khí

xác định tỉ lệ thuận với nhiệt độ tuyệt đối của khí

1, 1

p T là áp suất và nhiệt độ của khí ở trạng thái 1

2, 2

p T là áp suất và nhiệt độ của khí ở trạng thái 2

Bài 5 Định luật Gay-luy-xắc

Định luật Gay-luy-xắc: Khi áp suất không đổi (đẳng áp), thể tích của một lượng

khí xác định tỉ lệ thuận với nhiệt độ tuyệt đối của khí

Chương VI Cơ sở của nhiệt động lực học

Bài 6 Nội năng và sự biến đổi nội năng

* Nội năng: Nội năng là dạng năng lượng bên trong của hệ bao gồm động năng do

chuyển động nhiệt của phân tử và thế năng tương tác giữa các phân tử

Chỉ phụ thuộc vào nhiệt độ chỉ phụ thuộc vào nhiệt độ và thể tích của khí

Nội năng của một vật chỉ phụ thuộc vào nhiệt độ và thể tích của vật

* Cách làm biến đổi nội năng

- Thực hiện công: Theo cách này, cơ năng được chuyển hóa thành nội năng

- Truyền nhiệt lượng: Theo cách này, nội năng của vật này chuyển sang vật khác,phần nội năng được truyền đi gọi là nhiệt lượng: Q = mc(t2 - t1)

(m là khối lượng của vật, c là nhiệt dung riêng của chất làm vật, t1 là nhiệt độ đầu,

t2 là nhiệt độ sau)

- Sự truyền nhiệt lượng tuân theo phương trình cân bằng nhiệt: Q1 + Q2 = 0

(Q > 0: nhiệt lượng thu vào; Q < 0: nhiệt lượng tỏa ra)

- Đơn vị của nhiệt lượng là J hoặc cal (calo): 1cal = 4,186J hay 1cal = 0,24J

Chương VII Chất rắn và chất lỏng Sự chuyển thể

Bài 7 Chất rắn kết tinh, chất rắn vô định hình

- Có hai loại chất rắn: chất rắn kết tinh và chất rắn vô định hình

+ Chất rắn kết tinh là chất rắn có cấu trúc tinh thể và có nhiệt độ nóng chảy(đôngđặc) xác định Chất rắ đơn tinh thể có tính dị hướng, chất rắn đa tinh thể có tính đẳng hướng

+ Chất rắn vô định hình là chất rắn không có cấu trúc tinh thể, có tính đẳng hướng

và có nhiệt độ nóng chảy(đông đặc) không xác định

- Ứng dụng: cả hai loại chất rắn trên có rất nhiều ứng dụng trong đời sống vàtrong kỹ thuật

Bài 8 Các hiện tượng bề mặt của chất lỏng

* Lực căng bề mặt của chất lỏng: Lực căng bề mặt của chất lỏng có:

- Điểm đặt: Trên đường giới hạn của bề mặt chất lỏng

- Phương: Vuông góc với đường giới hạn, tiếp tuyến với bề mặt chất lỏng.

- Chiều: Hướng về phía màng bề mặt chất lỏng

- Độ lớn: F = l ( (N/m) là hệ số căng bề mặt; l là chiều dài đường giới hạn

của bề mặt chất lỏng)

* Hiện tượng dính ướt và không dính ướt

- Khi lực hút giữa các phân tử chất lỏng với nhau nhỏ hơn lực hút giữa các phân

tử chất lỏng với chất rắn thì có hiện tượng dính ướt

- Khi lực hút giữa các phân tử chất lỏng với nhau lớn hơn lực hút giữa các phân tửchất lỏng với chất rắn thì có hiện tượng không dính ướt

3 Tổ chức một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học môn Vật lý 10

3.1 Tổ chức trò chơi - ảo thuật

3.1.1 Trò chơi: Cây nến tự quay

 Mô tả hiện tượng: Một thanh kim loại

nhỏ xuyên ngang qua trung điểm một cây

nến, sau đó đặt thanh kim loại trên hai cốc

nước sao cho cây nến cân bằng nằm ngang

như hình vẽ Sau khi châm lửa vào cả hai

đầu cây nến, cây nến cứ tự quay như bị thế

lực siêu nhiên điều khiển vậy

Cơ sở lí thuyết: dựa vào khái niệm mô

men lực và điều kiện cân bằng của vật rắn có trục

quay cố định

Chuẩn bị: Một cây nến, 2 cốc nước thuỷ tinh giống nhau, 1 thanh kim loại nhỏ.

Thực hiện: Xuyên thanh kim loại ngang qua trung điểm cây nến, đặt thanh kim

loại trên hai cốc nước sao cho cây nến cân bằng nằm ngang Châm lửa vào cả hai đầucây nến

Cô trò lớp 10 chuyên Lí trải nghiệm trò chơi “Cây nến tự quay” tại phòng học bộ môn

Giải thích: Giải thích hiện tượng cây nến tự quay dựa vào momen lực Ban đầu

chưa châm lửa cây nến đứng cân bằng khi đó tổng momen lực tác dụng lên cây nến bằng

0 Khi châm lửa 2 bên thì có sự chênh lệch khối lượng 2 bên liên tục khi đó tổng momenlực tác dụng lên cây nến khác không nên cây nến quay

3.1.2 Trò chơi: Chế tạo hệ thống cân bằng

Mô tả hiện tượng: Các viên sỏi được đứng cân bằng hay con chuồn chuồn được

Giải thích: Dựa vào điều kiện cân bằng của vật rắn có trục quy cố định Khi các

vật cân bằng là lúc tổng momen các lực tác dụng lên vật bằng 0

3.1.3 Trò chơi: Phân biệt trứng sống và

trứng chín

Mô tả: Có hai quả trứng có hình dạng và kích

thước, màu sắc giống nhau, một quả đã luộc chín, một

quả để sống Có cách nào để phân biệt hai quả trứng

này?

Cơ sở lí thuyết:

Dựa vào khái niệm trọng tâm của vật rắn và

quy tắc hợp lực song song cùng chiều

Chuẩn bị: 1 quả trứng sống, 1 quả trứng chín,

1 cái bút dạ để đánh dấu

Thực hiện:

- Đầu tiên, dùng bút đánh số 1 và 2 trên hai vỏ trứng

- Dựng đầu nhọn từng quả trứng lên trên và dùng tay quay nó như cách chuyển độngcủa một con quay Quả trứng số 1 quay khá nhanh Tuy nhiên, quả số 2 quay khá khó khăn vàgần như ngay lập tức đổ ngang xuống, không di chuyển như bạn mong muốn

Kết luận: Quả trứng số 1 là trứng chín, quả trứng số 2 là trứng sống

Giải thích: Dựa vào kiến thức trọng tâm của vật để giải thích Do quả trứng chín là vật

thể rắn, đặc nên trọng tâm của nó giữ nguyên Trong khi đó, trứng sống có chất lỏng bên trongnên trọng tâm thay đổi liên tục khi di chuyển, khiến nó khó quay hơn

3.1.4 Trò chơi: Tên lửa nước

Mô tả: Một tên lửa được chế tạo từ những vật liệu đơn giản và chuyển động được

nhờ khí nén do nước gây ra

Cơ sở lí thuyết: khái niệm

động lượng, định luật bảo toàn động

lượng, nguyên tắc chuyển động bằng

phản lực

Chuẩn bị: 1 chai nhựa

pepsi loại 1,5 lít, 1 van xe đạp, 2 m

ống nhựa PVC đường kính 21 mm,

3 ống nhựa chữa T, keo dán,

dây nhựa, 1 cái bơm, 50 cm2 bìa cát

tông, 5 lít nước

Thực hiện: Thiết kế phần

tên lửa như hình vẽ

Giải thích:

Dựa vào định luật bảo toàn động lượng Không khí được bơm vào các khoang tạo

ra một áp suất đẩy nước phụt ra khỏi khoang và đẩy tên lửa bay lên

3.1.5 Trò chơi: Nước dâng ngược

 Mô tả: Thắp một cây nến, đặt lên trên một chiếc đĩa chứa nước, úp một chiếc

cốc thủy tinh cao trong suốt (hay một ống nghiệm) sao cho nến vẫn có thể cháy Sau khinến tắt sẽ thấy mực nước trong cốc được dâng lên từ từ như có phép màu đang xảy ra

 Cơ sở lí thuyết: Dựa vào định luật Gay-luy-xắc

Chuẩn bị: Một cốc thuỷ tinh (hay một ống nghiệm), một cây nến, một khay

đựng nước

Thực hiện:

- Gắn cây nến cố định vào đĩa, đổ nước vào đĩa

- Đốt cây nến sau đó úp cốc vào cây nến

- Quan sát hiện tượng xảy ra