THI PHÁP THỜI GIAN VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA NAM CAO SAU NĂM 1945

Nghệ thuật thi pháp không gian và thời gian trong truyện ngắn Nam Cao giai đoạn sau năm 1945. Trong sáng tác của Nam Cao, những kỉ niệm cũ thông qua sự hồi tưởng của nhân vật được diễn tả thông qua dòng thời gian tâm trạng có thể trong sáng ấm áp, nhưng bao giờ cũng gợi lên một nỗi buồn. Không chỉ thể hiện thời gian sự kiện và thời gian tâm lý trong cốt truyện của mình, Nam Cao còn tạo nên thời gian cốt truyện và phát triển nó dần theo những sự kiện xoay quanh nhân vật của ông. Có lúc tác phẩm của ông không có cốt truyện nhưng Nam Cao cũng đã xây dựng thành công những tình huống truyện từ đó giúp chúng ta hiểu rõ vấn đề mà ông muốn nhắc đến trong tác phẩm.

Luận văn này được hoàn thành tại khoa Khoa học xã hội và nhân văn, trườngĐại học Cửu Long, dưới sự hướng dẫn của Thạc sĩ Trần Văn Thạch Để hoàn thànhđược luận văn tốt nghiệp này, người viết xin gửi lời cảm ơn chân thành đến thầyhướng dẫn đã nhiệt tình chỉ bảo, giúp đỡ người viết hoàn thành luận văn này Ngườiviết cũng xin gửi lời cảm ơn đến quý thầy cô khoa Khoa học xã hội và nhân văntrường Đại học Cửu Long, những người đã tận tâm dạy dỗ và truyền đạt kiến thứccho người viết trong suốt bốn năm học vừa qua.

Đồng thời người viết xin cảm ơn các cán bộ tại Trung tâm học liệu trườngĐại học Cần Thơ, thư viện trường Đại học Cửu Long đã tận tình giúp đỡ người viếttrong việc tìm kiếm tài liệu trong suốt quá trình làm luận văn

Sau cùng, người viết xin kính chúc quý thầy cô sức khỏe, thành công trong

sự nghiệp trồng người và cuộc sống của mình

Xin chân thành cảm ơn!

Vĩnh Long, ngày 15 tháng 05 năm 2017

Người viết

Trần Thị Mộng Thường

1.1 Thi pháp không gian nghệ thuật

1.1.1 Khái niệm không gian nghệ thuật

1.1.2 Phân loại không gian nghệ thuật

1.2 Thi pháp thời gian nghệ thuật

1.2.1 Khái niệm thời gian nghệ thuật

1.2.2 Phân loại thời gian nghệ thuật

1.3 Ý nghĩa và mối quan hệ giữa không gian và thời gian nghệ thuật

1.3.1 Ý nghĩa của không gian và thời gian nghệ thuật

1.3.2 Mối quan hệ giữa không gian và thời gian nghệ thuật

Chương 2

NHỮNG LOẠI KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG

TRUYỆN NGẮN CỦA NAM CAO SAU NĂM 1945

2.1 Những loại không gian nghệ thuật trong truyện ngắn của Nam Cao sau

năm 1945

2.1.1 Không gian bối cảnh

2.1.2 Không gian sự kiện

2.1.3 Không gian tâm lý

2.2 Những loại thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn của Nam Cao sau

năm 1945

2.2.2 Thời gian tâm lý

2.2.3 Thời gian cốt truyện

Chương 3

MỐI QUAN HỆ, Ý NGHĨA CỦA MỐI QUAN HỆ

VÀ SỰ VẬN ĐỘNG, PHÁT TRIỂN CỦA KHÔNG GIAN,

THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA NAM CAO

SAU NĂM 1945

3.1 Mối quan hệ, ý nghĩacủa mối quan hệ giữa không gian và thời gian nghệ

thuật trong truyện ngắn của Nam Cao sau năm 1945

3.1.1 Mối quan hệ giữa không gian và thời gian nghệ thuật

3.1.2 Ý nghĩa của mối quan hệ giữa không gian và thời gian nghệ thuật

3.2 Sự vận động, phát triển của không gian và thời gian nghệ thuật trong

truyện ngắn của Nam Cao sau năm 1945

3.2.1 Sự vận động và phát triển của không gian nghệ thuật trong truyện ngắn của Nam Cao sau năm 1945

3.2.2 Sự vận động và phát triển của thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn của Nam Cao sau năm 1945

Kết luận

Tài liệu tham khảo

Mục lục

Nhận xét của giảng viên hướng dẫn

Nhận xét của giảng viên phản biện

Mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

Với văn chương, có thể nhà văn sáng tác rất nhiều, nhưng để có được tác phẩm

đi vào lòng người đọc là điều không dễ, thậm chí là rất khó khăn Văn chương nhưmột trò bập bênh về nghệ thuật với những luật chơi vô hình, thách thức tất cả nhữngngười đi vào con đường cầm bút Nó chẳng ngoại trừ ai, sẵn sàng loại bỏ nếu nhưnhà văn đó không đủ bản lĩnh và lượng sức mình trong cuộc đua viết lách đầy ảotưởng Trên con đường nghệ thuật gian truân, Nam Cao đã lựa chọn cho mình mộtlối đi riêng, để khẳng định tên tuổi mình và khuấy động giới phê bình văn học NamCao không phải là người đầu tiên viết về hiện thực đất nước sau năm 1945, nhưngchắc chắn nhắc đến văn chương hiện thực sau năm 1945 không thể thiếu Nam Cao.Nam Cao được biết đến là một trong những nhà văn Việt Nam tiêu biểu nhất thế

kỷ XX Ông từng đến với văn chương vì mục đích mưu sinh Tuy nhiên, sáng táccủa ông đã vượt qua được những thử thách khắc nghiệt của thời gian, càng thửthách lại càng sáng ngời Thời gian càng lùi xa, tác phẩm của ông càng bộc lộ ýnghĩa hiện thực sâu sắc, tư tưởng nhân đạo cao cả và vẻ đẹp nghệ thuật độc đáo.Truyện ngắn của Nam Cao có nghệ thuật trong kết cấu và ngôn từ Nhiều truyệnngắn của ông được xem như là khuôn thước cho người muốn bước vào lĩnh vựctruyện ngắn, một số nhân vật của Nam Cao trở thành những hình tượng điển hình,được sử dụng trong ngôn ngữ hằng ngày Với Nam Cao ta có thể nói như Edgar Poe

“truyện ngắn đã thành hình và có quy luật riêng của nó”.

Ngay từ những tác phẩm đầu tiên (trước năm 1945), sáng tác của Nam Cao đã

có sức hấp dẫn khó chối bỏ và được các nhà nghiên cứu, các nhà văn cùng thời vàsau đó đánh giá cao về nghệ thuật Tính đa chiều về nghệ thuật trong truyện ngắncủa ông rất phức tạp và cũng rất thú vị khi nghiên cứu Việc xử lí các phương diệnnghệ thuật trong truyện ngắn Nam Cao đã được các nhà nghiên cứu để tâm Hiệnnay trong nhiều tác phẩm của Nam Cao, phương diện nội dung và hình thức nghệthuật đã và đang được nghiên cứu rộng rãi Đặc biệt là phương diện không gian vàthời gian nghệ thuật Bởi không gian và thời gian là nơi thể hiện rõ nhất những sinhhoạt đặc biệt của vùng nông thôn Việt Nam cách đây nửa thế kỷ Dưới sự biểu hiện

của không gian và thời gian nghệ thuật thì tất cả những chi tiết về thế giới nội tâm,

sự tha hóa, sự tự ý thức về bản thân, những khó khăn về đời sống vật chất, những bikịch về tinh thần của nhân vật điều được thể hiện rõ Vì vậy, khi đi vào nghiên cứunhững sáng tác của Nam Cao, ta không thể bỏ quên hai yếu tố không gian và thờigian nghệ thuật

Có thể thấy trong sáng tác của Nam Cao trước Cách mạng hai yếu tố không gian

và thời gian nghệ thuật được các nhà nghiên cứu khai thác sâu rộng Tuy nhiên, haiyếu tố không gian và thời gian trong sáng tác của Nam Cao sau Cách mạng thángTám lạikhông được quan tâm nhiều Điều đó khiến cho người đọc còn nhiều mơ hồ

và không thấy được những đóng góp của nó trong việc thể hiện nội dung tư tưởngcủa tác phẩm và việc hình thành phong cách của nhà văn

Từ những lí do trên, luận văn hi vọng sẽ góp thêm một vài ý kiến vào việcnghiên cứu thế giới nghệ thuật trong truyện ngắn Nam Cao, cụ thể là vấn đề khônggian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn sau cách mạng của ông Và đây cũng

là lý do người viết chọn đề tài Thi pháp không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn của Nam Cao sau năm 1945 cho luận văn tốt nghiệp của mình.

2 Lịch sử vấn đề

Nam Cao qua đời cách đây gần nửa thế kỷ, sự nghiệp sáng tác của ông khôngdài (chỉ gói trọn trong 15 năm) nhưng trong thời gian cầm bút ngắn ngủi ấy Nam

Cao đã làm nên “sức sống của một sự nghiệp văn chương”.

Lúc sinh thời, các tác phẩm của Nam Cao chưa được giới nghiên cứu quan tâm.Phải đến nhiều năm sau thì giá trị tác phẩm và tên tuổi của Nam Cao mới được chú

ý đến Hơn nửa thế kỷ trôi qua, việc nghiên cứu về Nam Cao đã đạt được nhiềuthành tựu tiến bộ

Sau đây Tôi xin trình bày một vài ý kiến đánh giá của các nhà nghiên cứu đitrước về vấn đề không gian, thời gian nghệ thuật nói chungvà không gian và thờigian nghệ thuật trong truyện ngắn của Nam Cao nói riêng

2.1 Về tình hình nghiên cứu không gian và thời gian nghệ thuật:

Trong Tạp chí nghiên cứu văn học số 05, 1982 có bài viết Thời gian nghệ thuật trong Truyện Kiều và cảm quan hiện thực của Nguyễn Du của Trần Đình Sử, nhà

nghiên cứu đã nhìn nhận thời gian và không gian từ phía khát vọng, hành động củanhân vật và tính chất phủ phàng của các thế lực.

Bài Thi pháp thơ Tố Hữu viết năm 1987 của Trần Đình Sử có hai chương về:

Không gian nghệ thuật; Thời gian nghệ thuật, trong hai chương này, nhà nghiên cứutrình bày từ lí luận đến thực tiễn sáng tác của các nhà văn lớn trên thế giới và trongnước nhưng chủ yếu là thơ Tố Hữu

Cuốn Tiểu thuyết Pháp hiện đại, những tìm tòi đổi mới năm 1990 của Phùng

Văn Tửu được chia làm bốn chương, trong chương bốn có phần di chuyển điểmnhìn trên trục thời gian nói về sự xáo trộn không gian và thời gian trên cùng một sựkiện mà có nhiều điểm nhìn, cách kể lại vào thời điểm khác nhau

Cuốn Thi pháp ca dao của Nguyễn Xuân Kính (1992), NXB Khoa học xã hội,

tác giả nghiên cứu về thời gian trong ca dao và cho rằng thời gian trong ca dao làthời gian hiện tại, thời gian diễn xướng

Cuốn Các phạm trù văn hóa trung cổ của JA Guervich (1996) do Hoàng Ngọc

Hiến dịch có phần viết về những biểu tượng không gian, thời gian thời trung cổ, tác

giả cho rằng: “Thời gian và không gian là những thông số quyết định sự tồn tại của thế giới” [tr 30].

Nguyễn Thị Bình có bài viết Những đổi mới của văn xuôi nghệ thuật Việt Nam sau năm 1975, nhà nghiên cứu cho rằng: “Văn xuôi sau 1975, không gian nghệ thuật phổ biến là không gian sinh hoạt đời thường, không gian mang tính chất cá nhân riêng tư” [tr 136].

Năm 1997, Bùi Văn Tiếng có công trình nghiên cứu Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng, với công trình này tác giả nghiên cứu về thời gian và

không gian trong những tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng

Trong cuốn Dẫn luận thi pháp học của Trần Đình Sử tác giả đã dành hai chương

để viết về thời gian và không gian nghệ thuật

Nhà nghiên cứu Nguyễn Thái Hòa có công trình nghiên cứu Những vấn đề thi pháp của truyện nhằm mục đích “miêu tả những khái niệm cơ sở của thi pháp học thể loại truyện ở góc nhìn ngôn ngữ học” [tr 03].

Nguyễn Mạnh Quỳnh với công trình Tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng nhìn từ lí thuyết thời gian tự sự của G Genette Trong công trình này tác giả đã xác định

được mô hình thời gian tự sự trong từng loại tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng theo líthuyết của Genette

Trần Văn Toàn với công trình Tả thực với hoạt động hiện đại hóa văn xuôi hư cấu giao thời đã đưa ra mô hình không – thời gian trong văn xuôi hư cấu giao thời

Nhìn chung, các nhà nghiên cứu trên đều đã đề cập đến những luận điểm quantrọng như: Khái niệm không gian, thời gian, thời gian trần thuật, nhịp điệu thờigian… Tất cả những nhận định của họ khá thống nhất khi đưa ra mô hình không –thời gian đối với từng giai đoạn văn học Từ kết quả nghiên cứu ở các công trìnhtrên, chúng tôi có thể tìm được các gợi ý cần thiết để đi sâu nghiên cứu một cách

tương đối, toàn diện hơn về vấn đề Không gian và thời gian trong truyện ngắn của Nam Cao sau năm 1945.

2.2 Về tình hình nghiên cứu không gian và thời gian nghệ thuật trong

truyện Nam Cao:

Trong quyển Nam Cao về tác giả và tác phẩm do Bích Thu tuyển chọn và giới thiệu, có bài viết của Trần Đăng Xuyền nói về Thời gian và không gian nghệ thuật Nam Cao, Trần Đăng Xuyền viết: “Thời gian và không gian trong sáng tác của Nam Cao cũng như mọi hiện tượng của thế giới khách quan, khi đi vào nghệ thuật được soi rọi bằng tư tưởng tình cảm, được nhào nặng và tái tạo trở thành một hiện tượng nghệ thuật độc đáo, thấm đẫm cá tính sáng tạo của nhà văn” [10; tr.558] Bài viết của Trần Đăng Xuyền (1991) về Thời gian và không gian trong thế giới nghệ thuật của Nam Cao, trong Tạp chí Nghiên cứu văn học số 05 Tác giả nhận

định: “Cảm quan về thời gian và không gian gắn liền với cảm quan về con người

và cuộc đời, với mơ ước và lí tưởng của nhà văn” [17; 234].

Vũ Thăng còn nhận xét thêm trong Một vài đặc điểm thi pháp truyện Nam Cao:

“Là nhà văn hiện thực – hiện thực đời thường, Nam Cao đã sử dụng linh hoạt các yếu tố không gian và thời gian trong quá trình sáng tác Không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm của ông là không gian và thời gian đầy tâm trạng” [9;

tr.121]

Trong quyểnNam Cao về tác giả và tác phẩm, có bài viết của Phùng Ngọc Kiếm Những đổi mới trong thế giới nghệ thuật của Nam Cao sau năm 1945, Phùng Ngọc Kiếm viết: “Ngay cả những làng quê kháng chiến nghèo khổ, lạc hậu, thế giới nghệ thuật của Nam Cao cũng có màu sắc, dáng hình khác hẳn so với hình ảnh nông thôn trước cách mạng Bởi vì thế giới nghệ thuật được tái hiện từ cái nhìn toàn thể, toàn bộ, xuyên suốt không gian và thời gian” [10; tr.555].

Trong Luận văn: So sánh không gian và thời gian nghệ thuật trong sáng tác của Nam Cao trước và sau năm 1945 của Nguyễn Thị Tuyết Vân có nhận xét về không gian nghệ thuật trong sáng tác của Nam Cao sau năm 1945 như sau: “Sau Cách mạng tháng Tám, từ một nhà văn hiện thực, Nam Cao đã hòa mình với cách mạng, hướng ngòi bút của mình theo cách mạng và trở thành một nhà văn cách mạng Không gian riêng tư, cá nhân với những suy nghĩ quẩn quanh nơi tâm hồn con người trong cảnh nghèo túng hay trong những làng quê nặng nề hủ tục,… giờ đã nhường chổ cho một không gian khác rộng lớn hơn, đó chính là không gian xã hội lịch sử đầy sôi động Đó còn là không gian của cả nước kháng chiến” [11; tr.66].

Cũng trong Luận văn trên, Nguyễn Thị Tuyết Vân còn nhận xét về thời gian

nghệ thuật trong sáng tác của Nam Cao sau năm 1945 rằng: “Những sáng tác của Nam Cao sau năm 1945, thời gian hiện thực không hiện lên cùng với những lo toan, vặt vãnh bên cạnh miếng cơm, manh áo nữa Mà giờ đây, thời gian hiện thực gắn liền với những ngày sôi sục, háo hức của cuộc kháng chiến” [11; tr.67].

Có thể thấy, qua những bài viết trên Trần Đăng Xuyền, Vũ Thăng, Phùng NgọcKiếm hay Nguyễn Thị Tuyết Vân đều có chung một nhận định là: không gian vàthời gian trong sáng tác của Nam Cao gắn liền với con người, cuộc đời nhà văn.Những biểu hiện của không gian và thời gian trong sáng tác của ông, cho dù là rộng

hay hẹp đều là hiện thân của cuộc đời ông, một phần nào đó kể lại những gì ông đãtrải qua theo dòng chảy của lịch sử và trong cuộc đời đầy sóng gió của mình Bêncạnh đó, vẫn còn một vài ý kiến nhận xét về không gian và thời gian trong thế giớinghệ thuật của Nam Cao theo dòng suy tư của nhân vật như:

Trong Một vài đặc điểm thi pháp truyện Nam Cao Vũ Thăng có nhận xét về mối quan hệ của không gian trong sáng tác của Nam Cao như sau: “Nó không chỉ là không gian trong mối liên hệ thông thường với thời gian, mà chủ yếu là trong mối quan hệ gắn bó với con người” [9; tr.110].

Trong Giáo trình lịch sử văn học Việt Nam 1930 – 1935 giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh cũng có nhận định: “Nam Cao là nhà văncủa một chủ nghĩa hiện thực tâm lý bậc thầy Ông có khả năng du lịch triền miên trong đời sống nội tâm của con người

để theo dõi và diễn tả quá trình tâm lý phức tạp nhất Từ đó dẫn đến cách dẫn dắt mạch truyện linh hoạt biến hóa đảo lộn không gian, thời gian theo dòng tâm sự và suy tư của nhân vật ” [5; tr.67].

Cũng trong quyển Nam Cao về tác giả và tác phẩm, Trần Đăng Xuyền viết:

“Những nhân vật của Nam Cao sống như thường lệ trong thời gian hiện thực Một trong những nét đặc sắc của thời gian nghệ thuật trong sáng tác của Nam Cao là

đã tạo ra một kiểu thời gian hiện thực hằng ngày, trong đó các nhân vật của ông dường như bị giam hãm, tù túng, luẫn quẫn trong vòng những lo âu thường nhật”

[10; tr.558]

Đó có thể là không – thời gian trong quá khứ hoặc tương lai, nó diễn ra trongsuy nghĩ, tâm tưởng của nhân vật, trong sự lo âu quẫn quanh hay trong ước mơ,khát vọng Không – thời gian trong sáng tác của Nam Cao diễn tả một quá trình tâm

lý phức tạp nhưng có sự biến hóa linh hoạt theo dòng tâm tư của nhận vật

Qua việc nghiên cứu tài liệu, chúngtôi nhận thấy phương diện không gian vàthời gian nghệ thuật trong sáng tác của Nam Cao vô cùng đặc sắc và sinh động Tuynhiên phương diện này vẫn chưa được chú ý và đi sâu Nếu có thì chỉ tập chung vàomột vài tác phẩm Ở đề tài này chúngtôi sẽ đi vào tìm hiểu thi pháp không gian vàthời gian nghệ thuật trong truyện ngắn của Nam Cao sau năm 1945

3 Mục đích, yêu cầu

Với đề tài này, trước tiên, chúng tôi phải đưa ra lí luận chung về không gian vàthời gian nghệ thuật của văn chương dựa trên tư liệu của các nhà nghiên cứu đitrước kết hợp cùng lí lẽ, dẫn chứng từ các tác phẩm đã được học và đọc, để phầnnào hiểu rõ hơn về vai trò của không gian và thời gian nghệ thuật trong việc thểhiện tư tưởng, chủ đề của tác phẩm và dụng ý sáng tác của nhà văn Sau đó, chúngtôi tiến hành xác định những loại của không gian, thời gian nghệ thuật trong truyệnngắn của Nam Cao sau 1945 Cuối cùng, chúng tôi nhìn nhận thi pháp không gian

và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn của Nam Cao thông qua việc xác địnhmối quan hệ và sự vận động, phát triển của không gian, thời gian nghệ thuật

Mặc dù chưa mang tính thống nhất về lí luận chung nhưng vấn đề lí luận khônggian và thời gian nghệ thuật mà chúng tôi đưa ra sẽ tạo cơ sở cho chúng tôi có được

sự nhìn nhận ban đầu để đi vào làm rõ yêu cầu quan trọng là không gian và thờigian nghệ thuật trong các tác phẩm truyện ngắn của Nam Cao sau năm 1945 Đâycũng là dịp để chúng tôi hiểu rõ hơn về truyện ngắn của Nam Cao sau năm 1945 vàtập làm quen với việc nghiên cứu khoa học

của Nam Cao do nhà xuất bản Kim Đồng phát hành năm 2015

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn này, chúngtôi nhằm tìm hiểu và đề xuất một vài ý kiến của mình vềvấn đề không gian và thời gian nghệ thuật trong truyện ngắn của Nam Cao thời kỳsau năm 1945 Phát triển thêm những vấn đề về không gian và thời gian nghệ thuật

mà các nhà nghiên cứu phê bình đi trước đã đề cập

Chúng tôi đã vận dụng các phương pháp sau:

Tổng hợp: Chúng tôi đọc các tác phẩm sau đó tổng hợp lại những biểu hiện củakhông gian và thời gian được tìm thấy trong các tác phẩm (không gian, thời gian gì?nằm ở đoạn nào?).

Với phương pháp hệ thống chúngtôi tiến hành hệ thống lại các không gian vàthời gian đã được tổng hợp theo từng loại, từng tiểu mục đã được phân chia trong đềcương chi tiết

Phân tích: Với phương pháp này chúng tôi sẽ tiến hành phân tích các đoạnkhông gian, thời gian đã hệ thống sau đó trình bày trong tiểu mục để hoàn thànhluận văn

Trong quá trình phân tích, chúng tôi sẽ sử dụng phương pháp so sánh với mộtvài nhà văn khác hoặc với sáng tác của chính Nam Cao trong giai đoạn trước năm

1945 để thấy được cái hay, cái đặc sắc của Nam Cao trong việc xây dựng khônggian, thời gian trong sáng tác của ông

Chương 1

LÍ LUẬN CHUNG VỀ THI PHÁP KHÔNG GIAN VÀ

THỜI GIAN NGHỆ THUẬT

Trong một tác phẩm văn chương có rất nhiều phương diện nghệ thuật đượcnhà văn xây dựng để tạo nên cái hồn cho sản phẩm của họ Một tác phẩm vănchương chính là một đứa con về mặt tinh thần và có thể xem nó như một người đạidiện để nói lên quan điểm, cách nhìn của nhà văn về một vấn đề nào đó trong xãhội Qua đứa con - người đại diện ấy, nhà văn có thể sẽ phản ánh hiện thực xã hội,thể hiện tình yêu thương hay ca ngợi những điều tốt đẹp trong cuộc sống Cũngchính vì vậy mà ngôn ngữ và cách xây dựng phương diện nghệ thuật trong một tácphẩm văn chương được chọn lọc, trau chuốt rất kĩ lưỡng và khắt khe

Tuy nhiên, trong một tác phẩm văn chương không nhất thiết phải thể hiện rõnét hết tất cả các phương diện nghệ thuật Mà tùy vào từng câu chuyện được kể,mỗi tác phẩm sẽ có cách thể hiện nghệ thuật khác nhau và có một vài phương diệnnghệ thuật chính Trong số các phương diện nghệ thuật như: nghệ thuật xây dựngnhân vật, nghệ thuật miêu tả tính cách, tâm lý nhân vật, nghệ thuật không gian, thờigian… thì có hai phương diện nghệ thuật luôn luôn tồn tại chính trong tác phẩm vănchương nhằm góp phần tạo nên cái hồn, cái giá trị của tác phẩm đó là không gian vàthời gian nghệ thuật Qua đây, chúng tôi xin trình bày một vài cơ sở lí luận chung vềkhông gian và thời gian nghệ thuật qua góc nhìn thi pháp để làm tiền đề đi vàonghiên cứu không gian và thời gian nghệ thuật trong các tác phẩm văn chương, cụthể ở đây là truyện ngắn của Nam Cao sau năm 1945

1.1 THI PHÁP KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT

1.1.1 Khái niệm không gian nghệ thuật

Trong quyển Lí luận văn học vấn đề và suy nghĩ, giáo sư Nguyễn Văn Hạnh – phó tiến sĩ Huỳnh Như Phương có viết: “Không gian vừa là hình thức hiện hữu của con người vừa là ký hiệu nghệ thuật thuộc về thế giới sáng tạo của người nghệ

sĩ, nó bộc lộ cái nhìn của nhà văn trước đời người và người đời” [3; tr 187].

Còn trong quyển Một số vấn đề thi pháp học hiện đại giáo sư Trần Đình Sử lại cho rằng: “Không gian nghệ thuật là phạm trù của hình thức nghệ thuật, là phương thức tồn tại và triển khai của thế giới nghệ thuật Nếu thế giới nghệ thuật là thế giới của cái nhìn và mang ý nghĩa thì không gian nghệ thuật là trường nhìn mở

ra từ một điểm nhìn, cách nhìn” [8; tr 42].

Trong quyển Thi pháp học, tiến sĩ Phạm Ngọc Hiền cho rằng: “Không gian nghệ thuật là không gian phi hiện thực, không thể đo đếm chính xác được, tồn tại trong cảm nhận chủ quan Không gian nghệ thuật là loại không gian cảm tính thể hiện cách nhìn, cách cảm độc đáo của tác giả và nhân vật.” [6; tr 278].

Riêng trong quyển Từ điển văn học (bộ mới) thì lại không đưa ra một khái niệm cụ thể về không gian và thời gian nghệ thuật mà chỉ nêu ra “những vật chuẩn không gian truyền thống như “ngôi nhà” (hình tượng không gian đóng), “khoảng trống” (hình tượng không gian mở), “ngưỡng cửa sổ, cửa ra vào” (giới hạn giữa cái này và cái khác)” [8, tr 1695].

Từ những khái niệm, quan điểm, cách nhìn về không gian nghệ thuật trên, tôixin rút ra cách hiểu về không gian nghệ thuật như sau: Không gian nghệ thuật làkhoảng không bao trùm lên tất cả sự vật, hiện tượng mà tác giả xây dựng trong tácphẩm Hay nói cách khác thì không gian nghệ thuật là bối cảnh mà tác giả xây dựnglên trong tác phẩm, để triển khai thế giới nghệ thuật trong tác phẩm Trong khônggian nghệ thuật đó, các nhân vật, các sự kiện có cách tổ chức, biểu hiện riêng vàmang ý nghĩa riêng theo ý đồ nghệ thuật của tác giả

1.1.2 Phân loại không gian nghệ thuật

1.1.2.1 Không gian bối cảnh

Trong thế giới thực tại của cuộc sống, các sự kiện, hiện tượng xảy ra đềunằm trong các bối cảnh cụ thể Trong văn chương cũng vậy, khi viết về một sự kiện,hiện tượng nào đó thì người sáng tác phải xây dựng được không gian bối cảnh cho

sự kiện, hiện tượng đó Bởi không gian nghệ thuật là môi trường hoạt động củanhân vật, là nơi xảy ra các sự kiện, hiện tượng

Không gian trong tác phẩm có thể là không gian thực, cũng có thể là khônggian mang tính tượng trưng để thể hiện ý đồ nghệ thuật của tác giả

Không gian bối cảnh thường được thể hiện bằng các từ không gian đã được

mã hóa sẵn về ý nghĩa trong đời sống như: Trên cao, dưới thấp, rộng, hẹp, ngắn,dài…

Theo Nguyễn Thái Hòa,“Không gian bối cảnh là môi trường hoạt động của nhân vật, một địa điểm có tên hay không có tên, trong đó đủ cả thiên nhiên, xã hội, con người Nó là điều kiện cần thiết cho mọi sự kiện, mọi hoạt động, một phạm vi thế giới không thể thiếu.” [9; tr 88].

Không gian bối cảnh có ba loại: Thứ nhất là không gian bối cảnh thiên nhiênbao gồm những hiện tượng thiên nhiên bao quanh con người như: Trời, đất, mưa,gió, mây, núi… Thứ hai là không gian bối cảnh xã hội bao gồm cuộc sống củanhững tầng lớp người, những cá nhân này với cá nhân khác, thế hệ này với thế hệkhác Có khi đó là những tập quán, những phong tục… Thứ ba là không gian bốicảnh tâm trạng là thế giới nội tâm, những hồi ức, niềm vui, nỗi buồn… của nhânvật

Không gian bối cảnh trong văn chương không bị hạn chế theo một quy địnhnào cả Nó được xây dựng theo dụng ý nghệ thuật của tác giả Đó có thể là mộtkhông gian bối cảnh hẹp, quẩn quanh trong một làng, một xóm nhỏ hoặc một căngác xếp Đó cũng có thể là không gian bối cảnh rộng lớn của một thành phố haymột vùng trời mênh mông nào đó

1.1.2.2 Không gian sự kiện

“Thế giới nghệ thuật văn học là một thế giới hình tượng vận động và mang ý nghĩa Hình tượng mang ý nghĩa xuất hiện và lớn dần lên qua các sự kiện và lời trần thuật của văn bản Nội dung biểu hiện chủ yếu của văn bản văn học là nhân vật và sự kiện” [16; tr 89] Nếu không có sự kiện tức là không có chuyện gì xảy ra,

thì có thể sẽ không hình thành nên tác phẩm Vì thế trong một tác phẩm văn học cầnphải có sự kiện Các sự kiện này cần phải luôn thống nhất với nhau nhằm tạo nên sựhoàn thiện cho tác phẩm

Qua đây, theo cách hiểu của tôi thì sự kiện là những chuyện xảy ra tạo nênnhững tình huống, những xung đột, những biến cố trong tác phẩm

“Sự kiện có khi thuộc nhiều loại, nhiều kiểu với quy mô khác nhau, cũng có khi chỉ là một kiểu giống nhau gây ra bởi những người khác nhau Truyện “Thanh! Dạ!” của Nguyễn Công Hoan thuộc loại như vậy Hôm đó, cả nhà, 6 cô con gái được mẹ cho đi Đồ Sơn Thế là, Thanh (con sen) tất bật vì bị mọi người quát tháo sai bảo: đang bị sai đi gánh nước thì được lệnh đi mượn tiểu thuyết, vừa chạy về thì người khác sai đi mua hạt tiêu, vừa song lại có người sai đi mua nước đá, sắp chạy

đi gánh nước lại phải chạy đi lấy quần áo giặt là, chưa song lại có lệnh người khác sai đi mua ô mai Và cuối cùng là bà chủ không thấy có nước trong sạp, nổi cơn tam bành quất liên hồi vào nó, vừa quất vừa chửi “Lười! Lười! Lười! Lười! Lười! ”.

Cả một chuỗi dài các sự kiện được sắp xếp liền mạch và cùng một kiểu tạo nên một cảnh ngộ của nhân vật chứ không phải là tính cách của nhân vật.” [9; tr.

90]

Vậy không gian sự kiện là nơi xảy ra các sự kiện, là nơi các sự kiện phátsinh, tồn tại và phát triển Các sự kiện xảy ra phải thống nhất với nhau, có như thếmới thấy được ý nghĩa của các sự kiện đó

“Không gian sự kiện được tính bằng mốc sự kiện và cũng là mốc của thời gian kể nên rất quan trọng đối với người đọc truyện Nó thực sự làm nên mạch lạc của truyện và môi trường sống của nhân vật.” [9; tr 91]

1.1.2.3 Không gian tâm lý

Như đã nêu trên, không gian thường là nơi diễn ra những sự kiện, những hoạtđộng của con người Tuy nhiên trong thực tế vẫn tồn tại một không gian khác, đó làkhông gian tâm lý nơi thể hiện sự hồi tưởng, suy nghĩ, chủ yếu là những tâm trạng,những thế giới nội tâm của con người

Trong văn chương, song song với không gian hiện thực ta vẫn thấy tồn tạimột không gian nghệ thuật mang tính ước lệ, mang ý nghĩa cảm xúc, tâm tưởng Đó

là không gian mà khi nhân vật sống trong nó sẽ bộc lộ ra một tâm sự, một nỗi lòng

nào đó (gọi chung là không gian tâm lý) “Đây là loại không gian cảm tính mang tâm trạng, tư tưởng của nhân vật và tác giả Nó thường được thể hiện qua dòng hồi tưởng của nhân vật Không gian tâm lý không phải là sự tái hiện sự vật một cách

khách quan và không mang dấu ấn tâm trạng Không gian tâm lý được thể hiện qua cách nhìn, cách cảm độc đáo của chủ thể trữ tình.”[6; tr 289].

Trong bài Hầu Trời của Tản Đà, có miêu tả cảnh không gian thiên đình nhưng thực ra đó là không gian tưởng tượng của nhà thơ Trong tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh, không gian chiến trường được thể hiện qua dòng hồi ức của nhân vật Hay trong bài Tràng Giang của Huy Cận ta có thể cảm nhận

được một không gian tâm lý buồn, cô đơn, lẻ lôi của nhân vật trữ tình trong không

gian “củi một cành khô lạc mấy dòng” vắng vẻ, mênh mông.

Có rất nhiều mảng không gian đan xen lộn xộn, rời rạc, đứt quãng Bạn đọcphải chấp vá lại các không gian đó mới có thể hiểu câu truyện một cách logic

Như vậy, không gian tâm lý là không gian được hình thành trong tâm trạngcủa con người (nhân vật), nó xuất phát từ tâm trạng, từ điểm nhìn, cách nhìn củacon người (nhân vật)

1.2 THI PHÁP THỜI GIAN NGHỆ THUẬT

1.2.1 Khái niệm thời gian nghệ thuật

Cũng như không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật cũng là một phạm trùcủa hình thức nghệ thuật Nó thể hiện phương thức tồn tại và triển khai của thế giớinghệ thuật

Trong hiện thực, thời gian vận hành theo quy luật tự nhiên: Sớm, tối, xuân,

hạ, thu, đông… Trong sáng tạo nghệ thuật, người nghệ sĩ cũng có sử dụng nhữngchất liệu của thời gian tuân theo sự vận hành tự nhiên ấy Nhưng thông thường, khi

đi vào nghệ thuật nó đã được lựa chọn, sắp xếp, tổ chức, sáng tạo lại qua cách nhìnchủ quan của người nghệ sĩ Cũng có nghĩa lúc đó thời gian đã mang một chất

lượng, một nội dung thẩm mỹ mới Như vậy, “thời gian nghệ thuật là thời gian do nhà văn sáng tạo ra, vừa thể hiện trạng thái con người trong thời gian, sự cảm thụ thời gian, vừa mở ra lộ trình để người đọc đi vào thế giới tác phẩm.” [16; tr 86].

Thời gian trong tác phẩm văn học được thể hiện bởi nhiều phương tiện.Trước hết là các trạng từ chỉ thời gian như: Ngày xưa, dạo ấy, cách đây không lâu,

…Các từ chỉ các đoạn thời gian, chỉ cách tính thời gian hay bằng các dấu hiệu thờigian như: Tuổi trẻ, tuổi già, xuân, hạ, thu, đông… Bằng tiếng Đỗ Quyên kêu, tuyết

rơi, hoa Mai nở…Hay “những kiểu tình huống giá trị cổ xưa, được hiện thực hóa trong các hình tượng không gian – thời gian Ví dụ “thời gian điền viên” trong ngôi nhà cha mẹ, “thời gian phiêu lưu” của những thử thách nơi đất khách quê người, “thời gian bí tích” của những đau khổ hoạn nạn nơi địa ngục,…” [8, tr.

1695] Thời gian trong tác phẩm văn học có độ dài, nhịp độ, tốc độ, có ba chiều quákhứ, hiện tại, tương lai

1.2.2 Phân loại thời gian nghệ thuật

1.2.2.1 Thời gian sự kiện

Thời gian sự kiện là thời điểm các sự kiện diễn ra, tiến triển và kết thúc.Trong mỗi tác phẩm văn chương, các sự kiện diễn ra thường gắn với thời gian cụ

thể Thời gian đó có thể vận động theo diễn biến của các sự kiện như: Một hôm, ít lâu sau… cũng có thể nhanh hay chậm tùy theo diễn biến của các sự kiện như: Vài hôm sau, vài tháng sau hay một thoáng cái…

Các sự kiện có thể liên tục nhau, sự kiện này kế theo sau sự kiện trước hoặcgiữa các sự kiện có một khoảng cách thời gian ngắn hoặc dài để miêu tả phongcảnh, môi trường Hay các sự kiện gối đầu nhau, sự kiện này chưa song sự kiệnkhác đã tới hoặc ngắt nữa chừng hoặc đảo ngược thời gian Khi sự kiện kết thúc thìthời gian cũng dừng lại và tác phẩm cũng sẽ kết thúc tại thời điểm đó

Nhưng có lúc chúng ta lại thấy sự kiện đôi khi lại là yếu tố chịu sự chi phốicủa thời gian Tùy theo thời gian nhanh hay chậm mà sự kiện diễn ra nhanh haychậm

1.2.2.2 Thời gian tâm lý

Song song với thời gian sự kiện là thời gian tâm lý Thời gian tâm lý thườngđược cảm nhận bằng tâm lý của con người, qua chuỗi liên tục các biến cố, có ýnghĩa thẩm mỹ xảy ra trong thế giới nghệ thuật

Theo Phạm Ngọc Hiền, “thời gian tâm lý còn được gọi là thời gian cảm niệm, thời gian bên trong Tức là cảm giác về thời gian của nhân vật, thái độ của nhân vật đối với thời gian.” [6; tr 327].

Vì được cảm nhận bằng tâm lý và mang ý nghĩa thẩm mỹ nên đôi khi thờigian tâm lý có thể được đảo ngược từ hiện tại trở lại quá khứ, có thể xảy ra chốc lát

mà được cảm nhận như dài đằng đẵng hàng thế kỷ Có trường hợp thời gian tâm lýđược trải dài theo nỗi nhớ như:

“Khắc giờ đằng đẵng như niên Nỗi sầu dằng dặc như miền biển xa”

(Chinh phụ ngâm của Đặng Trần Côn)

Cũng có khi thời gian tâm lý được cảm nhận như nó trôi qua một cách nhanhchóng:

“Ngày vui ngắn chẳng đầy gang Trông ra ác cũng ngậm gương non đoài”

(Truyện Kiều của Nguyễn Du)

1.2.2.3 Thời gian cốt truyện

Trong quyển Một số vấn đề thi pháp học hiện đại thì “cốt truyện là yếu tố của tác phẩm tự sự Theo định nghĩa truyền thống đó là tất cả các hành động, biến

cố được phát triển trong tiến trình kể truyện” [9; tr.99].

Trong quyển Thi pháp học của Phạm Ngọc Hiền thì “cốt truyện là một phạm trù vừa thuộc nội dung, vừa thuộc hình thức tác phẩm Thi pháp học chỉ nghiên cứu cốt truyện từ góc độ hình thức nghệ thuật” [6; tr 373].

Theo Nguyễn Thái Hòa thì “thời gian cốt truyện là thời gian được đóng khung trong những sự kiện, những nhân vật được kể vận động theo một trật tự niên biểu” [5; tr.110].

Như vậy khi sáng tác ra một tác phẩm văn học, nhà văn phải hệ thống các sựkiện, nhân vật sau cho các sự kiện, nhân vật đó vận động theo một niên biểu nhấtđịnh

Thời gian cốt truyện có thể là thời gian hiện thực, cũng có thể là thời gianđược nhà văn hư cấu nhằm phục vụ cho ý đồ nghệ thuật của họ

1.3 MỐI QUAN HỆ VÀ Ý NGHĨA GIỮA KHÔNG GIAN VÀ THỜI

GIAN NGHỆ THUẬT

1.3.1 Mối quan hệ giữa không gian và thời gian nghệ thuật

Không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học là hai phạm trùcủa hình thức nghệ thuật Chúng có mối quan hệ thống nhất chặt chẽ với nhau Nhà

nghiên cứu M Bakhtin (Nga) gọi đó là “thời – không” hay “không – thời gian” của tác phẩm “Thể hiện thời gian và không gian không tách rời nhau trong mọi biến

cố, hoạt động của con người (thời gian là chiều thứ tư của không gian)” [16; tr.

87]

Theo Bakhtin, “mỗi thể loại văn học có một bộ không – thời gian, theo đó có thể phân loại tác phẩm Loại tác phẩm sau có thể vay mượn môtip của kiểu không – thời gian có trước để tạo nên những kết hợp mới… Ví dụ các cặp môtip như gặp gỡ

- chia tay, đánh mất – bắt được, đi tìm – tìm thấy, nhận ra – không nhận ra… có thể tham gia vào cốt truyện của tiểu thuyết, nhưng ở đây chúng ta dừng lại với ba môtip thông dụng như môtip gặp gỡ, con đường và môtip ngưỡng cửa (khủng hoảng, sụp đổ)”[16; tr 87, 88].

Có thể thấy, những đặc điểm về thời gian thường đi liền với những đặc điểm

về không gian Ta thường thấy khuynh hướng dùng không gian để biểu hiện thờigian trong tác phẩm văn học Bằng không gian, con người nhận biết được thời gian

và trong bước đi của không gian, ta nhận biết được bước chân của thời gian như:

“Ngô đồng nhất diệp lạc Thiên hạ cộng tri thu”

Nghĩa là:

“Một lá ngô đồng rụng Thiên hạ biết thu về”

Ta biết, trong thơ xưa lá ngô đồng là một hình ảnh mang tính ước lệ Khi tathấy sự xuất hiện của hình ảnh lá ngô đồng rụng thì cũng là lúc ta biết đó là dấuhiệu của mùa thu về

Tuy nhiên sự nhận biết thời gian bằng sự biến đổi của không gian trong vănchương còn tùy thuộc vào nhiều yếu tố mang tính chủ quan, gắn liền với nhữngquan niệm, triết lý có ý nghĩa nhân sinh, ý nghĩa thời đại

Đồng thời ta cũng thấy, có những trường hợp tùy vào thời gian mà ngườinghệ sĩ có cách xây dựng không gian nghệ thuật sau cho phù hợp với thời gian đó.

Như vậy, không gian và thời gian nghệ thuật có mối quan hệ hai chiều, tácđộng qua lại lẫn nhau, hài hòa và bổ sung cho nhau Nhằm tạo nên một thế giớinghệ thuật hoàn chỉnh trong tác phẩm văn chương theo dụng ý của người nghệ sĩ

Từ đây ta có thể kết luận, “hai bình diện quan trọng nhất đối với cấu tạo thế giới nghệ thuật – thời gian và không gian không chỉ gắn bó với nhau mà còn hòa trộn thành chỉnh thể và sự hòa trộn ấy có thuộc tính thể loại” [16; tr 89].

1.3.2 Ý nghĩa của không gian và thời gian nghệ thuật

Không gian và thời gian nghệ thuật là hai phương thức tồn tại và triển khaicủa thế giới nghệ thuật Đây là hai yếu tố rất quan trọng của thi pháp học

Cũng như con người, thời gian và không gian nghệ thuật là một trong nhữngmặt của hiện thực khách quan được phản ánh trong văn học tạo nên thế giới nghệthuật của tác phẩm văn chương Điều này cho thấy không gian và thời gian nghệthuật không chỉ là phương thức tồn tại và triển khai của thế giới nghệ thuật, mà còn

là yếu tố góp phần tạo nên thế giới nghệ thuật trong tác phẩm Nó không chỉ là “cáiphông” hay “cái khung” cho tác phẩm, mà nó còn là yếu tố vừa mang tính nghệthuật vừa mang tính nội dung, biểu đạt chủ đề tư tưởng của tác phẩm

Việc xây dựng không gian, thời gian nghệ thuật trong tác phẩm đều nằmtrong ý đồ của nhà văn và nhằm thể hiện những mục đích tư tưởng nghệ thuật nào

đó của nhà văn Chính vì thế, việc nghiên cứu không gian và thời gian nghệ thuậtcủa tác phẩm có ý nghĩa rất quan trọng Thông qua việc tìm hiểu đó góp phần giúpchúng ta nắm rõ hơn nội dung tư tưởng của tác phẩm

Trước đây trong hướng tiếp cận tác phẩm văn chương, chúng ta thường chỉquan tâm đến nội dung các sự kiện mà ít quan tâm đến cách tổ chức không gian,thời gian nghệ thuật của tác phẩm Cũng vì vậy mà các ý nghĩa thẩm mỹ của nhữngyếu tố nghệ thuật này không được khai thác hết Đồng thời về mặt nội dung tưtưởng của tác phẩm cũng không được khai thác trọn vẹn

Tuy không gian và thời gian nghệ thuật là hai yếu tố quan trọng của thi pháphọc nhưng không vì vậy mà hai yếu tố này hoàn toàn có cùng ý nghĩa, mà mỗi yếu

tố đều có một ý nghĩa riêng của nó

Không gian nghệ thuật là một biểu hiện chủ quan, ước lệ, gắn liền với cáchcảm thụ và quan niệm về thế giới của người nghệ sĩ Trong mỗi tác phẩm, khônggian nghệ thuật thể hiện qua cái nhìn, qua phân giới các không gian giá trị bêntrong, bên ngoài, con người, vũ trụ, sự giam hãm và cõi đời tự do Do gắn với điểmnhìn, trường nhìn, môi trường hoạt động, nên không gian nghệ thuật trở thànhphương tiện chiếm lĩnh đời sống Đồng thời do gắn với ý nghĩa, giá trị, không giantrở thành ngôn ngữ, biểu tượng nghệ thuật

Còn thời gian nghệ thuật là hình thức cảm nhận thế giới của con người gắnliền với một quan niệm nhất định về thế giới Nó làm việc cho tư duy và phát hiệnchân lý, giúp con người cảm nhận thế giới một cách toàn vẹn Khắc phục khả năngcảm nhận thời gian hạn hẹp, hữu hạn của con người

Tóm lại, thời gian và không gian nghệ thuật có ý nghĩa rất quan trọng đối vớitác phẩm văn chương, là yếu tố không thể thiếu khi xây dựng thế giới nghệ thuậtcủa tác phẩm Giúp người đọc nhận thức được giá trị của tác phẩm một cách đúngđắn và trọn vẹn hơn

Chương 2 NHỮNG LOẠI KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA NAM CAO SAU

NĂM 1945

2.1 KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA

NAM CAO SAU NĂM 1945

A JA Gurevich cho rằng: “thời gian và không gian là những thông số quyếtđịnh sự tồn tại của thế giới, là những hình thức cơ bản của kinh nghiệm con người” Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật, không

có hình tượng nghệ thuật nào nằm ngoài không gian và thời gian Đặc trưng cơ bảncủa không gian nghệ thuật là mang tính chủ quan, ngoài không gian vật thể còn cókhông gian tâm trạng Nó không chỉ cho ta thấy cấu trúc bên trong của tác phẩm màcòn chỉ ra quan niệm về cuộc đời của tác giả hay một giai đoạn văn học cụ thể

Nguyễn Thị Bình cho rằng “không gian nghệ thuật phổ biến là không gian sinh hoạt đời thường, không gian mang tính chất cá nhân riêng tư” Những ngôi

nhà hụt trước trống sau hay những căn phòng nhỏ hẹp… là không gian sinh hoạt thểhiện chân thật bản chất và cuộc sống của con người Nó tham gia vào cuộc đời mỗingười, gắn liền với buồn vui, với cảm quan đời sống Đồng thời, nó cũng là nơichen chúc của những kế hoạch, những khát khao và những cách nhìn đời của mỗicon người Với những tiếp thu về thành quả kiến thức mà những người đi trước chia

sẽ, để lại Dưới đây, chúngtôi xin đi vào trình bày nghiên cứu về không gian bốicảnh, sự kiện và tâm tưởng trong truyện ngắn của Nam Cao sau năm 1945

2.1.1 Không gian bối cảnh

Nam Cao sống trong một thời kỳ nghiệt ngã, làng quê xác xơ kiệt quệ.Những hoài bão của người trí thức phần lớn không thực hiện được, họ là những conngười vỡ mộng và hơn thế nữa còn bị đẩy đến chân tường Tuy nhiên, Nam Caokhông đánh đồng tất cả các đối tượng khi cùng chịu ảnh hưởng của một hoàn cảnh,bối cảnh Vẫn có những người tốt tuy phải sống trong hoàn cảnh, bối cảnh xấu và

ngược lại Bối cảnh trong sáng tác của Nam Cao chủ yếu là bối cảnh hẹp: một làngquê, một con đường và chủ yếu là một gia đình nhỏ, ngôi nhà nhỏ, căn buồng hẹp.

Không gian nhà ở, căn buồng là không gian chung trong sáng tác của NamCao Trong rất nhiều tác phẩm của Nam Cao, những biến cố, những sự kiện, nhữnghành động, suy nghĩ của nhân vật chủ yếu diễn ra trong không gian nhà ở, cănphòng, dù nhà văn không trực tiếp miêu tả nó

Sau Cách mạng tháng Tám không gian trung tâm trong truyện ngắn của NamCao là không gian nhà ở, căn buồng Trong không gian ấy, các nhân vật của Nam

Cao đã phải đối diện với cái tầm thường, phàm tục của đời sống nhà quê.“Cái nhà anh Hoàng ở nhờ có thể gọi là rộng rãi Ba gian nhà gạch sạch sẽ Hàng hiên rộng

ở ngoài Sân gạch, tường hoa Một mảnh vườn giồng rau tươi rười rượi” (Đôi mắt)

[2; tr 87].Hay không gian căn phòng ngủ của vợ chồng anh Hoàng cũng được sắp

xếp bình thường như bao căn phòng khác ở quê “Hai cái giường nhỏ kê song song, cách nhau có một lối đi nhỏ Màn tuyn trắng toát Chỉ trông cũng đã thấy thơm tho

và thoải mái Hoàng với tôi đi nằm trước Một gói thuốc lá thơm và một bao diêm đặt ở bên cạnh cái đĩa gạt tàn thuốc lá ở đầu giường (…) Chị Hoàng thu dọn đồ đạc, đóng cửa, rồi đem một cây đèn to lại chỗ chân giường chúng tôi… (Đôi mắt) [2; tr 96] Chính không gian nhà ở, căn phòng này trong Đôi mắt (tương ứng với nó

là thời gian cá nhân) đã tạo điều kiện cho Nam Cao khai thác triệt để cái hằng ngàycủa đời sống Đời sống thật của gia đình Hoàng hiện lên cụ thể, chân thật, sinh độngtrong cái không gian riêng tư, gia đình của chính anh

Trong tác phẩm Mò sâm banh ta bắt gặp một không gian quẩn quanh, nhỏ

hẹp như không gian của biết bao nhân vật ta từng biết trước đó Không gian nghệ

thuật trong Mò sâm banh là không gian quẩn quanh trong ngôi nhà tên chủ thực dân

của người Việt Nam nô lệ Có thể thu hẹp nữa chỉ từ căn nhà nhỏ của bếp Tư ra bể

nước Thậm chí hẹp hơn nữa là cái bể nước ăn của nhà chủ: “Ở nhà chủ, bếp tư thích nhất cái bể nước ăn này Nó to bằng cả một gian nhà rộng, nước mưa ở trên các máy nhà theo hai ống máng mà trút xuống Mặt bể bưng kín mít, trừ một máng vuông, mỗi bề chừng một thước, có nắp khít như nắp cống [2; tr 5] (…) Bác chạy thẳng lại cái bể Nhìn trước nhìn sau một thoáng rồi bác mở nắp ra, cúi đầu xuống Tối om om Một mảng nước loang loáng như nước mực…” [2; tr 11] Thế giới này

của người bếp làm thuê gắn với chức năng nô lệ của ông ta Chỉ vì hết mực kính sợ

và tôn trọng nếp sống của nhà chủ mà bếp Tư đã bỏ mặc con trong bể nước Đếnnổi nó bị chết chìm, rồi lại phải nói dối rằng con mình chết vì bị cảm để khỏi bị chủquở trách Từ đó có thể thấy, một người nô lệ như bếp Tư cái mà ông lo lắng đầutiên đó là phải làm tròn nhiệm vụ của một kẻ nô lệ hơn là lo cho mạng sống của đứacon

Với truyện ngắn Nỗi truân chuyên của khách má hồng, Nam Cao lại phát

hiện một thế giới nô lệ khác, thế giới nô lệ của những nhà chính khách bù nhìn Bác

sĩ Nguyễn Văn Thinh, đại tá Nguyễn Văn Xuân, cả Nguyễn Văn Tầm đều là những

kẻ vì say mê địa vị và quyền lực, vì lợi ích cá nhân mà sẵn sàng trở thành những kẻ

nô lệ, bám gót thực dân, phản bội đất nước Không gian mà Nam Cao tạo ra chonhững nhân vật này là không gian sân khấu của những trò hề lố bịch, vô liêm sỉ

Nhà riêng của ông thầy thuốc Nguyễn Văn Thinh là nơi bắt đầu vở kịch hề

mà ông ta và những nhà chính khách khác chuẩn bị cho trò chơi chính trị của mình

Nguyễn Văn Thinh biết rằng chỉ sau lời thề thốt, dù “không thú vị gì”, ông ta tức khắc biến thành “thủ tướng kiêm nội vụ”.Căn phòng ngủ của Nguyễn Văn Thinh là

không gian để ông ta cố tập điệu bộ, giọng nói, chuẩn bị y phục để chìm đắm trong

vai diễn của mình: “Cái lò xò giường tung ông xuống khỏi giường Ông vội vã đi lại gần cái tủ áo có gương kê ở một góc tường nhà Một hình người múp míp hiện trong gương, với một bộ mặt phởn phơ Cái mặt mãn nguyện ấy mỉm cười , mấp máy môi (…) Ông mở tủ Từng chồng quần áo cao ngất hiện ra (…) Ông lục chồng này lại chồng kia Ông lần lượt lấy ra, ngắm nghía, rồi lại cất vào ba cái sơ

mi Đến cái thứ tư thì ông tạm hài lòng” [2; tr 14] Cái sân khấu hài kịch này lại được tiếp diễn bằng không gian của buổi “lễ tuyên thệ cử hành rất long trọng trong thành phố Sài Gòn Người đến dự khá đông Người ta đếm được sáu ngàn một chục người trong đó có mười ông Chính phủ (Ông Lưu Văn Lang không hiểu vì cớ gì vắng mặt) và sáu ngàn lính kín chuyên việc giữ tự do cho địa hạt Sài Gòn – Chợ Lớn, ấy là chưa kể một đoàn ca nhạc gồm một kép ba đào, một đội lính Pháp có xe tăng và liên thanh và mấy quý quan người Pháp” [2; tr 20] Thế giới của những

tính cách nô lệ đông đúc lên bội phần ngoài các nhân vật chính khách còn có 6000lính kín chỉ trực chờ thực hiện cái thân phận làm thuê cho chủ Không gian của buổi

lễ tuyên thệ “Nước Nam Kỳ tự trị” diễn ra như một trò hề nhạt nhẽo Từ đây tôi

thấy được rằng Nam Cao đã gắn số phận của những kẻ nô lệ, Việt gian vào mộtkhông gian nghệ thuật khôi hài

Xây dựng không gian nhỏ hẹp, Nam Cao tô đậm cảnh sống quanh năm bế tắccủa một tầng lớp người trong xã hội Từ đó cho thấy cuộc đời của những người nô

lệ Việt Nam dù trong căn nhà ổ chuột, những túp lều con hay nương náo bên lề ngôinhà của những chủ Tây cũng đều là cay đắng, đau khổ và thua thiệt

Từ vị trí một nhà văn cách mạng, một chiến sĩ cách mạng, Nam Cao đã nângtầm ngòi bút hiện thực của mình lên, tạo dựng một thế giới nghệ thuật mới về

những kiếp nô lệ, dù ở vị trí kẻ làm thuê, hay những chính khách bù nhìn Mò sâm banh và Nỗi truân chuyên của khách má hồng chính là kết quả nghệ thuật của một

tầm nhìn cao hơn, một cái nhìn mới về cuộc sống

Khác với Mò sâm banh, Nỗi truân chuyên của khách má hồng chỉ nói về một

bối cảnh xã hội cũ, hay những sáng tác khác chỉ hàm ý miêu tả cảnh và người của

bối cảnh xã hội mới, trong Đôi mắt có sự giao thoa vận động của cả hai bối cảnh

mới và cũ của cuộc sống và con người trước và sau cách mạng Có thể thấy tácphẩm này được viết ra nhằm giúp ta hiểu thêm về cái nhìn nghệ thuật chân thực và

sâu sắc của Nam Cao Đôi mắt được Nam Cao miêu tả một bối cảnh nghệ thuật của

con người cùng với nếp sống xa lạ, tách biệt với cuộc kháng chiến của dân tộc Mộtcuộc sống riêng tư nằm giữa vùng quê kháng chiến Qua nhân vật Độ Nam Cao chođọc giả tự khám phá nếp sống và con người trong thế giới của truyện Việc dựngnên cuộc gặp gỡ giữa Độ và Hoàng đã giúp cho đọc giả nhìn thấy rõ hơn sự đốichiếu tương phản giữa cái mới và cái cũ, giữa biết và hiểu, giữa khinh bỉ, xem

thường và thông cảm… Thế giới nghệ thuật trong Đôi mắt vừa có bề dày quá khứ,

vừa thời sự mới mẻ Đây thật sự là một đôi mắt nhìn thấy nhiều vấn đề về trạng tháicủa đất nước và con người kháng chiến

Cũng như Nam Cao, không gian căn nhà cũng được xem là không gian trungtâm trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp Không gian căn nhà xuất hiện nhiềunhất nhằm biểu thị sự bon chen, nhốn nháo của con người trong tác phẩm Rất nhiềunhững tình huống, sự kiện, suy nghĩ, hành động của nhân vật xảy ra trong khônggian nhà ở, căn phòng, gian bếp dù nhà văn không miêu tả không gian đó trực tiếp

Căn buồng là nơi kín đáo nhất trong nhà, nhưng lại là chỗ để Khảm hành động sai

trái “xúc trộm gạo cho vào cặp” Vì vậy mà không gian sống như một sợi dây vô

hình thắt nghẹt con người Hình như trong gia đình lão Kiềntrật tự cha con, chồng

vợ bị đảo lộn Họ hơn thua nhau, hạ nhục nhau, tìm cách đuổi nhau đi, thậm chí còncầu mong anh em mình chết đi

Trong một không gian hẹp, không gian bệnh viện chúng ta lại thấy sự đốilập: Trong phòng các bác sĩ đang lo lắng mất 42 phút mổ khối u để cứu lão Kiền,

vậy mà bên ngoài, Đoài thản nhiên nghĩ đến “tài sản không biết chia chác thế nào” Nhìn thấy sự đối lập giữa hai không gian này, tôi cảm thấy khinh một trí thức “giả cầy” làm việc trong bộ giáo dục Một người trí thức, dạy dỗ kiến thức cho thế hệ trẻ

mà lại có thể thốt lên câu “ông cụ đi rồi, thật may quá!” thì thật đáng lo ngại và

buồn cười Với Đoài gia đình có vẻ chỉ là nơi để hắn diễn trò phỉnh nịnh, Đoài

mang dục vọng với chị dâu“nhìn chăm chú vào khoảng lõm ở ngực chị”, hắn cũng

không hề có chút tình yêu thương với đứa em bị tật nguyền Đoài nhốt em mình

trong “căn phòng cạnh nhà xí, trước là chuồng lợn, nay để than củi.”

Tuy có cùng không gian trung tâm trong truyện ngắn là nhà ở, căn buồngnhưng truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp xây dựng không gian nhà ở, căn buồng là đểkhắc họa rõ nét tính cách nhân vật nhằm thể hiện sâu sắc nhất những quan niệm củabản thân tác giả về cuộc sống, về con người Còn Nam Cao xây dựng không giannhỏ hẹp tù túng quẩn quanh trong nhà ở, căn buồng là để qua đó biểu hiện cảnhsống quanh năm bế tắc của một bộ phận người trong xã hội Việt Nam trước và saukháng chiến

Ngoài không gian nhà ở, căn buồng Những truyện ngắn sau năm 1945 củaNam Cao còn miêu tả không gian thiên nhiên mà hình ảnh thường được sử dụng đểđại diện cho không gian này là ánh trăng Ánh trăng thiên nhiên là bạn đồng hànhcủa người lao động, ánh trăng như tiếp thêm sức mạnh để họ lao động hăng sai và

quên cả mệt nhọc: “Tiện trăng sáng, chị muốn cuốc xong mảnh vườn trước cửa, vì ban ngày vừa làm vừa ngay ngáy lo Tây đến, không làm được mấy… Trăng lồng lộng Trăn rãi bao la trên những khu vườn bằng phẵng như liền cả với nhau Bóng chuối ngổn ngang Những tàu chuối rười rượi ánh trăng khẽ đu đưa uể oải, ánh sáng và không khí bên ngoài làm chị tỉnh táo và khỏe khoắn” (Đợi Chờ) [2; tr 33].

Không còn sự tù đọng trong suy nghĩ quẩn quanh nơi tâm hồn con người như trongtruyện ngắn trước năm 1945, sau 1945 truyện ngắn của Nam Cao được thay cốttruyện bằng hầu hết sự miêu tả về một không gian làng quê về khuya tĩnh lặng, yên

bình Không gian ở đây yên tĩnh quá đến nỗi người ta có thể “nghe rõ cả tiếng rầm

rì của lá tre”, cái không gian vắng lặng này đôi khi bị khuấy lên bởi những tiếng cuốc vườn mệt mỏi Trong Đợi chờ không gian làng quê yên tĩnh ấy được Nam Cao

miêu tả thông qua những tiếng cuốc vườn của Liễu và những người hàng xóm

“Những nhát cuốc đều đặn vang những tiếng “sụt” gọn và ngon xớt Những tiếng cuốc khác đáp lại ở bên vườn hàng xóm, như những tiếng vang Lắng nghe còn những tiếng khác xa hơn Thì ra ở chung quanh người ta cũng đang cuốc vườn đêm (…) Đêm về khuya càng vắng lặng Người ta nghe rõ cả tiếng rì rầm của lá tre Tiếng cuốc thưa dần” [2; tr 33] Miêu tả khung cảnh làng quê miệt mài hăng

sai lao động trong màn đêm tĩnh mịch, Nam Cao lồng vào đó những khoảng trốngtrong suy nghĩ của Liễu để người đọc biết rằng trong cái không khí lao động hăngsai đó là những giờ chạy Tây, chốn giặc của những người nông dân phải sống trongvùng địch

Trong những sáng tác của Nam Cao nhà văn thường ít khi tả phong cảnh, tảthiên nhiên, tả những sự kiện có tính chất ngoại đề Cảnh vật trong truyện của NamCao thường gắn bó với việc bộc lộ tâm trạng, mỗi tâm trạng gắn liền với nhữngcảnh sắc khác nhau Ngoài ánh trăng thì con đường cũng là hình ảnh thiên nhiênthường thấy trong truyện của Nam Cao Đó có thể là không gian đường quê thẳng

tấp, nhiều ngã rẽ.Con đường từ nhà anh Hoàng ra chợ huyện dài ngoằn ngoèo “đến chỗ một cây đa to thì rẽ về tay phải, đi một quãng lại rẽ về tay trái, qua một cánh đồng, vào đường gạch làng Ngò, vòng qua đằng sau đình, rẽ về tay phải…” (Đôi mắt) [2; tr 90] Rồi cũng con đường ấy, con đường nơi nhà anh Hoàng đến nhà mấy người ở phố cùng tản cư về “đến một cái cổng gạch lớn có dây leo, (…) Qua mấy cái ngõ ngoằn ngoèo khác, đến một cái cổng gạch có dây leo khác…” (Đôi mắt) [2;

tr 94] Hay đó cũng có thể là con đường chiến trận uốn khúc, ngoằn ngoèo, nhiều

sỏi đá “Đường xóc quá, khó đi quá Có anh giập chân rồi Anh em bật cả máu vai.

Họ vẫn cố đi, cốt tới kịp giờ Nhưng cố gắng thế nào mỗi giờ cũng chỉ đi được bốn năm trăm thước…” (Trần Cừ) [2; tr 150] Sau năm 1945, hình ảnh con đường

dường như đã trở thành một chi tiết nghệ thuật quan trọng, được Nam Cao vẽ lên

tuy đẹp nhưng lại lắm rối răm, tưởng chừng đó là thử thách về lòng kiên nhẫn dànhcho người đi đường như cuộc trường kì kháng chiến của dân tộc ta phải trải quanhiều giai đoạn và cần có lòng kiên nhẫn của nhân dân mới vượt qua được khó khăntrước mắt.

Đọc những sáng tác của Nam Cao, tôi thấy rằng nhiều truyện của ông vẫnkhá đậm nét những chuyện kể, nhưng nhìn toàn thể thì có thể thấy rất rõ ông không

đi tìm cốt truyện mà chủ yếu là nêu ra những tình huống của đời sống, những hoàncảnh Khác với Nguyễn Công Hoan khi đã có một tình huống thì đặt nhân vật củaông vào đó, rồi đưa nhân vật đó đi tới một hành động mà tác giả đã lựa chọn NamCao đưa nhân vật của mình vào một hoàn cảnh rồi để cho nó hành động trong nhiềumối quan hệ

Nam Cao đã hứng thú ghi lại những đổi thay, biến chuyển của cuộc sống vàcon người sau Cách mạng, trong kháng chiến Sự đổi thay theo hướng trưởng thànhcủa mọi người trong mọi lúc, ở mọi nơi có lẽ là mô típ nghệ thuật quan trong nhấttrong những sáng tác của Nam Cao Thế giới nghệ thuật đã mở rộng những không

gian từ ngôi nhà đến làng quê trong Đôi mắt và Đợi chờ, hay cả một vùng căn cứ địa trong Trần Cừ và Những bàn tay đẹp ấy… không còn sự tù đọng trong suy nghĩ

quẩn quanh của những người trong gia cảnh nghèo túng, hay trong làng quê nặng nề

hủ tục nữa

2.1.2 Không gian sự kiện

Không gian sự kiện là nơi để các sự kiện diễn ra, phát triển và kết thúc.Trong một tác phẩm văn chương có thể có nhiều sự kiện, các sự kiện có thể đượcsắp xếp theo một trật tự nào đó nhằm biểu thị lời tác giả muốn truyền tải Nhưngcũng có những tác phẩm mà những sự kiện trong đó được được tác giả đưa vàonhằm thể hiện một ý đồ nghệ thuật khác

Không gian sự kiện trong sáng tác của Nam Cao luôn gắn với hình ảnhnhững con người cụ thể, sinh động Nếu trước cách mạng tháng tám, không giannghệ thuật chủ yếu là không gian cá nhân thì sau cách mạng tháng tám, nó trở thànhkhông gian xã hội, không gian gắn liền với cuộc kháng chiến nào đó Đặc biệt là sựxuất hiện của một không gian hết sức mới mẻ, không gian mà ở các tác phẩm trước

cách mạng tháng tám của Nam Cao ta chưa từng thấy xuất hiện Đó là không gianhội hợp, hội nghị.

Bên cạnh những cuộc kháng chiến là những buổi thảo luận, hội họp để phục

vụ cho Cách mạng Ở Hội nghị nói thẳng là hình ảnh “các khẩu hiệu viết trên giấy màu sặc sỡ cả chung quanh Những khẩu hiệu rất vui: “Nói hết! – Nói toạc móng heo – Người nói không e ngại, người nghe không giận –Yêu nhau mới nói thẳng với nhau – Không nói thẳng là không đoàn kết”…” [2; tr 185, 186] Suốt cả buổi họp

ai cũng nói thẳng, nói rất chân tình, họ đóng góp, phê bình nhau để cùng hoàn thiện

và làm tròn nhiệm vụ đối với kháng chiến, với nhân dân, với đất nước Không giancủa hội nghị diễn ra trong một cái nhà sàn lớn, lúc sôi nổi, lúc trở nên yên lặng Rồi

“cuộc phê bình cứ tiếp tục như vậy mãi Các cán bộ có khuyết điểm đều được chỉ vạch rõ ràng (…) Điều gì có, nhận có và xin sửa chữa Điều gì không, bày tỏ là không để mọi người nhận xét chung…”[2; tr.190].

Hay ở Định mức, vẫn là không gian của một buổi hội nghị thảo luận sôi nổi.

Trong không gian ấy, mỗi nhân vật đều có một ý kiến đống góp riêng nhằm đi đến

kết luận thống nhất về “định mức tạm vay của xã” Không khí buổi họp lúc sôi nổi,

lúc trở nên im lặng, nghiêm khắc Nhưng vẫn toát lên tinh thần đoàn kết, thống

nhất “Tiếng vỗ tay vang nhà (…) Hoan hô (…) Lại vỗ tay và hoan hô vang nhà”.

[2; tr 210]

Qua những sự kiện trên Nam Cao cho chúng ta thấy được diễn biến của câutruyện cũng như thấy được ngoài những buổi đánh trận giành lại từng tất đất quêhương thì người cán bộ, người lính còn phải lo lắng, đối mặt với những khó khăn ởhậu phương, với cuộc sống cơ cực của nhân dân và những bất cập trong việc giữ gìntình đoàn kết giữa các chiến sĩ

Trong Trần Cừ không gian sự kiện bắt đầu trong quá trình tiến hành trận

chiến Đông Khê, ở một hội nghị bàn về kế hoạch đánh Đông Khê và tiếp nối sau đó

là các trận đánh diễn ra quyết liệt, khó nhằn “Trận đầu… Trận quy mô lớn đầu tiên

từ khi vào bộ đội đến nay… Phải tiêu diệt toàn bộ lực lượng địch mới thôi… Nếu không giải quyết nhanh được, có thể trận đánh sẽ kéo dài, sẽ thêm nhiều cái khó khăn…” Không gian trận tiến công thứ hai là được dựng lên trên nền không gian

trận đầu, do đó khi hòa vào không gian này, tôi cảm nhận được một chút tĩnh lặng

xen kẽ sự cẩn thận, chắc chắn trong từng bước đi của người chiến sĩ “Có kinh nghiệm đêm trước rồi, nên họ tiến bình tĩnh, chắc chắn, vừa tiến vừa quan sát tình hình… một bộ phận chiếm xong nhà Phú Thiện Đồng thời bộ phận kia cũng chiếm xong trường học, tiến ra nhà cũ…” (Trần Cừ) [2; tr 154] Nam Cao đã ghi lại cái

không khí khẩn trương sôi nổi này với tư cách là một nhà văn cách mạng, một chiến

sĩ cách mạng chứ không còn đơn thuần là một nhà văn hiện thực như các nhà vănhiện thực khác

Mỗi không gian sự kiện trong truyện ngắn của Nam Cao đều có một ý nghĩariêng Nó được tác giả xây dựng và sử dụng phù hợp với những mục đích nghệthuật của ông

Trong truyện Những bàn tay đẹp ấy, khi bắt đầu câu truyện ta sẽ thấy những

sự kiện về chị Tổ trưởng du kích và cách nhìn nhận về cuộc sống, con nười củanhững nữ du kích trong vùng địch Những sự kiện này lần lượt xuất hiện qua lời kểcủa nhân vật vô hình Tôi khi ngồi cùng trò chuyện với chị Tổ trưởng du kích Sau

đó là những sự kiện về cuộc sống của những người nữ du kích đã có chồng con,những sự kiện đó giúp chúng ta thấy được một cách rõ hơn về “những đôi bàn tay

đẹp” can đảm, kiên cường “Những đôi bàn tay đẹp cầm súng chiến đấu cùng một lúc giải phóng cho dân tộc và giải phóng cho phụ nữ Sự ấy không chướng mắt Sự

ấy đáng cho ta cảm phục” [2; tr 106].

Hay trong Nỗi truân chuyên của khách má hồng, không gian sự kiện được

bắt đầu từ khi Đại tá Nguyễn Văn Xuân đến nhà thầy thuốc Nguyễn Văn Thinh lúcnữa đêm

Ngay từ cái tên Nỗi truân chuyên của khách má hồng đã cho chúng ta thấy

câu chuyện sẽ xoay quanh về kiếp nô lệ của những nhà chính khách bù nhìn, xu nịnbọn thực dân, mà cụ thể ở đây là Nguyễn Văn Thinh, Nguyễn Văn Xuân và NguyễnVăn Tầm

Chuỗi sự kiện trong truyện được Nam Cao dựng lên thành một cái sân khấucủa những trò hề lố bịch, vô liêm sỉ Cái sân khấu này biểu diễn cuộc đua của nhữngchú khuyển tranh nhau lãnh công và lấy lòng chủ Đỉnh điểm của chuỗi sự kiện này

là lúc buổi lễ tuyên thệ diễn ra trong thành phố Sài Gòn Đây chính là một trò hề

công khai mà người đến dự đông đến “sáu ngàn một chục người trong đó có mười

ông Chính phủ và sáu ngàn lính kín” Trò hề bắt đầu lộ rõ khi những tên lính này

chỉ vỗ tay theo lệnh, im lặng theo lệnh, hát theo lệnh và kéo cờ như trò chơi quỷthuật Trò hề được tiếp nối bằng việc ông Nguyễn Văn Tầm thể hiện tấm lòng cúccung tận tụy của mình bằng ý kiến tìm tổ kiến để bỏ vào quần những kẻ phản bội,miệng nói là để trị những người còn ý định muốn quay về Tổ quốc, nhưng thật ra làmuốn bắt mấy mụ đàn bà để cho kiến đốt chơi Trò hề tiếp tục được thể hiện quamàn gặp gỡ bất ngờ của các chính khách với các bà vợ, lúc này Nguyễn Văn Tầm từnổi giận đến sợ hãi, cuống quýt khi chính vợ hắn là người phơi bày dã tâm bán đấtnước, bán đồng bào của hắn và đồng bọn… Từ sự kiện này nối tiếp sự kiện kia, sựkiện trước làm tiền đề cho sự kiện sau xuất hiện, sự kiện sau xuất hiện khẳng định

và làm rõ thêm sự kiện trước Qua đây, ta thấy được Nam Cao đã rất tinh tế khi xâydựng một không gian sự kiện hợp lí cho tác phẩm Từ đó ông vạch rõ bộ mặt xảotrá, trơ trẽn của bọn Việt gian, vì tham hư vinh mà trở nên ích kỉ, hèn hạ chấp nhậnlàm những chú chó tay sai cho thực dân mà không màn đến danh dự, chấp nhận ômlấy cái nhục bán nước, cái phận Việt gian mà không quan tâm đến cuộc sống cơ cựccủa đồng bào

Xây dựng một không gian nghệ thuật mới mẻ, khá xa lạ với những tác phẩmtruyện ngắn trước cách mạng, Nam Cao đã phản ứng kịp thời những tình huốngnóng hổi, cùng những chuyển biến dồn dập của tình hình cách mạng, của đời sốngcách mạng, góp phần vào việc động viên tinh thần ái quốc của quần chúng nhândân

Với Mò sâm banh không còn những sự kiện căng thẳng, quyết liệt như Định mức, Hội nghị nói thẳng, Trần Cừ hay những trò hề lố bịch trong Nỗi truân chuyên của khách má hồng mà thay vào đó là sự bi hài chứa đầy sự phê phán kiếp nô lệ,

phơi bày tội ác về mặt tinh thần hay lợi thế chính trị của bọn thực dân Truyện bắtđầu bằng sự kiện bếp Tư làm rơi chai sâm banh dùng cho bữa ăn tối, rồi nối tiếp sau

đó là việc thằng Tề trèo vào bể nước để mò sâm banh, rồi ông chủ tây về nghĩ người

bếp hiền lành đang giấu “một con gái” trong buồng, “ông muốn đùa một chút” nên sai bếp Tư chạy đến sở lấy cái kính về cho ông “Ông định cho bác một tua bở hơi tai để ông có thì giờ chạy vào buồng bác… nắm cổ người con gái kéo ra” Để rồi

sau đó là thằng Tề bị ngâm trong bể nước hàng giờ và dẫn đến cái chết, để sau đó là

một người cha thương con như bếp Tư phải gào khóc đau đớn không thành lời.

Không gian trong Mò sâm banh là không gian của cả một chuỗi dài sự kiện được

sắp xếp liền mạch và cùng một kiểu từ đó mà tạo nên cảnh ngộ của Bếp Tư và thằng

Tề Nhân vật bếp Tư là một nhân vật bi hài, nếu Chí Phèo và hàng loạt truyện ngắn

trước cách mạng của Nam Cao lý giải nỗi đau khổ của người nô lệ bằng chuỗi sự

kiện kể về tội ác của bọn thống trị, thì ở Mò sâm banh, điều đó được lý giải bằng

chính tính cách hèn hạ của người nô lệ thông qua chuỗi sự kiện dẫn đến hoàn cảnh

bi hài của bếp Tư

Qua đây tôi cũng đã nhận ra rằng, nhiều truyện của Nam Cao thường thu hẹpbối cảnh không gian tại một vài địa điểm nhất định, hạn chế không gian thiên nhiênđến mức tối thiểu, gần như không có mặt trong rất nhiều truyện để tập trung vàomiêu tả không gian sự kiện từ đó tạo nên sự độc đáo, tạo nên nét riêng trong truyệnngắn của Nam Cao Đồng thời đem lại cho người độc cảm giác bất ngờ, đôi khi làhụt hẫng khi kết thúc truyện

2.1.3 Không gian tâm lý

Bên cạnh không gian bối cảnh xã hội, không gian sự kiện thì trong sáng tácvăn chương, các nhà văn trong đó có Nam Cao, Nguyễn Huy Thiệp còn xây dựngmột không gian khác đó là không gian tâm lý.Với Nam Cao, trong tư duy sáng tạocủa mình, ông luôn chú ý tới sự vận động của một quá trình và bản chất bên trongcủa sự vận động đó Ông bộc lộ sở trường phân tích tâm lý, chú ý đến thế giới nộitâm và quá trình diễn biến tâm lý phức tạp của nhân vật, làm nổi rõ bi kịch đờithường, bi kịch nhân cách và bi kịch tinh thần của con người

Truyện ngắn của Nam Cao được biết đến là những truyện thường hay miêu

tả nội tâm của nhân vật Trong đó, “truyện ngắn trước Cách mạng tháng Tám của Nam Cao là truyện tâm lý Ngay từ những dòng mở đầu của mỗi truyện, Nam Cao

đã dẫn ta nhập ngay vào những dòng đang suy nghĩ của nhân vật (điều này trong truyện ngắn sau Cách mạng được thể hiện trong tác phẩm Những bàn tay đẹp ấy) Tính chất“đang suy nghĩ”,“đang đối thoại”,“đang độc thoại”,“đang nói truyện ở trong tâm tưởng” của nhân vật là một đặc trưng phong cách truyện của Nam Cao Tác giả không kể lại suy nghĩ của nhân vật, nhân vật cũng không tự suy nghĩ như một dòng ý thức tuôn chảy, nhân vật cũng ít phân tích những trạng thái tâm lý, cảm

xúc mà dường như nhân vật đang nói to lên, đang nói toạc ra, đang mở toang ra cánh cửa tâm hồn của mình” [20; tr 525] Sau Cách mạng tháng Tám, sáng tác của

Nam Cao tuy không còn là truyện tâm lý như trước nữa, nhưng những truyện ngắncủa ông sau Cách mạng vẫn chất chứa những suy tư, tâm trạng của nhân vật Mặc

dù ông không quá chú trọng vào việc miêu tả nội tâm nhân vật như các truyện ngắntrước đó, nhưng truyện ngắn sau Cách mạng của ông vẫn còn mang đậm nét trạngthái tâm lý của nhân vật

Sau năm 1945, toàn bộ tư tưởng tình cảm của Nam Cao được nâng lên mộtbước, nhất là trong lĩnh vực nhận thức Do đó thế giới tâm tưởng trong các nhân vật

của Nam Cao cũng có nhiều thay đổi Trong truyện ngắn Đôi mắt Hoàng và Độ là

hai nhà văn cùng thời, trong truyện họ không rơi vào bi kịch hay giằng xé tinh thầnnhư các nhà văn trong các truyện trước cách mạng như: Điền, Hộ, Thứ… mà ở họ

có sự mâu thuẫn, đối lập với nhau về cách nhìn đời, nhìn người Ở Hoàng và Độkhông còn cái nhìn chất chứa sự lo lắng về miếng cơm, manh áo, về cuộc sống hằngngày, mà ở họ đã có cái nhìn xa và rộng hơn Họ nhìn về hiện thực của cuộc khángchiến, nhìn về người nông dân Nhưng cách nhìn của cả hai lại đối lập với nhau,Hoàng có cách nhìn xưa cũ, phiến diện, chỉ đánh giá vấn đề qua vẻ bề ngoài, Nam

Cao thật hay khi cho Độ (có thể là hiện thân của Nam Cao) nghĩ về Hoàng: “Vẫn giữ đôi mắt ấy để nhìn đời thì càng đi nhiều, càng quan sát lắm, người ta chỉ càng thêm chua chát và chán nản…” [2; tr 91] Còn Độ lại có cách nhìn toàn diện và sâu

sắc hơn Độ không chỉ nhìn cái vẻ bề ngoài của vấn đề, của con người mà anh còn

nhìn thấu vào những điều tốt đẹp bên trong của vấn đề, của con người “Người nhà quê dẫu sao cũng còn là một cái bí mật đối với chúng ta Tôi gần gũi họ rất nhiều Tôi đã gần như thất vọng vì thấy họ phần đâu dốt nát, nheo nhếch, nhát sợ, nhịn nhục một cách đáng thương (…) Nhưng đến hồi Tổng khởi nghĩa thì tôi đã ngã ngửa người Té ra người nông dân nước mình vẫn có thể làm cách mạng, mà làm cách mạng hăng hái lắm Tôi đã theo họ đi đánh phủ Tôi đã gặp họ trong mặt trận Nam Trung Bộ Vô số anh răng đen, mắt toét, gọi lựu đạn là “nựu đạn”, hát Tiến quân ca như người buồn ngủ cầu kinh, mà lúc ra trận thì xung phong can đảm lắm…” [2; tr 92].

Cách mạng tháng Tám đã giúp cho Nam Cao có một cái nhìn toàn diện hơn,

và Đôi mắt qua cách nhìn của Độ cũng chính là đôi mắt của Nam Cao Nam Cao

nhận ra quần chúng không chỉ là nạn nhân của hoàn cảnh mà còn là những conngười biết đi lên từ hoàn cảnh, dùng hoàn cảnh để thay đổi cuộc sống của họ Để cóđược đôi mắt nhìn đời như Độ chắc hẳn Nam Cao đã trải qua một khoảng thời giandài sống với cách mạng và gần gũi với nhân dân Từ đây tôi thấy được không giantâm lý mà Nam Cao xây dựng cho nhân vật cũng đã khác trước, không còn những

lo lắng thường ngày mà ở những nhân vật trong truyện ngắn sau năm 1945 là nhữngsuy nghĩ, những cái nhìn về cuộc kháng chiến, về đất nước, về nhân dân

Bên cạnh những suy nghĩ, những cái nhìn về đất nước về nhân dân thì NamCao cũng cho nhân vật của mình những khoảnh khắc lắng lại để hồi tưởng về quákhứ Thành công trong việc xây dựng không gian bối cảnh đan xen với không giantâm tưởng, Nam Cao lồng vào bối cảnh truyện một hình ảnh hiện hữu cả ở hiện tại

và quá khứ đó là ánh trăng Ánh trăng đẹp lung linh, ánh trăng lên cao đã đứng đỉnh

đầu, “Liễu thở hổn hển, xách cái cuốc về”,ánh trăngcũng là yếu tố làm cho mọi thứ chở nên thơ mộng và ánh trăng gợi cho người ta nhớ về những kỉ niệm: “Liễu và Nhàn cùng nhớ lại những buổi tối sáng trăng xưa, anh chị em tụ tập cả ở cái sân này nói chuyện Kiện phác những việc sẽ làm: “Xây một cái cống ở chỗ giáp làng Sơn, cứu được non một trăm mẫu ruộng… Chỉ ba năm Nhất định tất cả những làng này đều lát gạch” (Đợi Chờ) [2; tr 38] Đó là những kỉ niệm ngày Liễu chưa xa

chồng, ngày gia đình Liễu mơ về một tương lai sung túc

Từ đây tôi nhận thấy cái hay của Nam Cao khi ông đã độc đáo tạo ra sự xen

kẽ, tác động hai chiều giữa không gian hiện thực và không gian tâm tưởng của nhânvật Có lúc Nam Cao để cho nhân vật của ông sống trong không gian hiện thực với

đủ những bộn bề lo toan Rồi Nam Cao lại cho nhân vật chìm đắm trong những suy

tư, hồi tưởng về một không gian khác với biết bao dự định và những ước mơ.Nhưng rồi bằng chính không gian sống đó, Nam Cao lại kéo nhân vật của ông trở về

với thực tại Khi Nhàn chép miệng chửi “thằng Tây” thì tiếng súng tiếng lựu đạn nổ ran như đáp lại lời Nhàn và cũng là khi “Liễu thấy cuộc chiến đấu của nước nhà gần thắng lợi hơn một bước” Quay về với thực tại để rồi họ phải chấp nhận để

sống trong chính hoàn cảnh hiện thực đó

Như vậy từ việc sáng tạo không gian nghệ thuật nói chung, không gian tâm

tưởng nói riêng cho tác phẩm Đợi chờ, tôi cảm thấy có vẻ như Nam Cao để cho

nhân vật của ông quẩn quanh xen lẫn giữa không gian sống hiện thực và không giantâm tưởng Để từ đó nhân vật bộc lộ thế giới nội tâm của mình, bộc lộ những suynghĩ, trải nghiệm về cuộc sống

Trong tác phẩm Những bàn tay đẹp ấy, Nam Cao đã xây dựng không gian

xung quanh cuộc sống của những người nữ du kích, cũng như những suy nghĩ vàhành động của các chịkhi phải sống trong vùng địch Nam Cao đã cho chúng ta thấyđược cuộc sống đã tác động đến con người như thế nào Chính hoàn cảnh có nhữngngười đàn ông đã ngoài hai mươi, đã lấy vợ bảy năm rồi, vẫn chỉ là một đứa con bé

bỏng, vẫn chỉ ru rú ở nhà Rồi cái cảnh“lũ giặc đi đến đâu cũng giở trò hãm hiếp”,

sự bất công của những kẻ đàn ông lạc hậu, nhỏ nhen, hèn hạ “chỉ biết chiều vuốt mái tóc buồn của người yêu, nhớ tiếc những chiều mộng, nắm tay nhau đi trên đường Cổ Ngư hay trên bờ Hồ Hoàn Kiếm viền liễu rủ” [2; tr 100], đã ruồng bỏ,

hắt hủi những chị phụ nữ đáng thương và bị sa vào tay giặc Chính những điều này

đã tác động đến suy nghĩ của chị em phụ nữ vùng địch, khiến “những đôi bàn tayđẹp” ấy phải cằm súng hăng hái vào du kích để bảo vệ, giải phóng cho chị em phụ

nữ, cũng như để bày tỏ lòng căm giận, phẫn nộ của bản thân

Tạo ra không gian để nhân vật của mình sống, chịu những tác động và dầnquen với hoàn cảnh Để rồi cuối cùng họ vùng lên, mạnh mẽ, kiên cường trongchính hoàn cảnh đó Cứ như vậy các chị du kích trong tác phẩm cứ thế mà đẹp mãi,

mà khiến cho ta càng khâm phục

Cách xây dựng không gian tâm tưởng này đã mạng lại sự thành công choNam Cao trong việc phản ánh hiện thực cuộc sống Đặc biệt qua cách xây dựngkhông gian nghệ thuật đó, Nam Cao đã cho chúng ta thấy ông đã tiếp cận và khámphá cuộc sống vật chất và tinh thần của những người nông dân lao động, trí thứctiểu tư sản ở một khía cạnh khác Đó là đi sâu vào miêu tả, phân tích hoàn cảnhsống để qua đó thể hiện suy nghĩ của nhân vật, đồng thời gián tiếp bộc lộ, gửi gắmquan điểm của chính ông về cuộc sống Giúp chúngta thấy được hiện thực xã hộilúc đó

Khác với Nam Cao, truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp được xây dựng khônggian tâm lý diễn ra bên trong đời sống tinh thần của nhân vật, nó tồn tại trong kí ức,trong những giấc mơ hồi tưởng và trở nên ám ảnh đối với nhân vật Linh cảm sợ hãi

của người mẹ trong Thương nhớ đồng quê chính là một phần biểu hiện của con người tâm linh Khảm, nhân vật trong truyện ngắn Không có vua bị ám ảnh bởi câu truyện của Khiêm, Khảm bảo: “Em mơ thấy đi giết lợn, giết mãi không chết, con lợn cứ nhe răng cười, thế là bị đuổi đi dọn cả một bể cứt Bể cứt xây xi măng, kích thước 10 x 6 x 1,5 mét, dung tích 90 khối” Có thể nói, không gian tâm lý trong

truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp, cái tâm linh vô thức vẫy gọi cái huyền ảo,phần tâm linh vô thức trở nên sáng rõ Và những chiều kích thước đã vượt ra ngoài

ý thức, hiện tại trở thành đáng ngờ, còn quá khứ và tương lai giống như là ảo ảnh

Qua việc so sánh với truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp chúng ta có thểthấyrằng Nam Cao đã có nhiều sự sáng tạo và đạt được những thành công nhất địnhtrong việc xây dựng không gian nghệ thuật cho những mẫu truyện ngắn sau năm

1945 Không gian nghệ thuật trong truyện của Nam Cao không đơn thuần là khônggian sống bình thường với những sinh hoạt hằng ngày, mà đó còn là không gian tâmtưởng, không gian để các nhân vật suy nghĩ, bộc lộ cảm xúc và bày tỏ quan niệm vềcuộc sống, thể hiện những ước mơ, khát vọng của họ

2.2 THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA NAM

CAO SAU NĂM 1945

Đối với nhà văn khi cầm bút sáng tác thì bất kì tác phẩm nào cũng chứa đựngkhoảng thời gian nghệ thuật của riêng nó Đó có thể là thời gian bắt đầu truyện, thờigian của người kể, truyện kể, thời gian của những truyện đã qua hay là thời gian củanhững điều chưa xảy đến Theo quan niệm riêng của mình, mỗi tác giả sẽ có mộtcảm nhận khác nhau về thời gian để thể hiện ý đồ nghệ thuật riêng

Với Nam Cao, thời gian trong nhiều tác phẩm của ông “là đông đặc Nó tù đọng, đóng kín, xoay theo cái quỹ đạo tưởng chừng như không thay đổi Thế giới bên ngoài dường như không bị thống trị bởi nó” (Trần Đăng Xuyền)

Để làm rõ hơn về vấn đề thời gian nghệ thuật trong sáng tác của Nam Cao, ởđây là truyện ngắn sau năm 1945 thì dưới đây tôi xin trình bày quan điểm, nghiên

cứu của mình về ba mãng thời gian chính là thời gian sự kiện, thời gian tâm lý và thời gian cốt truyện.

2.2.1 Thời gian sự kiện

Sau Cách mạng tháng Tám, Nam Cao chỉ để lại 8 truyện ngắn Mặc dùkhiêm tốn về số lượng, nhưng chỉ bấy nhiêu thôi cũng đủ thấy những đổi mới rõ rệt

và những giá trị của truyện ngắn Nam Cao sau cách mạng Ở đây chúng tôi chỉ xét

về phương diện không gian và thời gian nghệ thuật Bên cạnh những đổi mới vềkhông gian nghệ thuật đã trình bày ở phần trước, về phương diện thời gian nghệthuật ta cũng thấy có nhiều đổi mới so với những truyện ngắn của nhà văn trướccách mạng (thời gian vừa tù túng, quẩn quanh, vừa nặng nề, bế tắc, vừa ngột ngạt,căng thẳng)

Cách mạng tháng Tám như một cơn bão lớn, trả lại cho người dân Việt Namquyền được sống, được hưởng hạnh phúc và được làm người Cuộc sống của ngườidân không còn phải sống trong cảnh “chết mòn” như trước đây nữa Bước vàonhững năm đầu kháng chiến, Nam Cao nhận thấy sự thay đổi về cuộc sống và conngười càng rõ hơn Do đó truyện ngắn sau Cách mạng của ông thể hiện thời giannghệ thuật khác trước là điều hiển nhiên Thời gian trong sáng tác của ông lúc nàygắn liền với dòng sống rộng lớn và sôi sục khắp nơi của quần chúng nhân dân Thờigian lúc này đã bớt dần những lo toan vặt vãnh hằng ngày, đã không còn sự bi quan,

bế tắc, gắn liền với con người cá nhân hay bi kịch cá nhân nữa, mà thời gian lúc này

là thời gian hiện thực của cuộc kháng chiến đang diễn ra Là thời gian gắn với cả

một đoàn thể, một tập thể, một cộng đồng “Đoàn thể nó là một cái gì đó rất thiêng liêng đối với anh Anh sống chết với nó Không bao giờ anh từ chối nó một điều gì Nước nhà đang cần đến những bàn tay, những hy sinh” (Đợi chờ) [2; tr 36].

Như chúng ta đã biết, thời gian theo cách hiểu thông thường của đời sống làthời gian một chiều từ quá khứ đến hiện tại rồi đến tương lai Mọi sự việc xảy rađều theo trật tự trước sau của nó Tuy nhiên, với sự phát triển của xã hội thì lối kểtruyện này đã không còn là sự tất yếu nữa Từ đây các nhà văn (trong đó có NamCao) bắt đầu viết truyện, kể chuyện mà không cần tuân theo trật tự thời gian vốn có

Cụ thể trong truyện Đợi chờ có một sự sai trật tự thời gian, hay nói cách khác là sự

xen kẽ giữa các bình diện thời gian