Phân tích mối quan hệ giữa chuẩn mực đạo đức và pháp luật hình sự

Nói tới truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam, không thể không nhắc đến những tư tưởng, quan điểm đạo đức mang giá trị nhân văn, thể hiện đạo lý về tình thương con người bao trùm trên các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội. Trong việc xây dựng nền tảng của hệ thống pháp luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng, tư tưởng nhân đạo càng được thể hiện sâu sắc hơn bao giờ hết. Đạo đức và pháp luật có mối quan hệ biện chứng với nhau, tác động, ảnh hưởng lẫn nhau. Một xã hội có nền tảng đạo đức tốt sẽ là cơ sở để pháp luật được thực hiện nghiêm chỉnh và tự giác. Mặt khác, pháp luật nghiêm sẽ hỗ trợ đắc lực cho việc giữ gìn, phát triển nền đạo đức xã hội tốt đẹp. Bên cạnh những ưu thế vốn có, cả chuẩn mực đạo đức và pháp luật hình sự đều có những hạn chế nhất định, song giữa chúng luôn có mối quan hệ mật thiết, tác động qua lại, bổ sung cho nhau. Chính vì vậy, để quản lý xã hội một cách có hiệu quả, cần phải kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa chuẩn mực đạo đức và pháp luật hình sự. Để hiểu rõ hơn về vấn đề này, em đã chọn đề bài: “Phân tích mối quan hệ giữa chuẩn mực đạo đức và pháp luật hình sự.”

LỜI NÓI ĐẦU

Nói tới truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam,không thể không nhắc đến những tư tưởng, quan điểm đạođức mang giá trị nhân văn, thể hiện đạo lý về tình thươngcon người bao trùm trên các lĩnh vực khác nhau của đờisống xã hội Trong việc xây dựng nền tảng của hệ thốngpháp luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng, tưtưởng nhân đạo càng được thể hiện sâu sắc hơn bao giờhết Đạo đức và pháp luật có mối quan hệ biện chứng vớinhau, tác động, ảnh hưởng lẫn nhau Một xã hội có nềntảng đạo đức tốt sẽ là cơ sở để pháp luật được thực hiệnnghiêm chỉnh và tự giác Mặt khác, pháp luật nghiêm sẽ hỗtrợ đắc lực cho việc giữ gìn, phát triển nền đạo đức xã hộitốt đẹp Bên cạnh những ưu thế vốn có, cả chuẩn mực đạođức và pháp luật hình sự đều có những hạn chế nhất định,song giữa chúng luôn có mối quan hệ mật thiết, tác độngqua lại, bổ sung cho nhau Chính vì vậy, để quản lý xã hộimột cách có hiệu quả, cần phải kết hợp chặt chẽ, hài hòagiữa chuẩn mực đạo đức và pháp luật hình sự Để hiểu rõ

quan hệ giữa chuẩn mực đạo đức và pháp luật hình sự.”

sự rèn luyện thực hành các lời răn dạy về đạo đức, sốngchuẩn mực và có nét đẹp trong đời sống và tâm hồn

b.Vai trò của đạo đức

Đạo đức có vai trò rất lớn trong đời sống xã hội, trong đờisống của con người, đạo đức là vấn đề thường xuyên đượcđặt ra và giải quyết nhằm đảm bảo cho cá nhân và cộngđồng tồn tại phát triển Sống trong xã hội, người ta ai cũngphải suy nghĩ về những vấn đề đạo đức để tìm ra nhữngcon đường, cách thức và phương tiện hoạt động nhằm kết

hợp lợi ích của mình và cộng đồng, từ đó bảo đảm cho sựtồn tại, phát triển của chính mình và cộng đồng Vai trò củađạo đức còn được biểu hiện thông qua các chức năng cơbản của đạo đức: Chức năng điều chỉnh hành vi, chức nănggiáo dục, chức năng nhận thức.

c Chuẩn mực đạo đức

Chuẩn mực đạo đức là hệ thống các quy tắc, yêu cầu, đòihỏi đối với hành vi xã hội của con người, trong đó xác lậpnhững quan điểm, quan niệm chung về công bằng và bấtcông, về cái thiện và cái ác, về lương tâm, danh dự, tráchnhiệm và những phạm trù khác thuộc đời sống đạo đức,tinh thần của xã hội

d.Đặc điểm của chuẩn mực đạo đức

- Chuẩn mực đạo đức được đảm bảo tôn trọng và thựchiện trong thực tế xã hội là nhờ vào hai nhóm các yếutố: yếu tố chủ quan và yếu tố khách quan

- Chuẩn mực đạo đức mang tính giai cấp, mặc dù tính giaicấp của nó không thể hiện mạnh mẽ, rõ nét như tính giaicấp của chuẩn mực pháp luật Tính giai cấp của chuẩnmực đạo đức thể hiện ở chỗ nó được sinh ra cũng là

nhằm củng cố, bảo vệ hay phục vụ cho các nhu cầu, lợiích vật chất, tinh thần của giai cấp này hay giai cấp kháctrong một xã hội nhất định.

- Chuẩn mực đạo đức là loại chuẩn mực xã hội bất thànhvăn, nghĩa là các quy tắc, yêu cầu của nó không đượcghi chép thành văn bản dưới dạng một “bộ luật đạo đức”nào cả, mà nó tồn tại dưới hình thức những giá trị đạođức, những bài học về luân thường đạo lí, phép đối nhân

xử thế giữa con người với nhau trong xã hội Chuẩn mựcđạo đức là một loại chuẩn mực bất thành văn nhưng nólại có tác động to lớn đến việc con người sẽ hành xử nhưthế nào trong một vài trường hợp cụ thể

- Chuẩn mực đạo đức được sinh ra từ sự mâu thuẫn đượcquy định về mặt vật chất giữa các lợi ích chung và lợi íchriêng, từ sự thể hiện cái hiện có và cái cần có, nó thểhiện năng lực của con người đối với sự tự hoàn thiện vàphát triển năng lực, nhân cách của mình

2 Pháp luật hình sự

a Pháp luật

Có nhiều quan điểm khác nhau định nghĩa về pháp luật,nhưng có thể hiểu một cách chung nhất pháp luật là hệthống các quy tắc xử sự do nhà nước ban hành và bảo đảmthực hiện, thể hiện ý chí nhà nước, là nhân tố điều chỉnhcác quan hệ xã hội Hệ thống pháp luật của Việt Nam là sựkết hợp từ nhiều ngành luật Mỗi ngành luật được ban hành

ra đều nhằm mục đích bảo vệ lợi ích của Nhà Nước, củacông dân, bảo đảm pháp chế, phòng chống vi phạm phápluật

b.Đặc trưng của pháp luật

- Đặc trưng thứ nhất của pháp luật là tính quy định xã hộicủa pháp luật Đặc trưng này nói lên rằng, pháp luậttrước hết được xem xét như một hiện tượng xã hội, nảysinh từ các tiền đề có tính chất xã hội, tức là những nhucầu khách quan của thực tiễn đời sống xã hội, phản ánhcác quan hệ kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội của xã hội

ở những giai đoạn lịch sử nhất định

- Đặc trưng thứ hai của pháp luật nằm ở tính chuẩn mực của pháp luật Tính chuẩn mực của pháp luật nói lên những giới hạn cần thiết mà nhà nước quy định để mọi

chủ thể có thể xử sự một cách tự do trong khuôn khổ cho phép, thường biểu hiện dưới dạng “cái có thể”, “cái được phép”, “cái không được phép” và “cái bắt buộc thực hiện”… Vượt ra khỏi phạm vi, giới hạn đó là vi

phạm pháp luật

- Tính ý chí là đặc trưng thứ ba của pháp luật Pháp luật thể hiện các quan hệ xã hội và ý chí giai cấp có gốc rễ từtrong các quan hệ xã hội được thể hiện ra trong hệ

thống các chuẩn mực pháp luật Xét về bản chất, ý chí của pháp luật là ý chí của giai cấp cầm quyền trong xã hội, được thể hiện rõ ở mục đích xây dựng pháp luật, nộidung pháp luật và dự kiến hiệu ứng của pháp luật khi triển khai vào thực tế đời sống xã hội

c Pháp luật hình sự

Pháp luật hình sự với mục đích bảo vệ mối quan hệ hìnhthành giữa nhà nước và người phạm tội khi người phạm tội

bị nhà nước ra quyết định về tội của mình

Như vậy, pháp luật hình sự là ngành luật không phải là đểđiều chỉnh các mối quan hệ xã hội mà luật hình sự tạo ranhằm điều chỉnh mối quan hệ giữa tội phạm và hình phạt

d.Đặc điểm của pháp luật hình sự

- Pháp luật hình sự có nhiệm vụ bảo vệ những quan hệ xãhội cơ bản và quan trọng trong đời sống xã hội bao gồm:Quyền làm chủ của nhân dân, quyền bảo vệ quyền lợi vàlợi ích của công dân, bảo vệ các chế độ xã hội, bảo vệquyền lợi của tổ chức, nhà nước, bảo vệ trật tự phápluật

- Pháp luật hình sự được ban hành ra như một công cụ sắcbén để đấu tranh và phòng chống tội phạm

- Pháp luật hình sự còn là một giáo trình giúp mọi ngườinâng cao ý thức pháp luật, nâng cao ý thức hành viphạm tội

II Nội dung chính

1 So sánh chuẩn mực đạo đức và pháp luật

a Giống nhau

- Thứ nhất, chúng được thực hiện nhiều lần trong thực

tế cuộc sống vì chúng được ban hành ra không phải đểđiều chỉnh một quan hệ xã hội cụ thể, một trường hợp

cụ thể mà để điều chỉnh một quan hệ xã hội chung,

tức là một trường hợp khi điều kiện hoàn cảnh dochúng dự kiến xảy ra.

- Thứ hai, giữa chuẩn mực đạo đức và pháp luật hình sự

là tính phổ biến và xu hướng phù hợp với xã hội Đạođức và pháp luật mang tính quy phạm phổ biến,chúng đều là khuôn mẫu chuẩn mực trong hành vi củacon người Chúng tác động đến các cá nhân tổ chứctrong xã hội, tác động đến hầu hết các lĩnh vực trongđời sống Để có phạm vi ảnh hưởng lớn như vậy, phápluật và đạo đức phải có sự phù hợp với các tiêu chuẩnnhất định

- Thứ ba, chuẩn mực đạo đức và pháp luật hình sự đều

gồm những quy tắc xử sự chung để hướng dẫn cách xử

sự cho mọi người trong xã hội hay gồm nhiều nhữngquy phạm xã hội cho nên chúng có các đặc điểm củacác quy phạm xã hội

- Thứ tư, chuẩn mực đạo đức và pháp luật hình sự đều

phản ánh sự tồn tại của xã hội trong những giai đoạnphát triển nhất định của lịch sử Chúng là kết quả củaquá trình nhận thức đời sống của chính mình Chuẩn

mực đạo đức và pháp luật hình sự đều chịu sự chiphối, đồng thời tác động lại đời sống kinh tế xã hội.

b.Khác nhau

- Thứ nhất, về biện pháp thực hiện, pháp luật đảm bảo

rằng nhà nước thông qua bộ máy cơ quan như cơ quanlập pháp, tư pháp,…còn đạo đức lại được đảm bảobằng dư luận và lương tâm của con người

- Thứ hai, pháp luật có tác động tới mọi tổ chức và cá

nhân có liên quan trong xã hội, còn đạo đức tác độngtới các cá nhân trong xã hội

- Thứ ba, về con đường hình thành nhà nước, pháp luật

hình thành thông qua hoạt động xây dựng pháp lý củanhà nước Trong khi đó đạo đức được hình thành mộtcách tự do nhận thức của cá nhân

- Thứ tư, pháp luật chỉ ra đời và tồn tại trong những giai

đoạn lịch sử nhất định, giai đoạn có sự phân chia giaicấp, mâu thuẫn và đấu tranh giai cấp Đạo đức ra đời

và tồn tại trong tất cả các giai đoạn phát triển của lịch

sử

- Thứ năm, pháp luật có tính quyền lực nhà nước, nó chỉ

do nhà nước đặt ra hoặc thừa nhận và đảm bảo thựchiện bằng các biện pháp quyền lực nhà nước, từ tuyêntruyền, phổ biến, giáo dục, thuyết phục cho đến ápdụng các biện pháp cưỡng chế của nhà nước Trongkhi đó, đạo đức được hình thành một cách tự pháttrong xã hội, được lưu truyền từ đời này sang đời kháctheo phương thức truyền miệng; được đảm bảo bằngthói quên, bằng dư luận xã hội, bằng lương tâm, niềmtin của mỗi người và bằng biện pháp cưỡng chế phinhà nước

- Thứ sáu, hình thức thể hiện của pháp luật và đạo đức.

Hình thức thể hiện của đạo đức đa dạng hơn với hìnhthức thể hiện của pháp luật, nó được biểu hiện thôngqua dạng không thành văn như văn hoá truyền miệng,phong tục tập quán…và dạng thành văn như kinh,sách chính trị,…còn pháp luật lại biểu hiện rõ ràngdưới dạng hệ thống của văn bản quy phạm pháp luật

- Thứ bảy, pháp luật có những quan hệ xã hội, điều

chỉnh còn đạo đức không điều chỉnh

- Thứ tám, pháp luật có tính hệ thống, bởi vì nó là một

hệ thống các quy tắc xử sự chung đề điều chỉnh mọiloại quan hệ xã hội phát sinh trong những lĩnh vựckhác nhau của đời sống như dân sự, kinh tế, lao động,

…song các quy phạm đó không tồn tại một cách độclập mà giữ chúng có mối quan hệ nội tại thống nhấtvới nhau để tạo nên một chỉnh thể là hệ thống phápluật Ngược lại, đạo đức không có tính hệ thống

- Thứ chín, pháp luật luôn thể hiện ý chí của nhà nước.

Đạo đức thường thể hiện ý chỉ của một cộng đồng dân

cư, ý chí chung của xã hội

- Thứ mười, đạo đức có nguồn gốc giá trị lâu dài, khi con

2 Phân tích mối quan hệ giữa chuẩn mực đạo đức

và pháp luật hình sự

Khi bàn về mối quan hệ giữa chuẩn mực đạo đức và phápluật hình sự, chúng ta cần xuất phát từ mối quan hệ gắn bóchặt chẽ giữa pháp luật và đạo đức: Pháp luật và đạo đức

là những hiện tượng thuộc kiến trúc thượng tầng do cơ sở

hạ tầng quy định Giai cấp thống trị, dựa vào quyền lực, cónhiều ưu thế để nâng ý chí hay các quan niệm đạo đức củamình thành pháp luật Do đó, pháp luật luôn là sự phảnchiếu đạo đức của giai cấp cầm quyền hay nói cách khác làchịu sự tác động của đạo đức Tuy nhiên, dù muốn haykhông, pháp luật pháp luật không thể không phản ánhquan điển, lợi ích, ý chí hay quan niệm đạo đức của các giaicấp khác nên ở một mức độ nhất định, pháp luật đượctrang bị khả năng thích ứng, khiến nó dường như thể hiện ýchí chung của mọi tầng lớp xã hội

Chuẩn mực đạo đức là nền tảng tinh thần để thực hiện cácquy định của pháp luật hình sự Trong nhiều trường hợp,các cá nhân xã hội thực hiện một hành vi pháp luật hợppháp không phải vì họ hiểu các quy định của pháp luật, mà

hoàn toàn xuất phát từ các quy tắc của đạo đức Nhiều quytắc, yêu cầu, đòi hỏi các chuẩn mực đạo đức được nhà nước

sử dụng và nâng lên thành quy phạm pháp luật Khi xâydựng và ban hành pháp luật hình sự, nhà nước không thểkhông tính tới các quy tắc chuẩn mực đạo đức

Ví dụ như “Tội không tố giác tội phạm” (Điều 314 Bộ luậtHình sự năm 1999), nếu tội phạm đó không phải là tội xâmphạm an ninh quốc gia hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng thìnhà nước không truy cứu trách nhiệm hình sự đối với ông,

bà, cha, mẹ, con, cháu, anh, chị, em ruột, vợ hoặc chồngcủa người phạm tội vì về mặt đạo đức và tâm lý, không aimuốn người thân mình dính vào vòng tù tội

Pháp luật có mối quan hệ chặt chẽ với đạo đức Đạo đức làtập hợp các quan điểm, quan niệm của con người về cáithiện và cái ác, về sự công bằng và bất công, về nghĩa vụ,danh dự và các phạm trù khác thuộc đời sống tinh thần của

xã hội Các quan điểm, quan niệm này rất khác nhau, đượcquy định bởi những điều kiện của đời sống xã hội, từ đóhình thành nên một hệ thống các quy tắc ửng xử của con

người Khi đạo đức đã trở thành niềm tin nội tâm thì nó sẽ

là cơ sở cho hành vi xã hội của con người

Chuẩn mực đạo đức là một trong những nguyên tắc cơ bảncủa Bộ luật Hình sự Mục đích của chuẩn mực đạo đứctrong Luật hình sự là nhằm bảo đảm những lợi ích tối thiểu,bảo đảm quyền bất khả xâm phạm về danh dự, nhân phẩm

và tính mạng Chuẩn mực đạo đức là cách thể chế hóaquan điểm chính sách vì con người của nhà nước Cộng hòa

xã hội chủ nghĩa Việt Nam, quan điểm bao dung coi giáodục thuyết phục nhân cách trong con người là chủ yếu.Công dân Việt Nam là người có quốc tịch Việt Nam Dùphạm tội thì họ vẫn là công dân Việt Nam, vẫn là thànhviên của xã hội Vì vậy, khi xem xét hành vi phạm tội của

họ, Nhà nước luôn chú ý đến nhiều khía cạnh như độ tuổi,tình trạng sức khỏe, tình trạng bản thân khi phạm tội nhưmang thai, hoàn cảnh gia đình đang gặp khó khăn đặc biệt

để xác định mức hình phạt phù hợp, điều đó xuất phát từđạo đức, truyền thống dân tộc Việt Nam và được thấmnhuần trong chuẩn mực đạo đức xã hội chủ nghĩa của LuậtHình sự Việt Nam Chuẩn mực đạo đức tạo điều kiện cho

người phạm tội tự cải tạo, có cơ hội để sớm hòa nhập vàocộng đồng như: quy định về miễn trách nhiệm hình sự,miễn hình phạt, án treo và một số hình phạt không tướcquyền tự do như hình phạt cảnh cáo.

Dù chịu sự tác động của đạo đức, nhưng pháp luật vẫn cótác động mạnh mẽ trở lại đạo đức Cụ thể, pháp luật sẽ cảitạo các chuẩn mực đạo đức đã lỗi thời, hoặc loại bỏ chúng

Từ đó, chọn lọc và tạo ra những chuẩn mực đạo đức phùhợp với xã hội và tiến bộ hơn

Có thể nhận thấy, tinh thần đổi mới trong nhận thức vềchính sách trong pháp luật hình sự mang đầy tính nhân vănchuẩn mực đạo đức mà trọng tâm là đổi mới quan niệm vềtội phạm và hình phạt, về cơ sở của trách nhiệm hình sự,

về chính sách xử lý đối với một số loại tội phạm và loại chủthể phạm tội, đảm bảo các quy định của Bộ luật Hình sựkhông chỉ là công cụ pháp lý để các cơ quan chức năng đấutranh, trấn áp tội phạm mà còn là cơ sở pháp lý để mọingười dân tự bảo vệ mình, bảo vệ lợi ích của nhà nước, của

xã hội; khuyến khích mọi cá nhân, tổ chức chủ động tíchcực tham gia đấu tranh phòng, chống tội phạm

Tội phạm là hành vi nguy hiểm đáng kể cho xã hội so vớicác hành vi vi phạm pháp luật khác Việc xác định và ghinhận một hành vi nguy hiểm cho xã hội bị coi là tội phạm

và đưa nó vào Bộ luật Hình sự là kết quả của sự đánh giátính nguy hiểm cho xã hội của hành vi và sự cần thiết phải

xử lý hành vi đó trước pháp luật Biểu hiện của chuẩn mựcđạo đức trong việc quy định một hành vi nguy hiểm cho xãhội bị coi là tội phạm không phải là sự áp đặt ý chí của Nhànước mà về bản chất hành vi đó vốn dĩ đã hội đủ nhữngyếu tố tiêu cực tồn tại một cách khách quan, người làm luậtquy định tội phạm nhằm mục đích để bảo vệ các giá trị xãhội quan trọng khác

Trong các quy định về tội phạm của Bộ luật Hình sự năm

2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), việc bảo đảm quyềncon người, quyền công dân được thể hiện khá rõ nét Cáchành vi nguy hiểm xâm phạm các quyền cơ bản của conngười trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội đềuđược ghi nhận Quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015(sửa đổi, bổ sung năm 2017) về nhóm các tội xâm phạmtính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của con người