Đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trên, giáo viên đã có nhiều cố gắng thay đổiphương pháp giảng dạy của mình theo hướng phát huy tính tích cực của học sinhthông qua các phương pháp dạy học như :
Trang 1Sáng kiến kinh nghiệm
“Khai thác, sử dụng kênh hình trong Sách giáo khoa Lịch sử lớp 8”
A TỔNG QUAN
I Thực trạng vấn đề của sáng kiến
Xuất phát từ chức năng, nhiệm vụ, đặc trưng của bộ môn Lịch sử và yêu cầuđổi mới giáo dục cũng như thực tiễn dạy - học bộ môn, việc biên soạn Sách giáokhoa Lịch sử Trung học sơ sở nói chung, Sách giáo khoa Lịch sử lớp 8 nói riêng cónhiều đổi mới về nội dung và phương pháp Sách giáo khoa Lịch sử hiện nay đượcbiên soạn không chỉ là tài liệu giảng dạy của giáo viên mà còn là tài liệu học tập ởlớp và ở nhà của học sinh theo định hướng mới Đó là học sinh không không phảihọc thuộc lòng Sách giáo khoa mà cần tìm tòi, nghiên cứu những sự kiện có trongSách giáo khoa dưới sự tổ chức, hướng dẫn, giúp đỡ của giáo viên Từ đó, các em
tự hình thành cho mình những hiểu biết mới về lịch sử Do đó những thông tintrong Sách giáo khoa một mặt được trình bày dưới dạng nêu vấn đề để học sinh suynghĩ Mặt khác, kèm theo những thông tin là các câu hỏi, bài tập, yêu cầu học sinhthực hiện các hoạt động học tập khác nhau, trong đó đặc biệt là sự giảm tải 25% sốlượng kênh chữ, tăng đáng kể số lượng kênh hình Kênh hình trong Sách giáo khoakhông chỉ minh họa, làm cơ sở cho việc tạo biểu tượng lịch sử mà còn là nguồncung cấp kiến thức cho học sinh Bên cạnh đó, một số bài viết trong Sách giáo khoacòn có nhiều nội dung để ngỏ, chưa viết hết, yêu cầu học sinh thông qua làm việcvới tranh ảnh, sơ đồ, bản đồ sẽ tìm tòi, khám phá những kiến thức cần thiết liênquan đến nội dung bài học mà tác giả Sách giáo khoa muốn chuyển tải đến họcsinh
Đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trên, giáo viên đã có nhiều cố gắng thay đổiphương pháp giảng dạy của mình theo hướng phát huy tính tích cực của học sinhthông qua các phương pháp dạy học như : ứng dụng công nghệ thông tin, sử dụng
đồ dùng trực quan, sử dụng phương pháp giải quyết vấn đề, thuyết trình… ; tíchcực hướng dẫn học sinh thảo luận nhóm, hỗ trợ kiến thức cho nhau, thông qua hoạtđộng này những học sinh yếu kém sẽ được sự hướng dẫn của giáo viên và các họcsinh khá giỏi, học sinh sẽ nắm chắc kiến thức và hiểu sâu hơn về bản chất của sựkiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử ; trong quá trình giảng dạy, giáo viên kết hợp vàkhai thác triệt để các đồ dùng và phương tiện dạy học như tranh ảnh, bản đồ, sơ đồ,
mô hình, ứng dụng công nghệ thông tin… ; học sinh có chú ý nghe giảng, tập trungsuy nghĩ trả lời các câu hỏi giáo viên đặt ra, một số em có chuẩn bị bài mới ở nhà,tham gia tích cực trong việc thảo luận nhóm và đã đạt hiệu quả trong quá trình lĩnhhội kiến thức
Trang 2Mặc dù việc khai thác sử dụng kênh hình trong Sách giáo khoa là biện phápquan trọng góp phần nâng cao chất lượng dạy - học bộ môn, nhưng hiện nay vấn đềnày vẫn chưa được quan tâm một cách đầy đủ, nguyên nhân của tình trạng này cónhiều, song chủ yếu là :
- Thứ nhất, về phía giáo viên :
+ Phần đa giáo viên Trung học cơ sở phải dạy nhiều môn, thời gian dành đểnghiên cứu, tìm tòi những phương pháp dạy học phù hợp với đối tượng học sinhtrong lớp còn hạn chế ;
+ Nhiều giáo viên ngại dạy Lịch sử Một số giáo viên không nắm chắc cácnhân vật, sự kiện lịch sử ;
+ Nhiều giáo viên mới chỉ chú ý đến kênh chữ trong Sách giáo khoa và coiđây là nguồn cung cấp kiến thức duy nhất trong dạy học Lịch sử mà chưa thấy hếtvai trò quan trọng của kênh hình không chỉ là nguồn kiến thức quan trọng, cung cấpmột lượng thông tin đáng kể, mà còn là phương tiện trực quan có giá trị, giúp chobài học Lịch sử trở nên sinh động, hấp dẫn hơn gây hứng thú học tập cho học sinh ;
+ Không ít giáo viên chưa hiểu rõ xuất xứ nội dung, ý nghĩa của kênh hìnhtrong Sách giáo khoa Trong các đợt bồi dưỡng, chuyên đề giáo viên hầu như chỉđược giải thích về cấu tạo chương trình, những điểm mới về nội dung Sách giáokhoa, không chú trọng bồi dưỡng về khai thác, sử dụng kênh hình trong Sách giáokhoa trong khi kênh hình trong Sách giáo khoa hiện hành tăng lên đáng kể so vớitrước ;
+ Nhiều giáo viên nhận thức đầy đủ giá trị, nội dung của kênh hình nhưng lạingại sử dụng và sợ mất thời gian hoặc nếu có sử dụng phần nhiều vẫn rập khuônmang hình thức minh hoạ cho bài giảng;
+ Sĩ số lớp tương đối đông, số tiết thực dạy/tuần/lớp ít nên thời gian kèm cặphọc sinh trong các tiết học chưa nhiều
- Thứ hai, về phía học sinh :Nhiều em có suy nghĩ không đúng về mục tiêucủa môn Lịch sử, không thích học lịch sử, coi lịch sử là môn “phụ” Phần đa bố mẹcác em là người dân tộc vùng cao có trình độ văn hoá thấp nên chưa thật sự coitrọng việc học tập của con em mình, sự hướng dẫn các em còn nhiều hạn chế cả vềthời gian và phương pháp học
II Lý do tạo ra sáng kiến
Để nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học, người giáo viên phải luôn tìmtòi, nghiên cứu và sưu tầm tài liệu tham khảo, các phương tiện dạy học phù hợp,giúp học sinh có hứng thú học tập, tiết dạy không bị nhàm chán
Trang 3Trong dạy học Lịch sử, khai thác và sử dụng kênh hình là biện pháp quantrọng, tích cực để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn, gây hứng thú học tập hơncho học sinh, học sinh từ chỗ coi Lịch sử là môn phụ đến yêu thích bộ môn Lịch sử.Đối với giáo viên khai thác, sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa không chỉ làmcho bài giảng trở nên sinh động, hấp dẫn mà còn góp phần quan trọng trong việctạo biểu tượng, hình thành khái niệm lịch sử cho học sinh, phát triển ở học sinh kĩnăng quan sát, trí tưởng tượng tượng, tư duy, giáo dục tư tưởng, tình cảm cho họcsinh Đối với học sinh, thông qua lược đồ, bản đồ, tranh ảnh, sơ đồ, các em sẽ hiểusâu sắc hơn bản chất của sự kiện lịch sử, nắm vững các quy luật phát triển của xãhội, nhớ kĩ, hiểu sâu những hình ảnh, những kiến thức lịch sử ; hình ảnh được lưugiữ lại đặc biệt vững chắc trong trí nhớ là hình ảnh thu nhận bằng trực quan.
Từ yêu cầu và thực tế trên đòi hỏi chúng ta phải đổi mới phương pháp dạyhọc Lịch sử nhằm giúp học sinh hệ thống được kiến thức qua từng bài, từngchương qua đó học sinh sẽ nắm được nội dung kiến thức trọng tâm đã học
Vậy làm thế nào để học sinh lĩnh hội được kiến thức trọng tâm của môn Lịchsử? Có rất nhiều biện pháp như : sử dụng đồ dùng trực quan, sử dụng hệ thống câuhỏi gợi mở, thảo luận nhóm
Để góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử nói chung, dạyhọc Lịch sử lớp 8 nói riêng, tôi xin trình bày một số vấn đề về việc : “Khai thác, sửdụng kênh hình trong Sách giáo khoa môn Lịch sử lớp 8” Với việc nghiên cứu vấn
đề này, tôi mong muốn sẽ khắc phục thực trạng những hạn chế trong việc dạy - họcLịch sử đã nêu ở trên,góp phần giúp giáo viên dạy học Lịch sử lớp 8 bớt khó khăn,đạt hiệu quả cao hơn
B NỘI DUNG
I Giải pháp của sáng kiến
1.Giải pháp “Khai thác, sử dụng kênh hình trong Sách giáo khoa Lịch
- Về hình thức :bản đồ lịch sử không cần có nhiều chi tiết về điều kiện tựnhiên mà cần có nhiều kí hiệu, biên giới, quốc gia, sự phân bố dân cư, thành phố,vùng kinh tế, địa điểm trên bản đồ phải đẹp chính xác rõ ràng
Trang 4- Về nội dung : bản đồ chia làm 2 loại chính
+ Bản đồ tổng hợp : phản ánh những sự kiện lịch sử quan trọng nhất của mộtnước hay nhiều nước có liên quan ở một thời kỳ nhất định, trong những điều kịên
tự nhiên nhất định Ví dụ các bản đồ “Sự phân chia thuộc địa của các nước đế
quốc cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX”, “Chiến tranh thế giới thứ nhất 1914- 1948”,
“Chiến tranh thế giới thứ hai 1939- 1945”… ;
+ Bản đồ chuyên đề : nhằm diễn tả những sự kiện riêng lẻ hay một mặt củaquá trình lịch sử, như diễn biến một trận đánh, sự phát triển kinh tế của một nước
trong một giai đoạn lịch sử Ví dụ các bản đồ “Bọnphảncáchmạng tấncông
nướcPhápnăm1793”, “Nước Nga Xô-viết chống thù trong giặc ngoài 1918- 1920”,
“Khởi nghĩa Hương Khê”, “Khởi nghĩa Yên Thế”…
1.1.2 Tranh, ảnh chân dung các nhân vật lịch sử
Tranh ảnh lịch sử lấy chủ đề về lịch sử như chân dung các nhân vật lịch sử,quang cảnh lịch… nhằm tạo biểu tượng, khôi phục lại hình ảnh con người, nhânvật, biến cố, sự kiện một cách cụ thể, sinh động và khá sát thực
1.1.3 Sơ đồ lịch sử
Sơ đồ nhằm cụ thể hoá nội dung, sự kiện bằng những hình học đơn giản,diễn tả tổ chức một cơ cấu xã hội, một thể chế chính trị, mối quan hệ giữa các sự
kiện lịch sử Ví dụ như sơ đồ “Bộ máy công xã Pa-ri 1871”, “Sơ đồ so sánh sự
phát triển của sản xuất thép giữa Anh và Liên-xô trong những năm 1929 - 1931”,
“Sơ đồ tổ chức chính quyền của Pháp ở Đông Dương”…
Trang 51.3 Phương pháp hướng dẫn học sinh khai thác kênh hìnhtrong Sách giáo khoa môn Lịch sử lớp 8
- Thứ nhất: Trước khi hướng dẫn học sinh khai thác, tìm hiểu về kênh hình,
giáo viên chuẩn bị thật kĩ Giáo viên tìm hiểu, nắm vững nội dung của kênh hình đóbằngviệc đọc sách tham khảo, báo, mạng Internet, ti vi
- Thứ hai: Để chuẩn bị cho một giờ học mới, giáo viên yêu cầu học sinh đọctrước bài ở nhà, tự tìm hiểu về kênh hình trong bài học đó
- Thứ ba: Khi giảng dạy, giáo viên yêu cầu các em học sinh quan sát kênhhình để xác định một cách khái quát nội dung kênh hình cần khai thác Giáo viêngiải thích bảng chú giải trong kênh hình, đặt câu hỏi để các em thảo luận, tự trìnhbày về sự kiện, hiện tượng lịch sử Sau đó giáo viên nhận xét, bổ sung nội dung trảlời của học sinh, hoàn thiện nội dung khai thác kênh hình cung cấp cho học sinh.Đồng thời qua nghiên cứu, tìm hiểu kênh hình sẽ dễ dàng giáo dục tư tưởng, tìnhcảm, đạo đức cho học sinh
1.4.Cách khai thác và sử dụng kênh hình trong Sách giáo khoamôn Lịch
sử lớp 8
1.4.1 Bản đồ và lược đồ
- Lược đồ trong sách giáo khoa là phương tiện trực quan rất quan trọng trongdạy học lịch sử, nó không chỉ góp phần tái tạo lại cho học sinh những hình ảnh lịch
sử với những nét điển hình đặc trưng nhất
- Trên lược đồ các sự kiện luôn được thể hiện trong một không gian, thờiđiểm, địa điểm cung một số yếu tố địa lí nhất định
- Việc sử dụng bản đồ, lược đồ không những ghi nhớ, xác định các địa điểmlịch sử mà còn hiểu rõ nội dung của lược đồ Hiểu lược đồ không chỉ là biết các chúdẫn, các kí hiệu mà cần thấy sau các quy ước ấy là những hiện tượng lịch sử sinhđộng
- Cách sử dụng bản đồ, lược đồ : Giới thiệu cụ thể tên bản đồ, lược đồ và giảithích rõ các kí hiệu trên đó sau đó hướng dẫn học sinh quan sát, khai thác nội dunglịch sử
+ Cách một : Giáo viên yêu cầu học sinh đọc sách giáo khoa, quan sát lược
đồ và lên bảng trình bày ngắn gọn nội dung lịch sử có trên bản đồ, lược đồ, sau đógiáo viên tư tường thuật ngắn gọn nội dung
+ Cách hai: Giáo viên gợi ý cho học sinh quan sát, khai thác nội dung bằngnhững câu hỏi để gợi ý học sinh nắm được nội dung lịch sử cuối cùng giáo viênlược thuật ngắn gọn để học sinh hiểu nội dung lịch sử trên bản đồ, lược đồ
Trang 6Ví dụ 1 : Khi dạy bài 21 “Phong trào yêu nước chống Pháp của nhân dân Việt Nam trong những năm cuối thế kỷ XIX”
Lược đồ khởi nghĩa Hương Khê
- Trước hết giáo viên giới thiệu khái quát lược đồ, giải thích bảng chú giải,hướng dẫn học sinh quan sát lược đồ, kết hợp với tìm hiểu Sách giáo khoa và đặt
một số câu hỏi để học sinh trả lời :Em có nhận xét gì về vị trí, địa bàn hoạt động
của nghĩa quân Hương Khê ? Em hãy cho biết chiến thuật mà nghĩa quân áp dụng trong cuộc chiến chống quân Pháp ? Thời gian hoạt động của nghĩa quân kéo dài trong bao lâu ?
- Sau khi hướng dẫn học sinh khai thác nội dung bằng việc trả lời câu hỏi Đểthấy được toàn cảnh cuộc khởi nghĩa giáo viên sử dụng lược đồ kết hợp với lời nóitường thuật ngắn gọn :Căn cứ chính ở Ngàn Trươi, Vụ Quang (Hương Khê - HàTĩnh) Ở đây có núi cao, rừng rậm, sông ngòi, khe suối che chở nên nghĩa quân cóđiều kiện thuận lợi chiến đấu ;địa bàn hoạt động của nghĩa quân rộng, cả bốn tỉnhThanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình ; chiến thuật của nghĩa quân là sửdụng các phương thức tác chiến linh hoạt, chủ động sáng tạo trong quá trình chuẩn
bị lực lượng cũng như trong khi giao chiến với kẻ thù, nghĩa quân chủ yếu thựchiện lối đánh du kích, lấy yếu chống mạnh, làm cho quân Pháp nhiều phen khốnđốn Thời gian hoạt động của nghĩa quân kéo dài 10 năm
Vì vậy học sinh tự so sánh với các cuộc khởi nghĩa khác, có thể khẳng địnhđược cuộc khởi nghĩa Hương Khê là cuộc khởi nghĩa điển hình của phong trào CầnVương
Ví dụ2 :Với lược đồ tổng hợp diễn biến của cuộc chiến tranh khi dạy bài 21
“Chiến tranh thế giới thứ hai 1939-1945”.
- Trước hết giáo viên giới thiệu khái quát lược đồ “Chiến tranh thế giới thứ
hai 1939-1945”, giải thích cho học sinh các kí hiệu trên lược đồ :
Trang 7+ Lãnh thổ của Đức, I-ta-lia, Nhật Bản trước khi nổ ra chiến tranh Nhữngnước trung lập, nước bị phát xít chiếm đóng.
+Mũi tên màu xanh là hướng tiến công của trục phát xít (Đức, I-ta-lia ở châu
Âu và Bắc Phi, Nhật ở châu Á - Thái Bình Dương)
+Mũi tên màu đỏ là hướng tiến công của quân đồng minh
- Giáo viên đặt một số câu hỏi để học sinh trả lời :
+ Tại sao Đức chọn Ba Lan làm nơi tấn công mở đầu cho cuộc chiến tranh?
(Bởi vì Ba Lan là nước có nhiều tài nguyên quan trọng phục vụ cho công nghiệpchiến tranh, có thể dùng Ba Lan làm bàn đạp để tấn công Liên Xô và nhiều nướcchâu Âu khác)
+ Tại sao Đức chiếm Ba Lan(đồng minh Anh, Pháp), các nước Anh, Pháp chỉ tuyên mà không chiến với Đức ?Tại sao Đức chiếm được Ba Lan lại không tấn công Liên Xô mà lại tấn công các nước tây Âu trước sau đó mới đánh Liên Xô ? Phát xít Đức đã tấn công vào lãnh thổ Liên Xô như thế nào? Nhân dân Liên Xô đã chiến đấu chống lại phát xít Đức ra sao?Quá trình bành trướng của phát xít Nhật
ở châu Á - Thái Bình Dương ?
- Sau khi hướng dẫn học sinh khai thác nội dung bằng việc trả lời câu hỏi Đểthấy được toàn cảnh cuộc chiến tranh giáo viên sử dụng lược đồ kết hợp với lời nóitường thuật :
Giai đoạn
Diễn biến chínhMặt trận
Xô - Đức
Mặt trận phía Tây
Mặt trận Châu Thái Bình Dương
Á-Mặt trận Bắc Phi
Trang 822/6/1941,Đức Liên Xô.
9/1939đến
06/1941,Đức thôntính hầuhết cácnước ởBắc, Tây
và NamÂu
- 07/02/1941,Nhật tấn cônghạm đội Mĩ ởTrân Châu Cảng
và đánh chiếmtoàn bộ các nướcĐông Nam Á vàmột số đảo ở TháiBình Dương
- 9/1940,quân Ýtấn công
Ai Cập,chiến sựlan rọngkhắp thếgiới
02/02/1943), Liên
Xô, Anh, Mỹ tấncông Đức : Đông Âuđược giải phóng
- 26/4 đến ngày09/5/1945, Liên Xô
mở chiến dịch lin :09/5/1945 Đứcđầu hàng đồng minh
Bec-vô điều kiện
06/6/1944Liên quânMĩ-Anh
-mở mặttrận thứhai đổ bộvào biêngiới nướcPháp
- Ngày 6 và ngày09/8/1945 Mĩ némhai quả bomnguyên tử xuốngNhật Bản
- 09/8 đến13/8/1945 Liên
Xô tiêu diệt độiquân Quan Đôngcủa Nhật Bản
- 15/8/1945, NhậtBản đầu hàngquân đồng minh
vô điều kiện
- 11/1942liên quânMĩ-Anhtấn côngBắc phi,quân Đức,
Ý nhanhchóng hạ
vũ khíđầu hàng,mặt trậnBắc phikết thúc(07/1943)
- Cuối bài giáo viên cho lớp làm việc theo 2 nhóm:
+ Nhóm 1:Phát xít Đức bị tiêu diệt như thế nào? Em đánh giá như thế nào
về vai trò của Liên Xô và đồng minh Mĩ - Anh trong việc tiêu diệt phát xít Đức ?
+ Nhóm 2:Phát xít Nhật đã bị tiêu diệt như thế nào? Em đánh giá như thế
nào về vai trò của Liên Xô và đồng minh Mĩ - Anh trong việc tiêu diệt phát xít Nhật?
Học sinh các nhóm trả lời, giáo viên chốt khắc sâu kiến thức cho các em
1.4.2 Sơ đồ
Sơ đồ trong Sách giáo khoa nhằm cụ thể hoá nội dung sự kiện bằng những
mô hình, hình học đơn giản diễn tả tổ chức một cơ cấu xã hội, một chế độ chính trị,mối quan hệ giữa các sự kiện lịch sử…thông thường khai thác sử dụng sơ đồ dễhơn lược đồ song cũng giống như khi khai thác sử dụng lược đồ trước hết giáo viên
Trang 9cần giới thiệu cho học sinh tên sơ đồ Sau đó hướng dẫn học sinh khai thác sơ đồbằng những câu hỏi gợi ý để học sinh tư duy và tìm hiểu nội dung Cuối cùng giáoviên chốt lại ý cơ bản.
Ví dụ :Khi dạy bài 29 “Chính sách khai thác thuộc địa của thực dân Pháp và những chuyển biển về kinh tế, xã hội ở Việt Nam”.
- Giáo viên có thể vẽ sơ đồ tổ chức bộ máy nhà nước “Liên bang Đông
Dương” qua đó cho học sinh thấy được tổ chức chính quyền của pháp cũng như thủ
đoạn của người Pháp
- Giáo viên treo lược đồ “Liên bang Đông Dương” cùng sơ đồ và giới thiệu
khái quát cho học sinh
Trang 10- Giáo viên cũng có thể đặt câu hỏi :Tại sao Pháp lại chia nước ta thành ba
kì với ba chế độ cai trị khác nhau?Em có nhận xét gì về hệ thống chính quyền của Pháp, thủ đoạn của Pháp là gì ?
Sau khi cho học sinh tìm hiểu câu hỏi giáo viên kết hợp lược đồ và sơ đồ đểchốt lại kiến thức của bài học :Theo sắc lệnh ngày17/10/1887, thực dân Pháp thànhlập Liên bang Đông Dương, năm đó mới bao gồm có Bắc Kì, Trung Kì, Nam Kì vàCampuchia, trực thuộc Bộ Hải quân và Thuộc địa Ngày 19/4/1899, Tổng thốngPháp ra sắc lệnh sáp nhập thêm Lào vào Liên bang Đông Dương Việt Nam bị chialàm ba xứ :Bắc Kỳ là xứ nửa bảo hộ, đứng đầu là Thống sứ Pháp ; Trung Kỳ vớichế độ bảo hộ, đứng đầu là Khâm sứ Pháp ; Nam Kỳ theo chế độ thuộc địa, đứngđầu là Thống đốc Pháp Mỗi xứ gồm nhiều tỉnh đứng đầu là viên quan người Pháp.Dưới tỉnh là phủ, huyện, châu, dưới là làng xã do quan chức địa phương caiquản.Tổ chức chính quyền chặt chẽ, với tay xuống tận nông thôn Kết hợp giữanhà nước thực dân và chế độ phong kiến.Chia Việt Nam thành ba quốc gia riêngbiệt là Bắc Kỳ, Trung Kỳ và Nam Kỳ chia rẽ dân tộc.Tất cả đều phục vụ cho lợiích tư bản Pháp
1.4.3 Hình vẽ
- Hình vẽ, tranh ảnh trong Sách giáo khoa là một phần của đồ dùng trực quantrong dạy học, nó có ý nghĩa hết sức to lớn không những là phương tiện trực quanhết sức có giá trị giúp bài học trở nên sinh động, hấp dẫn hơn, gây hứng thú học tậpcho học sinh mà còn là nguồn cung cấp kiến thức quan trọng, có tác dụng giáo dục
tư tưởng, tình cảm, tư duy cho học sinh