Bài giảng Dịch tễ học sốt rét - BSCKII: Nguyễn Trung Nghĩa

Bài giảng Dịch tễ học sốt rét do BSCKII: Nguyễn Trung Nghĩa biên soạn trình bày các nội dung chính sau: Tình hình bệnh Sốt rét trên thế giới và ở nước ta. Đặc điểm của tác nhân gây bệnh và véc tơ truyền bệnh Sốt rét; Nội dung chủ yếu của giám sát dịch tễ và phòng bệnh Sốt rét. Mời các bạn cùng tham khảo để nắm nội dung chi tiết.

DICH TÊ HOC S T RE T ̣ ̉ ̣ Ố ́

BSCKII: Nguy n Trung Nghĩaễ

MỤC TIÊU BÀI GIẢNG

1 Mô tả được tình hình bệnh Sốt rét trên thế giới và

ở nước ta

2 Mô tả được đặc điểm của tác nhân gây bệnh và

véc tơ truyền bệnh Sốt rét

3 Kể được những nội dung chủ yếu của giám sát

dịch tễ và phòng bệnh Sốt rét

Bệnh sốt rét là bệnh truyền nhiễm do ký sinh

trùng Plasmodium gây nên, bệnh lây truyền theo đường máu, qua trung gian truyền bệnh chủ yếu là muỗi Anopheles Bệnh biểu hiện lâm sàng điển hình: rét run, sốt, vã mồ hôi,…

SR TRÊN THẾ GIỚI 1.TÌNH HÌNH SỐT RÉT THẾ GIỚI

• Theo báo cáo của WHO, năm 2017 có 91 Quốc gia trên Thế giới có sốt rét lưu hành, ước tính có khoảng 3 tỷ người có nguy cơ mắc sốt rét

• Trong năm 2016, ước tính có 216 triệu trường hợp mắc sốt rét tăng 5 triệu trường hợp so với năm 2015 Có 15 quốc gia chiếm 80% tổng số trường hợp mắc sốt rét trên toàn Thế giới đặc biệt: Nigeria chiếm 27%, Congo chiếm 10%, Ấn

Độ chiếm 6%, Mozambique chiếm 4%

• Năm 2016, có 5 quốc gia: Afghanistan, Ethiopia,

Ấn Độ, Indonesia và Pakistan có số ký sinh

trùng sốt rét P.vivax chiếm tới 85% số P.vivax trên toàn cầu.

SR TRÊN THẾ GIỚI

TÌNH HÌNH TỬ VONG SỐT RÉT THẾ GIỚI

• Năm 2016 tử vong do sốt rét giảm 0,11% so với năm 2015 Trong đó các khu vực Địa Trung Hải, Châu Mỹ, Đông Nam Á, Tây Thái Bình Dương

có số tử vong giảm Tuy nhiên, khu vực Châu Phi có số tử vong tăng so với năm 2015

2.TÌNH HÌNH SỐT RÉT VIỆT NAM NĂM 2017

Các ch  s ỉ ố Năm 2017 Năm 2016 % tăng (+), 

• So với cùng kỳ năm 2016 :

Số bệnh nhân sốt rét toàn quốc giảm 19,48%

Số ca tử vong do sốt rét tăng 3 trường hợp ; Bệnh nhân sốt rét ác tính tăng 42,3% ;

2.1 Phân bố bệnh sốt rét ở các khu vực

năm 2017 so với năm 2016

Số mắc sốt rét giảm phần lớn ở các khu vực trừ Tây Nguyên

và Đông Nam Bộ

2.2 Phân bố bệnh nhân sốt rét theo tháng năm

2017 so với năm 2016 và trung bình 2012 - 2016

• Số bệnh nhân sốt rét năm 2017 giảm so với trung bình 5 năm 2012 - 2016.

• Xu hướng sốt rét trong năm 2017 có sự thay đổi so với giai đoạn 2012 - 2016

BNSR của năm 2017 thấp nhất vào tháng

1 và cao nhất vào tháng 12 trong khi giai đoạn 2012 - 2016 thường thấp nhất vào các tháng 2, 3, 4 và cao nhất vào các

tháng 9 – 12.

2.3 Diễn biến số mắc và ký sinh trùng sốt rét

2008 - 2017

• Số mắc sốt rét giảm dần đều qua các năm giai đoạn 10 năm từ năm 2008 đến năm 2017; năm 2017 bệnh nhân sốt rét là

8.411, giảm 86,08% so với năm 2008.

• Số KSTSR tăng từ năm 2009 và duy trì

mức cao đến năm 2014, KSTSR giảm từ

2015 – 2016, năm 2017 KSTSR tăng so

với năm 2016.

2.4 Diễn biến số trường hợp tử vong do sốt rét

2008 – 2017

• Số tử vong do bệnh sốt rét hàng năm giai đoạn từ năm 2008 đến năm 2011 ở

ngưỡng cao, cao nhất là năm 2009 Trong

6 năm gần đây số tử vong do sốt rét ở

ngưỡng dưới 10 trường hợp do công tác phát hiện và điều trị đã được tăng cường,

… Số tử vong do sốt rét trong năm 2017 tăng 3 trường hợp so với năm 2016

2.5 Bệnh nhân sốt rét ác tính

• Bệnh nhân mắc sốt rét ác tính năm 2017 tăng 42,31% so với kỳ năm 2016 (37/26); Khu vực miền Bắc (3 trường hợp), ven biển miền Trung (8 trường hợp), khu vực Tây Nguyên (6 trường hợp), Đông Nam bộ (14 trường hợp), Đồng

bằng Cửu Long (6 trường hợp)

• Các tỉnh có số BNSR ác tính cao nhất thuộc

vùng SRLH nặng Bình Phước, Gia Lai, Khánh Hòa

2.6 Ký sinh trùng sốt rét năm 2017 so với

• Số lượng bệnh nhân nhiễm ký sinh trùng sốt rét (KST) năm 2017 tăng 9,30% so với năm 2016:+Tăng ở khu vực Tây Nguyên, Đông Nam Bộ, miền núi phía Bắc và Đồng bằng Cửu Long ,

tăng cao nhất ở khu vực Tây Nguyên (63,40%); +Riêng khu IV cũ giảm 78,48% (65/302), khu

vực Ven biển miền Trung giảm 28,81%

(986/1.385), Đồng bằng trung du Bắc Bộ giảm 51,92% (39/36)

• 10 tỉnh có số lượng KST cao nhất chiếm 85,99% tổng số KST toàn quốc

% KSTSR  tăng (+), 

Phân bố ký sinh trùng sốt rét năm

2017

o

Cơ cấu KSTSR trong năm 2017 có

sự khác nhau giữa

các khu vực

2.8 Phân bố KSTSR theo tháng năm 2017 so

với năm 2016 và trung bình 2012-2016

• Năm 2017: số lượng KSTSR từ tháng 1 đến

tháng 4 có xu hướng giảm; KSTSR tăng từ

tháng 5 đến tháng 12 từ 202 trường hợp lên 827 trường hợp

• So sánh với các tháng năm 2016: Từ tháng 1

đến tháng 7 năm 2017 KSTSR thấp hơn nhưng tăng cao hơn từ tháng 8 đến tháng 12 năm

2017

• Số lượng trung bình KSTSR các tháng năm

2017 thấp hơn các tháng giai đoạn 2012-2016

2.9 Các tỉnh có KST sốt rét ngoại lai cao năm 2017

T

T T nhỉ KST ngo i laiKST ạ

Châu  Phi Lào Campuchia Trong nước

• Toàn quốc ghi nhận 4.548 trường hợp có KSTSR, trong đó có có 386 KST ngoại lai

từ Châu Phi, Lào và Campuchia, chiếm 8,5% trong tổng số KSTSR toàn quốc

3.TÁC NHÂN GÂY BỆNH

3.1 KY  SINH TRU NG SÔ T RE T́ ̀ ́ ́

     KSTSR thu c gi i  đ ng v t, ngành đ n bào (protozoa), ộ ớ ộ ậ ơ

l p  bào  t   trùng  (Sporozoa),  h   plasmodidae,  gi ng ớ ử ọ ốplasmodium

­  KSTSR  ký  sinh    ngở ười  g m  4  lo i:  (nay  la   5  loai  P. ồ ạ ̀ ̣knowlesi)

. Liên quan t ớ i d ch t ị ễ  h c ọ

­ D ch do Pf th ị ườ ng x y ra đ t ng t, di n bi n  ả ộ ộ ễ ế

n ng,  t   vong  cao,  th ặ ử ườ ng  t n  t i  v   d ch  ồ ạ ụ ị

ng n ắ

­ D ch do Pv và các lo i P khác th ng x y ra  ị ạ ườ ả

t  t , di n bi n nh , hi m t  vong nh ng kéo  ừ ừ ễ ế ẹ ế ử ư dài

- KSTSR muốn thực hiện được chu kỳ phải qua 2

vật chủ:

Người Muỗi

Do đó trong công tác phòng chống SR, việc phòng

chống muỗi đốt là rất cần thiết.

Cơ cấu ký sinh trùng sốt rét toàn quốc năm 2017

Năm 2017, cả nước có 4.548 bệnh nhân có KSTSR, trong

đó chủ yếu là P falciparum (62,84%), P vivax (35,36%)

3.2 VECTOR SỐT RÉT TRÊN THẾ GIỚI

3.3 CHU KỲ CỦA MUỖI SỐT RÉT

• Đời sống của muỗi sốt rét trải qua các giai đoạn: muỗi trưởng thành_ trứng_ lăng quăng_ bọ

gậy_ muỗi trưởng thành (11-13 ngày)

• Ở giai đoạn trưởng thành muỗi sống trên cạn Muỗi thương đậu ở chổ tối, ẩm, khuất gió , chủ yếu ở trong nhà, chuồng gia xúc, bụi cây quanh và xa nhà

• Giai đoạn trứng, lăng quăng, bọ gậy sống ở

dưới nước Tùy theo loài mà chúng sống ở các vùng nước đọng, ao hồ, suối…

• Muỗi An hoạt động từ khi mặt trời lặn đến khi

mặt trời mọc; mỗi loài có một giờ cao điễm

riêng.

• Muỗi An bay vào nhà đốt mồi thường đậu lại

trong nhà vài giờ, sau đó nó bay ra nơi nghĩ

ngoài nhà, ở các bụi cây, kẽ cây…

• Nơi cư trú của lăng quăng thường thay đổi

theo từng loài.

• Nơi muỗi thích đẻ trứng là các vũng nước, rãnh nước, những nơi nước lặng trong suối nước

chảy chậm, ruộng nước…Những dụng cụ chứa nước nhân tạo như hồ, khạp, kiệu, lu, hủ,

thùng khuy…thường không thích hơp.

3.4 Muỗi truyền bệnh chính ở Việt Nam

• Muỗi An minimus phân bố chủ yếu vùng

quăng sống ở bờ cỏ hoặc cây thủy sinh ven

đầu và cuối mùa mưa , do vậy vùng có muỗi

An minimus truyền thì bệnh sốt rét có hai

đỉnh vào đầu và cuối mùa mưa

• Muỗi An dirus phân bố vùng rừng núi, muỗi sống ngoài nhà , lăng quăng sống ở các vũng nước trong không có ánh sáng rọi vào nên

mât độ cao vào mùa mưa, bệnh sốt rét lan

truyền trong suốt mùa mưa

• Muỗi An epiroticus (An sundaicus ): ưa

vùng đồng bằng ven biển , nước lợ , sống

trong nhà, hút máu người và xúc vật,

truyền bênh quanh năm.

• Hiện nay mùa truyền bệnh phụ thuộc sự tiếp xúc giữa muỗi và người.

4.GIÁM SÁT DỊCH TỄ TRONG LOẠI

TRỪ BỆNH SỐT RÉT

4.1 Giám sát trường hợp bệnh sốt rét

• - Phát hiện, chẩn đoán sớm bệnh sốt rét + Tất cả những người nghi ngờ mắc

bệnh sốt rét phải lấy máu xét nghiệm ký sinh trùng sốt rét bằng kính hiển vi, có thể

sử dụng test chẩn đoán nhanh để phát

hiện sớm sốt rét nhưng phải lấy lam máu

để khẳng định trường hợp bệnh.

• - Điều tra trường hợp bệnh sốt rét và phát hiện

chủ động: Thực hiện điều tra trường hợp bệnh

ngay sau khi phát hiện trong vòng 3 ngày Điều tra nhằm mục đích xác định chi tiết các thông tin liên quan đến trường hợp bệnh bao gồm thông tin cá nhân, tiền sử dịch tễ, nơi nhiễm, thời gian nhiễm, chủng loại ký sinh trùng

• - Xác định rõ trường hợp bệnh nội địa hay trường hợp bệnh ngoại lai để có biện pháp xử lý phù hợp

• - Kiểm tra kết quả xét nghiệm bằng kính hiển vi

hàng tháng: Toàn bộ lam đã xét nghiệm (cả

dương tính và âm tính) phải được gửi lên tuyến

trên để kiểm tra.

• - Điều trị toàn bộ các trường hợp bệnh sốt rét

được phát hiện theo Hướng dẫn chẩn đoán và

điều trị bệnh sốt rét của Bộ Y tế và lấy lam máu xét nghiệm ký sinh trùng sốt rét hàng ngày trong quá trình điều trị.

• - Phân tích các số liệu dịch tễ ghi nhận được theo thời gian, theo địa điểm, con người (chú ý trẻ em dưới 5 tuổi, phụ nữ có thai ), tiền sử dịch tễ, nơi phát hiện So sánh với tuần, tháng và cùng kỳ

Nội dung điều tra ổ bệnh sốt rét

• + Phạm vi điều tra: Điều tra 20-30 hộ gia đình

xung quanh hộ có trường hợp bệnh sốt rét,

• + Lấy lam máu xét nghiệm.

• + Điều tra côn trùng:

• Phân loại ổ bệnh sốt rét: Sau khi có kết quả điều tra ổ bệnh, tiến hành phân loại ổ bệnh để chỉ định biện pháp can thiệp.

4.3.Giám sát ký sinh trùng:

• Phân tích tỉ lệ KST :P falciparum, P.vivax,

P.malaria P.ovale P.knowlesi và nhiễm hổn hợp.

• Giám sát đáp ứng của KSTSR với thuốc điều trị

• Giám sát chất lượng xét nghiệm KHV

4.4 Giám sát muỗi truyền bệnh SR

• Giám sát mật độ muỗi theo phương pháp mồi người trong nhà, ngoài nhà vào ban đêm; soi trong nhà vào ban ngày; bẩy đèn trong nhà vào ban đêm

• Giám sát thành phần loài, mật độ muỗi

Anophele

• Giám sát độ nhạy cảm của muỗi truyền SR với hóa chất diệt muỗi

• Giám sát tỉ lệ muỗi nhiễm KST, thoa trùng

• Giám sát ổ bọ gậy của muỗi SR

5 CÁC BIỆN PHÁP PHÒNG CHỐNG

• Thường xuyên vệ sinh môi trường: phát hoang cỏ

quanh nhà, nhà cửa thông thoáng,gọn gàng không để nơi muỗi trú đậu

• Xua diệt muỗi: hun khói, nhang xua muỗi, kem xau

muỗi, bình xịt muỗi,dợt diệt muỗi…

• Dùng hóa chất diệt muỗi: tẩm mùng, phun tồn lưu

• Ngũ mùng tẩm hóa chất diệt muỗi

• Sử dụng khăn choàng,vỏng tẩm hóa chất

• Mặc quần áo dài tay vào ban đêm

• Quản lý đối tượng nguy cơ vào vùng SR lưu hành

• Phát hiện sớm ca bệnh, điều trị triệt để, phòng lây lan và ngăn ngừa tái phát.,

• Điều trị triệt để tất cả các trường hợp

bệnh sốt rét xác định bao gồm trường hợp bệnh sốt rét nội địa, ngoại lai, thứ truyền

và tái phát xa, đặc biệt là điều trị diệt giao bào bằng Primaquin.