Xây dựng gia đình ở thành phố hồ chí minh trong sự nghiệp đổi mới

Thực tiễn hơn 20 năm thực hiện sự nghiệp đổi mới của Đảng, kinh tế, văn hóa, xã hội ở thành phố Hồ Chí Minh phát triển mạnh mẽ, đã làm cho đời sống vật chất và tinh thần của các thành

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 2009

PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI

Chuyên ngành : CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG VÀ

CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ

Mã số : 62 22 80 05

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Chuyên ngành : CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG VÀ

CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ Mã số : 62 22 80 05

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Người hướng dẫn khoa học PGS.TS NGUYỄN THẾ NGHĨA

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 2009

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của Phó giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thế Nghĩa

Các số liệu, tài liệu, trích dẫn trong luận án là hoàn toàn trung thực, chính xác và có nguồn gốc rõ ràng

Tp.Hồ Chí Minh ngày 16 tháng 11 năm 2009

Tác giả

Phạm Lê Quang

PHẦN MỞ ĐẦU 1

Chương 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ GIA ĐÌNH………12

1.1 Quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin về gia đình ……… …12

1.2 Quan điểm của Đảng và nhà nước ta về gia đình ………29

1.3 Các quan điểm hiện đại về gia đình ……… 48

Chương 2 : TÁC ĐỘNG CỦA SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI ĐẾN GIA ĐÌNH Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH … ………54

2.1 Gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh trước thời kỳ đổi mới (1975 – 1986)……… ……… 54

2.2 Những yếu tố tác động đến gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh trong thời kỳ đổi mới……… ……… 63

Chương 3 : PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP XÂY DỰNG GIA ĐÌNH Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI HIỆN NAY……… ……… 115

3.1 Những vấn đề đặt ra cần giải quyết trong việc xây dựng gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay……….115

3.2 Những phương hướng và giải pháp cơ bản trong việc xây dựng gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh ……… 141

KẾT LUẬN ……… 175

TÀI LIỆU THAM KHẢO………179

NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ……… 188

PHỤ LỤC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Chuyên ngành : CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG VÀ

CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ Mã số : 62 22 80 05

TÓM TẮT

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 2009

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

PHẠM LÊ QUANG

XÂY DỰNG GIA ĐÌNH

Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI

Chuyên ngành : CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG VÀ

CHỦ NGHĨA DUY VẬT LỊCH SỬ Mã số : 62 22 80 05

TÓM TẮT

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 2009

Công trình được hoàn thành tại:

Trường Đại học Khoa Học xã hội và Nhân văn

thuộc Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Khoa học Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh

Thư viện trường Đại học Khoa học x

Công trình được hoàn thành tại:

Trường Đại học Khoa Học xã hội và Nhân văn

thuộc Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Khoa học Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh

- Thư viện trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong quan niệm duy vật về lịch sử, khi xem xét gia đình với tư cách tế bào của xã hội, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đã đi đến khẳng định rằng, cùng với tiến trình lịch sử – tự nhiên của xã hội loài người, gia đình và các thiết chế gia đình cũng luôn biến đổi và phát triển không ngừng Đến lượt mình, sự phát triển của gia đình đã tạo ra những điều kiện mới và qua đó, thúc đẩy xã hội phát triển Không chỉ thế, với tư cách tế bào xã hội, gia đình còn tham gia vào mọi quá trình sản xuất xã hội, từ sản xuất vật chất đến sản xuất ra đời sống tinh thần và hơn nữa, còn góp phần thúc đẩy tiến trình phát triển kinh tế – xã hội Bởi lẽ, gia đình chính là cái nôi nuôi dưỡng và phát triển con người, ươm mầm tài năng; qua đó, góp phần phát triển nguồn lực con người - với tư cách là nhân tố giữ vai trò quyết định đối với sự phát triển của lực lượng sản xuất, góp phần hoàn thiện quan hệ sản xuất cả trên ba phương diện (quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất, quan hệ tổ chức và quản lý sản xuất, quan hệ phân phối sản phẩm) Chủ nghĩa duy vật lịch sử, một mặt, khẳng định gia đình là thành tố không thể thiếu và đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong sự phát triển của xã hội nói chung, thúc đẩy tiến trình phát triển kinh tế- xã hội nói riêng; mặt khác, cũng nhấn mạnh rằng, với tư cách một thiết chế xã hội, gia đình còn chịu sự tác động nhiều mặt bởi những biến đổi của đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội

Vai trò của gia đình đối với cá nhân và xã hội ngày càng được khẳng định rõ trong các chủ trương, chính sách quốc gia và quốc tế quan trọng Đảng và nhà nước ta rất quan tâm đến việc xây dựng và phát triển gia đình Trong “Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội”, Đảng ta đã khẳng định : “Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi thân yêu nuôi dưỡng cả đời người, là môi trường quan trọng giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách Các chính sách của

nhà nước phải chú ý đến xây dựng gia đình ấm no, hòa thuận, tiến bộ

Nâng cao ý thức và nghĩa vụ gia đình đối với mọi lớp người”(1). Thực

tiễn hơn 20 năm thực hiện sự nghiệp đổi mới của Đảng, kinh tế, văn

hóa, xã hội ở thành phố Hồ Chí Minh phát triển mạnh mẽ, đã làm cho

đời sống vật chất và tinh thần của các thành viên trong gia đình ngày

càng tốt hơn Vai trò của người phụ nữ ngày càng đựợc phát huy trong

gia đình và ngoài xã hội Mối quan hệ giữa vợ và chồng, giữa cha mẹ và

con cái ngày càng bình đẳng và dân chủ hơn…Tuy nhiên, mặt trái của

nền kinh tế thị trường cùng với toàn cầu hóa và giao lưu văn hóa cũng

ảnh hưởng không tốt đến đời sống các gia đình ở thành phố Hồ Chí

Minh Một số thanh, thiếu niên đua đòi theo lối sống thực dụng, ích kỷ,

trụy lạc… không phù hợp với lối sống, đạo đức truyền thống gia đình

Việt Nam, việc thiếu quan tâm, giáo dục của cha mẹ, đã dẫn đến một bộ

phận thanh thiếu niên hư hỏng Tình trạng ngoại tình, tảo hôn, mâu

thuẫn, bạo lực và ly hôn trong gia đình có xu hướng tăng Phong trào lấy

chồng ngoại quốc với ảo tưởng có được sống sung sướng đã mang lại

nhiều bi kịch và bất hạnh cho các cô gái… Do vậy việc phát huy những

mặt tích cực, hạn chế những tiêu cực trong gia đình ở thành phố Hồ Chí

Minh là vấn đề cấp bách hiện nay Chính vì những lý do trên mà tôi

chọn vấn đề : “Xây dựng gia đình ở Thành phố Hồ Chí Minh trong sự

nghiệp đổi mới ” làm luận án tiến sỹ triết học của mình

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Các công trình nghiên cứu khoa học về gia đình được thực hiện theo

ba hướng sau:

Thứ nhất, các công trình nghiên cứu về những biến đổi của gia đình

Việt Nam nói chung Tiêu biểu có nghiên cứu của Giáo sư Lê Thi với

tác phẩm Gia đình Việt Nam trong bối cảnh đất nước đổi mới

( Nxb.Khoa học xã hội, Hà Nộâi, 2002); Nguyễn Văn Kiều với tác

_

1-Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu tòan quốc lần thứ VII- Cương lĩnh

xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH, Nxb.Sự thật, Hà Nội,1991,tr.13

phẩm Gia đình và những vấn đề của gia đình hiện đại ( Nxb.Sự thật, Hà Nội, 1983); Nguyễn Minh Hòa với tác phẩm Hôn nhân và gia đình trong xã hội hiện đại, (Nxb.Trẻ, TP Hồ Chí Minh, 2000); Nguyễn Thị Oanh với Gia đình Việt Nam thời mở cửa,(Nxb Trẻ TP Hồ Chí Minh,1999)… Thứ hai , các công trình nghiên cứu về gia đình ở từng địa phương cụ thể Trong đó có các công trình: Mai Huy Bích với Đặc điểm gia đình đồng bằng sông Hồng, (Nxb.Văn hóa thông tin, Hà Nội, 1993); Nguyễn Minh Hòa với tác phẩm Hôn nhân và gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh, (Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1998); Tác động của biến đổi kinh tế – xã hội đến một khía cạnh của gia đình Việt Nam nghiên cứu trường hợp tỉnh Thái Bình của Vũ Tuấn Huy(Dự án VIE/ 93/ / PO2)…

Thứ ba, những điều tra xã hội học về gia đình Việt Nam của các tác giả và các tổ chức nước ngoài như Nghiên cứu về cấu trúc gia đình Việt Nam của Charles Hirschman, năm 1996 ; Nghiên cứu về gia đình và các mô hình văn hóa của Francois Houtart và Genevieve Lemercinier, năm 2000; Nghiên cứu về kinh tế gia đình (Jayne Werner,năm 2003)…

Những công trình khoa học trên chủ yếu là nghiên cứu gia đình dưới góc độ điều tra xã hội học Trong khi đó ở luận án này, tác giả nghiên cứu mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế – xã hội và gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh trên phương diện triết học

3 Mục đích, nhiệm vụ của luận án :

- Mục đích: làm rõ thực trạng phát triển gia đình ở thành phố Hồ Chí

Minh và những nguyên nhân của nó Trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp xây dựng gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh trong điều kiện mới

- Nhiệm vụ: Luận án có các nhiệm vụ chủ yếu sau đây:

Thứ nhất, phân tích và làm rõ quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin

và của Đảng, nhà nước ta về vấân đề gia đình

Thứ hai, phân tích, đánh giá thực trạng gia đình ở thành phố Hồ Chí

Minh trước và trong thời kỳ đổi mới với những nguyên nhân của nó

Thứ ba, phân tích tác động của sự nghiệp đổi mới đối với sự phát triển

của gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh

Thứ tư, đề xuất những phương hướng và giải pháp xây dựng gia đình

bền vững ở thành phố Hồ Chí Minh trong điều kiện hiện nay

4.Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

Luậân án được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác –

Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về vấn đề con người và giải phóng con người, đặc biệt là về vấn đề

gia đình và giải phóng phụ nữ

Các phương pháp nghiên cứu được sử dụng để thực hiện trong luận án

là: phương pháp điều tra xã hội học, phương pháp thống kê, so sánh, đối chiếu, phương pháp phân tích và tổng hợp, logic và lịch sử tổng kết thực tiễn và khái quát hóa

5 Cái mới của luận án

Thứ nhất, luận án đã làm rõ những tác động tích cực và tiêu cực của

nền kinh tế thị trường và quá trình toàn cầu hóa đến đời sống và chức năng các gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

Thứ hai, luận án đề xuất được phương hướng và các giải pháp cụ thể,

có tính khả thi để xây dựng các gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh theo hướng bình đẳng, tiến bộ, hạnh phúc

Thứ ba, luận án đã đóng góp thêm nguồn tư liệu mới về gia đình ở thành

phố Hồ Chí Minh nói riêng và khu vực Nam bộ nói chung

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án :

Về ý nghĩa khoa học: Luận án đã góp phần làm phong phú, sâu sắc lý

luận về mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế, xã hội và gia đình

Về ý nghĩa thực tiễn : Trên cơ sở thực trạng và xu hướng phát triển

của gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh, luận án đã đề ra phương hướng và giải pháp, góp phần xây dựng gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh theo hướng ổn định và phát triển Nội dung và kết quả của luận án là những

cơ sở khoa học góp phần hoạch định các chủ trương, chính sách về xây

dựng phát triển con người và gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh nói riêng và ở cả nước nói chung trong hiện tại và tương lai Luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc giảng dạy các môn học về giới, gia đình và phụ nữ

7 Kết cấu luận án :

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án gồm 3 chương và 7 tiết

Chương 1

LÝ LUẬN CHUNG VỀ GIA ĐÌNH

1.1.QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC- LÊNIN VỀ GIA ĐÌNH

Trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật lịch sư,û C.Mác đã trình bày

một cách khái quát về gia đình:“…hàng ngày tái tạo ra đời sống của bản thân, con người bắt đầu tạo ra những người khác, sinh sôi, nảy nở- đó là quan hệ chồng và vợ, cha mẹ và con cái, đó là gia đình”(1). Chủ nghĩa Mác- Lênin đã khẳng định vai trò quyết định của các yếu tố kinh tế, xã hội đối với gia đình Trong thời kỳ nguyên thủy, trình độ lực lượng sản xuất thấp kém, bởi vậy gia đình lúc này mang tính sơ khai: đó là gia đình tập thể - quần hôn Đến giai đoạn giữa của xã hội công xã nguyên thủy xuất hiện gia đình Punaluan, nghĩa là bạn thân Đến cuối thời đại mông muội và chuyển sang thời đại dã man đã hình thành những gia đình cặp đôi Bước sang chế độ chiếm hữu nô lệ bắt đầu xuất hiện hình thức hôn nhân cá thể - một vợ, một chồng Đó là kết quả của sự phát triển của lực lượng sản xuất, chế độ chiếm hữu tư nhân ra đời, sự phân hóa giai cấp trong xã hội và sự hình thành nhà nước

Chủ nghĩa Mác –Lênin, một mặt, chỉ ra rằng trình độ phát triển kinh tế – xã hội quyết định qui mô, hình thức tổ chức và kết cấu gia đình, nhưng mặt khác cũng thấy được tác động ngược lại của gia đình đối với sự phát triển kinh tế - xã hội Vai trò của gia đình đối với sự phát triển _

1-C Mác và Ph Ăngghen:Tòan tập, tập 3, Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội,2002,tr.41

xã hội được thể hiện ở chỗ gia đình là thiết chế cơ sở đặc thù cũa xã hội, là cầu nối giữa cá nhân với xã hội Mặt khác, gia đình có tính độc lập tương đối trong quan hệ với xã hội, nó duy trì bảo tồn nhiều yếu tố truyền thống trong quan hệ gia đình, trong đó có cả những yếu tố tiến bộ tích cực và cũng có cả những yếu tố tiêu cực, lạc hậu

Chủ nghĩa Mác – Lênin còn nhấn mạnh đến các chức năng của gia đình Đầu tiên là chức năng tái sản xuất ra con người, thế hệ tương lai Theo C.Mác, xã hội tồn tại và phát triển dựa trên hai quá trình tái sản xuất : tái sản xuất ra của cải vật chất và tái sản xuất ra bản thân con người Việc tái sản xuất ra thế hệ tương lai, một mặt đáp ứng yêu cầu xã hội, mặt khác đáp ứng và thỏa mãn nhu cầu chính của các thành viên gia đình, niềm vui và hạnh phúc của đôi vợ chồng Gắn liền với chức năng tái sản xuất ra con người chính là chức năng làm kinh tế, lao động sản xuất Dù trong điều kiện nào, gia đình cũng phải đảm bảo thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần của mỗi thành viên Thông qua đó, gia đình đóng góp vào việc tái sản xuất ra của cải vật chất và tinh thần cho xã hội Chức năng tổ chức đời sống gia đình bao gồm việc sử dụng một cách hợp lý các khoản thu nhập của các thành viên trong gia đình, việc xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong gia đình, việc bảo đảm sự cân bằng tâm lý, thỏa mãn các nhu cầu tình cảm giữa các thành viên trong gia đình ngày càng chiếm một vị trí quan trọng trong xã hội hiện đại, để củng cố sự bền vững của gia đình giữa vợ và chồng, cha mẹ và con cái Cuối cùng là chức năng nuôi dưỡng, giáo dục con cái Đây là chức năng hết sức quan trọng của gia đình nhằm tạo ra những thế hệ người có kiến thức, sức khỏe, trình độ chuyên môn và đạo đức góp phần

vào sự phát triển của xã hội

1.2 QUAN ĐIỂM CỦA ĐẢNG VÀ NHÀ NƯỚC TA VỀ GIA ĐÌNH

1.2.1 Khái quát lịch sử gia đình Việt Nam

Gia đình Việt Nam xuất hiện từ rất sớm cùng với quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam Trong gia đình Việt Nam

truyền thống, những tư tưởng của Nho giáo trở thành những chuẩn mực ứng xử trong gia đình và ngoài xã hội, đó là: đề cao tinh thần hiếu, nghĩa của con cái đối với cha mẹ, đề cao tình nghĩa vợ chồng, tình cảm giữa cha mẹ với con cái, giữa anh em trong gia đình với nhau, coi trọng việc học hành của con em Trong quan hệ vợ chồng ở gia đình vẫn còn thể hiện sự bất bình đẳng, tính gia trưởng thể hiện rõ ở người chồng,

người cha trong gia đình

Khi thực dân Pháp xâm lược Việt Nam năm 1858, cùng với sự

biến đổi sâu sắc trong xã hội là lối sống phương Tây xâm nhập vào nước

ta Nếu ở các thành phố cuộc sống gia đình với những biến đổi đáng kể, những tư tưởng về quyền tự do yêu đương, về bình đẳng nam nữ bắt đầu thâm nhập vào các gia đình, thì ở nông thôn đời sống gia đình vẫn tương đối bình lặng và hầu như không đổi, tư tưởng Nho giáo vẫn thống trị trong các gia đình

Cách mạng Tháng 8 năm 1945 không chỉ giải phóng dân tộc thoát

khỏi xiềng xích nô lệ, mà còn giải phóng cho gia đình Sau năm 1954, miền Bắc được giải phóng, Đảng và nhà nước ta rất quan tâm xây dựng gia đình mới, hôn nhân dựa trên cơ sở tình yêu được ủng hộ, quan hệ bình đẳng giữa các thành viên trong gia đình được hình thành và ngày càng củng cố Ở miền Nam, dưới ách thống trị của chế độ Mỹ-Ngụy, những giá trị của gia đình truyền thống bị phai nhạt, lối sống cá nhân, thực dụng tự do kiểu Mỹ phát triển ở thành thị Ở nông thôn bị chính quyền o ép trong các trại tập trung, ấp chiến lược, cuộc sống các gia đình khó khăn thiếu thốn

Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử kết thúc vào ngày 30 tháng 4 năm

1975 đã đưa đất nước ta bước vào kỷ nguyên mới Đất nước thống nhất, các gia đình đoàn tụ Trong thời kỳ này, những khó khăn về kinh tế của đất nước, những thiên tai liên tiếp, cùng với hai cuộc chiến tranh biên giới đã làm đời sống các gia đình gặp nhiều khó khăn Tuy nhiên, chúng

ta đã cố gắng đấu tranh xóa bỏ nền văn hóa lạc hậu, đồi trụy của xã hội

cũ và từng bước đặt cơ sở cho việc xây dựng lối sống mới văn minh, lành mạnh trong từng gia đình Việt Nam

Đại hội đại biểu toàn quốc Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VI

(năm 1986) đã đề ra chiến lược đổi mới toàn diện đất nước Đời sống các gia đình được nâng cao, các gia đình có điều kiện chăm lo sức khỏe, học tập của con cái Quyền bình đẳng giữa vợ và chồng trong gia đình, quyền của trẻ em được nhà nước bảo vệ, quyền tự do cá nhân được xã hội coi trọng Tuy nhiên, nền kinh tế thị trường đã gây ra nhiều hiện tượng: sự xung khắc giữa các thế hệ trong gia đình gia tăng Những bất hòa trong gia đình, tình trạng ngoại tình, ly hôn, trẻ em hư hỏng ngày càng tăng đã và đang “phá vỡ” nhiều quan niệm truyền thống đạo đức gia đình và đặt gia đình Việt Nam trước những thách thức lớn

1.2.2 Tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng, nhà nước

ta về vấn đề gia đình

Chủ tịch Hồ Chí Minh rất quan tâm đến vấn đề gia đình và xây dựng gia đình ở nước ta Khi đề cập đến vai trò của gia đình đối với sự phát triển xã hội, Hồ Chí Minh đã khẳng định “Quan tâm đến gia đình là đúng vì nhiều gia đình cộng lại thành xã hội Xã hội tốt đẹp thì gia đình càng tốt, gia đình càng tốt thì xã hội mới tốt hạt nhân của xã hội là gia đình, chính vì vậy muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội thì phải chú ý đến hạt nhân cho tốt”(1) Trong các quan điểm của mình về vấn đề gia đình, Hồ Chí Minh rất quan tâm đến cuộc sống của các thành viên trong gia đình Đầu tiên là vấn đề giải phóng phụ nữ Hồ Chí Minh cảm thông với nỗi khổ cực của người phụ nữ trong một đất nước bị đô hộ Trong thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, Người còn chỉ ra những hạn chế của phụ nữ và đề ra những biện pháp phát huy vai trò của người phụ nữ trong gia đình và ngoài xã hội Không chỉ quan tâm đến sự nghiệp giải phóng phụ nữ, Hồ Chí Minh còn rất quan tâm đến việc giáo dục, chăm

sóc thế hệ trẻ, để các em trở thành các công dân tốt cho

1 Hồ Chí Minh -Toàn tập, tập 9, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,2000, tr.523

xã hội Người nhấn mạnh cần kết hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và các đoàn thể xã hội trong việc chăm sóc, giáo dục trẻ em

Tư tưởng của Hồ Chí Minh về gia đình, vai trò của gia đình, về sự nghiệp giải phóng phụ nữ và giáo dục trẻ em trong gia đình là nền tảng cho các chính sách của Đảng và nhà nước ta về gia đình Sau khi miền Bắc hoàn toàn giải phóng, ngày 29/12/1959 Luật Hôn nhân và gia đình được Quốc hội thông qua và luật này đã được bổ sung, sửa đổi vào 1986 và năm 2000 Đó là cơ sở pháp lý để xây dựng và phát triển gia đình ở Việt Nam Vai trò của gia đình còn được thể hiện qua văn kiện các Đại hội Đảng toàn quốc Dưới ánh sáng của đường lối các Đại hội Đảng Năm 1975 Bộ Văn hóa kết hợp với Trung ương Hội Phụ nữ Việt Nam chỉ đạo cuộc vận động xây dựng gia đình văn hóa Năm 2001 nhà nước

đã thống nhất lấy ngày 28 tháng 6 hằng năm là ngày Gia đình Việt Nam

Năm 2005, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt “Chiến lược xây dựng gia đình Việt Nam giai đoạn 2005 -2010”, nhằm định hướng phát triển gia

đình Việt Nam trong giai đoạn mới

1.3 CÁC QUAN ĐIỂM HIỆN ĐẠI VỀ GIA ĐÌNH

Liên hiệp quốc khẳng định : Gia đình là một yếu tố tự nhiên và cơ

bản của xã hội, một đơn vị kinh tế Gia đình được coi như một giá trị tinh thần vô cùng quý báu của nhân loại, cần được giữ gìn và phát triển Ởû nước ta, trong Luật Hôn nhân và gia đình năm 2000, ở điều 8, chương 1 có định nghĩa như sau: “Hôn nhân là quan hệ giữa vợ và chồng sau khi đã kết hôn” còn “Gia đình là tập hợp những người gắn bó với nhau do hôn nhân, quan hệ huyết thống hoặc do quan hệ nuôi dưỡng, làm phát sinh các nghĩa vụ và quyền giữa họ với nhau theo qui định của luật hôn nhân và gia đình”(1) Theo từ điển Tiếng Việt: “Gia đình là một tập hợp người cùng sống chung thành một đơn vị nhỏ nhất trong xã hội, gắn bó với nhau bằng quan hệ hôn nhân và dòng máu, thường gồm có vợ, chồng, cha mẹ và con cái” (2).

1 Luật hôn nhân và gia đình , Nxb.Tư pháp, Hà Nội, 2005, tr.13

2 Viện ngôn ngữ :Từ điển Tiếng Việt, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2004, tr.403

Như vậy, gia đình là hình thức tổ chức cộng đồng của con người, gắn bó với nhau bằng quan hệ hôn nhân, bằng quan hệ huyết thống, bằng tình nghĩa và được xây dựng thành một tổ ấm tinh thần, có vai trò nuôi dưỡng và giáo dục con cái, đóng góp vào việc thỏa mãn những nhu cầu mọi

thành viên trong gia đình và cho sự phát triển của xã hội

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Theo quan niệm của chủ nghĩa duy vật lịch sử, gia đình với

tư cách là tế bào của xã hội, là thành tố không thể thiếu và đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong sự phát triển của xã hội, góp phần trực tiếp và tham gia tích cực vào việc xây dựng và phát triển nguồn lực con người và qua đó, thúc đẩy cả lực lượng sản xuất lẫn quan hệ sản xuất cùng phát triển Mặt khác, với tư cách một thiết chế xã hội, gia đình còn chịu ảnh hưởng và sự tác động nhiều mặt do những biến đổi của đời sống kinh tế – xã hội gây ra

Chủ tịch Hồ Chí Minh rất quan tâm đến gia đình, coi sự phát triển của gia đình là điều kiện để xã hội phát triển Trên cơ sở của chủ nghĩa Mác –Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng ta đã nhận thức được rằng: Sự biến đổi của gia đình không tách rời quá trình biến đổi của dân tộc, của đất nước Đồng thời, Đảng ta cũng nhận thức rõ được vai trò to lớn cũng như cả những hạn chế của gia đình Việt Nam trước đây và hiện nay Chính vì vậy, các nghị quyết của Đại hội toàn quốc Đảng cộng sản Việt Nam, các chủ trương, chính sách của nhà nước đều hướng đến việc phát huy những mặt tích cực của các gia đình Việt Nam, chăm lo phát triển đời sống các gia đình, với mục tiêu xây dựng gia đình Việt Nam no ấm, hạnh phúc, tiến bộ, văn minh Đồng thời có những biện pháp, chính sách nhằm đấu tranh khắc phục những tồn tại yếu kém của gia đình Việt Nam truyền thống, cũng như ngăn chặn kịp thời những biểu hiện tiêu cực, mới nẩy sinh ở các gia đình Việt Nam trong thời kỳ kinh tế thị trường

Chương 2

TÁC ĐỘNG CỦA SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI

ĐẾN GIA ĐÌNH Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

2.1 GIA ĐÌNH Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỚC THỜI KỲ ĐỔI MỚI (1975 – 1986)

2.1.1 Đặc điểm của gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh trước thời

kỳ đổi mới

Ngoài những đặc điểm chung của gia đình Việt Nam, gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh còn có những đặc điểm nổi bật sau:

Thứ nhất, gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh không thuần nhất Điều

này trước hết thể hiện ở chỗ thành phố là nơi cư trú của nhiều dân tộc và nhiều tôn giáo khác nhau Vì vậy, cách tổ chức và nếp sống gia đình, phong tục tập quán cũng như lễ nghi, thờ cúng ở mỗi gia đình, ở mỗi dân tộc khác nhau

Thứ hai, gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh hết sức đa dạng và nhiều

vẻ Điều này bắt nguồn từ nguồn gốc định cư Công dân ở hầu hết các

tỉnh trong nước cả nước đều có mặt tại thành phố Ngoài ra, còn có trên

10 ngàn người nước ngoài đến làm việc và sinh sống tại thành phố Họ không chỉ khác nhau về tôn giáo, dân tộc mà còn khác nhau về học vấn, nghề nghiệp, mức sống, tập quán, tính ngưỡng… đã làm phong phú các quan hệ gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh

Thứ ba, các gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh ít chịu ảnh hưởng của

tư tưởng Nho giáo, mà chịu ảnh hưởng nhiều của tư tưởng Phật giáo

Nếu gia đình ở Bắc Bộ và Trung Bộ chịu ảnh hưởng khá nặng nề của Nho giáo, thì gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh, mức độ ảnh hưởng của Nho giáo rất ít và càng về sau theo dòng thời gian cũng nhạt dần ở các thế hệ trẻ sau này Chính điều này cũng thúc đẩy quá trình hạt nhân hóa các gia đình ở thành phố, nhanh hơn, dễ dàng hơn

2.1.2 Các chức năng gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh trong thời kỳ trước đổi mới

Trước hết là nói đến chức năng tái sản xuất ra con người Trong thời

kỳ trước đổi mới, tỷ lệ sinh đẻ cao, số con trong mỗi hộ gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh rất nhiều Nguyên nhân, một mặt, trong thời kỳ này chúng ta ít quan tâm đến việc tuyên truyền kế hoạch hóa gia đình Mặt khác, do một số gia đình còn ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo, càng nhiều con thì thanh thế dòng họ càng mạnh Ởû các gia đình Công giáo còn bị nghiêm cấm sử dụng các biện pháp hạn chế sinh đẻ Ở ngoại thành việc sinh đẻ nhiều con còn tạo ra lực lượng lao động cho gia đình

Sau đó là chức năng kinh tế gia đình Trong thời kỳ này, thu nhập

các gia đình cán bộ công nhân viên dựa chủ yếu vào lương nhà nước, ở ngoại thành thì dựa vào khả năng lao động của nông dân trong các tập đoàn sản xuất nông nghiệp, tuy nhiên các nguồn thu nhập đó hết sức ít ỏi so với nhu cầu của các gia đình, vì vậy các gia đình tự bươn chải bằng cách nhận làm thêm nhằm tăng thu nhập cho cuộc sống gia đình

Chức năng giáo dục thời kỳ này là việc tăng cường hệ thống giáo

dục ngoài xã hội đã gần như thay thế gia đình Đó là sự ra đời hàng loạt các cơ quan và các tổ chức xã hội: các lớp mẫu giáo, các trường phổ thông, các tổ chức Đoàn, đội… Nhiều gia đình phó mặc con cái cho xã hội và nhà trường Vai trò của gia đình lúc này chỉ là phối hợp với xã hội

để hình thành những con người mới xã hội chủ nghĩa

2.2 NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN CÁC GIA ĐÌNH Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI

2.2.1 Khái quát tình hình kinh tế, văn hóa, xã hội thành phố Hồ

Chí Minh từ khi đổi mới đến nay (1986- 2008)

Nhằm khắc phục tình trạng yếu kém của nền kinh tế - xã hội ở nước ta, Đại hội Đại biểu toàn quốc Đảng cộng sản Việt Nam lần thứ VI (năm 1986) đã khởi xướng chiến lược đổi mới toàn diện đất nước Thành phố Hồ Chí Minh là nơi tiếp nhận các chủ trương đổi mới của Đảng nhanh chóng nhất, năng động nhất, sáng tạo nhất và cũng hiệu quả nhất

Trong lĩnh vực kinh tế, nhiều xí nghiệp tư nhân ra đời, cùng cơ sở hạ tầng

tương đối tốt, đội ngũ lao động có kỹ thuật lành nghề, đã làm cho Thành phố Hồ Chí Minh trở thành địa phương đi đầu trong cả nước trong việc tiếp nhận các dự án đầu tư nước ngoài Sản xuất phát triển nhanh chóng, đời sống nhân dân được nâng lên Đường lối đổi mới của Đảng cũng tác

động đến hệ thống giáo dục ở thành phố Hồ Chí Minh Mạng lưới các

trường phổ thông, các trường Đại học, Cao đẳng, Trung học chuyên nghiệp ở thành phố được mở rộng cả về quy mô và các loại hình đào tạo, đã đáp ứng nhu cầu học hành của con em ở thành phố Hồ Chí Minh

và các tỉnh lân cận Trên lĩnh vực y tế, các cơ sở y tế được trang bị ngày

càng hiện đại, với đội ngũ y, bác sỹ có trình độ cao Chính vì vậy, sức khỏe của người dân được đảm bảo, tuổi thọ trung bình của người dân

ngày một nâng lên Các lĩnh vực về văn hóa nghệ thuật giải trí như sách

báo, các buổi biểu diễn nghệ thuật… đều tăng nhanh, đã phần nào thỏa mãn những nhu cầu về đời sống văn hóa, tinh thần của nhân dân thành phố Sự phát triển kinh tế thành phố Hồ Chí Minh còn đẩy nhanh quá

trình đô thị hóa Nhiều khu đô thị mới được hình thành với phong cách

hiện đại văn minh ra đời đã làm cho bộ mặt thành phố ngày càng khang trang, hiện đại, lối sống văn minh đô thị cũng dần được hình thành.Tuy nhiên, nền kinh tế thị trường cũng tạo ra những mặt trái trong xã hội, số vụ án kinh tế, vụ án hình sự, tội phạm có nguy cơ ngày một tăng

Tất cả những biến đổi của kinh tế, văn hóa, xã hội trên đã ảnh hưởng rất lớn đến bức tranh toàn cảnh gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh

2.2.2 Tác động từ các chính sách đổi mới đến gia đình ở thành phố

Hồ Chí Minh

Các chính sách đối mới kinh tế mà Đảng ta đề ra, với trọng tâm là

chuyển từ nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đã có ảnh hưởng một cách tích cực đến đời sống các gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh Việc thực hiện chính sách khoán 10 trong nông nghiệp đã làm cho nông dân phấn khởi

hăng hái sản xuất, đời sống của họ đã được cải thiện Việc thực hiện chính sách khoán sản phẩm trong công nghiệp đã phát huy tính năng động, sáng tạo của lực lượng lao động Việc phát triển đa dạng các hình thức sở hữu, và ban hành bộ luật đầu tư nước ngoài đã giải quyết số lượng lớn việc làm cho người lao động

Chính sách dân số của Đảng và nhà nước ta đã có tác dụng to lớn

đến gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh Dưới ánh sáng các nghị quyết

Đại hội Đảng, “Chiến lược dân số Việt Nam 2001-2010” của Thủ tướng

chính phủ, các cấp chính quyền ở thành phố Hồ Chí Minh đã có rất

nhiều chính sách xã hội liên quan đến gia đình Đó là cuộc “Vận động xây dựng gia đình văn hóa mới”, phong trào“ Xây dựng nhà tình nghĩa, nhà tình thương”, Chương trình“ Xóa đói giảm nghèo”… Nhờ đó đã làm

tỷ lệ tăng dân số và qui mô gia đình giảm, tạo điều kiện giúp đỡ các hộ nghèo đói vươn lên tự lập và ổn định cuộc sống

Chính sách giáo dục là một trong những chính sách của Đảng có ảnh

hưởng lớn đến việc xây dựng gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh Sự gia tăng của các lớp học, trường học, giáo viên và học sinh, sinh viên qua từng năm học đã chứng tỏ sự quan tâm của chính quyền thành phố với mục tiêu “trồng người” góp phần quan trọng vào việc đào tạo con người mới xã hội chủ nghĩa

2.2.3 Tác động của Luật Hôn nhân và gia đình (2000) và các bộ luật có liên quan đến gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh

Pháp luật với tư cách là một bộ phận của thượng tầng kiến trúc, một công cụ quan trọng của nhà nước có ảnh hưởng chi phối đến các mối quan hệ xã hội trong đó có quan hệ gia đình Trong hệ thống pháp luật có ảnh hưởng tới gia đình, thì Luật Hôn nhân và gia đình là bộ luật căn bản nhất Luật quy định trách nhiệm của nhà nước và xã hội đối với hôn nhân và gia đình, quy định về những điều kiện kết hôn, quy định về quan hệ giữa vợ và chồng, quan hệ cha mẹ con cái Nhờ có Luật Hôn nhân và gia đình đã đẩy lùi những ảnh hưởng tiêu cực của xã hội cũ,

từng bước xây dựng gia đình mới văn minh, bình đẳng, tiến bộ Ngoài Luật Hôn nhân và gia đình, các bộ luật khác như Luật Bình đăûng giới, Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em, Luật Phòng, chống bạo lực gia đình, Pháp lệnh dân số, đã từng bước đi vào cuộc sống và tạo dựng các mối quan hệ bình đẳng trong gia đình, đẩy lùi tình trạng bạo lực gia đình Đó là cơ sở để xây dựng gia đình bền vững, hạnh phúc, tiến bộ

2.2.4 Tác động của quá trình phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội đến gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh trong thời kỳ đổi mới

Một là, tác động của công cuộc đổi mới đến các kiểu gia đình ở thành

phố Hồ Chí Minh Trước hết là kiểu gia đình một thế hệ tuy số lượng

không nhiều, nhưng trong những năm gần đây có xu hướng tăng Thứ hai

là kiểu gia đình hai thế hệ hay còn gọi là gia đình hạt nhân có xu hướng tăng trong thời gian tới Thứ ba là gia đình mở rộng có từ 3 thế hệ trở lên

có xu hướng giảm dần Trong những năm gần đây, ở thành phố Hồ Chí

Minh còn xuất hiện kiểu gia đình không đầy đủ và những hộ độc thân

Trong tương lai, hai kiểu gia đình này còn có chiều hướng gia tăng chậm

Hai là, tác động của công cuộc đổi mới đến quy mô gia đình ở thành

phố Hồ Chí Minh Tác động của nền kinh tế thị trường đã làm cho những

năm gần đây tỷ lệ sinh ở thành phố Hồ Chí Minh giảm và do vậy quy mô gia đình có xu hướng giảm Xu hướng các gia đình sinh ít con, quy mô gia đình giảm là một hiện thực phù hợp với quy luật phát triển của xã hội hiện đại, phù hợp với mục tiêu phát triển ở nước ta nói chung,

cũng như ở thành phố Hồ Chí Minh nói riêng

Ba là, tác động của công cuộc đổi mới đến các chức năng gia đình ở

thành phố Hồ Chí Minh Trước hết chúng ta nói đến tác động của công cuộc đổi mới đến chức năng tái sản xuất ra con người Trong những năm

gần đây, số con trong gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh giảm Chính là

do chức năng sinh đẻ đã có sự thay đổi từ một quá trình tự nhiên sang

quá trình xã hội tự giác Công cuộc đổi mới của Đảng còn tác động đến

chức năng kinh tế ở các gia đình thành phố Hồ Chí Minh Nhờ có chính

sách khoán 10 trong nông nghiệp và chính sách khoán sản phẩm trong công nghiệp đã làm cho người lao động hăng hái sản xuất, thu nhập của họ tăng lên đáng kể Đối với các cơ quan hành chính sự nghiệp việc

“bung ra” kinh doanh, dịch vụ đã cải thiện được đời sống của công nhân viên chức Đối với các gia đình làm nghề thủ công truyền thống, thì ngày nay đã trở thành những đơn vị tiêu thụ sản phẩm và tiêu dùng các

dịch vụ xã hội Gắn liền với chức năng sản xuất là chức năng tiêu dùng

của gia đình Kinh tế phát triển, thì nhu cầu của các trong gia đình về học hành, tham quan giải trí du lịch, đi lại ngày càng tăng, do vậy những lĩnh vực này chiếm tỷ lệ ngày càng cao trong cơ cấu chi tiêu ở các gia

đình.Tác động của công cuộc đổi mới đã làm cho chức năng giáo dục trong gia đình bị giảm sút và chuyển dần sang cho trường học và các

phương tiện thông tin đại chúng Điều này ít nhiều đã làm ảnh hưởng đến tình cảm của con cái đối với cha mẹ

Bốn là, tác động của công cuộc đổi mới đến quan hệ giữa các thành viên trong gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh Sự tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa làm cho quan hệ giữa vợ và chồng ngày

càng bình đẳng, dân chủ Địa vị và vai trò của người phụ nữ đã dần được

nâng cao Quan hệ giữa cha mẹ và con cái được thiết lập mềm dẻo hơn,

bớt cứng nhắc hơn, có tính dân chủ hơn, cha mẹ đã biết lắng nghe và tôn trọng những ý kiến chính đáng của con cái

2.2.5 Tác động của quá trình toàn cầu hóa và giao lưu văn hóa đến đời sống gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh

Toàn cầu hóa diễn ra trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và tác động mạnh mẽ đến mỗi quốc gia, dân tộc và mỗi gia đình, mỗi con người Sự tác động của nó có tính hai mặt: tích cực và tiêu cực Trước hết trên lĩnh vực kinh tế, toàn cầu hóa thúc đẩy rất nhanh sự phát triển và xã hội hóa các lực lượng sản xuất, đưa lại sự tăng trưởng kinh tế cao Nhờ tận dụng những thành tựu của toàn cầu hóa mà trong thời gian qua,

thành phố Hồ Chí Minh có thể “đi tắt, đón đầu” trên một số lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ như công nghệ thông tin, công nghệ sinh học, công nghệ hóa học… tạo điều kiện thuận lợi để mở rộng thương mại quốc tế, thu hút đầu tư và nguồn lực bên ngoài nhằm phát triển các ngành sản xuất, qua đó đã tạo ra nhiều việc làm cho người lao động, đời sống vật chất và tinh thần của các gia đình ngày càng được nâng cao Do tác động của quá trình toàn cầu hóa và giao lưu văn hóa, trình độ dân trí ở thành phố Hồ Chí Minh được nâng cao rõ rệt, đã làm lối sống của người dân thành phố năng động, cởi mở và hiện đại hơn

Tuy nhiên, toàn cầu hóa cũng có những tác động tiêu cực đến đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa và gia đình Sự lan tràn ồ ạt của văn hóa phương Tây và những sản phẩm văn hóa độc hại, không những thách thức văn hóa dân tộc, đời sống các gia đình, mà còn thách thức cả sự ổn định của xã hội Đó là lối sống sùng bái vật chất, cá nhân vị kỷ, thực dụng, đua đòi, ăn chơi xa hoa, lãng phí, trụy lạc, ưa dùng bạo lực, sinh hoạt tình dục bừa bãi… đang có chiều hướng gia tăng trong giới trẻ Điều này làm cho mối liên kết giữa cá nhân với cộng đồng, cá nhân với gia đình trở nên lỏng lẻo, làm băng hoại những nguyên tắc luân lý sơ đẳng,

đi ngược lại truyền thống dân tộc, truyền thống gia đình Việt Nam

KẾT LUẬN CHƯƠNG 2

Sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội ở thành phố Hồ Chí Minh trong thời kỳ đổi mới, cùng với quá trình toàn cầu hóa và giao lưu văn hóa đã ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống các gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh Tác động từ các chính sách đổi mới của Đảng, cùng với việc nhà nước ban hành và thực thi các bộ luật có liên quan đến hôn nhân và gia đình, đã từng bước đẩy lùi những tư tưởng, tập quán lạc hậu và góp phần xây dựng gia đình theo hướng văn minh, tiến bộ, bình đẳng phù hợp với sự phát triển xã hội Chính sách đổi mới của Đảng đã có tác động mạnh mẽ đến đời sống gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh, đã giải quyết việc

làm cho nhiều người, đời sống được nhân dân cải thiện, quan hệ nam nữ, vợ chồng, cha mẹ với con cái trong gia đình có sự bình đẳng và dân chủ hơn Chính sách đổi mới làm tỷ lệ sinh đẻ và quy mô gia đình giảm, gia đình hạt nhân có xu hướng tăng và gia đình mở rộng có xu hướng giảm, qui mô gia đình ít con ngày càng trở nên phổ biến, chức năng kinh tế với

tư cách là một đơn vị sản xuất độc lập tự chủ đã chuyển dần thành một đơn vị tiêu dùng là chủ yếu Chức năng giáo dục trẻ em trong gia đình giảm sút và chuyển dần sang trường học và các phương tiện thông tin đại chúng Tuy nhiên, mặt trái của quá trình toàn cầu hóa và giao lưu văn hóa cùng với những ảnh hưởng của văn hóa phương Tây đã dẫn đến lối sống thực dụng, ích kỷ, đua đòi, trụy lạc trong một bộ phận giới trẻ,

đi ngược lại với luân thường, đạo lý và truyền thống của gia đình Việt Nam

Chương 3

PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP XÂY DỰNG GIA ĐÌNH

Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI 3.1 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN GIẢI QUYẾT TRONG VIỆC XÂY DỰNG GIA ĐÌNH Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH HIỆN NAY

3.1.1 Sự thiếu quan tâm và thiếu gương mẫu của cha mẹ trong

việc giáo dục con cái

Trong xã hội công nghiệp, đô thị và kinh tế thị trường hiện nay, cha

mẹ bận rộn với công việc, con cái suốt ngày đi học, vì vậy con cái ít có thời gian gặp gỡ bố mẹ Việc chăm sóc, giáo dục con cái, nhiều cha mẹ phó mặc cho nhà trường và các đoàn thể Trong hoàn cảnh đó, con cái trưởng thành chủ yếu từ môi trường xã hội: nhà trường, bạn bè, hội hè;

do vậy, dễ sa vào con đường hư hỏng Sự thiếu gương mẫu của cha mẹ còn thể hiện trong các gia đình buôn bán, để thu được lợi nhuận, nhiều gia đình đã không từ thủ đoạn xấu xa nào, như buôn bán hàng cấm, trốn thuế, lậu thuế, lừa đảo, hối lộ…Tất cả những hành động đó tác động xấu đến suy nghĩ và hành động con em trong gia đình Nó tạo cho các em

tính lừa lọc, gian dối trong học tập, trong cuộc sống của các em ngay từ nhỏ

3.1.2 Tình trạng vi phạm Luật Hôn nhân và gia đình

Do ảnh hưởng của lối sống phương Tây, hiện nay trong thanh niên

xuất hiện hiện tượng “sống thử" “Sống thử” là đôi nam nữ chưa đăng

ký kết hôn nhưng vẫn chung sống với nhau như vợ chồng Về pháp luật việc “sống thử" là vi phạm Luật Hôn nhân và gia đình, còn về dư luận xã hội, “sống thử" không được xã hội chấp nhận, nó đi ngược lại thuần phong mỹ tục của ông cha ta “Sống thử" còn để lại những hậu quả không tốt cho cả hai người và cho xã hội, những va chạm, nhàm chán, ghen tuông, thậm chí có thai ngoài ý muốn, phải đi nạo phá thai nhiều lần ảnh hưởng xấu đến sức khỏe sinh sản sau này “Sống thử" còn ảnh hưởng đến kết quả học tập nếu họ là sinh viên và ảnh hưởng đến công việc ở xí nghiệp nếu họ là công nhân

Cùng với hiện tượng “sống thử”, trong thời gian gần đây ở một số

vùng ngoại thành thành phố Hồ Chí Minh xuất hiện hiện tượng tảo hôn

với những cô dâu 15 - 17 tuổi ngày càng nhiều Việc kết hôn sớm sẽ ảnh hưởng không tốt đến gia đình và xã hội Khi người mẹ chưa phát triển cơ thể đầy đủ thì phần lớn con cái sinh ra sẽ suy dinh dưỡng và chậm phát triển Các ông bố bà mẹ trẻ con này cũng chẳng có kinh nghiệm trong việc nuôi nấng dạy dỗ con cái Kết hôn sớm còn dẫn đến bỏ học, thất nghiệp và làm gia tăng các gia đình nghèo đói

Hiện nay, ở thành phố Hồ Chí Minh tình trạng ngoại tình có chiều

hướng ngày càng phát triển Trước đây, nói đến ngoại tình là nói đến đàn ông, khi một số người kinh doanh giàu có, có tiền sinh ra có tật Ngày nay, ngoại tình lan sang cả các bà, các cô Nhiều phụ nữ cảm thấy hãnh diện khi có nhiều đàn ông mê mình, theo đuổi mình mặc dù đã có chồng, con đàng hoàng Ngoại tình là nguyên nhân của các bất ổn trong gia đình, dẫn đến tình trạng đánh ghen, mâu thuẫn trong gia đình

3.1.3 Tình trạng bạo lực gia đình – căn bệnh cần được chữa trị

Theo định nghĩa của Luật phòng, chống bạo lực gia đình thì “Bạo lực gia đình là hành vi cố ý của thành viên gia đình gây tổn hại hoặc có khả năng tổân hại về thể chất, tinh thần, kinh tế đối với thành viên khác trong gia đình” Hậu quả của các vụ bạo lực khiến cho người phụ nữ, con cái đau khổ buồn chán, mất tinh thần và ý chí nghị lực, nhiều vụ dẫn đến thương tật suốt đời, gia đình tan nát Bạo lực gia đình còn gây ảnh hưởng nặng nề tới sức khoẻ sinh sản của người phụ nữ, ảnh hưởng nghiêm trọng tới giáo dục và hình thành nhân cách, hành vi ứng xử của con trẻ Vì vậy việc phòng chống bạo lực gia đình là trách nhiệm của mỗi cá nhân, gia đình, các cơ quan, tổ chức xã hội và các đoàn thể

3.1.4 Sự gia tăng mâu thuẫn trong các gia đình

Những mâu thuẫn giữa vợ chồng, anh em, cha mẹ với con cái… là điều không tránh khỏi trong các gia đình Đối với những gia đình nghèo đời sống khó khăn, không có tiền ăn, tiền học cũng gây ra cãi cự, mâu thuẫn giữa vợ chồng.Trong những gia đình khá giả thì mâu thuẫn trong gia đình thường xuất phát từ người đàn ông, khi có thu nhập ngày càng nhiều, họ bắt đầu tư tưởng coi thường vợ, không vừa ý cái gì là quát tháo, sỉ nhục, thậm chí đánh đâïp vợ con Trong các gia đình kiểu mở rộng thì mâu thuẫn chủ yếu là khác biệt về quan niệm sống, về cách sinh hoạt giữa các thế hệ trong gia đình

3.1.5 Tình trạng phụ nữ Việt Nam kết hôn với người nước ngoài

ngày càng tăng

Trong những năm gần đây tình trạng phụ nữ Việt Nam kết hôn với người nước ngoài ở thành phố Hồ Chí Minh tăng rất nhanh đã tác động

không tốt đối với xã hội và gia đình.Thứ nhất, quá trình kết hôn của phụ

nữ Việt Nam với đàn ông ngoại quốc thực chất là quá trình xuất khẩu lao động không hoàn lại, vì các cô dâu Việt Nam đều ở độ tuổi lao động trẻ, khỏe Nếu sự di cư này tiếp tục phát triển thì sẽ gây ảnh hưởng

không tốt đến thị trường sức lao động trong nước Thứ hai, tình trạng kết

hôn giữa người Việt Nam với người nước ngoài ở thành phố Hồ Chí

Minh, chủ yếu chỉ có phụ nữ Việt Nam lấy chồng ngoại quốc, nếu trào lưu này tiếp tục diễn ra sẽ dẫn đến tình trạng mất cân đối về giới tính

Thứ ba, đa số những cuộc hôn nhân giữa phụ nữ Việt Nam kết hôn với

người nước ngoài đều mang tính vụ lợi, rất ít khi mang lại cuộc sống tốt và hạnh phúc như các cô gái mong muốn, trái lại những nguy cơ bất trắc, những rủi ro luôn chờ họ

3.1.6 Tình trạng ngày càng tăng các vụ ly hôn ở thành phố Hồ Chí Minh

Trong những năm gần đây, hiện tượng ly hôn ở thành phố Hồ Chí Minh có xu hướng gia tăng Một đặc điểm nữa là ly hôn ở thành phố Hồ Chí Minh đa số là cán bộ công nhân viên chức và người phụ nữ đứng đơn ngày càng nhiều Về độ tuổi các vụ ly hôn thường tập trung ở các gia đình trẻ lứa tuổi từ 30 đến 44 và có từ 1 đến 2 con Ly hôn ở thành

phố Hồ Chí Minh ngày càng tăng do những nguyên nhân sau: Thứ nhất,

do lối sống thực dụng, nhiều đôi nam nữ lấy nhau không xuất phát từ

tình yêu mà vì nhu cầu vật chất tầm thường Thứ hai, do lối sống tự do

của các cặp nam, nữ, đã không ít trường hợp có thai ngoài ý muốn, phải

cưới vội vàng khi đôi bên chưa chuẩn bị cho cuộc sống gia đình Thứ ba,

số vụ ly hôn do phụ nữ đứng đơn ngày càng nhiều chứng tỏ họ ngày càng hiểu biết, giác ngộ về quyền bình đẳng trong gia đình, họ không

chịu được sự đối sử thô bạo bất công, gia trưởng của người chồng Thứ

tư, ngày nay, việc ly hôn được dư luận xã hội chấp nhận một cách cởi

mở hơn, các thủ tục ly hôn ngày càng dễ dàng hơn

Ly hôn để lại những hậu quả tiêu cực đối với các thành viên trong gia đình Trước hết, là sự đau khổ của vợ, chồng trước sự thất bại của cuộc hôn nhân, gây ra những cú sốc về tâm lý rất nặng nề, lâu dài Sau đó là trẻ em, là anh em ruột thịt, chúng phải chia đôi, không được sống cùng nhau, đứa ở với cha, đứa ở với mẹ Thiếu chăm sóc dạy dỗ của cha hoặc mẹ, đứa trẻ có nhiều thiệt thòi và chịu những khủng hoảng về tâm

lý, tình cảm nặng nề Đó là những nguyên nhân khiến nhiều trẻ em bỏ

nhà đi lang thang, phạm tội

3.2 NHỮNG PHƯỚNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP CƠ BẢN TRONG VIỆC XÂY DỰNG GIA ĐÌNH Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

3.2.1 Phướng hướng cơ bản xây dựng gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh

Thứ nhất, xây dựng gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh phải dựa trên

pháp luật hiện hành

Thứ hai, xây dựng gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh phải gắn với sự

phát triển kinh tế - xã hội

Thứ ba, kế thừa, giữ gìn và phát huy các giá trị tốt đẹp của gia đình

truyền thống, đấu tranh loại trừ những tư tưởng bảo thủ lạc hậu, những ảnh hưởng tiêu cực của nền kinh tế thị trường và toàn cầu hóa, đồng thời tiếp thu những giá trị tiến bộ của thời đại về gia đình, xây dựng gia đình

ở thành phố Hồ Chí Minh theo hướng ấm no, tiến bộ, hạnh phúc

Thứ tư, xây dựng gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay cần gắn

liền với việc tăng cường các quan hệ gắn bó cộng đồng và với các thiết chế ngoài gia đình

3.2.2 Một số giải pháp góp phần xây dựng và phát triển gia đình ở

thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

Thứ nhất, giải pháp về nhận thức: cần đổi mới và nâng cao nhận thức

của các cấp chính quyền và các tổ chức xã hội ở thành phố Hồ Chí Minh về gia đình và vị trí, vai trò, chức năng của nó trong xã hội

Thứ hai, giải pháp về kinh tế: phát triển kinh tế, đẩy mạnh công

nghiệp hóa, hiện đại hóa ở thành phố Hồ Chí Minh nhằm nâng cao đời

sống vật chất và tinh thần cho các gia đình

Thứ ba, giải pháp về chính trị: phát huy vai trò của hệ thống chính trị

ở thành phố Hồ Chí Minh trong việc xây dựng gia đình theo hướng bền vững, tiến bộ, hạnh phúc

Thứ tư, giải pháp về văn hóa - xã hội: xây dựng các chính sách văn

hóa - xã hội phù hợp nhằm phát huy những mặt tích cực, hạn chế những mặt tiêu cực, lạc hậu trong các gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh

Thứ năm, giải pháp về giáo dục: kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục gia

đình, giáo dục nhà trường và giáo dục xã hội trong việc rèn luyện nhân cách, đạo đức con người mới và xây dựng gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh hòa thuận, hạnh phúc

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3

Sự phát triển nhanh chóng của kinh tế – xã hội cùng với quá trình toàn cầu hóa đã tác động mạnh mẽ đến đời sống gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh Có nhiều vấn đề đặt ra mà xã hội, gia đình cần quan tâm, giải quyết, đó là việc thiếu quan tâm giáo dục con cái, đã dẫn đến một bộ phận thanh thiếu niên hư hỏng Tình trạng ngoại tình, tảo hôn, bạo lực ly hôn trong gia đình có xu hướng tăng Phong trào lấy chồng ngoại quốc đặc biệt là chồng Đài Loan với ảo tưởng được sống sung sướng đã mang lại nhiều bi kịch và bất hạnh cho nhiều gia đình Tình trạng mâu thuẫn đất đai trong dòng tộc đã dẫn đến hủy hoại tình nghĩa gia đình

Để phát huy những mặt tích cực tiến bộ và hạn chế những mặt tiêu cực lạc hậu của gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh trước tác động của nền kinh tế thị trường, để tránh những tan vỡ đáng tiếc và xây dựng gia đình theo hướng bền vững, văn minh, hiện đại, chúng ta cần phải chú ý thực hiện đồng bộ các phương hướng và các giải pháp về nhận thức, kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, giáo dục, cả ở trong từng gia đình cũng như toàn xã hội

KẾT LUẬN

Trong quan niệm của chủ nghĩa Mác- Lênin, gia đình với tư cách tế bào của xã hội là thành tố không thể thiếu và đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của xã hội nói chung, thúc đẩy tiến trình phát triển kinh tế- xã hội nói riêng Mặt khác, cũng nhấn mạnh rằng, với tư cách một thiết chế xã hội, gia đình còn chịu sự tác động nhiều mặt bởi

những biến đổi của đời sống kinh tế – xã hội Lấy chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng lý luận và làm kim chỉ nam cho mọi hành động, Đảng và nhà nước ta luôn coi trọng việc xây dựng và phát triển gia đình Việt Nam theo hướng gia đình bền vững, tiến bộ, hạnh phúc

Dưới sự tác động nhiều chiều của cơ chế thị trường cùng với quá trình toàn cầu hóa và hội nhập văn hóa thế giới, gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh đang có bước chuyển đổi từ gia đình truyền thống sang gia đình hiện đại trên nhiều phương diện với xu hướng khác nhau Loại hình gia đình rất phong phú, trong đó gia đình hạt nhân mang tính phổ biến Quy mô của gia đình ít con ngày càng thịnh hành, các mối quan hệ trong gia đình giữa vợ và chồng, giữa cha mẹ và con cái đã mang tính chất dân chủ và bình đẳng hơn Các chức năng cơ bản của gia đình như: chức năng kinh tế; chức năng tái sản xuất con người và sức lao động; chức năng giáo dục - xã hội hóa; chức năng tâm - sinh lý, tình cảm… được phục hồi, có điều kiện thực hiện tốt hơn Gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh cũng đang đứng trước nhiều nguy cơ và thách thức trong bối cảnh toàn cầu hóa với nhiều biến động và bất trắc: đó là ảnh hưởng của văn hóa phương Tây dẫn đến xu hướng đề cao lợi ích vật chất, lối sống thực dụng, ích kỷ, trụy lạc đang ngày càng gia tăng trong lớp trẻ; ly hôn có

xu hướng tăng cao; tình trạng sống chung không kết hôn; tình trạng trẻ

em nghiện hút; tệ nạn mại dâm; trẻ em lang thang; bạo lực trong gia đình; bất bình đẳng giới; ngoại tình… đang tấn công vào đời sống gia đình từ nhiều phương diện khác nhau

Trong bối cảnh đó, để gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh ngày càng giữ gìn và phát huy được những giá trị cao quý vốn có của mình, cần thực hiện tốt các phương hướng và các giải pháp về nhận thức, giải pháp về kinh tế, giải pháp về chính trị, giải pháp về văn hóa, xã hội và giải pháp về giáo dục nhằm xây dựng gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh theo hướng bền vững, tiến bộ, hạnh phúc

NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

CỦA TÁC GIẢ ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ

1- Phạm Lê Quang, “Tác động của công cuộc đổi mới đến cấu trúc

gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay”, Tạp chí Khoa học

chính trị, số 3 / 2006, trang 57 – 64

2- Phạm Lê Quang, “Vấn đề gia đình trong tác phẩm “Nguồn gốc của

gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước” của Ph.Ăngghen”,

Tạp chí Khoa học chính trị, số 3 / 2008, trang 16 -19

3- Phạm Lê Quang, “Bạo hành gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh :

nguyên nhân và giải pháp”, Tạp chí Phát triển nhân lực,

số 6 / 2008, trang 52-55

4- Phạm Lê Quang, “Tác động của công cuộc đổi mới đến quan hệ

giữa các thành viên trong gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh”,

Tạp chí Phát triển nhân lực, số 1 / 2009, trang 77 – 80

5- Phạm Lê Quang, “ Tác động của chính sách đổi mới đến các chức

năng gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh”, Bản tin Nghiên cứu

khoa học & Phát triển, số 13 & 14 / 2009, trang 10 - 13

6- Phạm Lê Quang, “Chủ tịch Hồ Chí Minh với thanh niên”, Bản tin

Nghiên cứu khoa học & Phát triển, số 11 & 12 / 2009, trang 39 -

41

7- Phạm Lê Quang, “Đổi mới phương pháp giảng dạy các môn học Mác –

Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh trong trường đại học”,

NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

CỦA TÁC GIẢ ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ

1- Phạm Lê Quang, “Tác động của công cuộc đổi mới đến cấu trúc gia

đình ở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay”, Tạp chí Khoa học chính trị,

số 3 / 2006, trang 57 – 64

2- Phạm Lê Quang, “Vấn đề gia đình trong tác phẩm “Nguồn gốc của

gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước” của Ph.Ăngghen”, Tạp

chí Khoa học chính trị, số 3 / 2008, trang 16 -19

3- Phạm Lê Quang, “Bạo hành gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh :

nguyên nhân và giải pháp”, Tạp chí Phát triển nhân lực, số 6 / 2008,

trang 52-55

4- Phạm Lê Quang, “Tác động của công cuộc đổi mới đến quan hệ giữa

các thành viên trong gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh”, Tạp chí

Phát triển nhân lực, số 1 / 2009, trang 77 – 80

5- Phạm Lê Quang, “ Tác động của chính sách đổi mới đến các chức

năng gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh”, Bản tin Nghiên cứu khoa

học & Phát triển, số 13 & 14 / 2009, trang 10 - 13

6- Phạm Lê Quang, “Chủ tịch Hồ Chí Minh với thanh niên”, Bản tin

Nghiên cứu khoa học & Phát triển, số 11 & 12 / 2009, trang 39 - 41

7- Phạm Lê Quang, “Đổi mới phương pháp giảng dạy các môn học Mác

– Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh trong trường đại học”, Kỷ yếu Hội

thảo đổi mới phương pháp giảng dạy đại học tại Trường Đại học Thể

dục Thể thao thành phố Hồ Chí Minh ngày 18/ 02/ 2009

PHẦN MỞ ĐẦU

1.Tính cấp thiết của đề tài

Trong quan niệm duy vật về lịch sử, khi xem xét gia đình với tư cách tế bào của xã hội, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đã đi đến khẳng định rằng, cùng với tiến trình lịch sử – tự nhiên của xã hội loài người, gia đình và các thiết chế gia đình cũng luôn biến đổi và phát triển không ngừng Đến lượt mình, sự phát triển của gia đình đã tạo ra những điều kiện mới và qua đó, thúc đẩy xã hội phát triển Không chỉ thế, với tư cách tế bào xã hội, gia đình còn tham gia vào mọi quá trình sản xuất xã hội, từ sản xuất vật chất đến sản xuất ra đời sống tinh thần và hơn nữa, còn góp phần thúc đẩy tiến trình phát triển kinh tế – xã hội Bởi lẽ, gia đình chính là cái nôi nuôi dưỡng và phát triển con người, ươm mầm tài năng; qua đó, góp phần phát triển nguồn lực con người - với tư cách là nhân tố giữ vai trò quyết định đối với sự phát triển của lực lượng sản xuất, góp phần hoàn thiện quan hệ sản xuất cả trên ba phương diện (quan hệ sở hữu tư liệu sản xuất, quan hệ tổ chức và quản lý sản xuất, quan hệ phân phối sản phẩm) Chủ nghĩa duy vật lịch sử, một mặt, khẳng định gia đình là thành tố không thể thiếu và đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong sự phát triển của xã hội nói chung, thúc đẩy tiến trình phát triển kinh tế- xã hội nói riêng; mặt khác, cũng nhấn mạnh rằng, với tư cách một thiết chế xã hội, gia đình còn chịu sự tác động nhiều mặt bởi những biến đổi của đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội

Vai trò của gia đình đối với cá nhân và xã hội ngày càng được khẳng định rõ trong các chủ trương, chính sách quốc gia và quốc tế quan trọng

Năm 1994 Đại hội đồng Liên hiệp quốc tuyên bố là năm Quốc tế về gia đình với chủ đề: “Gia đình các nguồn lực, các trách nhiệm trong thế giới đang biến động” Tư tưởng chủ đạo của năm Quốc tế gia đình là kêu gọi các chính phủ, các tổ chức xã hội quan tâm giúp đỡ các gia đình làm tròn trách nhiệm đối với các thành viên và là hạt nhân của sự phát triển tiến bộ của cộng đồng, dân tộc, quốc gia

Ở Việt Nam, Đảng và nhà nước rất coi trọng việc xây dựng và phát triển gia đình Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định “Quan tâm đến gia đình là đúng vì nhiều gia đình cộng lại thành xã hội Xã hội tốt đẹp thì gia đình càng tốt, gia đình càng tốt thì xã hội mới tốt, hạt nhân của xã hội là gia đình, chính vì vậy muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội thì phải chú ý đến hạt nhân cho tốt”[40,tr.523] Năm 1975 Bộ Văn hóa kết hợp với Trung ương Hội Phụ nữ Việt Nam ra thông tư chỉ đạo cuộc vận động xây dựng gia đình văn hóa Năm 2000, Luật Hôn nhân và gia đình được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua thay thế Luật Hôn nhân và gia đình năm 1986 và Luật Hôn nhân và gia đình năm

1959, nhằm tiếp tục xây dựng và củng cố gia đình Việt Nam, giữ gìn phát huy truyền thống tốt đẹp của gia đình, xóa bỏ những tàn dư lạc hậu, những tàn tích của chế độ hôn nhân và gia đình phong kiến, chống lại những ảnh hưởng xấu của hôn nhân gia đình tư sản Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội đã khẳng định: “Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi thân yêu nuôi dưỡng cả đời người, là môi trường quan trọng giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách Các chính sách của nhà nước phải chú ý tới xây dựng gia đình ấm no, hòa

thuận, tiến bộ Nâng cao ý thức và nghĩa vụ gia đình đối với mọi lớp người”[12,tr.13] Năm 2001 nhà nước đã thống nhất lấy ngày 28 tháng 6 hằng năm là ngày gia đình Việt Nam với những hành động vì gia đình,

vì trẻ em Mục đích của ngày gia đình Việt Nam là: đề cao trách nhiệm lãnh đạo các ngành, các cấp, các đoàn thể, tổ chức xã hội cùng tòan thể các gia đình thường xuyên quan tâm đến việc xây dựng gia đình no ấm, bình đẳng, tiến bộ, hạnh phúc

Chính sách của Đảng và nhà nước Việt Nam đã tác động sâu sắc đến các gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh Thực tiễn hơn 20 năm thực hiện công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế, thành phố Hồ Chí Minh đã đạt được những thành tựu to lớn về kinh tế, văn hóa, xã hội Kinh tế phát triển mạnh mẽ đã làm đời sống các gia đình được cải thiện Các nhu cầu về đời sống vật chất và tinh thần của các thành viên trong gia đình ngày càng tăng lên và được đáp ứng tốt hơn Trình độ tri thức của người dân ngày một nâng cao Quá trình hội nhập văn hóa cũng góp phần hình thành phong cách công nghiệp, tính năng động và sáng tạo của người dân thành phố Vai trò của người phụ nữ ngày càng đựợc phát huy cả trong gia đình và ngoài xã hội Mối quan hệ giữa vợ và chồng, giữa cha mẹ và con cái ngày càng bình đẳng hơn, cởi mở hơn…Tuy nhiên, mặt trái của nền kinh tế thị trường cùng với những tác động tiêu cực của quá trình toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế, đã ảnh hưởng không tốt đến đời sống các gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh Vì lo làm giàu mà nhiều gia đình lơ là, thiếu quan tâm trong việc giáo dục con cái, dẫn đến một bộ phận thanh thiếu niên hư hỏng Ảnh hưởng của phim ảnh, truyền hình, của

internet… đã làm một số thanh, thiếu niên đua đòi theo lối sống phương Tây, không phù hợp với lối sống, đạo đức truyền thống gia đình Việt Nam Lối sống thực dụng, chạy theo lợi ích vật chất tầm thường, tình trạng ngoại tình, tảo hôn, bạo lực, ly hôn, quan hệ tình dục bừa bãi có xu hướng tăng Phong trào lấy chồng ngoại quốc với ảo tưởng được sống sung sướng đã mang lại nhiều bi kịch và bất hạnh cho nhiều gia đình Tình trạng mâu thuẫn trong gia đình, dòng tộc gia tăng đã ảnh hưởng không tốt đến tình nghĩa, quan hệ gia đình …

Trong bối cảnh nêu trên, việc nghiên cứu vấn đề: “Xây dựng gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh trong sự nghiệp đổi mới ” là cần thiết

và hữu ích góp phần làm rõ vai trò, chức năng của gia đình trong xã hội hiện đại, từ đó đề ra phương hướng và những giải pháp nhằm phát huy những mặt mạnh, mặt tích cực của gia đình, đồng thời hạn chế tối đa những ảnh hưởng tiêu cực trong đời sống các gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh hiện nay

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Đề tài về gia đình từ trước đến nay đã được rất nhiều các nhà khoa học trong và ngoài nước quan tâm, nghiên cứu dưới nhiều phương diện khác nhau Có thể khái quát các công trình nghiên cứu trên được thực hiện theo ba hướng sau:

Thứ nhất, các công trình nghiên cứu về những biến đổi của gia đình

Việt Nam Tiêu biểu có nghiên cứu của Giáo sư Lê Thi với các tác phẩm

Cuộc sống và biến động của hôn nhân, gia đình Việt Nam hiện nay (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2006); Gia đình Việt Nam trong bối cảnh đất

nước đổi mới (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nộâi, 2002); Vai trò gia đình trong xây dựng nhân cách con người Việt Nam,(Nxb Phụ nữ, Hà Nội,1997); Vũ Ngọc Khánh với tác phẩm Văn hóa gia đình Việt Nam (Nxb Dân tộc, Hà Nội,1998); Nguyễn Khắc Viện với tác phẩm Tâm lý gia đình, (Nxb Thanh niên, Hà Nội, 1999); Trung tâm nghiên cứu khoa

học xã hội và nhân văn với công trình nghiên cứu của nhiều tác giả

Những nguyên cứu xã hội học gia đình Việt Nam, (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1991); Nguyễn Văn Kiều với tác phẩm Gia đình và những vấn đề của gia đình hiện đại (Nxb Sự thật, Hà Nội, 1983); Nguyễn Minh Hòa với tác phẩm Hôn nhân và gia đình trong xã hội hiện đại, (Nxb Trẻ, TP Hồ Chí Minh, 2000) ; Trần Thị Kim Xuyến với tác phẩm Gia đình và những vấn đề của gia đình hiện đại, (Nxb Thống kê, Hà Nội, 2002); Nguyễn Cảnh Khanh với tác phẩm Gia đình, trẻ em và sự kế thừa các giá trị truyền thống, (Nxb Lao động, Hà Nội, 2003), Nguyễn Thị Oanh với Gia đình Việt Nam thời mở cửa, (Nxb Trẻ, TP Hồ Chí Minh,1999); Lê Ngọc Văn với Gia đình Việt Nam và người phụ nữ trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2002); Lê Minh với Phụ nữ Việt Nam trong gia đình và xã hội, (Nxb Lao động, Hà Nội,1997); Đặng Phương Kiệt với Gia đình Việt Nam, các giá trị truyền thống và những vấn đề tâm - bệnh lý xã hội, (Nxb Lao động, Hà Nội, 2006); Nguyễn Thu Nguyệt với tác phẩm Vấn đề hôn nhân – gia đình và trẻ em qua góc nhìn của báo chí, (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2007));

Vấn đề gia đình còn được nhiều nhà nghiên cứu đăng trên các tạp chí

như Quan niệm của giai cấp phong kiến về gia đình của Nguyễn Tài Thư

(Tạp chí Triết học số 4/ 81); Gia đình Việt Nam truyền thống với ảnh hưởng của Nho giáo của Lê Thi (Tạp chí xã hội học số 2/ 89); Thực trạng gia đình Việt Nam và vai trò người phụ nữ ở gia đình của Trung tâm nghiên cứu khoa học về phụ nữ (Nxb.Khoa học – Xã hội 1991); Trẻ em lang thang đường phố nhìn từ góc độ gia đình (Báo Phụ nữ Việt Nam số 29/ 1994); Gia đình và cơ cấu hộ gia đình Việt Nam của GSCMALER

MISCMAN và Vũ Mạnh Lợi (Tạp chí Xã hội học số 3/ 1994 – Dự án

VIE/ 88/ PO5); Vấn đề gia đình trong sự biến đổi và phát triển của xã hội của Tương lai (Tạp chí Xã hội học số 3/ 1998); Bạo lực giới trong gia đình : thực trạng và giải pháp ngăn chặn, của Hoàng Bá Thịnh (Tạp chí lý luận chính trị số 3/2003); Sự biến đổi của gia đình Việt Nam của Viện

xã hội học (Chủ nhiệm đề tài Vũ Tuấn Huy và Vũõ Mạnh Lợi năm 2004);

Tư tưởng Nho giáo về gia đình và việc xây dựng gia đình mới ở Việt Nam hiện nay, của Minh Anh (Tạp chí Triết học, số 10/ 2005); Phát huy vai trò của gia đình trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước của Nguyễn Thị Vân (Tạp chí Phát triển nhân lực, số 1/2007); Những yếu tố ảnh hưởng đến bình đẳng giới trong phân công thực hiện công việc nội trợ giữa vợ và chồng của Trương Thu Trang (Thông tin khoa học xã hội, Hà Nội, số 4/ 2008); Võ Nguyên Du với Một số nội dung và biện pháp giáo dục hành vi văn hóa cho trẻ em trong gia đình, (Luận án Tiến sỹ giáo

dục, Hà Nội, năm 2000)

Các công trình nghiên cứu trên chủ yếu nghiên cứu những biến đổi của gia đình Việt Nam qua các thời kỳ, đặc biệt là thời kỳ trước đổi mới và thời kỳ đầu của công cuộc đổi mới Các nghiên cứu đó chủ yếu tập

trung vào những thay đổi về kinh tế, chức năng, quy mô và cơ cấu gia đình trong từng giai đoạn lịch sử nhất định Các công trình đó đã định hướng cho tác giả trong quá trình nghiên cứu để hoàn thành luận án này

Thứ hai , các công trình nghiên cứu về gia đình ở từng địa phương cụ thể Trong đó có các công trình như Mai Huy Bích với Đặc điểm gia đình đồng bằng sông Hồng, (Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội, 1993); Một số ý kiến về thực trạng hôn nhân và gia đình Hà Nội của tác giả Phạm Thanh Vân trong “Gia đình Việt Nam ngày nay”(1996); Gia đình truyền thống và những biến thái ở Nam Bộ Việt Nam của Đỗ Thái Đồng (Tạp chí Xã hội học – số 3/ 90); Gia đình và hôn nhân người Việt ở ngọai thành Thành phố Hồ Chí Minh (Luận án PTS của Nguyễn Thành Rum – NXB.TPHCM 1996); Nguyễn Minh Hòa với tác phẩm Hôn nhân và gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh, (Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1998); Thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh với sự nghiệp bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc (Chủ nhiệm đề tài PGS NTS Tạ Văn Thành – NXB.TPHCM 1995); Tác động của biến đổi kinh tế – xã hội đến một khía cạnh của gia đình Việt Nam nghiên cứu trường hợp tỉnh Thái Bình cuả Vũ Tuấn Huy (Dự án VIE/ 93/ PO2 – Nxb Chính trị Quốc gia 1996 ); Hiện tượng chung sống trước hôn nhân của giới trẻ độc thân tại thành phố Hồ Chí Minh trong mối quan hệ với độ ổn định của gia đình trẻ (Sở khoa học

công nghệ thành phố Hồ Chí Minh, năm 2008)

Các công trình khoa học trên chủ yếu đi vào phân tích sự biến đổi của

các kiểu gia đình, đặc điểm của các gia đình mang dấu ấn của từng địa

phương, của từng vùng đất nước Điều đó đã làm phong phú thêm bức tranh đầy màu sắc về gia đình Việt Nam

Thứ ba, những điều tra xã hội học về gia đình Việt Nam của các tác giả và các tổ chức nước ngoài như Nghiên cứu về cấu trúc gia đình Việt Nam của Charles Hirschman, năm 1996 ; Nghiên cứu về gia đình nông thôn truyền thống của Samuel Popkin, năm 1979; Nghiên cứu về hôn nhân của người Việt của Nelly Krowolsky, năm 2000; Nghiên cứu về gia đình và các mô hình văn hóa của Francois Houtart và Genevieve Lemercinier, năm 2000; Nghiên cứu về giới của Jack Haris, năm 2000; Nghiên cứu về kinh tế gia đình (Jayne Werner,năm 2000); Nghiên cứu về sự nghèo khổ ở gia đình Việt Nam của Ngân hàng thế giới năm 1998;Nghiên cứu về phụ nữ và trẻ em của UNICEF năm 2000; Nghiên cứu về dân số và sức khỏe sinh sản do UNFPA và quỹ FORD tài trợ năm

2002

Trong những công trình khoa học trên chủ yếu là nghiên cứu gia đình dưới góc độ điều tra xã hội học Trong khi đó ở công trình nghiên cứu này, tác giả nghiên cứu làm rõ mối quan hệ biện chứng giữa kinh tế – xã hội và gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh từ phương diện triết học, trên cơ sở đó rút ra phương hướng và các giải pháp nhằm phát huy những mặt tích cực và hạn chế những mặt tiêu cực trong việc xây dựng gia đình

ở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

Như vậy, vấn đề gia đình ở Việt Nam nói chung và ở thành phố Hồ Chí Minh nói riêng đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu, trong đó nổi bật những nội dung như: sự biến đổi của các gia đình trong lịch sử

(nhất là biến đổi về đặc điểm, chức năng gia đình phụ thuộc vào trình độ phát triển kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội đất nước qua các thời kỳ lịch sử), đồng thời, cũng vạch rõ những đặc điểm cụ thể của các gia đình ở Bắc bộ, Trung bộ và Nam bộ Điều này đã làm phong phú thêm bức tranh về sự phát triển của gia đình Việt Nam Đặc biệt, trong một số công trình khoa học, khi phân tích về gia đình, các tác giả đã tiếp cận ở góc độ giới, bình đẳng, dân chủ… Đó là những chỉ dẫn quý báu giúp cho tác giả phân tích vấn đề gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh sâu sắc hơn và hiệu quả hơn

3 Mục đích, nhiệm vụ của luận án :

- Mục đích: luận án làm rõ thực trạng phát triển gia đình ở thành phố

Hồ Chí Minh và những nguyên nhân của nó Trên cơ sở đó, đề xuất các phương hướng và giải pháp xây dựng gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh trong điều kiện hiện nay

- Nhiệm vụ: Luận án có các nhiệm vụ chủ yếu sau đây:

Thứ nhất, phân tích, làm rõ quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin và

của Đảng, nhà nước ta về vấn đề gia đình

Thứ hai, phân tích, đánh giá thực trạng gia đình ở thành phố Hồ Chí

Minh trước và trong thời kỳ đổi mới với những nguyên nhân của nó

Thứ ba, phân tích tác động của sự nghiệp đổi mới đối với sự phát triển

của gia đình ở thành phố Hồ Chí Minh

Thứ tư, đề xuất các phương hướng và giải pháp để xây dựng gia đình ở

thành phố Hồ Chí Minh trong điều kiện hiện nay

4.Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án