22. Ngô Kim Thanh - Bài thi môn Hợp chất thiên nhiên

Ngoài việc được sử dụng trong chế biến món ăn, củ sả còn mang lại tác dụng to lớn đối với sức khỏe con người, khi được dùng để làm thuốc điều trị một số bệnh và có công dụng hữu ích tron

Tên câu hỏi tiểu luận: Anh, chị hãy trình bày hiểu biết về một loại thực vật giàu

monoterpene ở nơi anh chị cư trú thường được sử dụng làm thuốc

BÀI LÀM Tên loại thực vật giàu monoterpene lựa chọn: Cây Sả

I Lý do chọn:

Cây Sả là một loại cây khá quen thuộc với mỗi chúng ta Ngoài việc được

sử dụng trong chế biến món ăn, củ sả còn mang lại tác dụng to lớn đối với sức khỏe con người, khi được dùng để làm thuốc điều trị một số bệnh và có công dụng hữu ích trong vấn đề làm đẹp

Là một loại cây sống lâu năm, mọc

thành bụi cao 1m đến 1,5m Lá hẹp, dài giống

như lá lúa, hai mặt lá giáp nhám, khi bóc vỏ ra

có mùi thơm Thân rễ trắng hoặc hơi tím Theo

Đông y, cây sả vị the, mùi thơm, tính ấm Là

một loại dược liệu có ý nghĩa rất quan trong

đối với đời sống con người

Cây sả được trồng phổ biến ở khắp mọi

nơi, tập trung chủ yếu ở khu vực miền Bắc nước ta, ở các tỉnh Tuyên Quang, Hà Giang, Sơn La, Lai Châu và đặc biệt ở khu vực Tuyên Quang được trồng nhiều

tại một số xã như Vinh Quang, Bình Nhân, Kim Bình thuộc huyện Chiêm HóaII Tên gọi, đặc điểm hình thái:

Tên gọi.

+ Tên khác: Sả chanh, cỏ sả, hương mao hoặc lá sả

+ Tên khoa học: Cymbopogon nardus Rendl (Sả), Cymbopogon flexuosus Stapf (Sả chanh), Cymbopogon winterianus Jowitt (Sả Java)

(Tham khảo tại tài liệu: Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi)

Phân loại:

Giới (Kingdom): Thực vật (Plantae)

Ngành (Division): Thực vật có hoa (Angiosperms)

Lớp (Class): Thực vật 1 lá mầm (Monocots)

Phân lớp (Subclass): Cây hạt kín (Commelinids)

Bộ (Order): Hòa thảo (Poales)

Họ (Family): Hòa thảo (Poaceae)

Phân họ (Subfamily): Panicoideae

Phân tộc (Subtribe): Andropogoninae

Chi (Genus): Cymbopogon Spreng. (khoảng 55 loài)

Đặc điểm hình thái.

+ Sả chanh: Là dạng cây mọc theo dạng bụi,

sống lâu năm với thân cao từ 1 + 1,5 m Cây có thân

rễ màu trắng xanh hoặc hơi tía Phiến lá dài khoảng

1 m, hẹp với các bẹ lá cuốn chặt vào nhau Mép lá

sờ hơi nhám và cò mùi thơm dễ chịu Bẹ lá không

có lông nhưng có sọc dọc Hoa mọc thành cụm gồm nhiều hoa nhưng không có cuống

+ Sả Java: Mọc dạng bụi có thân cao khoảng 2 m Thân gốc có màu hồng

hoặc đỏ tím Rễ cây phát triển khỏe ăn sâu vào lòng đất khoảng 20 - 25 cm Lá thuôn dài, có màu xanh, mép lá nhám Khi trưởng thành, lá rủ xuống khoảng 2/3 phiến lá với các bẹ lá quấn chặt lấy nhau, bao bọc lấy câu Hoa mọc thành từng chùm thẳng đứng

Thân: Sả là một loại cây thân thảo, thuộc họ Hòa thảo Thường mọc thành

từng bụi cao khoảng 1-1,5m (tùy theo dinh dưỡng trong đất nhiều hay ít hoặc cách chăm sóc tốt hay xấu) Thân có mầu trắng hoặc hơi tím, có nhiều đốt

Rễ: Sả có kiểu rễ chùm, mọc sâu vào đất, rễ phát triển mạnh khi đất tơi, xốp Lá: Lá hẹp dài, mép lá hơi nhám Bẹ lá ôm chặt với nhau rất chắc, tạo thành

một thân giả (mà ta thường gọi là củ) Sả đẻ

chồi ở nách lá tạo thành nhánh như nhánh lúa

Với cách sinh sản này từ một nhánh trồng ban

đầu về sau chúng sẽ sinh sôi ra nhiều nhánh

tạo thành một bụi sả (giống như bụi lúa)

Trong lá có nhiều tinh dầu, dược dùng làm nguyên liệu cất tinh dầu cùng với thân

(bó bẹ lá).

(Trích dẫn tài liệu: Cẩm nang cây trồng)

III Phân bố.

Phân bố trên thế giới

+ Trên thế giới cây sả được trồng chủ yếu tại các vùng nhiệt đới Cựu thế giới, thuộc Châu Phi, Nam Á, Đông Nam Á, Đông Á và Australia Trong đó loài phổ biến nhất ở Trung Quốc và vùng Đông Nam Châu Á là loài Sả ta hay Sả

Tàu (Cymbopogon citratus) có nguồn gốc từ Trung Quốc và phân bố rộng rải ở các

nước vùng Đông Á và Đông Nam Á

Phân bố ở Việt Nam.

Ở nước ta cây sả đã được trồng từ lâu ở cả hai miền Nam và Bắc Vào thời thực dân Pháp xâm lược đã trồng sả để chiết xuất tinh dầu Năm 1957 nhà nước đã

có chủ trương khôi phục và phát triển diện tích trồng sả và các cơ sở chiết xuất tinh dầu của người Pháp để lại Tại miền Bắc trồng sả có diện tích lớn ở các tỉnh Tuyên Quang, Thái Nguyên, Nam Định, Hà Nam, Ninh Bình, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Hà Tây, Hải Dương, Hưng Yên Diện tích lớn nhất lên tới 1200 ha Sản lượng tinh dầu đạt cao nhất vào các năm 1974- 1977 (từ 73.200 - 90.000 kg)

Sản xuất cây sả ở các tỉnh từ nam miền Trung, Tây Nguyên, Sông Bé, Đồng Nai, Minh Hải, TP Hồ Chí Minh rất ít, tổng diện tích đạt 325 ha, nơi có diện tích lớn nhất là thành phố Hồ Chí Minh là 235 ha và có hai cơ sở chư ng cất tinh dầu nhưng sản lượng tinh dầu cũng chỉ đạt (120 - 250 kg/năm) Sự phát triển cây sả ở các tỉnh miền Trung và miền Nam hầu như rất ít được quan tâm, chỉ trồng chủ yếu

là để bán thân tươi làm gia vị, làm vị thuốc trong dân gian chứ chưa trồng để làm nguyên liệu để chưng cất tinh dầu

Cây sả được trồng trên khắp mọi miền của tổ quốc, nhưng chủ yếu ở các tỉnh miền Bắc, tại Tuyên Quang nơi trồng chiếm tỉ lệ cao nhất là khu vực huyện

Hàm Yên, Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang đạt sản lượng tinh dầu rất cao.

(Trích dẫn tại trang: baotuyenquang.com.vn)

IV Thành phần hóa học chủ yếu của loài cây sả được công bố gần đây:

Theo nghiên cứu khoa học gần đây nhất, công bố trong cây xả bao gồm các nhóm chính là Terpene và Terpenoid

Tinh dầu sả chứa thành phần hóa học của rất nhiều nhóm khác nhau, chủ yếu

là nhóm terpen tích cực hoạt động trên các bộ phận khác nhau của cơ thể để khắc phục một loạt các điều kiện Các hợp chất terpene chính trong tinh dầu sả bao gồm citronellal, nerol, limonene, geraniol, geranyl acetate, citral và myrcene

+ Citral có đặc tính chống vi rút, sát trùng và chống oxy hóa

+ Citronellal có đặc tính chống vi rút, kháng khuẩn, kháng nấm và an thần

+ Geraniol có đặc tính chống oxy hóa, kháng khuẩn, sát trùng và giảm đau.

+ Geranyl acetate có đặc tính chống oxy hóa, kháng khuẩn, sát trùng và giảm đau

+ Limonene có đặc tính tiêu hóa, ức chế sự thèm ăn, giải độc và chống oxy hóa

+ Nerol có đặc tính chống oxy hóa, an thần và chống viêm

+ Myrcene có đặc tính chống viêm, giảm đau, kháng sinh và an thần

Tinh dầu sả cất từ cây sả Cymbopogon nardus (L.) Rendl (sả Xrilanca) và cây Cymbopogon winterianus Jowitt có 20 dến 40% geraniola và citronellola, 40 đến 60% xìtronellala Tinh dầu sả cất từ cầy sả chanh Cymbopogon flexuosus và C citratus chứa từ 70 đến 80% xitral Tinh dầu sả cất từ loài Cymbopogon martiniì var motìa chứa 75- 95% geraniola còn var.sofia chứa ancol perilic.

Sả chanh có rất ít năng lượng calorie, chứa 99calo/100g nhưng không chứa cholesterol Phần thân phù và lá rất tốt có chứa acide folique Folate rất quan trọng trong việc phân chia tế bào và tổng hợp AND Phần lá sả chanh rất giàu vitamine: B5, B6, B1 những vitamine này cần thiết trong chiều hướng là cơ thể cần lấy từ bên ngoài để tái tạo lại Ngoài ra, sả tươi cũng chứa những vitamine với lượng nhỏ chống oxy hóa như là vitamine C và vitamine A

Cách tách tinh dầu: Dùng phương pháp chưng cất hơi nướ, ngưng tụ và làm lạnh bằng dòng nước chảy qua hệ thống chưng cất phân đoạn để tách rời tinh dầu

và nước

(Tham khảo tại: - Viện khoa học

- Giáo trình Hợp chất thiên nhiên – PGS TS Phạm Văn Khang)

V Hoạt tính sinh học và công dụng của loài thực vật đã chọn.

Hoạt tính sinh học.

Tinh dầu xả có hoạt tính kháng viêm, diệt kí sinh trung, kháng khuẩn, phòng chống ung thư Tinh dầu xả dùng làm thuốc giúp tiêu hóa, đuổi muỗi, còn dùng trong công nghiệp chất thơm, làm nước hoa, xà phòng thơm…

Lá sả dùng pha nước uống cho mát và tiêu Củ sả có tác dụng thông tiểu tiện, ra mồ hôi, chữa cảm sốt…

(Tham khảo tại tài liệu: Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam – Đỗ Tất Lợi)

Công dụng:

- Làm rau gia vị

Sả được dùng làm rau gia vị lâu đời ở các nước Châu Á Sả được sử dụng rộng rãi như là một loại thảo dược trong món ăn châu Á Nó có hương vị chanh tinh tế và có thể được dùng tươi (rất phổ biến) hoặc sấy khô và làm bột

Ở Việt nam sả không thể thiếu trong các món mắm, món nấu với thịt, cả món ăn chay như tương, chao

Ở Ấn Độ cây sả được sử dụng trong các loại trà, súp và món cà ri Nó cũng thích hợp cho gia cầm, cá, thịt bò, hải sản

Sả thường được dùng như trà ở các nước Châu Phi như Togo và Cộng hòa Dân chủ Congo và các nước Mỹ Latinh như Mexico

-Tinh dầu sả dùng như hóa chất công nghiệp.

+Tinh dầu sả dùng như thuốc Bảo vệ thực vật

Ở các nước Đông Nam Á, dầu sả (Lemongrass oil) được sử dụng như là một loại thuốc trừ sâu và một chất bảo quản Nghiên cứu cho thấy rằng sả dầu có đặc tính xua đuổi côn trùng và chống nấm

Các thành phần hóa học chính của tinh dầu sả là geraniol và citronellol có tác dụng sát trùng, do đó tinh dầu sả được sử dụng trong xà phòng, nến và nhang muỗi để xua đuổi côn trùng như dán, kiến, ruồi, muỗi, rận, rệp

Mặc dù dầu sả có khả năng xua đuổi côn trùng, tuy nhiên dầu sả có tác dụng hấp dẫn và được sử dụng như "mồi nhử" để thu hút ong mật Vì một trong những chất pheromone từ ong chúa tiết ra giống như một chất có mùi của tinh dầu sả Do

đó trong kỹ thuật nuôi ong mật người ta dùng dầu sả như chất gọi đàn khi đàn ong mới được chuyển vùng

Ở Việt nam cây sả được trồng khắp, nhân dân trồng cây sả quanh nhà, ngoài vườn, xung quanh nhà vệ sinh để xua đuổi rắn, ruồi, muỗi, dĩn, bọ chét vừa làm sạch môi trường, vừa có tác dụng phòng bệnh Ngoài ra, tinh dầu sả còn khử mùi hôi trong công tác vệ sinh

Kinh nghiệm dân gian Nam Bộ cho biết khi trồng sả rắn độc không dám đến gần để trú ẩn hay làm hang

Ở Ấn Độ, theo kinh nghiệm dân gian, người ta dùng thân là sả đặt trên ngọn cây dầu cọ để xua đuổi các loài bọ cánh cứng hại cây cọ

+Tinh dầu sả dùng trong công nghiệp hóa mĩ phẩm

Tinh dầu sả được khai thác trong công nghiệp làm đẹp ngày càng phổ biến, chúng được dùng trong các sản phẩm dầu thơm y học, dầu thơm mỹ phẩm, xà phòng y tế, hương liệu thực phẩm, dầu gội đầu, chăm sóc da…

-Các bộ phận cây sả dùng làm thuốc

+Theo Đông y: Cây Sả có tên là Hương mao, có vị the, cay, mùi thơm, tính

ấm, có tác dụng làm ra mồ hôi, sát khuẩn, chống viêm, hạ khí, thông tiểu, tiêu đờm

để chữa đầy bụng, đái rắt, chân phù nề, chữa ho do cảm cúm Toàn cây có mùi thơm đặc biệt Ngoài được dùng làm rau ăn, gia vị (nhân dân thường dùng ăn sống hoặc tẩm ướp cho thơm các món ăn) cây sả còn là vị thuốc chữa bệnh rất hữu hiệu

Bộ phận dùng làm thuốc là lá, rễ sả dùng tươi, phơi hay sấy khô

+Theo Tây y: Cây sả mới được nhập vào Châu Âu và Châu Mỹ trong thời

gian gần đây và dược tính của nó nhanh chóng được nghiên cứu và khai thác

Trong y học dân gian của Brazil cho là tinh dầu sả đã giải được lo âu, trầm cảm và là thuốc chống co giật, nhưng không ảnh hưởng đến sức khỏe con người các nghiên cứu ở Brazil trong phòng thí nghiệm đã cho thấy tinh dầu sả có tác dụng chống oxy hóa, chống viêm Citronellol là một thành phần tinh dầu từ các

loài sả Cymbopogon citratus, C winterianus và loài cây giống như sả (Lippia alba) được cho là có đặc tính chống huyết áp cao Citronellol đã làm giảm huyết áp

ở chuột nhờ vào tác động của tinh dầu sả vào cơ trơn làm giãn mạch

Trong một thử nghiệm khác kết luận tinh dầu sả (C citratus) đã được sử

dụng như một phương thuốc rẻ tiền để điều trị nấm miệng ở bệnh nhân HIV/AIDS

- Các bài thuốc từ cây sả

+Các bài thuốc từ lá sả:

Lá sả: (Thường dùng phối hợp với các vị thuốc khác để chữa bệnh)

Trị chứng đầy bụng:

Lá sả, vỏ bưởi, hồi hương, trạch tả, mộc thông, cỏ bấc, mỗi vị 10g; quế 5g;

bồ hóng, diêm tiêu, mỗi vị 2g; xạ hương 0,05g Tất cả sắc cách thủy với 200ml nước trong 15 - 30 phút, chia uống làm hai lần trong ngày Nên uống sau bữa ăn trưa và tối Uống trong 2 ngày

Lưu ý: Trong quá trình điều trị không nên đồ nếp và muối mặn (Theo Bác sĩ

Nguyễn Huyền-suckhoedoisong)

Thuốc xông giải cảm:

Lá sả, lá bưởi, lá chanh, cúc tần, hương nhu hoặc lá bạch đàn (có thể thêm tía tô, bạc hà, kinh giới), mỗi thứ 50g, cho vào nồi, đậy kín, đun sôi trong 5 -10 phút Lấy ra, mở vung, trùm chăn xông hơi cho ra mồ hôi, lau khô, rồi uống một

bát nước thuốc, đắp chăn, nằm nghỉ.(Theo Bác sĩ Nguyễn Huyền-suckhoedoisong).

Chữa phù nề chân, đái rắt:

Lá sả 100g, rễ cỏ xước, rễ cỏ tranh hoặc bông mã đề, mỗi thứ 50g Tất cả rửa sạch, thái nhỏ, phơi khô, sắc với 400ml nước còn 100ml, uống làm 2 lần trong

ngày Dùng 3 - 4 ngày (Theo Bác sĩ Nguyễn Huyền-suckhoedoisong).

Làm sạch gàu, trơn tóc:

Lá sả, hương nhu, lá bưởi , mỗi vị 30g, rửa sạch đun với nước, để ấm gội đầu Mỗi tuần nên gội 2 lần Nước gội đầu có vị sả không những làm thơm tóc,

sạch gầu mà còn tránh những bệnh về tóc và da đầu (Theo Bác sĩ Nguyễn Huyền-suckhoedoisong).

+Các bài thuốc từ r ễ sả

Rễ sả: (Có thể dùng riêng hoặc phối hợp với vị thuốc khác).

Chữa tiêu chảy do lạnh bụng:

Rễ sả 10g; củ gấu, vỏ rụt, mỗi vị 8g; vỏ quýt, hậu phác, mỗi vị 6g tất cả đem sắc với 3 bát nước còn 1 bát, uống khi thuốc còn ấm nên uống vào buổi sáng Dùng trong 2 ngày Hoặc rễ sả 10g, búp ổi 8g, củ riềng già 8g, thái nhỏ, sao qua, sắc với 200ml nước còn lại 50ml, uống sau bữa ăn (Theo Bác sĩ Nguyễn

Huyền-suckhoedoisong}.

Chữa ho do cảm cúm:

Rễ sả, trần bì, sinh khương, tô tử, mỗi vị 200g, tất cả giã nát, ngâm với rượu

40 độ (200ml rượu); bách bộ bỏ lõi, thái nhỏ, sao khô 400g; mạch môn bỏ lõi 200g; tang bạch bì tẩm mật, sao vàng 200g, 3 vị thuốc này đem sắc cô đặc lại thành 250ml cao lỏng Trộn lẫn cao lỏng và rượu ngâm thuốc Ngày uống 2-3 lần,

mỗi lần 5-10ml Uống trong 3 ngày.(Theo Bác sĩ Nguyễn Huyền- suckhoedoisong)

Chữa chàm trẻ em: rễ sả 30-50g Giã nát xát vào vết chàm

Món ăn thuốc có sả:

Ếch ướp sả xào lăn: ếch 1kg, sả 2 - 3 củ Ếch làm sạch, chặt làm 3 để ráo

nước, ướp thịt ếch với sả đã băm nhỏ, thêm bột càri, muối, tiêu, dầu vừng và gia vị, trộn đều, để khoảng 15 - 30 phút Chuẩn bị thêm mùi tàu, cà, ớt, gừng, tỏi tươi, lạc rang giã vụn, mắm và gia vị thích hợp Để chảo nóng, đun sôi dầu rán, cho ếch vào xào nhanh tay to lửa cho chín, cho mùi tàu, cà, ớt, gừng, tỏi gia vị (có thể thêm cần tây, hành tây, cà rốt, cà chua, củ niễng ), cho ít nước, đun chín nhừ, nước sánh lại Món ngon, thích hợp với người phù nề, suy nhược cơ thể, sốt nóng

Ốc xào củ sả ngó sen: ốc hương (hoặc ốc nhồi) 2kg, ngó sen 200g, củ sả 2

-3 củ (khoảng 20 - -30g, cả lá) Ốc ngâm, rửa sạch, luộc chín, đập khêu lấy thịt ốc; thêm ít gừng, ớt xanh và các gia vị khác đem ướp trộn đều với ốc, để trong 10 - 15 phút Ngó sen ngâm chua thái lát để sẵn; sả đập thái vụn Chuẩn bị thêm nước sốt

có gừng tỏi chanh tiêu ớt và ngó sen ngâm chua Đem ốc đã ướp gia vị sả gừng ớt xào lại trên chảo, đổ ra bát, đổ nước sốt lên mặt bát đĩa ốc vừa xào là được Món này tốt cho người viêm gan vàng da, viêm đường tiết niệu, ho viêm họng

Bò nướng ướp sả: thịt bò 1kg, sả 3 - 5 củ (cả lá non), hành tây 1 củ, lá lốt

và xương sông vừa đủ Thịt bò lau khô thái mảnh dài 8cm, ngang 4cm để sẵn; sả băm nát vụn, cùng bột tiêu, tỏi củ giã nát, dầu vừng, bột càri, xì dầu liều lượng thích hợp, trộn đều với thịt bò, ướp trong 30 - 50 phút Hành tây thái lát nhỏ, lá lốt, xương sông rửa sạch Đặt từng miếng thịt bò đã ướp trên thớt hoặc khay, cho hành tây, lá lốt xương sông vào giữa và cuộn lại đem nướng trên lửa than Ăn cùng với nước chấm gừng tỏi, dưa leo, khế chua và các loại rau xa lát Món này rất tốt cho người ăn kém chậm tiêu, viêm gan vàng da, viêm khí phế quản

Cá nấu sả: Cá lóc (cá quả) 1 - 1,5kg, sả 3 - 5 củ, khoai lang, khoai tây, cà

chua mỗi thứ 1 - 3 củ quả, gừng tươi 1 củ Cá làm sạch cắt khúc, ướp với nửa gói càri và sả đập giập băm nhỏ, ít muối mắm, đường, hành, tỏi; khoai lang, khoai tây gọt vỏ thái lát to (2x4cm), cà chua bổ đôi, gừng đập giập Cho cá lóc đã ướp vào rán qua, cho khoai và cà chua vào xào, thêm nước, gia vị, hầm nhừ Món ngon, rất tốt cho người phù nề, vàng da, ho sốt

(Tham khảo tại tài liệu: baosuckhoedoisong)