Đặc điểm của nền kinh tế số Thứ nhất, Nền kinh tế gắn chặt với sự phát triển của khoa học công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin CNTT Việc phát triển công nghệ này đã và đang ghi nhậ
Trang 1Số hóa và nền kinh tế số - xu hướng phát triển của thế giới
TS Đỗ Thị Thục - BM Kinh tế học Kinh tế số đang ngày càng trở nên quan trọng với nền kinh tế toàn cầu Sự chuyển đổi kinh tế số là yếu tố hàng đầu thúc đẩy tăng trưởng và phát triển của một quốc gia Theo đề xuất của Việt Nam tại APEC 2017, cộng đồng quốc tế đã nhiệt liệt hưởng ứng
và cùng nhau cam kết đẩy mạnh phát triển nền kinh tế số trên quy mô toàn cầu.
1 Kinh tế số là gì
Kinh tế số (đôi khi được gọi là Kinh tế Internet, Kinh tế web, Kinh tế mới) là nền kinh tế dựa trên các công nghệ kỹ thuật số Kinh tế kỹ thuật số được đan xen với nền kinh
tế truyền thống tạo ra một miêu tả rõ ràng hơn
Kinh tế số bao gồm các thị trường dựa trên các công nghệ kỹ thuật số để thuận lợi cho việc giao dịch, trao đổi hàng hóa và dịch vụ thông qua thương mại điện tử
Nền kinh tế số là cách nói ngắn gọn bởi bản chất nó có thể hiểu là nền kinh tế trên nền tảng kỹ thuật số Toàn bộ những quá trình đó về mặt triết học có thể tập hợp lại trong
ba quá trình xử lý chính: Xử lý vật liệu, xử lý năng lượng và xử lý thông tin Cả ba quá trình đó đan xen vào nhau, cùng nhau phát triển Trong 3 quá trình xử lý trên, xử lý thông tin có vai trò quan trọng Bản chất thông tin là một khái niệm trừu tượng và số cũng là khái niệm trừu tượng nên thông tin là lĩnh vực dễ số hóa nhất
2 Đặc điểm của nền kinh tế số
Thứ nhất, Nền kinh tế gắn chặt với sự phát triển của khoa học công nghệ, đặc biệt
là công nghệ thông tin (CNTT)
Việc phát triển công nghệ này đã và đang ghi nhận những bước tiến vượt bậc từ việc tạo ra thông tin (cơ sở dữ liệu), lưu trữ, truyền, thu nhận và sử dụng thông tin dựa trên những bước tiến vượt bậc về thiết bị điện tử, vi điện tử thành một ngành công nghệ độc lập có giá trị gia tăng cao, triển vọng cũng rất lớn Thậm chí, nó có thể tạo ra thế giới ảo
“thật hơn cả thật”
CNTT còn tham gia vào quá trình quản lý và điều khiển việc sản xuất ra sản phẩm, trở thành bộ phận không thể thiếu trong nền kinh tế tự động hóa và trí tuệ nhân tạo Chẳng hạn trong ngành sản xuất ô tô, CNTT có thể tham gia vào việc phân tích thị trường
để tìm ra phân khúc thị trường phù hợp có tính cạnh tranh cao và quyết định sản xuất loại
ô tô nào
Trang 2CNTT cũng cần thiết được tham gia vào việc tính toán quy hoạch để bố trí cơ sở sản xuất ở đâu để đáp ứng không những các chỉ tiêu kinh tế mà còn giải quyết tốt các vấn đề
an sinh xã hội và an ninh, quốc phòng
Trong quá trình sản xuất ô tô thì CNTT sử dụng những phần mềm chuyên dụng để thiết kế ra nhiều mẫu ô tô khác nhau và khi cần sản xuất thì chỉ việc chọn ra mẫu thích hợp CNTT còn trực tiếp tham gia vào quá trình sản xuất như xây dựng chương trình cho quá trình tự động hoá sản xuất và điều khiển robot lắp ráp xe Ngoài ra, CNTT còn tham gia vào quá trình quản lý DN, tham gia vào logistics và tiêu thụ xe
CNTT còn tham gia tích cực vào việc thiết kế ra sản phẩm trong nhiều lĩnh vực khác nữa Với sự xuất hiện rất nhiều công cụ hỗ trợ hiện nay, việc thiết kế ra sản phẩm chủ yếu dựa vào CNTT Như trong ngành dệt may hiện nay CNTT cho phép ta thiết kế ra các loại vải có màu sắc và hoa văn khác nhau, có thể thay đổi linh hoạt theo thị hiếu khách hàng Các hãng may mặc và trung tâm thiết kế thời trang đang áp dụng các phần mềm chuyên dụng để thiết kế và thay đổi nhanh chóng các mẫu quần áo cho phù hợp với xu thế thời trang
Thậm chí, các nước có nền công nghiệp phát triển có thể thuê địa điểm và nhân công
ở các nước kém phát triển hơn để thiết kế các sản phẩm với chi phí thấp hơn ở chính quốc khi tài liệu thiết kế được đóng gói dưới dạng phần mềm và chuyển đi trong môi trường mạng toàn cầu
CNTT còn tham gia tích cực vào quá trình quản lý và điều khiển việc sản xuất ra sản phẩm trở thành một yếu tố quan trọng không thể thiếu trong quá trình phát triển tự động hóa và trí tuệ nhân tạo
Thứ hai, được ứng dụng trong mọi lĩnh vực
Như đã nói trên, nền kinh tế số hóa gắn chặt với tự động hóa và trí tuệ nhân tạo, tham gia vào mọi mặt đời sống của con người như dịch vụ vận chuyển, du lịch, khách sạn Và trong thời gian tới sẽ xuất hiện mạnh mẽ các loại hình dịch vụ dựa chủ yếu trên nền tảng CNTT – xử lý thông tin mà cơ sở vật chất để đảm bảo lại thuộc nhiều chủ sở hữu khác ví
dụ như Grab, Uber
Nhưng, CNTT tham gia vào nhiều công đoạn để sản xuất ra sản phẩm thì việc đánh giá hiệu quả tác động của nó cũng phải đánh giá thông qua sản phẩm Như vậy sản phẩm
Trang 3của Uber và Grab là dịch vụ vận tải thì mọi tiêu chuẩn đánh giá dịch vụ vận tải đều có thể
áp dụng cho nó chứ không phải chỉ là phần CNTT mà nó áp dụng vào
Ngoài ra có thể đơn cử thêm lĩnh vực tài chính tiền tệ, việc áp dụng CNTT cũng rất thuận lợi Đây là lĩnh vực trong tương lai gần được dự báo sẽ chuyển hầu hết công việc cho máy làm, con người chỉ đóng vai trò giám sát và ra quyết sách
3 Thực trạng phát triển nền kinh tế số ở Việt Nam
Thứ nhất, Phát triển kinh tế số vẫn chưa được quan tâm đúng mức
Nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực phản ánh Chính phủ chưa có chiến lược chuyển đổi số quốc gia nên các chính sách triển khai còn thiếu vắng hoặc không đồng nhất với chủ trương lớn Cụ thể, doanh nghiệp công nghệ thông tin vẫn gặp sự phân biệt giữa doanh nghiệp nhà nước và tư nhân, rào cản về thủ tục, quy trình, đầu tư Việc triển khai còn lúng túng, rời rạc, không kết nối giữa các bên, chưa huy động nguồn lực tư nhân dẫn tới gia tăng chi phí vốn đã là bài toán khó khăn cho chính quyền đô thị
Môi trường chính sách và khung pháp lý hiện hành còn nhiều điểm gây khó khăn cho doanh nghiệp mở rộng, phát triển hoạt động kinh doanh Chính sách thuế với doanh nghiệp trong nước và nước ngoài ung cấp dịch vụ số tại Việt Nam đang có bất cập
Trong khi các đơn vị cung cấp dịch vụ qua biên giới như Google, Facebook, Grab chỉ phải trả thuế nhà thầu là 5% thì doanh nghiệp Việt Nam cung cấp dịch vụ tương tự không những phải trả thuế VAT, thuế người dùng mà còn phải trả 25% thuế thu nhập doanh nghiệp Điều này dẫn đến tình trạng doanh nghiệp Việt mở công ty ở ngoài Việt Nam để tối ưu thuế
Các doanh nghiệp cũng nhận thấy chủ trương thúc đẩy giao dịch điện tử không đi kèm với phát triển hạ tầng số Trường hợp cụ thể khi doanh nghiệp cung cấp dịch vụ internet, theo quy định của nhà nước, các khách hàng phải kí và nhận 1 biên lai giấy và
bộ hợp đồng Chứng từ giấy này thực tế rất ít giá trị sử dụng sau đó nhưng đơn vị cung ứng dịch vụ phải lưu hàng triệu bản giấy (trong 10 năm) và chi phí thuê kho lưu giấy rất cao (10 năm)
Thứ hai, Việt Nam có cơ hội tạo sự đột phá về kinh tế số
Việt Nam cùng một số nền kinh tế khác như Ấn Độ, Trung Quốc, Brazil, Philippines được đánh giá là có cơ hội lớn để trở nên nổi bật về kinh tế số trong tương lai Theo khảo sát mới đây của Trường Kinh doanh Đại học Harvard (Mỹ), các quốc gia trên thế giới
Trang 4được phân thành 4 nhóm về sự phát triển kinh tế số Nhóm "Nổi bật" là các nhóm duy trì được tốc độ phát triển ở trình độ cao, "Chững lại" là những trường hợp từng phát triển, song đã mất đà và có nguy cơ tụt hậu "Đột phá" là nhóm có tiềm năng phát triển mạnh
mẽ, có thể trở nên nổi bật trong tương lai dù hiện tại còn ở mức thấp Nhóm cuối - "Dè chừng" chỉ những nước có nhiều cơ hội và thách thức song song, tốc độ tăng trưởng hiện tại không cao
Các chuyên gia đánh giá, nhóm quốc gia thuộc nhóm “Đột phá” bao gồm Ấn Độ, Trung Quốc, Brazil, Việt Nam và Phillipines đang cải thiện mức độ sẵn sàng số của mình nhanh chóng Tuy nhiên, vẫn cần một quá trình để những nước này bước sang giai đoạn phát triển cao hơn Điều này đồng nghĩa với việc đối mặt với những thách thức như cải thiện cơ sở vật chất nguồn cung và hỗ trợ cho người tiêu dùng trong nước phát triển nhận thức cao hơn
Để tính toán và hiểu rõ hơn về những thay đổi, các nhà nghiên cứu thuộc Trường Fletcher (Đại học Tufs, Mỹ) đã đưa ra chỉ số Phát triển số (Digital Evolution Index -DEI) DEI có thể đánh giá mức độ sẵn sàng cho nền kinh tế số của các quốc gia Kết quả đánh giá theo DEI gồm thứ hạng của 50 nước được lựa chọn dựa trên hai tiêu chí: số người tiêu dùng Internet nhiều nhất trong 3 tỷ người dùng trên thế giới hoặc có triển vọng tăng số lượng người dùng Internet nhanh chóng Các nước đang phát triển ở châu Á và châu Mỹ Latin đang dẫn đầu về tốc độ, phản ánh rõ những thành tựu kinh tế tổng thể của các quốc gia này Vốn chủ sở hữu tư nhân và vốn liên doanh đang được theo cách từng
đổ vào cơn sốt tại Thung lũng Silicon trước đây
Tính riêng trong mùa hè 2014, 3 tỷ USD đã đổ vào lĩnh vực thương mại điện tử ở Ấn
Độ Tại đây, ngoài các công ty tiên phong như Flipkart và Snapdeal, có gần 200 mô hình startup thương mại số phát triển nhờ nguồn vốn chủ sở hữu tư nhân và vốn liên doanh Đây là điều đang xảy ra ở nơi phần lớn những người bán hàng trực tuyến giao hàng thu tiền tận nơi (Cash on delivery - COD) Thẻ tín dụng hay PayPal đều ít được sử dụng Với dân số gần 100 triệu người, Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia có tốc độ phát triển kinh tế số ở mức khá trong khu vực ASEAN Ở nước ta đã xuất hiện xu hướng số hóa ở nhiều lĩnh vực, ngành kinh tế, từ thương mại, thanh toán cho đến giao thông, giáo dục, y tế… Ngoài ra, thị trường thương mại điện tử cũng đang phát triển nhanh và quy mô thị trường quảng cáo trực tuyến của Việt Nam cũng đang có xu hướng
Trang 5tăng nhanh Tỷ lệ người dân sử dụng Internet thông qua điện thoại thông minh hiện là vài chục triệu người và người Việt cũng được xếp vào nhóm những người thích công nghệ Internet không còn bó hẹp trong nội dung số vì nó đã trở thành một phần thiết yếu của các ngành thương mại dịch vụ như ngân hàng, giao thông, y tế… Hiện nay, khả năng tác động của Internet là khoảng 2-3% GDP của Việt Nam và dự báo sẽ tăng đến 40-50% GDP trong tương lai Cần một chiến lược về việc chuyển đổi số
Tại cuộc hội thảo hôm 5-12, Trưởng ban Kinh tế Trung ương Nguyễn Văn Bình cho hay, điều quan trọng là Việt Nam phải sớm có một chiến lược quốc gia về việc chuyển đổi số nhằm tạo sự thuận lợi cho sự phát triển của nền kinh tế số, hình thành đồng bộ hạ tầng số quốc gia
Để phát triển nền kinh tế số, giới chuyên gia cho rằng trước hết Chính phủ cần xây dựng và công bố quy hoạch ngành về ứng dụng công nghệ thông tin Trên cơ sở đó, sẽ ban hành các chuẩn trao đổi thông tin giữa các cơ quan, đơn vị để tạo sự liên kết, đồng bộ trong quá trình đầu tư và phát triển hạ tầng dựa vào ứng dụng công nghệ thông tin
Các chuyên gia cũng đề xuất việc tăng nhu cầu về tin học hóa của cơ quan công quyền (tạo cầu) thông qua việc đẩy mạnh chương trình Chính phủ điện tử trong tất cả các lĩnh vực, bao gồm giao thông, du lịch Cần xây dựng hạ tầng thanh toán điện tử bằng các giải pháp hạn chế sử dụng tiền mặt; hỗ trợ sự phát triển của thương mại điện tử, hợp đồng điện tử, chữ ký số Điều không kém phần quan trọng là phải có những chính sách ưu đãi
về thuế cho ngành phần mềm, các khu công nghệ cao, các công viên phần mềm
Liên quan đến nguồn nhân lực, bên cạnh việc thay đổi chương trình đào tạo theo kịp các xu thế công nghệ mới như Internet kết nối vạn vật (Internet of Things – IoT), trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence - AI), công nghệ robot thì cũng rất cần đẩy nhanh việc
xã hội hóa giáo dục công nghệ thông tin bằng việc tạo điều kiện cho học sinh, sinh viên tiếp cận lĩnh vực này càng sớm càng tốt
Sự thiếu hụt nguồn nhân lực công nghệ thông tin được xem là một trong những mối thách thức lớn đối với sự phát triển của nền kinh tế số của Việt Nam Theo các bản báo cáo của Vietnamworks, có gần 15.000 nhân sự trong ngành công nghệ thông tin Việt Nam được tuyển dụng trong năm 2016; dự báo đến cuối năm 2018, ngành này sẽ thiếu hụt khoảng 70.000 người và đến năm 2020 sẽ là 500.000 người
Trang 6Việc chậm cấp giấy phép từ cơ quan quản lý cũng khiến các doanh nghiệp không thể chủ động triển khai các dịch vụ như kế hoạch đã đề ra Trước đây, theo các chuyên gia, giấy phép về cung cấp dịch vụ mạng 4G được cấp cho các nhà mạng hơi chậm so với thế giới vì dịch vụ này có mặt ở Việt Nam khi đã có hơn 100 mạng di động trên thế giới tham gia cung cấp nó Việc cấp giấy phép chậm này ảnh hưởng đến việc cung cấp các dịch vụ mới ở Việt Nam, làm giảm cơ hội của các doanh nghiệp, ảnh hưởng đến sự nâng cấp chất lượng và tốc độ của Internet di động cho doanh nghiệp cung cấp các dịch vụ kinh tế số đòi hỏi Internet tốc độ cao
Do đó, ông Thiều Phương Nam, Tổng giám đốc Qualcomm Việt Nam và Đông Dương, cho rằng ngay từ bây giờ Chính phủ và các doanh nghiệp cần nghĩ đến việc chuẩn bị các phương án triển khai dịch vụ 5G (cho phép kết nối Internet nhanh hơn 4G gấp nhiều lần) để có thể theo kịp xu hướng thế giới (vì nửa đầu năm 2019 sẽ có điện thoại thông minh tích hợp 5G) Công nghệ 5G sẽ tạo cơ sở hạ tầng tốt cho việc kết nối theo xu hướng Internet kết nối vạn vật, mở ra cơ hội kinh doanh rất lớn cho các doanh nghiệp Việt
4 Giải pháp thúc đẩy sự phát triển nền kinh tế số ở Việt Nam
Thứ nhất, Cần một tư duy quản lý thông thoáng
Các chuyên gia cho rằng mặc dù nền kinh tế số của Việt Nam đang bắt nhịp với xu hướng chung của thế giới nhưng đến nay nước ta vẫn chưa có cơ chế, chính sách hoàn thiện để điều chỉnh hoạt động của các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp trong lĩnh vực này Các doanh nghiệp Internet đã chỉ ra nhiều điểm bất cập trong chính sách quản lý doanh nghiệp trong lĩnh vực này tại Việt Nam và chính sách hiện nay đang quản họ quá chặt; trong khi đó, những doanh nghiệp ngoài nước như Google, Facebook… có thể kinh doanh xuyên biên giới vào Việt Nam Điều này đã tạo ra một cuộc cạnh tranh bất bình đẳng giữa các doanh nghiệp trong nước và nước ngoài ngay tại thị trường Việt Nam Trong lĩnh vực nội dung số trên nền tảng Internet, doanh nghiệp nội địa có tiềm lực tài chính yếu hơn lại bị quản lý chặt nên gặp nhiều khó khăn hơn những doanh nghiệp nước ngoài (như Facebook, Google…) không bị quản lý bởi chính sách của Việt Nam Nền kinh tế của Việt Nam phát triển được như hiện nay là nhờ 20 năm trước nước ta đã
mở cửa cho kết nối Internet Do đó, trong thời gian tới Chính phủ cần tháo gỡ chính sách
Trang 7quản lý trong lĩnh vực Internet để doanh nghiệp có thể cạnh tranh công bằng với doanh nghiệp nước ngoài
Nếu chính sách quản lý không cởi mở, không đúng thì sẽ làm cho cả doanh nghiệp trong nước và nền kinh tế của quốc gia bị yếu thế trong cuộc cạnh tranh với doanh nghiệp nước ngoài và các nền kinh tế trên thế giới
Thứ hai, Việt Nam cần có chiến lược tầm quốc gia
Các khảo sát cho thấy, mặc dù đã có những văn bản hướng dẫn, nhưng thực tế vẫn còn nằm rải rác và chưa có một Chiến lược Quốc gia về phát triển kinh tế số Lĩnh vực này đặc biệt vì nó diễn ra quá nhanh và tác động quá lớn nên rất nhiều quốc gia bắt tay vào xây dựng định hướng và chiến lược phát triển chung, dù trước đây họ chưa có ý tưởng phát triển kinh tế số Cùng với nhiều chính sách khác, mới đây Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Chỉ thị số 16/CT-TTg về tăng cường năng lực tiếp cận cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, chú trọng xây dựng nền quản trị thông minh, ưu tiên phát triển công nghiệp công nghệ số, nông nghiệp thông minh, du lịch thông minh, đô thị thông minh…
Điều đó cho thấy, Đảng, Nhà nước và Chính phủ đã có định hướng, nhưng các định hướng này còn rời rạc trên các văn bản khác nhau và chưa có định hướng, chiến lược chung Quốc gia
Do vậy, việc xây dựng, phát triển nền kinh tế số và công nghiệp thông minh nhằm tái cấu trúc nền kinh tế gắn với chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả và sức cạnh tranh là một nhiệm vụ cấp thiết
Từ kinh nghiệm xây dựng nền kinh tế số mà Diễn đàn Kinh tế Thế gới (WEF) đã tham khảo tại Đan Mạch, bà Kelly Ommundsen, Trưởng nhóm cộng đồng, Sáng kiến Kinh tế số và Hệ thống xã hội WEF khuyến cáo, Việt Nam phát triển kinh tế số không chỉ dừng lại ở từng cá nhân, quốc gia mà phải đánh giá trên tổng thể vai trò của cả khu vực, như đánh giá tổng thể xu hướng phát triển kinh tế số của ASEAN như thế nào để đặt Việt Nam trong bối cảnh chung đó thì mới xây dựng được chiến lược phát triển kinh tế số hiệu quả
Tuy nhiên, điều quan trọng để xây dựng chiến lược kinh tế số thành công thì Việt Nam phải kết nối được các Bộ, ngành trong tổng thể hệ thống
KẾT LUẬN
Trang 8Kinh tế số được xác định là một trong những trụ cột tất yếu và có vai trò quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế, tạo ra bước đột phá cho mỗi quốc gia trong trong bối cảnh thế giới đang bước vào cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 Nhiều giải pháp công nghệ trong các lĩnh vực được ra đời, mang lại những lợi ích to lớn mà các giai đoạn trước không có được Vì vậy, Việt nam cần đi tắt đón đầu, nắm bắt cơ hội, bắt kịp xu hướng phát triển nền kinh tế số để tạo động lực cho phát triển kinh tế của quốc gia và khu vực
Tài liệu tham khảo:
1 OECD (2014) ‘Measuring the Digital Economy: A New Perspective’ OECD Publishing http://dx.doi.org/10.1787/9789264221796-en
2. OECD (2017) ‘OECD Digital Economy Outlook 2017’ OECD Publishing, Paris
http://dx.doi.org/10.1787/9789264276284-en
3. UNCTAD (2017) ‘The New Digital Economy and Development’, United Nations Conference on Trade and Development,
http://unctad.org/en/PublicationsLibrary/tn_unctad_ict4d08_en.pdf
4 Paul Budde (2015) ‘South Korea – Digital Economy’ Paul Budde Communication Pty Ltd
5 Paul Budde (2017) ‘Singapore – Fixed Broadband Market, Digital Economy and Digital Media - Statistics and Analyses’ Paul Budde Communication Pty Ltd
6 Paul Budde (2016) ‘China - Digital Economy and Digital Media’ Paul Budde Communication Pty Ltd
7 baochinhphu.vn