Cách mạng 4.0 Thách thức đối với lao động Việt Nam

CÁCH MẠNG 4.0 - THÁCH THỨC ĐỐI VỚI LAO ĐỘNG VIỆT NAMThế giới đang bước vào cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư - cách mạng công nghiệp 4.0, một cuộc cách mạng sản xuất mới gắn liền với

CÁCH MẠNG 4.0 - THÁCH THỨC ĐỐI VỚI LAO ĐỘNG VIỆT NAM

Thế giới đang bước vào cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư - cách mạng công nghiệp 4.0, một cuộc cách mạng sản xuất mới gắn liền với những đột phá chưa từng có

về công nghệ, làm mờ ranh giới giữa vật lý, kỹ thuật số và sinh học Cuộc cách mạng sản xuất mới này được dự đoán sẽ tác động mạnh mẽ đến mọi quốc gia, chính phủ, doanh nghiệp và người dân khắp toàn cầu, cũng như làm thay đổi căn bản cách chúng ta sống, làm việc và sản xuất Công nghiệp 4.0 đang xóa nhòa khoảng cách giữa thế giới thực với thế giới ảo thông qua các công nghệ tiên tiến, sự đổi mới, sáng tạo không ngừng Đặc biệt, mức độ ảnh hưởng, lan tỏa của cuộc cách mạng này diễn ra trên quy mô toàn cầu, với tốc độ nhanh hơn những gì đã xảy ra từ trước đến nay và dự báo sẽ làm thay đổi toàn

bộ hệ thống sản xuất, quản lý và quản trị trên toàn thế giới

Bản chất của cách mạng công nghiệp lần thứ tư là dựa trên nền tảng công nghệ số và tích hợp tất cả các công nghệ thông minh để tối ưu hóa quy trình, phương thức sản xuất

Kỷ nguyên mới của đầu tư, năng suất và mức sống gia tăng, tất cả là nhờ vào sự sáng tạo của con người và sẽ tác động sâu sắc đối với các hệ thống chính trị, xã hội, kinh tế của thế giới

Phải khẳng định rằng, CMCN 4.0 mang lại cơ hội để bứt phá nhưng cũng là một thách thức không nhỏ với kinh tế Việt Nam khi chúng ta vốn chưa qua đầy đủ các cuộc cách mạng trước đó Tuy nhiên, đây vẫn là cuộc cách mạng tất yếu mà Việt Nam chỉ có thể chọn cách tham gia hoặc bị loại khỏi “cuộc chơi”

Cơ hội

Trước hết, công nghiệp 4.0 tạo điều kiện thuận lợi cho việc tạo ra các "nhà máy thông minh" hay “nhà máy số”, mà ở đó các thiết bị máy móc thông minh giao tiếp với nhau bằng hệ thống mạng, liên tục chia sẻ thông tin về lượng hàng hiện tại, lượng nguyên vật liệu và những thay đổi trong đơn đặt hàng hay về sự cố hoặc lỗi Nhờ vậy, chuỗi cung ứng sản xuất đạt hiệu quả cao nhất về thời gian xử lý, thời gian lưu kho, nâng cao năng suất, tiết kiệm chi phí, vật liệu

Nhiều doanh nghiệp sẽ tận dụng mạng xã hội và các nền tảng mua bán thương mại điện tử để tiếp cận khách hàng một cách sâu rộng hơn không chỉ trong nước mà còn vươn

ra cả nước ngoài

Đồng thời cách mạng công nghiệp 4.0 còn giúp doanh nghiệp giảm chi phí sản xuất

và hỗ trợ chi phí kho vận Công nghệ tự động hóa trong các khâu logistics sẽ tăng tốc độ

xử lý, tiết kiệm nguồn nhân lực, nhiên liệu và giảm khí thải

Đối với các doanh nghiệp xuất-nhập khẩu của Việt Nam cơ hội mở ra cũng rất nhiều Theo một số tính toán được công bố, chi phí giao dịch và quản lý giảm từ 30-80%, tăng khả năng tiếp cận thị trường, thông tin, dữ liệu, kết nối, hợp tác; tăng cơ hội kinh doanh lớn; tăng khả năng tham gia chuỗi giá trị toàn cầu cũng như khu vực và hệ sinh thái kinh

tế điện tử, đột phá Xuất khẩu sản phẩm nông nghiệp cũng sẽ có những đột phá với những giống cây trồng mới

Thách thức đối với thị trường lao động

Bên cạnh những cơ hội, CMCN 4.0 lần này cũng đang đặt ra nhiều thách thức, đặc biệt là đối với thị trường lao động Các chuyên gia kinh tế cho rằng rất nhiều ngành nghề

sẽ chịu tác động bởi cuộc CMCN 4.0 Theo đó, có khoảng 47% các công việc hiện tại ở

Mỹ có thể biến mất vì tự động hóa dẫn đến nguy cơ phá vỡ thị trường lao động và gia tăng căng thẳng về việc làm; gần 50% công việc tại Bắc Âu và Anh có thể bị thay thế cũng do tự động hóa và người máy Một số ngành nghề chịu tác động mạnh là dịch vụ giản đơn, bán hàng, quản trị, văn phòng, sản xuất, lắp đặt và giao thông vận tải Hay như

hệ thống tổng đài (Call Center) trả lời trong ngành viễn thông, ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán cũng bị đe dọa, khi mà hàng trăm nghìn người đang làm việc cho các “call center” trên khắp thế giới có thể mất việc

Diễn đàn kinh tế thế giới đã rung một hồi chuông cảnh báo người lao động và Chính phủ các nước cần chuẩn bị cho việc nguồn lực lao động sẽ có những dịch chuyển đột ngột, khiến cho người lao động đối diện nguy cơ mất việc làm Nhu cầu lao động có tay nghề cao gia tăng trong khi nhu cầu đối với lao động có tay nghề và kỹ năng thấp đã giảm Và các nước đang phát triển như Việt Nam sẽ còn phải đối mặt với nhiều thách thức hơn nữa Đó là thách thức tụt hậu xa hơn, lao động chi phí thấp mất dần lợi thế, khoảng cách công nghệ và tri thức nới rộng hơn dẫn đến phân hóa xã hội sẽ sâu sắc hơn…

Những thách thức cơ bản mà lao động Việt Nam sẽ phải đối mặt trước làn sóng công nghiệp 4.0 đó là:

Thứ nhất là trình độ chuyên môn kỹ thuật và năng suất lao động thấp

Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, số lao động Việt Nam có trình độ chuyên môn

kỹ thuật chỉ là 10,56 triệu người, chiếm tỷ lệ thấp (20,78%) trong tổng lực lượng lao động Như vậy chúng ta đang thiếu trầm trọng lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật Trước thực tế này cùng với làn sóng của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, mối lo tụt hậu trình độ lao động ngày càng hiện hữu

Năng suất lao động của người Việt Nam cũng không đạt hiệu quả cao cho dù được đánh giá là có óc sáng tạo, thông minh và cần cù Hệ quả của năng suất lao động thấp chính là mức thu nhập bình quân của phần lớn người lao động Việt Nam còn rất thấp, chưa đủ để trang trải chi phí sinh hoạt hằng ngày Theo số liệu của Tổng cục Thống kê, năm 2015, năng suất lao động của Việt Nam theo giá hiện hành đạt 3.660 USD, chỉ bằng 4,4% Singapore Như vậy, mỗi người Singapore làm việc có năng suất bằng 23 người Việt cộng lại Ngoài ra, NSLĐ của người Việt cũng chỉ bằng 17,4% của Malaysia; 35,2% của Thái Lan; 48,5% của Philippines và 48,8% của Indonesia Tức là một người Malaysia

có năng suất lao động bằng gần 6 người Việt Nam, một người Thái Lan bằng gần 3 người Việt Nam và một người Philippines hay Indonesia cũng vẫn bằng hơn 2 người Việt Nam Như vậy trước cách mạng số thì đây là trở ngại không hề nhỏ

Thứ hai là tay nghề và các kỹ năng mềm khác còn yếu từ đó làm giảm khả năng cạnh

tranh của lao động Việt Nam

Không chỉ thiếu về kiến thức chuyên môn, các lao động Việt Nam còn yếu về kỹ năng giải quyết vấn đề, lãnh đạo và giao tiếp Kết quả của một số cuộc khảo sát, nghiên cứu của các tổ chức trong và ngoài nước đều có chung một kết quả là hầu hết các doanh nghiệp được khảo sát đều không hài lòng với chất lượng giáo dục và kỹ năng của nhân viên, nhất là kỹ sư và kỹ thuật viên

Theo số liệu được công bố, tính đến hết năm 2016, cả nước có 1.110.000 người trong độ tuổi lao động thất nghiệp, trong đó có 471.000 người có chuyên môn kỹ thuật (chiếm 42,43%) Một phần nguyên nhân là do cơ cấu cung - cầu của thị trường lao động bất hợp lý nhưng một phần không nhỏ cũng là do lao động chưa đáp ứng được yêu cầu của các nhà tuyển dụng, trong đó có các yêu cầu về các kỹ năng mềm

Thứ ba là nguồn nhân lực dồi dào của Việt Nam sẽ mất dần lợi thế trong kỷ nguyên

số khi máy móc thay thế dần lao động

Theo những nghiên cứu gần đây, tự động hóa sẽ tiếp tục có ảnh hưởng đáng kể tới những loại hình lao động truyền thống Một vài nghiên cứu đã đưa ra những số liệu rất

đáng lo ngại, cứ 5 đầu việc thì có tới 3 đầu việc có thể bị thay thế bằng máy móc trong thập kỷ tới Điều này đồng nghĩa sẽ có 3/5 lao động bị mất việc Lâu nay, Việt Nam được

biết đến là quốc gia có thị trường lao động dồi dào do đang ở thời kỳ dân số vàng, giá

nhân công rẻ, làm việc dây chuyền, tay nghề thấp Theo Tổng cục Thống kê, cả nước hiện có khoảng 54 triệu lao động, nhưng trong số đó có 70% là lao động giản đơn Thật đáng lo ngại là tại các khu công nghiệp, phần lớn người lao động chưa có khái niệm gì về CMCN 4.0 Họ không nhận biết thời cuộc đang thay đổi, máy móc đang dần thay thế con người và cánh cửa thất nghiệp đang mở ra trước mặt nếu họ không tự vận động, nâng cao

kỹ năng nghề

Trong cơ cấu sản xuất công nghiệp ở nước ta hiện nay, chiếm tỷ trọng lớn là các ngành chế biến thực phẩm, tiếp theo ngành sản xuất điện tử, máy vi tính và thiết bị viễn thông Ngoài ra là các ngành như dệt may, thiết bị giao thông, máy tính và điện tử,… đây đều là những ngành công nghiệp sử dụng nhiều lao động Nhưng ở một số ngành cụ thể như ngành dệt may đã xuất hiện rô-bốt làm việc cùng con người trong các nhà máy Khi máy móc dần thay thế con người trong quá trình sản xuất tất yếu sẽ dẫn đến thất nghiệp gia tăng Theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), 2/3 trong số 9,2 triệu lao động ngành dệt may và da giày tại Đông Nam Á đang bị đe dọa, trong đó 86% lao động của Việt Nam, 88% lao động của Cam-pu-chia và 64% lao động Indonesia trong ngành may mặc, da giày sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề từ làn sóng tự động hóa, công nghiệp hóa trong ngành Không thể phủ nhận công nghệ tự động hóa có những tác động tích cực trong việc nâng cao năng suất lao động và chất lượng cuộc sống cho con người Tuy nhiên, một trong những mặt trái của nó là hàng triệu lao động có nguy cơ mất việc làm Tiến bộ công nghệ với sự tham gia của người máy, máy tính và số hóa; rồi quá trình toàn cầu hóa làm sản xuất và công việc ngày càng chuyên môn hóa là những thách thức không nhỏ về việc làm mà Việt Nam phải đối mặt Nghiên cứu của ILO cho thấy tại nhiều quốc gia, công nghệ tự động hóa đang được mở rộng ở những ngành nghề sử dụng nhiều lao động Đã có không ít người bị mất việc khi các doanh nghiệp đầu tư dây chuyền sản xuất hiện đại, tự động hóa, không cần tới lao động chân tay Với sự tác động của CMCN 4.0, các nước đang phát triển như Việt Nam sẽ buộc phải thay đổi lợi thế cạnh tranh Từ năm 2020 trở

đi, chúng ta không cạnh tranh với các quốc gia như Trung Quốc, Băng-la-đét, Malaysia,

Ấn Độ hay Mexico mà là với những công ty tự động hóa của Mỹ hay Nhật Bản

Thứ tư là cách mạng công nghiệp 4.0 không chỉ đe dọa tới việc làm của những lao

động trình độ thấp mà ngay cả các lao động có kỹ năng bậc trung cũng sẽ bị ảnh hưởng nếu họ không trang bị kiến thức mới, chủ yếu là kỹ năng sáng tạo Trước thực tế trình độ lao động như hiện nay cùng với làn sóng của cuộc CMCN 4.0, mối lo này càng trở nên lớn hơn Một số báo cáo về thị trường lao động đánh giá công nghệ và sáng tạo của Việt Nam vẫn là “vùng trũng nhất”, tình trạng này kéo dài nhiều năm trong sơ đồ cạnh tranh quốc gia của Việt Nam

Ngân hàng Phát triển châu Á - ADB đã đưa ra bảng xếp hạng chỉ số năng suất sáng tạo năm 2014 của lao động ở 24 nước châu Á, trong đó Việt Nam xếp thứ 16/24, thậm chí thấp hơn cả Lào và Indonesia Đồng thời, theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới (WB), nguồn nhân lực có sự thiếu hụt trầm trọng lao động có trình độ tay nghề cao và công nhân

kỹ thuật lành nghề khiến chỉ số cạnh tranh nguồn nhân lực Việt Nam theo đánh giá của

WB trong năm 2014 chỉ đạt 3,39/10 điểm và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam xếp thứ 73/133 nước được xếp hạng

Giải pháp cho thị trường lao động của Việt Nam

Đối với người lao động

- Phải xác định cuộc CMCN 4.0 là xu thế tất yếu, nó đang diễn ra và không gì có thể cưỡng lại được Chúng ta không có quyền lựa chọn mà bắt buộc phải thích nghi bằng cách chủ động học tập, rèn luyện, đi trước đón đầu các kỹ năng cần thiết cho một nền kinh tế thông minh và công nghiệp hóa

- Mỗi cá nhân người lao động phải nỗ lực tự vượt qua chính mình, trước hết là tư duy, tập quán, lề thói tiểu nông, sau đó là tự học tập, tự trang bị kiến thức, kỹ năng để đáp ứng yêu cầu phát triển mới

- Người lao động cần tích cực, chủ động nghiên cứu, tìm hiểu thị trường lao động để

có thể hiểu rõ hơn các tiêu chuẩn nghề nghiệp nhằm có kế hoạch thích nghi Tham gia các khóa đào tạo kỹ năng, tay nghề, rèn luyện thể lực, cường độ và năng suất lao động nhằm rèn luyện các loại kỹ năng cần thiết và cập nhật thông tin để thích nghi với điều kiện lao động mới Tích cực, chủ động tìm kiếm các cơ hội tham gia vào các dự án đầu

tư, dịch vụ hoặc hoạt động thương mại để nâng cao kiến thức, tích lũy kinh nghiệm, rèn luyện kỹ năng chuyên nghiệp cao và nâng cao ngoại ngữ nhằm đáp ứng tốt nhất yêu cầu của thị trường lao động Chủ động tìm kiếm và tích lũy các chứng chỉ quan trọng để tham gia vào thị trường chung

Đối với các cơ sở đào tạo nghề

Nguồn nhân lực thực sự vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu của thị trường, một phần là

do trong hệ thống nhà trường nhất là những trường đào tạo về kỹ thuật còn áp dụng những công nghệ rất cũ trong công tác giảng dạy

Để chủ động thích ứng và hóa giải thách thức, việc xác định lại mô hình đào tạo nghề cần được cấp thiết tiến hành Song song với việc nâng cao chất lượng lao động, cần chuyển đổi mạnh mẽ sang mô hình đào tạo “những gì thị trường cần” và hướng tới chỉ đào tạo “những gì thị trường sẽ cần” Theo mô hình mới này, việc gắn kết giữa cơ sở giáo dục nghề nghiệp với doanh nghiệp là yêu cầu được đặt ra; đồng thời, đẩy mạnh việc hình thành các cơ sở đào tạo trong doanh nghiệp để chia sẻ các nguồn lực chung: cơ sở vật chất, tài chính, nhân lực, quan trọng hơn là rút ngắn thời gian chuyển giao từ kiến thức,

kỹ năng vào thực tiễn cuộc sống

Đối với các nhà hoạch định chính sách

- Cần có những nghiên cứu để chỉ ra nhu cầu nhân lực của từng ngành, từng lĩnh vực

để có kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực

- Cần có các chính sách khuyến khích lực lượng lao động trẻ chủ động học tập nâng cao tay nghề để thích ứng với công việc và có cơ hội tìm việc làm mới Đây cũng là giải pháp để thích nghi với những thay đổi trong thế giới việc làm và giảm những tác động tiêu cực từ kỷ nguyên công nghệ số

- Phải có các chính sách để phát triển ngành tự động hóa, đồng thời đầu tư cho các nhóm nghiên cứu chuyên sâu về các lĩnh vực kỹ thuật số, công nghệ thông tin, năng lượng và vật liệu mới, công nghệ sinh học, phù hợp với những đòi hỏi của cuộc CMCN 4.0

- Trong giai đoạn hiện nay, cần phải có chính sách đột phá về sử dụng nhân tài Xét đến cùng, vấn đề quan trọng là phải đào tạo, phát huy và sử dụng được nhân tài, thu hút được nhiều chuyên gia có trình độ cao tham gia làm việc, sáng tạo Vấn đề này nhiều năm qua đã được bàn tới nhưng hiện tượng chảy máu chất xám vẫn xảy ra phổ biến

Cùng với sự phát triển của xã hội, thế giới việc làm đang trải qua những biến đổi về

cơ cấu to lớn do tiến bộ công nghệ, sản xuất chuyên môn hóa phát triển, nhu cầu thành thạo nhiều kỹ năng mới và mối quan hệ việc làm đang thay đổi Một mặt, công nghệ và

số hóa hứa hẹn cải thiện năng suất, tăng sản lượng kinh tế và tạo công ăn việc làm, song mặt khác cũng tiềm ẩn những nguy cơ như làm cho một số công việc trở nên lỗi thời và

làm tăng tính dễ bị tổn thương và phi chính thức Do đó Chính phủ, các doanh nghiệp, các trung tâm nghiên cứu và cơ sở giáo dục tại Việt Nam cần phải nhận thức được và sẵn sàng thay đổi cũng như có chiến lược phù hợp cho việc phát triển nguồn nhân lực trong thời kỳ Internet vạn vật và cuộc CMCN 4.0 Với sự quyết tâm cao của cả hệ thống chính trị, tin rằng chúng ta sẽ tận dụng được cơ hội, có nội lực để vượt qua những tác động khó lường của CMCN 4.0./

Tài liệu tham khảo

1 Cổng thông tin điện tử Bộ Kế hoạch và Đầu tư, “Công bố số liệu thống kê kinh tế

- xã hội năm 2012”

2 Hồng Trịnh, Cách mạng công nghiệp 4.0: Thách thức cho thị trường lao động,

truy cập từ website://tuoitrethudo.vn ngày 24/11/2017

3 Lê An Nhiên, Cuộc cách mạng 4.0 và nguy cơ người lao động mất việc làm, truy

cập từ website://laodong.vn ngày 24/11/2017