Tác phẩm văn học là một chỉnh thể hoàn chỉnh, khép kin nếu xét về mặt cấu trúc nghệ thuật. Tuy nhiên, để tìm hiểu một tác phẩm văn học thì ngoài việc tìm hiểu chính bản thân tác phẩm như một chỉnh thể nghệ thuật hoàn chỉnh, chúng ta cần quan tâm xem xét mối quan hệ giữa tác giả và tác phẩm, mối quan hệ giữa tác phẩm và người đọc. Hai mối quan hệ vừa nêu đều là những mối quan hệ có tính chất hai chiều, trong đó, sự tương tác giữa nhà văn _ tác phẩm, tác phẩm _ người đọc là đều hết sức quan trọng trong việc xác định giá trị của tác phẩm văn học, thúc đẩy văn học phát triển.
Trang 1Mối quan hệ giữa nhà văn và tác phẩm Mối quan hệ giữa tác phẩm và người đọc
Tác phẩm văn học là một chỉnh thể hoàn chỉnh, khép kin nếu xét về mặt cấu trúc nghệ thuật Tuy nhiên, để tìm hiểu một tác phẩm văn học thì ngoài việc tìm hiểu chính bản thân tác phẩm như một chỉnh thể nghệ thuật hoàn chỉnh, chúng ta cần quan tâm xem xét mối quan hệ giữa tác giả và tác phẩm, mối quan hệ giữa tác phẩm và người đọc Hai mối quan hệ vừa nêu đều là những mối quan hệ có tính chất hai chiều, trong
đó, sự tương tác giữa nhà văn _ tác phẩm, tác phẩm _ người đọc là đều hết sức quan trọng trong việc xác định giá trị của tác phẩm văn học, thúc đẩy văn học phát triển
1 Mối quan hệ giữa nhà văn và tác phẩm
Mối quan hệ giữa tác giả và tác phẩm là mối quan hệ tương cận, quan hệ nhân quả Nhà văn tạo ra
Khi tìm hiểu một tác phẩm văn học, ngoài việc tìm hiểu văn bản, chúng ta cần tìm hiểu thêm về tác giả Hoàn cảnh xuất thân, bối cảnh
xã hội, trình độ văn hóa, tư tưởng thẩm mĩ, quan điểm chính trị,… đều là những yếu tố quan trọng góp phần tạo nên cảm hứng cho tác giả “Văn là người”_ quan niệm này của người xưa có cái lý của nó Ngoài ra, trong quá trình tìm hiểu tác phẩm cần phải tìm hiểu thêm về quá trình hình thành tác phẩm, chắc chắn nhất là thông qua các bản nháp của tác giả Đối với những tác phẩm có dung lượng nhỏ, có khi nguồn cảm xúc dâng trào mãnh liệt giúp nhà văn hoàn thành ngay lần sáng tác đầu tiên mà không phải sửa chữa gì cả Tuy nhiên, trường hợp này rất hiếm gặp Thông thường, một tác phẩm phải được nhà văn viết rất công phu, xem xét và sửa chữa nhiều lần mới có thề tạo thành một văn bản ưng ý mình Ngay cả những tác giả lớn như Tolstoi cũng khẳng định mình phải viết đi viết lại nhiều lần một số cảnh, một số chương trong tác phẩm Đặc biệt, tác phẩm
Cuộc đời tôi đã được Tolstoi viết lại 105 lần.
Trang 2Trong mối quan hệ giữa tác giả và tác phẩm thì tác giả đóng vai trò chủ thể trong quá trình sáng tạo, còn tác phẩm đóng vai trò khách thể trong quá trình ấy Nhà văn phải nắm vững vấn đề mình muốn đề cập, nắm vững thể loại mà mình sáng tác, nắm vững đặc điểm và cách sử dụng ngôn ngữ và có khả năng sáng tạo cách sử dụng mới, ấn tượng và thích hợp
Để có thể sáng tạo nên tác phẩm văn học, tác giả cần phải có nhiều yếu tố
Trước hết là tiềm lực, là khả năng để sáng tạo nên một tác phẩm
văn học Quan trọng nhất là tác giả phải là người có tài năng, năng khiếu.
Tài năng này phải được bồi dưỡng và phát hiện đúng hướng Hegel phân biệt tài năng và thiên tài, trong đó tài năng có thể được rèn giũa mà tạo ra trong khi thiên tài là năng lực có tính chất bẩm sinh, hiếm có Còn Tolstoi gọi những người có tài năng bẩm sinh là có năng lực thi ca Dù dùng tên gọi gì thì tài năng để sáng tạo văn học cũng là yếu tố quan trọng trong quá trình sáng tạo văn học Nếu không có tài năng thì việc theo đuổi nghiệp văn sẽ rất cực nhọc mà chẳng mang lại kết quả gì cho chính bản thân tác giả cũng như nền văn học
Ngoài tài năng, tác giả còn phải trang bị cho mình thêm rất nhiều yếu tố khác mới có thể sáng tạo nên những tác phẩm văn học thực
sự, có giá trị sâu sắc Bởi vì muốn sáng tạo lâu dài và tạo được nhiều tác phẩm thì ngoài tài năng, tác giả phải có trải nghiệm sống sâu sắc, vốn văn hóa tốt và sự nghiêm túc với công việc Điều này lí giải tại sao có một số người khi công bố tác phẩm đầu tay là đã tạo được tiếng vang lớn nhưng rồi sau vài tác phẩm lại mất hút trên văn đàn Đó là vì họ không đủ vốn sống, vốn văn hóa và sự kiên trì Sáng tạo văn học là một quá trình lâu dài, không ngừng nghỉ để mang đến những cái mới cà về mặt tư tưởng, nội dung lẫn hình thức Bên cạnh những yếu tố riêng như tư tưởng, kinh nghiệm, tài năng còn có những yếu tố chung của thời đại như bối cảnh lịch sử, trình độ văn hóa thẩm mĩ của thời đại và thị hiếu của độc giả
Trang 3đương thời Những yếu tố ấy cũng tác động không nhỏ đến quá trình sáng tác của tác giả
2 Mối quan hệ giữa tác phẩm và người đọc
Mối quan hệ giữa tác phẩm và người đọc là mối quan htệ hai chiều trong quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học Đây cũng là vấn đề trung tâm của lý thuyết tiếp nhận văn học Sau khi được hoàn thành, tác phẩm văn học là một chỉnh thể hoàn chỉnh với các yếu tố cấu trúc nghệ thuật của mình, tuy nhiên, khi đến với người đọc, qua sự cảm nhận của người đọc, tác phẩm lại xuất hiện thêm nhiều nhân tố mới góp phần tạo nên giá trị của tác phẩm trong đời sống văn học
Ở các nước có nền lý luận văn học phát triển, vào những năm
69 của thế kỷ XX, vấn đề tiếp nhận văn học đã được quan tâm sâu sắc, đề
ra được lý thuyết về vấn đề tiếp nhận Ở nước chúng ta tthì đến những năm 70 thì vấn đề này mới được quan tâm nghiên cứu nhiều, có hệ thống
Tác phẩm văn học sau khi được hoàn thành chỉ mới là “khả năng”, chỉ sau khi được người đọc tiếp nhận thì mới thực sự đi vào quá trình tiếp nhận Trong quá trình ấy, người đọc là chủ thể của tiếp nhận còn tác phẩm là khách thể của tiếp nhận văn học Người đọc tiếp nhận tác phẩm văn học một cách gián tiếp thông qua tưởng tượng, và sự phản hồi không thể trực tiếp, nhanh chóng như khi xem một vở kịch được
Người đọc có thể chia thành người đọc hữu hình (có tên tuổi rõ
ràng mà tác giả muốn hướng đến để tranh luận, bày tỏ về một vấn đề nào
đó VD: Những bài thơ đối đáp của các nhà thơ) và người đọc vô hình
(chính là đám đông, là đa số người đọc mà tác giả không hề quen biết) Người đọc, tùy theo tính chất của nhận xét, mà có thể chia thành người
đọc tích cực (cảm thông, góp ý cho tác giả hoàn thiện) và người đọc tiêu
cực (chỉ trích, phê phán nặng nề) Những người đọc tích cực sẽ giúp tác
giả nhìn nhận được thiếu sót và khắc phục, do đó, có đóng góp tích cực cho sự phát triển của nền văn học Khả năng tiếp nhận của người đọc phụ thuộc vào tầm văn hóa của người đọc, khoảng cách thẩm mĩ giữa tác giả
Trang 4và người đọc hay giữa các thời đại Do đó, nâng cao thị hiếu của người đọc chính là phương thức hữu hiệu để nâng cao trình độ sáng tạo của nền văn học
Chính vì vai trò quan trọng của người đọc, của tiếp nhận văn học đối với sáng tạo văn học mà người ta thưởng nhắc đến “đồng sáng tạo văn học” nhằm khẳng định vai trò sáng tạo ra hiệu quả của văn bản của người đọc
Một tác phẩm văn học thông qua quá trình tiếp nhận, qua thời gian sẽ được đánh giá đúng sức sống của mình Tìm hiểu tác phẩm cũng cần tìm hiểu lịch sử tiếp nhận của nó vì có những tác phẩm khi xuất hiện
bị đánh gái thấp nhưng càng về sau càng được yêu thích và ngược lại, nhưng cũng có những tác phẩm luôn được yêu thích
Tuy nhiên, không nên đề cao tiếp nhận mà quên đi văn bản Một tác phẩm văn học là một cấu trúc nghệ thuật đa nghĩa, nên có nhiều khả năng lý giả khác nhau tùy những người đọc, những thời đại khác nhau
Sự tiếp nhận văn học tùy theo mục đích của sự tiếp nhận mà có thể phân chia thành sự tiếp nhận của người đọc bình thường (đông đảo nhất) và sự tiếp nhận của nhà phê bình (người đọc chuyên nghiệp) Tuy nhiên, trong một số trường hợp, sự tiếp nhận hồn nhiên của người đọc bình thường lại rất gần với giá trị văn chương Vì xét cho cùng, văn chương được sáng tạo nên do con người, vì con người Sự tiếp nhận một cách hồn nhiên, trong trẻo, không bị ảnh hưởng nặng nề, máy móc bởi các
lý luận văn học, quan điểm chính trị đôi khi lại khiến chúng ta đến gần hơn với giá trị thực sự của văn chương Phê bình văn học nước ta hiện nay
đã trở thành một nghề nghiệp xã hội Nhà phê bình là người đọc chuyên nghiệp, có trình độ nhằm nêu ra những nhận định về tác phẩm giúp nhà văn điều chỉnh Tuy nhiên, không phải lúc nào nhà phê bình cũng hoàn toàn chính xác, ngay cả những nhà phê bình tầm cỡ nhất Chức năng của phê bình là khám phá giá trị của tác phẩm rồi trình bày dưới ngôn ngữ
Trang 5chính luận Phê bình đóng vai trò cầu nối giữa tác giả, tác phẩm và người đọc Sáng tác và phê bình văn học đều cần có nhau để cùng phát triển
Phê bình văn học nước ta có 3 loại chính: Phê bình nghệ sĩ (trực cảm, ấn tượng), Phê bình xã hội học dung tục (căn cứ máy móc vào hoàn cảnh xã hội, xuất thân tác giả mà đánh giá tác phẩm) và Phê bình có tính chất học thuật nghiêm túc (được đánh giá hiệu quả cao)