TIỂU LUẬN văn học môn cái đẹp và NGHỆ THUẬT, cái đẹp TRONG “NGƯỜI đẹp SAY NGỦ” (YASUNARI KAWABATA)

Kawabata Yasunari (1899 – 1972) là cây đại thụ trong nền văn học hiện đại Nhật Bản. Ông đã làm rạng danh nền văn học xứ sở Phù Tang bằng giải Nobel Văn học năm 1968. Và cũng mơ hồ và bí ẩn như hầu hết các sáng tác của mình, Kawabata đi vào cõi vĩnh hằng vào ngày 16 tháng 4 năm 1972 tại Kamakura. Sự ra đi của ông đã để lại sự tiếc nuối trong lòng bao bạn thế hệ bạn đọc. Nhưng người ta chỉ thực sự chết khi không để lại trong lòng những người đang sống một điều gì cả. Kawabata thì không như thế Ông đã ra đi nhưng tình yêu khôn nguôi với cái đẹp mang màu sắc dân tộc, kết tinh thành nét độc đáo về tư duy thẩm mỹ và tâm hồn Nhật mãi sống và ở lại cùng tác phẩm của ông. Nếu như Kawabata tự nhận mình được sinh ra từ vẻ đẹp Nhật Bản thì đến lượt sáng tác của ông từ Truyện trong lòng bàn tay đến các tiểu thuyết Xứ tuyết, Cố đô, Ngàn cánh hạc, Tiếng rền của núi, Người đẹp say ngủ... lại được hoài thai bằng tình yêu, lòng tự hào với cái đẹp mang màu sắc dân tộc của nhà văn trót sinh ra với định mệnh cô đơn này. Đặt các sáng tác của Kawabata vào truyền thống tôn thờ cái đẹp của văn học nghệ thuật Nhật Bản, nhìn chúng từ các nguyên lý mĩ học, soi chiếu vào đời tư và thời đại ông sống, người viết muốn khái quát cái đẹp trong sáng tác của Kawabata cũng như những quan niệm của ông về cái đẹp và chỉ ra một số biểu hiện của cái đẹp trong tác phẩm của ông. Cụ thể qua tác phẩm “Người đẹp say ngủ” – tác phẩm cuối đời của nhà văn “trót sinh ra với định mệnh cô đơn”.

PHÒNG KHOA HỌC CÔNG NGHỆ VÀ SAU ĐẠI HỌC



Bài tiểu luận chuyên đề: “Cái đẹp và nghệ thuật”

ĐỀ TÀI:

CÁI ĐẸP TRONG “NGƯỜI ĐẸP SAY NGỦ”

MỞ ĐẦU

Nếu như văn hóa Ấn Độ thiên về tư duy và thần bí, văn hóa Trung Quốc thiên vềhành động và thực tiễn thì văn hóa Nhật Bản lại thiên về tình cảm và cái đẹp YasunariKawabata – nhà văn hiện đại Nhật Bản – được coi là đại điện cho tâm hồn xứ Phù Tang,

“người lữ khách muôn đời đi tìm cái đẹp”.

Kawabata Yasunari (1899 – 1972) là cây đại thụ trong nền văn học hiện đại NhậtBản Ông đã làm rạng danh nền văn học xứ sở Phù Tang bằng giải Nobel Văn học năm

1968 Và cũng mơ hồ và bí ẩn như hầu hết các sáng tác của mình, Kawabata đi vào cõivĩnh hằng vào ngày 16 tháng 4 năm 1972 tại Kamakura Sự ra đi của ông đã để lại sựtiếc nuối trong lòng bao bạn thế hệ bạn đọc Nhưng người ta chỉ thực sự chết khi khôngđể lại trong lòng những người đang sống một điều gì cả Kawabata thì không như thế!Ông đã ra đi nhưng tình yêu khôn nguôi với cái đẹp mang màu sắc dân tộc, kết tinh thànhnét độc đáo về tư duy thẩm mỹ và tâm hồn Nhật mãi sống và ở lại cùng tác phẩm củaông Nếu như Kawabata tự nhận mình được sinh ra từ vẻ đẹp Nhật Bản thì đến lượt sáng

tác của ông từ Truyện trong lòng bàn tay đến các tiểu thuyết Xứ tuyết, Cố đô, Ngàn cánh

hạc, Tiếng rền của núi, Người đẹp say ngủ lại được hoài thai bằng tình yêu, lòng tự hào

với cái đẹp mang màu sắc dân tộc của nhà văn trót sinh ra với định mệnh cô đơn này Đặtcác sáng tác của Kawabata vào truyền thống tôn thờ cái đẹp của văn học nghệ thuật NhậtBản, nhìn chúng từ các nguyên lý mĩ học, soi chiếu vào đời tư và thời đại ông sống,người viết muốn khái quát cái đẹp trong sáng tác của Kawabata cũng như những quanniệm của ông về cái đẹp và chỉ ra một số biểu hiện của cái đẹp trong tác phẩm của ông

Cụ thể qua tác phẩm “Người đẹp say ngủ” – tác phẩm cuối đời của nhà văn “trót sinh ra

với định mệnh cô đơn”.

MỤC LỤC

NỘI DUNG

I CÁI ĐẸP VÀ NGHỆ THUẬT

1 Nghệ thuật – đỉnh cao của quan hệ thẩm mĩ của con người với thế giới

Cái đẹp có mặt trong nhiều lĩnh vực, nhưng có lẽ không ở đâu cái đẹp hiện ra đậmnét như là ở trong nghệ thuật Nghệ sĩ vẽ một bức tranh, sáng tác một khúc nhạc hoặc viếtmột bài thơ, cuốn truyện không phải chỉ nhằm bộc lộ tình cảm, ý nghĩ của mình và ghi lạinhững sự kiện, những cảnh đời mà còn muốn đồng thời, tạo ra một cái gì đẹp đẽ, gâyđược đến mức cao nhất hứng thú thẩm mĩ, có sức hấp dẫn và lôi cuốn người xem, ngườinghe, người đọc Nói cách khác, việc đem lại một tác phẩm có tính thẩm mĩ cao đã nằmngay trong mục đích của sáng tạo nghệ thuật, trong ý định ban đầu của nghệ sĩ

Sáng tạo nghệ thuật, dù cũng là một hoạt động thẩm mĩ như nhiều hoạt động khác,nhưng ở nó “tỉ lệ” thẩm mĩ cao hơn, vị trí của cái đẹp quan trọng hơn, quan hệ của cáiđẹp với các chức năng khác cũng bình đẳng hơn

Cái đẹp là một trong những điều kiện đầu tiên của nghệ thuật Dù đó là bài thơ haybức tranh, pho tượng hay vở kịch, điệu múa hay bài ca, dù đó là bức tranh vẽ bông hoahồng đang chớm nở hay miêu tả một con cóc xấu xí, dù đó là vở kịch tràn đầy niềm vuichiến thắng, âm hưởng hào hùng hay dựng lên cảnh chết chóc, đau thương…tất cả đều

phải đẹp Chính trong ý nghĩa này, Belinxki đã viết:“Cái đẹp là điều kiện không thể thiếu

được của nghệ thuật Nếu thiếu cái đẹp thì không có và không thể có nghệ thuật Đó là một định lí”

Nghệ sĩ chính là những người cảm thấy điều đó sâu sắc hơn ai hết Vì vậy, đối vớinhà văn, họa sĩ, nhạc sĩ, việc trau dồi kĩ thuật để có thể đem lại cho tư tưởng tình cảm củamình một hình thức hoàn chỉnh có ý nghĩa thẩm mĩ cao, bao giờ cũng là vấn đề đặt ra rất

gay gắt Nhà điêu khắc danh tiếng Pháp Rodin đã nói: “Nghệ thuật không phải cái gì

khác hơn là tình cảm Nhưng nếu không có các hiểu biết về khối hình, về sự cân xứng, màu sắc và thiếu đi một cây bút điêu luyện, thì bất kì tình cảm sinh động nào cũng bị tê liệt”.

Nghệ thuật là nơi hội tụ của cái đẹp Điều đó biểu hiện không phải chỉ ở chỗ, tronghoạt động này, sự sáng tạo theo những quy luật của cái đẹp diễn ra tập trung hơn cả, hoànthiện hơn cả, mang tính chất cố ý và chuyên nghiệp hơn cả, mà còn thể hiện ở ngay bảnthân nội dung của nghệ thuật.

Tác phẩm nghệ thuật, ngoài việc thể hiện vô vàn hiện tượng khác nhau trong đờisống, bao giờ cũng quan tâm ghi lại những gì hài hòa, đẹp đẽ trong cuộc đời Và thườngthì những cái trong hiện thực vốn đã đẹp khi bước vào tác phẩm lại trở nên đẹp đẽ hơn

Muốn phát hiện ra vẻ đẹp của sự vật phải có một khoảng cách, một góc độ nhấtđịnh Có một khoảng cách về không gian và thời gian nhất định, đó chính là một trongnhững điều kiện làm cho con người có khả năng nhìn ra vẻ đẹp của sự vật hoặc khiến cho

sự vật có được ý nghĩa thẩm mĩ, trở nên đẹp đẽ và dễ thương hơn trong cảm thụ củachúng ta Từ đời sống bước vào nghệ thuật, tất cả những gì được phản ánh trong tácphẩm đều đi qua khoảng cách ấy Trong ý nghĩa này có thể nói nghệ thuật đẹp hơn hiệnthực Ai đã từng xem bức “Mùa thu vàng” của họa sĩ Nga Levitan đều kinh ngạc về vẻquyến rũ của nó và đều có cảm giác rằng hình như nó đẹp hơn cả mùa thu thực Vì tàinghệ của họa sĩ, vì cái khoảng cách thần diệu của nghệ thuật, vì vẻ đẹp của mùa thu đượctrình bày trong cái dạng tiêu biểu nhất, tập trung nhất Ở đây đã diễn ra một quá trìnhchung vốn là đặc tính của mọi hoạt động sáng tạo nghệ thuật: nghệ sĩ lựa chọn trongmuôn ngàn hiện tượng giống nhau một cái tiêu biểu nhất để giới thiệu với công chúng,đồng thời cũng cố gắng miêu tả cái tiêu biểu nhất đó sao cho thu hút mạnh mẽ Đó chính

là quá trình kết tinh trong nghệ thuật Nhờ đó, cái đẹp trong cuộc đời đi vào nghệ thuậttrở nên rực rỡ hơn và hấp dẫn hơn

Hiện thực cuộc sống bao giờ cũng là nguồn nội dung vô tận của nghệ thuật Và xéttrong toàn bộ, vẻ đẹp hiện thực bao giờ cũng là vẻ đẹp cao nhất, bởi vì nó vô cùng sinhđộng, phong phú và trần thế Nhưng trong nghệ thuật, cái đẹp của đời sống được thể hiệntập trung hơn Tác phẩm nghệ thuật chính là nơi hội tụ cái đẹp của cuộc đời Nếu cái đẹpcủa cuộc đời là quặng vàng thì trong nghệ thuật nó đã biến thành vàng được luyện, thànhvàng trên huân chương, vàng trên đôi nhẫn cưới…

2 Tính chất của cái đẹp trong nghệ thuật

Con người bao giờ cũng sáng tạo theo “quy luật của cái đẹp” Nghĩa là khi làm rabất kì sản phẩm nào, trong đó có tác phẩm nghệ thuật, ngoài những mục đích thiết thựckhác, người ta luôn luôn nghĩ cách là làm sao cho nó vừa mắt, dễ coi Cái đẹp mắt, dễ coi

đó là một phần của cái đẹp Vậy đặc điểm của cái đẹp trong nghệ thuật có gì khác?

Cái đẹp của tác phẩm nghệ thuật có nhiều điểm khác với cái đẹp của thiên nhiêncũng như cái đẹp của các sản phẩm khác do bàn tay con người tạo ra

Trước hết, nếu chỉ xét về phương diện thẩm mĩ thì tác phẩm nghệ thuật là nhữngcông trình phức tạp, tinh vi nhất Trong âm nhạc, so với vẻ đẹp của âm thanh tự nhiên, vẻđẹp của tác phẩm nhạc phức tạp hơn nhiều Tác phẩm âm nhạc, đặc biệt là tác phẩm giaohưởng, nhạc có chương trình là một bằng chứng thuyết phục nói lên tính chất phức tạp,tinh vi của cái đẹp trong nghệ thuật, nói lên khả năng sáng tạo vô biên của con người

Thơ ca cũng là một lĩnh vực của lời nói Nhà thơ không sử dụng những từ ngữ nàokhác hơn là những từ ngữ trong vốn từ vựng chung, trong ngôn ngữ dân tộc, trong tiếngnói hằng ngày Nhưng từ lời nói hằng ngày đến lời thơ thì đó là cả một khoảng cách lớn.Câu thơ cũng là lời nói, nhưng là một kiểu lời nói đặc biệt được tổ chức theo những quyluật của nghệ thuật và của thẩm mĩ Bởi vậy, vẻ đẹp của lời thơ là vẻ đẹp của vàng đã tinhluyện, của ngọc đã mài…

Dù cả khi trau chuốt óng ả, cân đối, nhịp nhàng hay khi trần trụi, đa dạng nhưchính bản thân cuộc sống, câu thơ lúc nào cũng giữ một khoảng cách nhất định với lờinói bình thường Lời nói hằng ngày cũng có vẻ đẹp riêng của nó Nhưng câu thơ hay hơn,đẹp hơn, cái đẹp của nó và của ngôn ngữ trong nghệ thuật nói chung tinh vi, phức tạp hơn

vẻ đẹp của mọi lời nói khác, dù đó là lời nói thường hay lời nói báo chí, khoa học, chínhluận…

Một đặc điểm quan trọng khác của cái đẹp trong nghệ thuật là tính biểu cảm, sứctruyền cảm của nó Nói một cách đơn giản, cái đẹp của tác phẩm nghệ thuật bao giờ cũng

có hồn, chứa đựng một tư tưởng, tình cảm nào đó Bởi vì đây là cái đẹp nhân đạo, cái đẹp

do nghệ sĩ tạo nên để ghi lại cái đẹp trong đời, để diễn đạt cảm xúc thẩm mĩ đang dâng

lên trong lòng mình hoặc để mượn nó, thông qua nó mà gửi đến người khác những điềumình đang nung nấu, yêu thương, căm thù hay đau khổ Cũng chính ở đây, cái đẹp củatác phẩm nghệ thuật phân biệt với cái đẹp của những sản phẩm khác do con người làm ra.

Vẻ đẹp của một bộ ấm chén không thể gợi ra được những rung động mãnh liệt như khi tangắm nhìn bức họa “Mùa thu vàng” của Levitan

Vấn đề tính truyền cảm của cái đẹp liên quan trực tiếp tới đặc điểm của cácphương tiện hình thức trong tác phẩm nghệ thuật Các phương tiện này không chứa đựngnội dung theo kiểu vỏ chai dùng để đựng nước mà chính là những hình thức, những conđường mà qua đó nghệ sĩ vật chất hóa được những điều mình rung động, suy nghĩ vàcũng nhờ đó mà người đọc, người xem, người nghe biết được, hiểu được những gì nghệ

sĩ nung nấu, muốn thổ lộ Bởi vậy, phẩm chất cơ bản của các yếu tố hình thức là ở chỗchúng diễn đạt thành công đến mức nào điều mà nghệ sĩ cần nói với công chúng, vớingười đọc, người xem

Mối quan hệ giữa nội dung và hình thức hiểu theo nghĩa đó làm cho cái đẹp củacác phương tiện có thêm đặc điểm mới Ở đây, cái đẹp không phải chỉ là sự hài hòa bìnhthường mà là hài hòa mang đầy sắc thái biểu cảm Cái đẹp gắn bó chặt chẽ với sức truyềncảm của nghệ thuật

Tóm lại: cái đẹp trong nghệ thuật cũng như mọi cái đẹp khác trong đời, nhưng lạikhông hoàn toàn giống với chúng Bông hoa trong tranh không phải là bông hoa ngoàivườn Cái đẹp của tác phẩm nghệ thuật lại cũng khác với cái đẹp của các sản phẩm, cáccông trình do bàn tay con người tạo nên…Có giống chăng thì nhiều nhất có lẽ vẫn là cáiđẹp của nghệ thuật với cái đẹp của chính con người, bởi vì tác phẩm nghệ thuật cũng làmột cơ thể sống mang hơi thở, linh hồn của con người và bản thân nó cũng sinh động,toàn vẹn như con người vậy…

3 Những biểu hiện của cái đẹp trong tác phẩm nghệ thuật

Theo Hêghen: Cái đẹp trong nghệ thuật cao hơn cái đẹp trong tự nhiên

Trong lĩnh vực nghệ thuật, cái đẹp được bộc lộ một cách tập trung hơn, tinh túyhơn so với hai lĩnh vực đã nói ở trên Cái đẹp trong nghệ thuật có ngọn nguồn trong hiện

thực, nghĩa là nó phản ánh cái đẹp trong tự nhiên và xã hội Bằng cách điển hình hóa, cáiđẹp trong hiện thực phản ánh lại trong nghệ thuật trở nên lộng lẫy hơn, trau chuốt hơn.Ngay cả khi tác phẩm nghệ thuật phản ánh hiện thực xấu, hiện tượng ác thì nó vẫn có thểđẹp nếu như nó bộc lộ được tư tưởng nhân bản và tài năng của nghệ sĩ trong việc phảnánh điều ác, điều xấu ấy.

Tìm cái đẹp trong nghệ thuật có nghĩa là xét xem trong nghệ thuật, cái đẹp bộc lộnhư thế nào, hiện ra ở đâu Trước hết, chúng ta bắt đầu từ nội dung của tác phẩm

Nội dung nghệ thuật rất phong phú, bởi vì hiện thực mà nghệ thuật nghiền ngẫm,

tư tưởng mà nó thể hiện hết sức rộng lớn, đa dạng Song có thể nói rằng một trong nhữngđối tượng bao trùm, đối tượng cơ bản được yêu thích nhất của nghệ thuật chính là cáiđẹp

Có thể nói tất cả những gì đẹp trong thế giới chúng ta, từ một chiếc lá, một giọtsương, đến một quảng trường, một phong cảnh…đều đi vào âm nhạc, thơ ca và hội họa,điêu khắc, sân khấu và điện ảnh Không có cái đẹp nào xa lạ với nghệ thuật

Điều đó không có nghĩa là tác phẩm nghệ thuật không miêu tả cái xấu Trái lại,đưa cái xấu vào tác phẩm để phê phán, để phủ định nó – cũng là một trong những nhiệm

vụ quan trọng của nghệ thuật, đặc biệt là đối với những giai đoạn lịch sử nhất định

Thể hiện những rung động đẹp đẽ về hiện thực sẽ góp phần làm phong phú thêmnội dung thẩm mĩ của nghệ thuật Đứng trước một tác phẩm nghệ thuật, nhiều khi chúng

ta cảm thấy phấn chấn, thỏa mãn về mặt thẩm mĩ không phải chỉ do cái đẹp của bản thân

sự vật được mô tả mà còn do tình cảm của nghệ sĩ Xúc cảm thẩm mĩ của nghệ sĩ truyềnsang chúng ta làm cho chúng ta cũng có những rung động tương tự Điều này bộc lộ rõrệt trong những trường hợp mà chúng ta gọi là “sự thi vị hóa cuộc sống”

Trong ý nghĩa này, lối phản ánh hiện thực theo kiểu tự nhiên chủ nghĩa rõ ràngkhông phải chỉ làm cho giá trị tư tưởng của tác phẩm bị hạ thấp mà còn tỏ ra kém cỏi vềmặt thẩm mĩ Bê nguyên xi tất cả những cái trong đời vào nghệ thuật, dù là những cái hấpdẫn và xinh đẹp đều không phù hợp với quy luật sáng tạo nghệ thuật

Xét về phương diện hình thức, nghệ thuật bao giờ cũng phải đẹp Chính nhờ tàinăng của nghệ sĩ mà ngay cả trong những trường hợp tác phẩm trực tiếp mô tả cái xấu,cái ác chúng ta vẫn vui lòng thưởng thức tác phẩm và có được những rung cảm thẩm mĩnhất định Chẳng hạn khi Nguyễn Du miêu tả cảnh Tú Bà đánh đập Thúy Kiều Đó làcảnh hành hạ con người bằng roi vọt, chửi mắng, chẳng đẹp đẽ gì, nhưng những câu thơdiễn tả những cảnh ấy lại rất hay và đẹp.

Nói tóm lại, trong những trường hợp trên đây, ngoài cái đẹp của lí tưởng xã hội,của tình cảm của nghệ sĩ (trong chừng mực lí tưởng và tình cảm này gợi chúng ta quanniệm về cuộc sống, về sự hài hòa), phẩm chất thẩm mĩ của các tác phẩm còn bộc lộ ở cáiđẹp của hình thức nghệ thuật

Tiêu chuẩn của cái đẹp này chính là sự hoàn thiện của các phương tiện hình thức

và sự phù hợp của chúng với nội dung cần diễn đạt

Trước hết, hình thức tác phẩm muốn đẹp phải thật sự hoàn thiện, nghĩa là phảihoàn hảo về mặt kĩ thuật, kĩ xảo Yêu cầu này bắt buộc đối với tất cả các yếu tố hìnhthức, kể từ việc lựa chọn một chữ hoặc một âm đến việc tổ chức toàn bộ tác phẩm thànhmột chỉnh thể thống nhất Ở đây, quy luật của sáng tạo thẩm mĩ đề ra những tiêu chuẩnhết sức nghiêm ngặt Tác phẩm không được thiếu mà cũng không được thừa Mọi chi tiếtđều phải được tính toán, cân nhắc chặt chẽ

Mặt khác, bản thân sự hoàn thiện của kĩ thuật, kĩ xảo sẽ giảm đi rất nhiều ý nghĩanếu nó không gắn với một nội dung cụ thể nào đó, không nhằm diễn đạt một tư ưởng,một tâm trạng nào đó Sức mạnh của hình thức không phải chỉ phụ thuộc vào sự hoàn hảocủa bản thân nó, mà còn toát ra từ quan hệ của nó với nội dung Quan hệ này có hai mặt:thứ nhất, các phương tiện hình thức có khả năng truyền đạt đầy đủ và chính xác đến đâucái mà nghệ sĩ cần diễn tả, biểu hiện Ví dụ: cảnh Nguyễn Du tả Sở Khanh lúc Sở Khanhlén lút chui vào lầu xanh để tính kế lừa Kiều:

“Tường đông lay động bóng cành

Rẽ song đã thấy Sở Khanh lẻn vào”

Nhiều người cho rằng, với từ “lẻn” nhà thơ đã giết chết nhân vật Từ này vừa diễn

tả đúng hành động mờ ám của Sở Khanh vừa nói lên đầy đủ thái độ của tác giả đối vớiloại người như vậy

Mặt thứ hai của mối quan hệ giữa nội dung và hình thức bộc lộ ở chỗ: vẻ đẹp củahình thức phụ thuộc rất nhiều vào tính đúng đắn hay lệch lạc của nội dung được nó diễn

tả Nếu nội dung thấm nhuần chủ nghĩa nhân văn sâu sắc hay gắn liền với tư tưởng tiến

bộ thì vẻ đẹp của hình thức tác phẩm sẽ được nhân lên gấp nhiều lần Ngược lại, dù câuthơ có lộng lẫy đến mức nào, màu sắc và bố cục của bức tranh có đẹp đến đâu nhưngchúng nhằm thể hiện một tư tưởng giả dối, ca ngợi tội ác thì sức mạnh thẩm mĩ củachúng sẽ bị giảm sút nghiêm trọng, hoặc có khi bị phá hủy hoàn toàn

4 Phân biệt nghệ thuật và cái đẹp

Chúng ta nói nghệ thuật là nơi tập trung cao nhất quan hệ thẩm mĩ của con ngườivới hiện thực và nói đã là nghệ thuật thì phải đẹp, không đẹp không thành nghệ thuật

Nhưng tại sao không thể nói: cái đẹp là nghệ thuật ? Chúng ta cần phân biệt hai khái

niệm này:

Trong Tiếng Việt hiện đại, từ “nghệ thuật” được dùng với ý nghĩa sau:

Chỉ một hoạt động đạt đến trình độ điêu luyện, tay nghề cao:

Ví dụ: nghệ thuật đá bóng, nghệ thuật bắt rắn, nghệ thuật lái xe

Chỉ sự hài hòa trong hoạt động hay sản phẩm do con người làm ra đem đến cho conngười khoái cảm thẩm mĩ nhất định

Ví dụ: bơi nghệ thuật, aerobic, trượt băng nghệ thuật…

Chỉ một loại hoạt động sáng tạo đặc thù của con người nhằm tạo ra một loại sản phẩmđặc biệt, không phải chỉ đẹp mắt, êm tai, hài hòa mà còn có ý nghĩa tư tưởng xã hội sâusắc Trong nghĩa này chỉ có hội họa, điêu khắc, múa, âm nhạc, văn chương, sân khấu,điện ảnh…mới được gọi là nghệ thuật

Thật ra, cái đẹp và nghệ thuật là hai khái niệm tuy có gần gũi nhau, nhưng rất khácnhau Nghệ thuật là một hình thái ý thức – xã hội đặc thù Chính đời sống xã hội là cộinguồn vô tận và phong phú của nghệ thuật Nghệ thuật có khả năng phản ảnh hay còn có

khả năng phản ảnh ý thức xã hội của con người (đời sống tinh thần của con người) Nghệthuật hoàn toàn có khả năng tác động ngược lại với con người, đời sống, hiện thực.

Nghệ thuật là một phương tiện nhận thức của con người đối với thế giới, làphương tiện bộc lộ toàn bộ thế giới chủ quan của con người bằng ngôn ngữ nghệ thuậtriêng và tư duy hình tượng Nghệ thuật còn là tiếng nói tư tưởng, tình cảm của con người.Tình cảm trong nghệ thuật bao giờ cũng có nội dung xã hội của nó Tình cảm trong nghệthuật bao giờ cũng chứa đựng những tư tưởng nào đó

Nghệ thuật là một lĩnh vực của cái đẹp Sáng tạo nghệ thuật là sáng tạo theo quy luật củacái đẹp (Mác) Sáng tạo và đánh giá, tiếp nhận đều phải theo quy luật của cái đẹp

Nghệ thuật là hình thái chiếm lĩnh thẩm mĩ cao nhất của con người đối với thế giới.

Hoạt động lao động, thực tiễn cũng là hình thái chiếm lĩnh của con người đối vớithế giới Nhưng nghệ thuật là sự chiếm lĩnh cao nhất bằng hình tượng nghệ thuật, bằngnhững cách thức riêng Mỗi nghệ thuật lại có một cách thức riêng khác nữa

Con người sáng tạo ra trước hết là các loại hình nghệ thuật: âm nhạc, hội họa, điêukhắc, chạm khắc, trang trí, sân khấu, văn học, nhiếp ảnh, điện ảnh, tạp kĩ, vô tuyến truyềnhình…Mỗi loại hình nghệ thuật đều gửi vào đó những tư tưởng bằng ngôn ngữ nghệthuật riêng của nó Có các nhóm nghệ thuật:

+ Nghệ thuật tĩnh/động

+ Nghệ thuật thính giác/thị giác

+ Nghệ thuật không gian/thời gian

+ Nghệ thuật tạo hình/biểu hiện

+ Nghệ thuật vật thể/phi vật thể

+ Nghệ thuật thuần túy/nghệ thuật ứng dụng

+ Nghệ thuật biểu hiện/ không biểu hiện

Cái đẹp là phạm trù chỉ những giá trị thẩm mĩ tồn tại khắp nơi, trong thiên nhiên,trong xã hội, ở con người, trong sản phẩm vật chất và tinh thần, trong nghệ thuật Hoạtđộng thẩm mĩ là hoạt động nhằm tạo ra các giá trị thẩm mĩ, đáp ứng nhu cầu của conngười về cái đẹp Hoạt động này rất đa dạng, có mặt trong hầu hết các lĩnh vực thực tiễncủa con người

Khái niệm cái đẹp rộng hơn khái niệm nghệ thuật Vì nghệ thuật chỉ “hoạt động

sáng tạo đặc thù của con người nhằm tạo ra tác phẩm nghệ thuật” nên trong nó cần chứa

đựng cái đẹp Cái đẹp là điều kiện đầu tiên của nghệ thuật

Cái đẹp là đối tượng quan trọng và cơ bản của nghệ thuật (không chỉ xác định đốitượng của nghệ thuật mà còn là mục đích của nghệ thuật) Từ cái xấu, cái ác hướng đếncái đẹp

Biểu hiện cái đẹp trong nghệ thuật:

Là sự phản ánh chân thật, sinh động của cái đẹp trong đời sống, tự nhiên, xã hội

+ Về phương diện khách quan: cái đẹp trong nghệ thuật có phản ánh được những cái đẹp

bản chất hoặc một vài phương diện của bản chất đó của cuộc sống “Nghệ thuật là anh vẽ

đẹp một khuôn mặt chứ không phải là anh vẽ một khuôn mặt đẹp”

+ Về phương diện chủ quan: biểu hiện cuộc sống nhưng bằng cảm quan độc đáo của nhàvăn

Cái đẹp trong nghệ thuật yêu cầu phải có sự hài hòa, hoàn thiện cả về nội dung lẫn hìnhthức

Cái đẹp trong nghệ thuật thể hiện cái hay, hấp dẫn (có khi bằng lí tưởng, cảm xúc, ngônngữ), lôi cuốn đối với người tiếp nhận hay có một ý nghĩa lớn lao

Cái đích cuối cùng của nghệ thuật: làm cho thế giới này trở nên nhân đạo hơn, cuộc sốngcủa con người nhân bản hơn Nghĩa là tác phẩm phải thể hiện được tình cảm nhân đạochủ nghĩa, phải làm cho công chúng nghệ thuật tôn trọng giá trị con người, yêu cuộc sống

nhân gian “Nghệ thuật góp phần thanh lọc tâm hồn con người”, hướng con người tới chân, thiện, mĩ Chân – thiện – mĩ đều là điều mà mọi nền văn hóa nghệ thuật của loài

người đều hướng tới

Cuối cùng người ta hướng tới cái gì – đó là điều cần biết, cần rút ra sau khi đọc một tácphẩm

II KAWABATA – NGƯỜI LỮ KHÁCH MUÔN ĐỜI ĐI TÌM CÁI ĐẸP

1 Cuộc đời – định mệnh cô đơn

Trong diễn văn đọc tại lễ trao giải Nobel Văn học 1968, Tiến sĩ Anders Usterling

xác nhận: “Yasunari Kawabata là người tôn vinh vẻ đẹp hư ảo và hình ảnh u uẩn hiện

hữu trong đời sống thiên nhiên và trong định mệnh con người Với tư cách nhà văn, ông

đã truyền đạt một nhận thức văn hóa có thẩm mỹ và đạo đức cao, bằng một phong cách nghệ thuật độc đáo, do đó đóng góp vào cầu nối tinh thần Đông - Tây theo cách của ông”

Yasunari Kawabata sinh năm 1899, tại thành phố Osaka, trong một gia đình cótruyền thống văn hóa Từ thuở ấu thơ, Yasunari đã mang trong lòng nỗi buồn đau của mộtđứa trẻ mồ côi Lên hai tuổi, cha của Yasunari qua đời bởi bệnh lao phổi Tiếp đến làngười mẹ cũng bỏ ông mãi mãi Yasunari phải đến sống cùng ông bà ngoại Sự bơ vơ, nỗi

ưu phiền của con trẻ đã đi theo Yasunari suốt cả cuộc đời, theo cả vào những giấc mơ, lenvào những trang văn của ông Lớn lên một chút, Yasunari có thêm nỗi buồn từ cảm thứchoài cổ và những suy tư trầm mặc về cuộc sống Thêm vào đó, sự ngã gục của dân tộcNhật Bản trong Thế chiến thứ hai, khiến nỗi buồn vốn có trong ông thêm trĩu nặng Kể từnăm đó, ông chỉ còn viết về nỗi buồn, tìm kiếm vẻ đẹp “mơ hồ, lộng lẫy và mong manh”của nó

Ông từng thừa nhận: “Không bao giờ tôi trút được ám ảnh rằng mình là người

lang thang ưu sầu Là người luôn luôn mơ mộng, tuy rằng chẳng bao giờ chìm đắm hoàn toàn trong mơ, mà vẫn luôn luôn thức giữa khi mơ Từ sau thất bại, tôi chìm vào nỗi buồn - một nỗi buồn ngự trị triền miên trong tâm thức người Nhật chúng tôi Từ đó trở đi tôi chỉ viết những khúc bi thương”.

5 Tác phẩm – thế giới của cái đẹp và nỗi buồn

Tác phẩm của Kawabata là thế giới của cái Đẹp, thế giới của nỗi buồn, niềm bicảm Nhật Bản Đó là vẻ đẹp của thiên nhiên Nhật Bản, vẻ đẹp của con người – đặc biệt làcác cô gái xứ Phù Tang Kawabata, người lữ khách một đời mải mê tìm kiếm cái Đẹp,hơn ai hết, vô cùng nhạy cảm trước những khoảnh khắc đẹp đẽ của thiên nhiên, đấttrời.Thiên nhiên là ngoại cảnh tuyệt đẹp để làm nền, miêu tả nội tâm của các nhân vật.Đọc truyện của Kawabata, ta có thể hình dung vẻ đẹp diệu kì của thiên nhiên Nhật Bản

Thiên nhiên trong tác phẩm của Kawabata được cảm nhận ở nhiều góc độ Thiên nhiên làtâm cảnh, đồng điệu với con người Nhân vật của Kawabata thường đắm chìm trong thiênnhiên, hòa đồng với thiên nhiên bằng thế giới tâm hồn của mình

Trong nỗi khao khát chỉ ra nét dáng nữ tính tuyệt đẹp, Kawabata đã sáng tạo nênnhững bức chân dung sống động đến độ lấp lánh về các cô gái Nhật Họ mang một vẻ đẹpmong manh, một chiều sâu về tâm hồn Nhà văn khắc họa những nét rất nữ tính qua dánghình Nhưng không chỉ dừng lại ở dáng vẻ bề ngoài, ông đi vào thế giới nội tâm nhân vật,

mở ra cánh cửa tâm hồn vốn được xem là bí ẩn và kín đáo của người phụ nữ Nhật Bản, từ

đó gợi ra biết bao nguồn cảm hứng bất tận cho nhà văn trong hành trình đi tìm cái đẹp

Tác phẩm của Kawabata còn là thế giới của niềm bi cảm Một cách chung nhất,

có thể thấy nỗi buồn trong các sáng tác của Kawabata là nỗi buồn cho những cái đẹpđang dần phai tàn Cái đẹp chính là điểm khởi đầu cho niềm bi cảm mono no aware Đó

là nỗi bi cảm về tình yêu Với Kawabata tình yêu không chỉ là những cảm xúc hạnh phúc,hoặc đam mê nhục dục mà tình yêu là sự khám phá đến tận cùng cái Đẹp Tình yêu bắtnguồn từ những rung cảm trước cái Đẹp Mà cái Đẹp, bản chất của nó là mong manh, vôthường Cho nên, tình yêu cũng vô cùng mong manh Đó còn là nỗi bi cảm về sự cô đơn

và cái chết “Từ sau thất bại, tôi chìm vào nỗi buồn - một nỗi buồn ngự trị triền miên

trong tâm thức người Nhật chúng tôi Từ đó trở đi tôi chỉ viết những khúc bi thương!”

Đó còn là nỗi bi cảm về những giá trị truyền thống đang nhạt phai Kawabata là ngườicứu rỗi cái đẹp, người lữ khách muôn đời đi tìm cái đẹp Phải chăng chính từ điều đó đãtạo cho nhà văn tâm lí bất lực khi không cứu rỗi được nước Nhật với những giá trị truyềnthống đang dần nhạt phai sau thế chiến thứ hai? Và đó phải chăng cũng là một trongnhững nguyên nhân dẫn đến cái chết của ông?

III NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA CÁI ĐẸP TRONG “NGƯỜI ĐẸP SAY

NGỦ”

1 Sự phản ánh chân thật, sinh động vẻ đẹp của tính nữ vĩnh cửu

Kawabata, nói như MishimaYukio, là “người lữ khách muôn đời đi tìm Cái Đẹp”,

dường như đã dồn khá nhiều tâm sức trong việc phát hiện cho kỳ được những gì là tốchất làm nên bản thể cái đẹp của nữ giới, trong mối tương tác sinh động với phái mạnh,với quan hệ “cho và nhận” trong tình cảm, cảm xúc Chính vì vậy, dường như không ởtác phẩm nào của Kawabata, ta lại không được gặp gỡ và nhìn ngắm những nét dáng nữtính đặc biệt Và các cô gái của Kawabata, những bức chân dung sống động đến độ lấplánh ấy, dù được vẽ nên bởi những đường nét không trùng lặp, vẫn đồng qui ở một điểm:đều là những ca thể nghiệm của Kawabata trong nỗi khao khát chỉ ra được đúng cái bảnngã tính nữ tuyệt đẹp mà có lẽ nhà văn đã nhìn thấy

Nhân vật chính của “Người đẹp say ngủ” là ông già Eguchi Mặc dù bản thân ông

tự nhận thấy mình chưa “rơi vào tình trạng suy nhược cùng cực như lão” nhưng ông đến

với ngôi nhà có những cô gái ngủ mê, không phải vì những ham muốn nhục dục mà vì muốn “tìm đến mức điểm tận cùng của nỗi ghê sợ tuổi già” Các cô gái đều ở trạng thái

say ngủ và loã thể Trong ý nghĩa bản thể, khoả thân phát triển theo hai hướng: mộthướng tiến tới sự thanh khiết về thể chất, tinh thần và trí tuệ; hướng khác dẫn tới tínhkiêu căng dâm đãng, khêu gợi, giải giáp tinh thần để phụng sự vật chất và nhục dục Theocách nhìn truyền thống, loã thể là một kiểu trở lại trạng thái nguyên sơ, trở lại điểm trungtâm: đây là trường hợp các giáo sĩ Thần đạo ở trần ngoài trời, trong không khí trong trẻo

và giá lạnh mùa đông để tẩy uế thân mình Nó gắn chặt với quan niệm thẩm mỹ củangười Nhật Bản về cái đẹp thuần khiết trong sự giao hoà tuyệt đối với thế giới xungquanh

Tuy nhiên biểu tượng còn mang tính chất dân tộc độc đáo Văn hoá bản địa trởthành màng lọc, kiểm duyệt mức độ phù hợp của các biểu tượng Trong nền văn hoá NhậtBản, người phụ nữ có một vị trí đặc biệt quan trọng Các nhà khảo cổ đã tìm thấy nhữngbức tượng người phụ nữ từ lòng đất và khẳng định họ đã có một vị trí cao trong xã hộimẫu hệ Tuy nhiên, khi trên thế giới diễn ra “sự thất bại có tính toàn nhân loại” của nữgiới thì ở Nhật Bản nhờ một số tục lệ mà người phụ nữ vẫn không mất hẳn địa vị Còn vềmặt văn học, đặc biệt là thời kì Heian đã xuất hiện cả một dòng văn học nữ lưu Chúng ta