Hoàn cảnh lịch sử của phong trào đông du

các trờng học rồi trục xuất những ngời Đông Du về nớc, không đảm bảo an toàncho các nhà lãnh đạo Duy Tân Hội đang sống ở Nhật Bản,… để hạ thấp ảnh h để hạ thấp ảnh hởngcủa phong trào Đôn

A Mở đầu.

1 Lý do chọn đề tài.

Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, phong trào giải phóng dân tộc ở nớc ta rơivào khủng hoảng về đờng lối, ngọn cờ phong kiến đã sụp đổ sau sự thất bại củaphong trào Cần Vơng (1885 - 1896) Yêu cầu lịch sử đặt ra lúc này là phải tìmmột con đờng cứu nớc mới Ngay lúc đó một luồng gió t tởng mới trên thế giớitràn vào Việt Nam, đó là trào lu t tởng dân chủ t sản.Trong hoàn cảnh lịch sử lúcbấy giờ chỉ có tầng lớp sĩ phu yêu nớc mới có đủ điều kiện tiếp nhận ảnh hởngcủa trào lu đó, tổ chức và lãnh đạo cách mạng Việt Nam đi theo con đờng cáchmạng dân chủ t sản Phan Bội Châu là đại biểu xuất sắc nhất trong phong trào giảiphóng dân tộc ở nớc ta đầu thế kỷ XX

Xu hớng đấu tranh mà Phan Bội Châu suốt đời theo đuổi là xu hớng bạo

động, t tởng kiên định xu hớng bạo động của ông xuất phát từ nhiều nguyênnhân.Tuy nhiên chủ trơng của Phan Bội Châu là “cốt nhằm mục đích,giành thắnglợi trong phút cuối cùng, dù có phải thay đổi thủ đoạn, phơng châm cũng khôngngần ngại”, mục đích cuối cùng đó là “Đánh đuổi thực dân Pháp, giành độc lậpdân tộc” và “phơng châm,thủ đoạn” chính là những sách lợc đợc sử dụng để phục

vụ cho mục đích cuối cùng Phong trào Đông Du là một trong những “phơngchâm,th đoạn” đó, nó có đóng góp rất quan trọng vào phong trào giải phóng dântộc ở nớc ta đầu thế kỷ XX

Năm 1905, Phan Bội Châu cùng cộng sự tiến hành Đông Du sang cầu việnNhật Bản đánh Pháp để giải phóng dân tộc, phong trào Đông Du ra đời tronghoàn cảnh đó Trong cách hiểu theo lối mòn truyền thống, Đông Du chỉ là “đuổi

hổ cửa trớc, rớc beo cửa sau” Trên thực tế Đông Du đúng nghĩa của nó, đúng vớitầm vóc Phan Bội Châu là một phong trào khai sáng, một lối đi đúng hớng, đi vềmiền văn minh Bởi lẽ đó nghiên cứu con đờng Đông Du và phong trào Đông Du

mà, từ nội dung đến phơng pháp, đến nay vẫn còn nhiều giá trị thực tiễn đối vớicông cuộc đổi mới đất nớc, hiện đại hoá xã hội Việt Nam và hiện đại hoá con ng-

ời Việt Nam

Về phong trào Đông Du, lâu nay ngời ta thờng nhìn nhận nó với một kết cụckhông mấy trôi chảy; Rằng chính quyền Nhật đã gây khó dễ và đi đến đóng cửa

các trờng học rồi trục xuất những ngời Đông Du về nớc, không đảm bảo an toàncho các nhà lãnh đạo Duy Tân Hội đang sống ở Nhật Bản,… để hạ thấp ảnh h để hạ thấp ảnh hởngcủa phong trào Đông Du trong tiến trình lịch sử dân tộc nửa đầu thế kỷ XX, thậmchí có nhận xét rằng Phan Bội Châu và cộng sự của ông thiếu nhãn quan chính trị,ngộ nhận bản chất của chủ nghĩa đế quốc Nhật, rằng Pháp hay Nhật có gì khácnhau, chúng đều muốn thống trị, nô dịch các dân tộc lạc hậu… để hạ thấp ảnh h Chính vì không

đặt phong trào Đông Du vào bối cảnh lúc bấy giờ nên có nhiều ngời đã đồng nhất

sự không thành công của phong trào này thành thất bại của nó và nêu lên thànhbài học thất bại mang tính khuyến cáo lịch sử Từ đây, ngời ta cho rằng phongtrào Đông Du với kết cục của nó cho thấy một bớc lùi của Phan Bội Châu trongcuộc đời hoạt động của ông Chúng ta không thể phủ nhận sự không thành côngcủa phong trào Đông Du, nhng chúng ta cũng không thể phủ nhận những đónggóp của nó đối với phong trào giải phóng dân tộc ở nớc ta đầu thế kỷ XX cũng

nh vai trò rất xứng đáng của Phan Bội Châu trong lịch sử dân tộc qua phong tràonày

Nghiên cứu, tìm hiểu về phong trào Đông Du, về những hoạt động của PhanBội Châu trong giai đoạn này (1905 - 1908), góp phần làm sáng tỏ tầm vóc củamột nhân vật lịch sử vĩ đại - tầm vóc của Phan Bội Châu Hình ảnh Phan Bội Châu

- một biểu tợng ý chí bằng thép của con ngời Việt Nam trong buổi giao thời đitìm con đờng giải phóng dân tộc Một hớng đi về phơng Đông - một khát vọnggiải phóng trong ý tởng tiên tiến vùng miền Phơng Đông đầu thế kỷ XX, ánhsáng của t sản bắt đầu lan toả, hào quang của nó đang phát huy tác dụng, thiêucháy đêm trờng Trung Cổ, huỷ diệt nền tảng Quân chủ chuyên chế lạc hậu Sức

ảnh hởng của Nhật Bản lan toả trên khắp thế giới, mà trớc hết là các nớc ở Châu

á Vì vậy chúng ta phải xem xét lại luận điểm “đuổi hổ cửa trớc, rứơc beo cửasau” trong con đờng Đông Du của Phan Bội Châu

Với ý nghĩa khoa học và thực tiễn nêu trên, chúng tôi chọn đề tài “Phan BộiChâu và phong trào Đông Du (1905 – 1908)” để nghiên cứu

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề.

Hơn nửa thế kỷ nay, Phan Bội Châu và cuộc đời hoạt động của ông đợcnhiều nhà khoa học trong và ngoài nớc quan tâm nghiên cứu Trong số đó cónhiều công trình, tác phẩm nghiên cứu về Phong trào Đông Du, là một nguồn t

liệu rất quan trọng giúp chúng tôi tiếp cận vấn đề Có thể kể đến một số nguồn tliệu quan trọng sau:

2.1 Các tác giả trong nớc.

PGS Chơng Thâu, ngời đã gần trọn đời mình cho việc nghiên cứu Phan BộiChâu, ông su tầm và cho in Phan Bội Châu toàn tập - gồm 10 tập về thân thế và sựnghiệp của Phan Bội Châu

GS Trần Văn Giàu với tác phẩm: “ Sự phát triển của hệ t tởng ở Việt Nam từthế kỷ XIX đến cách mạng tháng Tám”, tập 2, đã phân tích khá rõ xu hớng bạo

động của Phan Bội Châu trong sự đối sánh với xu hớng dân chủ của Phan ChâuTrinh và các nhà cách mạng đơng thời

PGS TS Nguyễn Trọng Văn với tác phẩm: “Các khuynh hớng chính trịtrong phong trào giải phóng dân tộc ở Việt Nam 30 năm đầu thế kỷ XX” đã cungcấp cho chúng ta những nét cơ bản nhất về các khuynh hớng hoạt động cáchmạng của Phan Bội Châu

Tại miền Nam trớc ngày giải phóng 30 – 4 - 1975, ông Nguyễn Quang Tôtrong cuốn “Sào Nam - Phan Bội Châu” Sài Gòn xuất bản 1974 có viết: “Nếu nóirằng cách mạng giải phóng dân tộc là đánh đổ ngoại bang để tranh thủ độc lậpdân tộc, thì chính Phan là một nhà cách mạng triệt để và tích cực nhất, tích cực

đến suốt đời, vì Phan cha ngừng hay ra ngoài mục đích tối thiểu đó, Phan tỏ ra làmột nhà cách mạng toàn diện, đã chuyển biến rất tức thời đờng lối đấu tranh từbạo động đến chính trị và văn hoá”

Đặc biệt, trong năm 2005 trong cả nớc đã liên tiếp diễn ra 4 cuộc hội thảokhoa học “kỷ niệm tròn 100 năm phong trào Đông Du” (1905 - 2005) ở Hà Nội,Nghệ An, Huế và Cần Thơ Trong các hội thảo này đã có nhiều bài viết về phongtrào Đông Du với cách tiếp cận mới, đợc tập hợp trong cuốn sách “Phong trào

Đông Du và Phan Bội Châu”, NXB Nghệ An, 2005

Trong tháng 12 - 2007, tại Nghệ An, quê hơng của Phan Bội Châu cũng đã tổchức hội thảo khoa học kỷ niệm tròn 140 năm ngày sinh nhà chí sĩ yêu nớc

2.2 Các tác giả nớc ngoài.

Nhiều nhà khoa học nớc ngoài rất quan tâm nghiên cứu Phan Bội Châu vàphong trào Đông Du, đặc biệt là các nhà nghiên cứu ngời Nhật Bản.

Tác giả Shiraishi Masaya (Nhật Bản) trong tác phẩm “Phong trào dân tộcViệt Nam, quan hệ của nó với Nhật Bản và Châu á- t tởng của Phan Bội Châu vềcách mạng và thế giới” (2 tập) viết: “ Phan Bội Châu không những là ngời có suynghĩ về hiện trạng và tơng lai của Việt Nam với tầm nhìn quốc tế, mà còn là mộtnhà cách mạng Việt Nam đầu tiên theo đuổi hết sức thực tế mối quan hệ tiếp cậngiữa phong trào dân tộc Việt Nam với thế giới bên ngoài

Vị trí Phan Bội Châu thế nào trong lịch sử Việt Nam từ những năm đầuthế kỷ XX?

Trên nhiều phơng diện, Phan Bội Châu là ngời khởi nguyên của phong tràodân tộc cận hiện đại Việt Nam ở giai đoạn trớc Nhằm mục tiêu chống thực dânPháp xâm lợc Phan Bội Châu đã kế thừa nhiều bài học từ thời Cần Vơng cuối thế

kỷ XIX ”

Tác giả Furuta Môtô (Nhật Bản) trích trong “Việt Nam trong lịch sử thếgiới” - NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1998 đã viết: “ Phan Bội Châu là mộtngời Việt Nam có quan hệ mật thiết với Nhật Bản, là ngời đề xớng phong tràonhằm đa các thanh niên sang du học ở Nhật Bản trong thời kỳ sau chiến tranhNhật - Nga Một mục tiêu ban đầu của Phan Bội Châu năm 1905 là xin viện trợ vũkhí của Nhật Bản, nhng điều mà cụ Phan đã tìm đợc ở nớc Nhật là quan niệm xuấtphát từ yêu cầu viện trợ cho những ngời bạn “đồng chủng, đồng văn ”

Ngoài ra còn một số tác giả nghiên cứu Phan Bội Châu với những tác phẩmtiêu biểu: Tiến sĩ Unselt (ngời Đức) với luận án “Việt Nam - những t tởng yêu nớc

và Macxit trong mấy tác phẩm cuối đời của Phan Bội Châu”; Tác giả BoudarelGorges (ngời Pháp) với luận án “Phan Bội Châu và xã hội Việt Nam thời đại

ông ”

3 Giới hạn đề tài và phơng pháp nghiên cứu.

3.1 Giới hạn đề tài.

Đề tài tập trung vào nghiên cứu phong trào Đông Du (1905 - 1908) trên cácmặt: cơ sở hình thành, nội dung của phong trào, và qua đó thấy đợc những đónggóp của phong trào đối với cách mạng Việt Nam nói chung, với phong trào giảiphóng dân tộc ở Việt Nam đầu thế kỷ XX nói riêng Căn cứ vào mục đích vànhiệm vụ mà phạm vi đề tài tơng đối mở rộng, trớc và sau thời kỳ 1905 - 1908,lấy hệ quy chiếu là giai đoạn hình thành và phát triển của phong trào Đông Du(1905 – 1908).

4 Đóng góp của đề tài

Soi vào những yêu cầu của đề tài,đề tài cố gắng làm rõ những đóng góp củaphong trào Đông Du cũng nh vai trò của Phan Bội Châu thông qua phong trào nàytrên phơng diện lý luận và thực tiễn

Về mặt lý luận: Nghiên cứu về phong trào Đông Du cũng chính là nghiêncứu về một quãng đờng hoạt động của Phan Bội Châu trên đất Nhật Bản Từ đómột mặt chúng ta thấy đợc tính tiên phong trong t tởng của Phan Bội Châu ,mặtkhác đặt phong trào Đông Du trong bối cảnh “vợt thời đại” lúc bấy giờ để đánh

giá đúng về đóng góp của nó đối với phong trào giải phóng dân tộc ở nớc ta đầuthế kỷ XX.

Về mặt thực tiễn: Thông qua phong trào Đông Du với cách tiếp cận thực sựkhách quan, chúng ta thấy rất rõ tính tiên phong trong t tởng của Phan Bội Châutrong thời đại hiện nay Trớc hết phải khẳng định rằng Phan Bội Châu là ngời đặtnền móng cho quan hệ Việt Nam - Nhật Bản mà hiện nay chúng ta đang tiếp nối.Mặt khác, phong trào Đông Du với những đóng góp của nó đã để lại cho hôm naybài học mà cách đây hơn 100 năm Phan Bội Châu đã đúc rút,đó là kinh nghiệm vềvấn đề nâng cao dân trí,vấn đề phát huy nội lực, đó là yếu tố quyết định trớc tiênthắng lợi của mọi cuộc cách mạng, Soi vào công cuộc xây dựng và bảo vệ TổQuốc hiện nay, những t tởng đó của Phan Bội Châu còn nguyên giá trị thực tiễn

5 Bố cục đề tài.

Ngoài phần mở đầu, kết luận tài liệu tham khảo và phần phụ lục, nội dung đềtài gồm 3 chơng:

Chơng I Hoàn cảnh lịch sử của phong trào Đông Du

Chơng II Phong trào Đông Du (1905_1908) – kết quả của sự chuyển biến

từ chủ trơng cầu viện sang cầu học

Chơng III Một vài đánh giá về phong trào Đông Du

B Nội dung.

Chơng I Hoàn cảnh lịch sử của phong trào Đông Du.

1.1 Khái quát về tiểu sử Phan Bội Châu (1867_1940).

Phan Bội Châu còn có tên là Phan Văn San, tự là Sào Nam sinh ngày mồng 1tháng 12 năm Đinh Mão (26.12.1867) trong một gia đình nhà Nho nghèo yêu n-

ớc, có truyền thống hiếu học Trong cuốn niên biểu, Phan Bội Châu viết “PhanVăn Phổ tiên sinh là cha tôi, và Nguyễn Thị Nhàn nữ sĩ là mẹ tôi Hai ngời sinhtôi vào năm Đinh Mão 1867, tháng chạp tại làng Sa Nam xã Đông Liệt (nay là xãNam Diên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An) Làng đó ở dới chân núi Hùng trênsông Lam nguyên mẫu quán tôi

Nhà tôi đời đời theo nghiệp đọc sách, cho nên chỉ là một nhà thanh hàn Từngày ông tôi mất, nhà càng suy lạc may cha tôi là một ngời thông Nho, ruộngngiên cày bút sinh nhai cũng vừa đủ xong Lúc cha tôi ba mơi tuổi mới cới mẹ tôi

về, đến năm ba mơi sáu tuổi với sinh ra tôi Chính giữa năm sinh ra tôi là nớc ta bịmất Nam Kì đã 5 năm rồi (1862 - 1867) Một tiếng khóc oe oe nh hình đã cảnhcáo cho rằng: “Mầy đã sắp làm ngời vong quốc rồi đó” [7,48] Từ nhỏ đã đợcnuôi dỡng trong cái nôi của nền học vấn đợc đọc chữ thánh hiền qua những bàidạy đầu đời của ngời cha, lớn lên trong lời ru ngọt ngào của ngời mẹ Tuổi ấu thơPhan Bội Châu đợc coi là “Cậu bé thần đồng xứ nghệ” Ông hiểu rõ nỗi nhục mấtnớc và nung nấu ý chí cứu nớc Năm 1883 thực dân Pháp kéo quân ra Bắc Kì lầnthứ hai thực hiện dã tâm chiếm trọn Việt Nam ở tuổi 17, Phan Bội Châu là mộtthanh niên tràn đầy dũng khí, ông muốn bỏ nhà ra đi hởng ứng nghĩa Đảng BắcKì nổi dậy đánh giặc Phan Bội Châu thức suốt đêm thắp đèn thả một bài hịchgián lên trên một cây lớn bên đờng quan để cổ động quần chúng nổi dậy giết giặc.Ngời qua kẻ lại, ngời đọc kẻ không, bài văn treo lên ít ngày bị sơng gió dập vùi

mà không có tạo ra đợc ảnh hởng lớn trong quần chúng Phan Bội Châu mới nhận

ra rằng khi cha có đủ tài năng thì cha làm đợc việc lớn; khi cha có danh vọng gìthì kêu gọi cha ai nghe Một nhận thức giản đơn mà sâu sắc, cũng thúc giục ôngtiếp tục hành sự

Năm 1885, Pháp kéo quân vào thành Nghệ An Lần này chính Phan BộiChâu và các bạn cùng chí hớng đã mục kích kẻ thù bằng xơng bằng thịt ý chícăm thù quân cớp nớc trào dâng, Phan Bội Châu cùng vời Trần Văn Lơng huy

động đợc hơn 60 ngời thành lập một đội quân thí sinh gọi là sĩ tử Cần vơng Độichuẩn bị bạo động nhng không thành

Trong vòng 2 năm 1883 – 1885 những hành động cách mạng của Phan BộiChâu và bằng hữu đã diễn ra liên tục nhng không mang lại kết quả Một lần nữatrên bớc đờng cánh mạng, Phan Bội Châu nhận thấy rằng muốn làm ngời anhhùng cần phải tu dỡng, muốn mu toan đại sự cần phải sặp đặt mu chớc, chứ khôngphải đặt đâu làm đó mà đợc.

Trong khoảng thời gian Phan Bội Châu sống ở quê nhà, tuổi trẻ đầy nhiệthuyết lúc nào cũng tràn đầy khí phách muốn xông ra trận giết giặc, âu cũng là lẽthờng tình của tuổi trẻ yêu nớc Cứ mỗi lần hành động không thành công PhanBội Châu tự rút ra cho mình những nhận thức mới: cha đủ tài năng cha làm đợcviệc lớn, cha có danh vọng gì kêu gọi cha ai nghe, muốn làm ngời anh hùng cầnphải tu dỡng, muốn mu toan đại sự cần phải sắp đặt mu chớc… để hạ thấp ảnh h Đó là những t duychính trị đầu đời, mộc mạc mà đúng đắn, đơn giản mà thâm thuý của nhà chí sĩPhan Bội Châu

Phan Bội Châu sinh ra khi Nam Kì đã rơi vào tay thực dân Pháp Phan BộiChâu qua đời đất nớc cha giành đợc độc lập (1867 - 1940) Phan Bội Châu phảimang danh nhục là một ngời dân vong nô, trong thời buổi loạn lạc, đất nớc rơivào tay thực dân Pháp, nỗi đau canh cánh sôi sục trong lòng Phan Bội Châu thổ

lộ tâm sự trong niên biểu: “Nhà tôi từ đời cao tổ trở xuống bồn đời thảy là conmột (độc đinh) Cha tôi đã ngiệt tử thừa gia, tôi cũng cô đơn không anh em chiráo Cha già lại bệnh và nghèo, chỉ dựa vào con làm tính mệnh Tôi lại trời chosẵn tính hiếu, vậy nên những việc hiềm nghĩ có liên luỵ đến cha tôi, tôi nhất thiết

xa tránh ráo” [7,55]

Sau khi thân phụ qua đời, Phan Bội Châu mới toàn tâm, toàn ý lo nghĩ việc

n-ớc và ra đi tìm đờng giải phóng dân tộc đây cũng chính là lý do để cắt nghĩa tạisao Phan Bội Châu gần 40 tuổi mới thực sự bớc vào cuộc đời hoạt động cáchmạng Một việc không đợc nhắc đến trong hồi kí của Phan Bội Châu nhng theotruyện kí của Tôn Quang Phiệt thì khi xuất dơng, nghĩ đến việc xuất cảnh bí mật

bị nhà đơng cục phát hiện, để khỏi liên luỵ đến vợ con còn ở trong nớc, ông đã “

ly hôn ” với hai bà vợ [40,27]

Tuổi thơ đã là một cậu bé thần đồng, đọc đâu biết đấy Phan Bội Châu sinh

ra trong hoàn cảnh gia đình bốn đời độc đinh, chữ Hiếu mang tính gi truyền đãgiữ chân ông trong những thập kỉ đầu đời Xấp xỉ tuổi 40 Phan Bội Châu với có

điều kiện lên đờng làm cách mạng Dấn thân vào con đờng cách mạng sau khi đã

tu chỉnh mồ mả tổ tiên, gửi con ly dị vợ trong niềm thơng cảm, bởi ông biết có trở

về quê cũng gông cổ xiềng tay Có ai đó trộm nghĩ rằng Phan Bội Châu tiên lợng

đợc cái tơng lai mờ mịt của mình trớc khi ra đi Nghĩ vậy là một sai lầm, ông hiếndâng trí tuệ và cả thân xác của mình cho sự nghiệp cứu dân cứu nớc, băng băngtiến lên phía trớc không ngần ngại điều chi Thật là một vĩ nhân nhiều đời hiếmthấy!

1.2 Hoàn cảnh lịch sử của phong trào Đông Du (1905-1908)

1.2.1 Lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX và yêu cầu lịch sử mới.

Nửa sau của thế kỷ XIX trên đất nớc Việt Nam diễn ra cuộc hỗn chiến giữacác thế lực bản địa chống lại thực dân Pháp xâm lợc Một cuộc chiến không cânsức, khi mà kẻ cầm đầu chính trị nớc ta không dựng đợc ngọn cờ quy tụ sức mạnhcủa nhân dân; khi mà hiện tại kẻ thù có trình độ phát triển xã hội cao hơn ViệtNam một phơng thức sản xuất Một loại kẻ thù hoàn toàn mới lạ, cuộc chiến trởnên ác liệt và khó khăn gấp bội phần Dù là cuộc hỗn chiến, nhng sức mạnh tiềm

ẩn của nó đều bắt nguồn từ nhân dân Việt Nam và sự nghiệp ấy của chính họ đã

đa lịch sử dân tộc bớc vào thời cận đại

Phát huy truyền thống dân tộc trong sự nghiệp chống áp bức và cờng quyền,triều đình Nguyễn tiến hành cuộc kháng chiến chống quân xâm lợc Pháp Đằmmình nhiều năm trong t tởng bảo thủ, không chịu canh tân đổi mới, luôn bằnglòng với chính mình, xã hội Việt nam quay tròn trong làn sóng văn minh nôngnghiệp… để hạ thấp ảnh h Với những chính sách ấy, t tởng ấy, nhà Nguyễn đã làm cho sức đềkháng của dân tộc bị suy kiệt Cuộc kháng chiến của triều đình nhanh chóng đi từthất bại này đến thất bại khác, cuối cùng chấp nhận đầu hàng Hai hiệp ớcHácMăng 1883 và Patơnốt 1884 là một minh chứng lịch sử kết thúc quá trìnhnhân nhợng đi đến đầu hàng của triều đình nhà Nguyễn Việt Nam từ một nớcphong kiến độc lập trở thành một nớc thuộc địa nửa phong kiến Xã hội Việt Namdới ách cai trị của thực dân Pháp chịu nhiều chiều tác động

Thứ nhất, gần 40 năm tiến hành chiến tranh, thực dân Pháp mới bình định

đuợc các phong trào võ trang chống đối của nhân đân ta Ngay sau đó chúng mở

một chơng trình khai thác thuộc địa quy mô trên toàn cõi Đông Dơng vào năm

1897 Mục tiêu của bất kể một kẻ xâm lợc nào cũng vậy là vơ vét và đồng hoá

-đồng hoá để vơ vét Khai thác thuộc địa của thực dân Pháp ở Đông Dơng cũngkhông nằm ngoài quy luật đó Chơng trình khai thác thuộc địa của thực dân Pháp

đã tác động sâu sắc đến xã hội Việt Nam Hậu quả của chính sách vơ vét và đồnghoá, chúng đã cớp đi của đất nớc ta những sản vật quý báu, làm suy kiệt trí tuệ vàsúc lực của nhiều thế hệ con ngời Việt Nam Trên bình diện khách quan mà xétchính sách khai thác thuộc địa của thực dân Pháp có mặt trái của nó Khi sử dụngphơng tiện của nền văn minh công nghiệp làm nảy sinh những nhân tố tích cực t-

ơng cận của nền văn minh ấy Tính hai mặt của vấn đề buộc kẻ thù phải chấpnhận, mặc dù đó là sự chấp nhận bất đắc dĩ

Thứ 2, cùng với tác động của chơng trình khai thác thuộc địa lần thứ nhấtcủa thực dân Pháp, phong trào “Châu á thức tỉnh” mà trung tâm là Trung Quốc

và Nhật bản đợc truyền vào Việt nam nh một luồng gió mới Những gì mà trớc

đây đợc ngỡng mộ, là khuôn phép của một xã hội đã trở thành đối tợng công kíchcủa t tởng mới Châu á thức tỉnh nh một cơn gió lạ đã cuốn hút suy nghĩ của các

sĩ phu Việt Nam cuối thế ki XIX đầu thế kỉ XX Họ bừng tỉnh dậy trong nỗi đaumất nớc, hăng hái trên con đờng cứu nớc mới

ở trong nớc, khi khởi nghĩa Hơng Khê (1886 - 1896) của Phan Đình Phùngthất bại cũng chính là thời điểm chấm dứt con đờng cứu nớc theo lập trờng phongkiến Lịch sử Việt Nam rơi vào tình trạng khủng hoảng đờng lối cứu nớc Làm thếnào để cứu nớc? Trong hoàn cảnh thực tế của đất nớc lúc bấy giờ,giai cấp côngnhân còn non trẻ,giai cấp t sản cha ra đời,nhiệm vụ của lịch sử đặt vào tay tầnglớp sĩ phu yêu nớc

Nhật Bản là một đất nớc cờng thịnh, thành quả của những năm tháng DuyTân vào nửa sau thế kỉ XIX Từ một nớc phong kiến trì trệ lạc hậu, cũng phảigánh chịu nhiều tổn thất qua một số điều ớc với các nớc thực dân phơng tây, NhậtBản đã tạo đợc một cách đi riêng, một con đờng riêng đa cả dân tộc thoát hiểm v-

ơn đến tự lập tự cờng Các sĩ phu Việt Nam đến xứ sở này qua “Phong trào Châu

á thức tỉnh” Trong hoàn cảnh đó Phan Bội Châu quyết định chọn con đờng cầuviện Nhật Bản Điều mà Phan Bội Châu hiểu đợc một cách chắc chắn là Nhật Bảnmột đất nớc văn minh Phan Bội Châu đã phát hiện ra nền văn minh đó vừa đi đ -ờng vừa tìm hiểu thêm để tiếp tục khẳng định phơng thức cứu nớc mới

1.2.2 Con đờng đến với Nhật Bản của Phan Bội Châu.

Không phải đến đầu thế kỷ XX khi mà trào lu t tởng dân chủ t sản tràn vàoViệt Nam Phan Bội Châu mới biết đến nớc Nhật mà ngay từ khi còn đi học ông

đã đợc biết đến văn minh Nhật Bản qua báo chí, các tác phẩm văn chơng,… để hạ thấp ảnh h DuyTân Minh Trị đã tác động toàn diện tới xã hội Nhật Bản, nó làm cho nền thi cacủa Nhật Bản có dịp trổ hoa Chính thông qua những tác phẩm đó mà sĩ phu ViệtNam sớm đợc biết về Nhật Bản với những thành tựu sau cải cách Minh Trị Đặcbiệt là cuốn “Nhật Bản Duy tân liệt gia khẳng khái thi” Cuốn sách ghi thơ ca,phú của 27 chí sĩ Nhật Bản, hô hào quốc dân đoàn kết, tham gia việc nớc, trong

đó có cả bài thơ của phụ nữ Nhật gửi phụ nữ Trung Quốc nói phụ nữ cũng phảitham gia việc nớc Nhất là những vần thơ của ông Tây Long Hng Thịnh đã đợcnhiều sĩ phu Việt Nam xúc cảm tụng ca trong thời cận đại Trong “Công dụng vàgiá trị văn chơng”, Phan Bội Châu viết: “Tôi thờng xem sách Nhật Bản, thấy ngờianh hùng xa trong nớc họ có tiếng nhất là ông Tây Long Hng Thịnh, ông ba lần bị

đày ra biển, hai lần phản kháng với triều đình Chỉ là một nhà quân nhân,khôngphải văn sĩ, nhng lần ông giả vờ say rợu có viết một bài thơ, đến nay ngời NhậtBản còn truyền tụng:

“Đại thanh hô tửu toạ cao lâuHào khí dục thôn ngũ đại châuNhất phiến đan thanh tam xích kiếmHuy quyền tiên thí nịnh nhân đầu”

(Trên lầu thét to gọi:rợu đâu?

Hào khí mong nuốt cả năm châuMột tấm lòng son ba thớc kiếmMúa lên gian nịnh phải chặt đầu)

Cái “hào khí dục thôn ngũ đại châu” ấy của Nhật trong thời thực dân PhơngTây đang làm ma làm gió, chia sẻ, nuốt từng phần của Châu á đã đem lại nhuệ

khí, kích thích thêm t tởng hớng về Nhật học tập của các sĩ phu Việt Nam, một

n-ớc đang bị thực dân Pháp nuốt

Mặc dù tầng lớp sĩ phu Việt Nam đã sớm tiếp xúc với văn minh Phơng Đông,

đã có ý tởng Đông Du nhng chỉ Phan Bội Châu với tầm nhận thức và ý chí quyếttâm sắt đá mới biến đợc ý tởng đó thành hiện thực Nh lời ông Bá Nguyên VănThái Lang (trong buổi tiếp xúc giữa Phan Bội Châu với Đại Ôi bá tớc và KhuyểnDỡng Nghị tử tớc theo sự giới thiệu của Lơng Khải Siêu): “Ngời Việt Nam đến

đất Phù Tang này mà tiếp xúc với sĩ phu nớc tôi, thực ông là ngời thứ nhất” Bởitrớc Phan Bội Châu đã có nhiều sĩ phu nh Phùng Khắc Khoan, Lê Quý Đôn,… để hạ thấp ảnh hNhng mới chỉ tiếp xúc với một bộ phận trí thức Nhật (hạn hẹp ở ngời Lu Cầu)trên đất Trung Quốc chứ không phải trên đất Nhật Có những ngời trực tiếp đếnNhật lại chỉ tiếp xúc với dân thờng Tất cả đều là sự ngẫu nhiên dẫn đến Còn vớiPhan Bội Châu, nối tiếp bớc đi về Đông của tiền nhân, mở rộng hơn là cả một quátrình tất yếu, một chủ trơng quy mô,có ý thức trong thời đại mới với những đòihỏi của dân tộc Đánh giá về việc Phan Bội Châu chọn con đờng Đông Du sangcầu viện Nhật Bản, tác giả Hoàng Văn Lân trong bài “Một số vấn đề về con đờng

Đông Du của Phan Bội Châu” có viết “Rõ ràng là, trong tâm thức sâu thẳm củaPhan Bội Châu, khu vực láng giềng tự nhiên của Việt Nam là cả vùng á Đôngcho dù chế độ thuộc địa của Pháp đã tách một cách phi tự nhiên Việt Nam ra khỏikhu vực đó Và nh vậy, có thể thấy, phơng án cứu nớc, tung hoành trong bốn biểncủa Phan Bội Châu ngay từ đầu đã có định hớng là phơng Đông, hớng đi về cácquốc gia Đông á (bao gồm Đông Bắc á và Đông Nam á), đi từ Lữ Thuận, quaTrung Quốc, Nhật Bản, xuống tới Nam Dơng (Inđonexia), vòng qua Thái Lan,chứ không phải hớng đi về phía Tây Chế độ thuộc địa Pháp đã tách Việt Nam rakhỏi khu vực tự nhiên Đông á, nhng trong phơng án cứu nớc của mình, Phan BộiChâu vẫn cứ đặt Việt Nam vào khu vực tự nhiên Đông á của Việt Nam này,điều

mà mãi tới tháng 7 - 1995 chúng ta mới thực hiện đợc khi chúng ta chính thức trởthành thành viên thứ 7 của khối Đông Nam á”

Khi vào Huế ứng thi gặp Nguyễn Thợng Hiền, Phan Bội Châu đã đợc tiếpcận với một số tác phẩm của Tân th,trong đó có cuốn “Tam thập niên duy tân”của Nhật Bản Tác phẩm này đã miêu tả con đờng duy tân đổi mới của Nhật Bản

và chính nhờ công cuộc duy tân thành công Nhật Bản đã trở thành một cờngquốc Trong cuộc chiến tranh Nga – Nhật (1904-1905), Nhật Bản đã chiếm u thế

và sắp giành thắng lợi, Phan Bội Châu và cộng sự rất tin tởng vào thế mạnh củaNhật Bản Đồng thời, Phan Bội Châu còn cho rằng Nhật Bản với Việt Nam là

“đồng văn, đồng chủng, đồng châu” Việc cầu viện Nhật phải chăng Phan BộiChâu và Duy Tân Hội vẫn cha thoát khỏi t tởng quân chủ về việc nớc lớn giúp nớcnhỏ là vì nghĩa chứ không phải vì lợi? Họ tin rằng nếu Nhật Bản mạnh lên thìmuốn làm chủ Châu á, Nhật Bản phải khai chiến với các liệt cờng Châu Âu, cácnớc đồng văn đồng chủng sẽ đợc hởng lợi? Việc Phan Bội Châu và Duy tân hộiquyết định chọn Nhật để cầu viện là một sự thật lịch sử Hành động này của PhanBội Châu và cộng sự có cơ sở khoa học của nó Nhìn vào thực tế Hội khẳng định

ở xứ á Đông này, Nhật Bản là quốc gia hùng mạnh nhất có thể đủ sức giúp chúng

ta lực lợng để đánh Pháp Về nhận thức, rất có thể Phan Bội Châu không tin vàophong kiến trong nớc nhng cũng không hoàn toàn phủ nhận vai trò của phongkiến ngoại quốc ở thời điểm lịch sử năm 1905, Nhật Bản chuẩn bị kết thúc chiếntranh Nga - Nhật với một kết quả thắng lợi hoàn toàn làm cho Phan Bội Châu vàDuy Tân Hội thêm phần tin tởng vào nguyện vọng của mình

Năm 1905, Phan Bội Châu đã sang Nhật Bản thực hiện nhiệm vụ của DuyTân Hội là cầu viện Sự chuyển hớng từ chủ trơng cầu viện sang chủ trơng cầuhọc đã cho ra đời phong trào Đông Du

Chơng 2 Phong trào Đông Du (1905 - 1908) - kết quả của sự chuyển ớng từ cầu viện sang cầu học.

h-2.1 Những cơ sở trực tiếp cho sự ra đời của phong trào Đông Du.

2.1.1 Sự thành lập của Duy Tân Hội (1904-1908)

Sau một thời gian hành trình từ Nam ra Bắc để tìm đồng chí,tháng 12 -1904,Phan Bội Châu đến Nam Thịnh sơn trang lần thứ hai cùng với Đặng Thái Thân(ngời cùng quê với Phan Bội Châu) gặp Tiểu La Nguyễn Thành và quyết định họpkín Cuộc họp này có trên dới khoảng 20 ngời cùng chí hớng và đợc coi nh hộinghị lần thứ Nhất thành lập Duy Tân Hội Tại cuộc họp quan trọng này, cơng lĩnh

và mục tiêu hành động của Duy Tân Hội đợc xác định: “Đánh đuổi giặc Pháp,khôi phục nớc Việt Nam”, đồng thời đề ra ba nhiệm vụ trớc mắt:

- Phát triển thực lực về ngời cũng nh về tài chính

- Xúc tiến việc chuẩn bị bạo động và các công việc sau khi phát đi lệnh bạo

động;

- Chuẩn bị xuất dơng cầu viện, xác định phơng châm và thủ đoạn xuất dơng

Nhiệm vụ thứ ba đợc coi là quan trọng nhất giao cho Nguyễn Thành và PhanBội Châu định liệu

Với danh xng hợp pháp là “duy tân” (đổi mới), nhng nội dung hoạt động vànhiệm vụ của Duy Tân Hội đã đợc xác định là “chuẩn bị bạo động” và “chuẩn bịxuất dơng cầu viện”, phản ánh t tởng cách mạng bạo lực, biện pháp bạo lực, con

đờng tất yếu và tất thắng, nhằm thực hiện mục tiêu đấu tranh của mình “Giữ bímật tuyệt đối với kẻ thù xâm lợc và tay sai của chúng trong hoàn cảnh lịch sử xãhội đơng thời là một thách thức, đầy cam go đối với Duy Tân Hội trong sự nghiệpcách mạng vẻ vang của mình

Về nhân sự của Duy Tân Hội cũng đợc phân định rõ ràng: trớc hết cử toạ

đồng tình tôn Cờng Để làm minh chủ; Phan Bội Châu là ngời lãnh đạo và chịutrách nhiệm chung, Tiểu La Nguyễn Thành (ngời Quảng Nam), Đặng Thái Thân(ngời Nghệ An) làm nhiệm vụ xuất phát kế hoạch tuyên truyền, vận động và tổchức các hoạt động của Hội theo các nhiệm vụ đã nêu trên

Đầu năm 1905, chơng trình kế hoạch hoạt động của Duy Tân Hội Đợc triểnkhai không chỉ ở trong nớc mà còn ở nớc ngoài

Cụ thể là Chi hội ở nhật đợc thành lập với tên Công Hiến Hội, tại Hồng Kông

và Xiêm thành lập chi nhánh của Duy Tân Hội; đồng thời chuẩn bị kế hoạch đaPhan Bội Châu vợt biển sang Nhật Bản, cùng đi có Đặng Tử Kính (Nghệ An, làchú Đặng Thái Thân), môn đệ của Phan Bội Châu làm liên lạc, Tăng Bạt Hổ (Bình

Định,tham gia phong trào Cần Vơng) là ngời hớng dẫn Phan đến Nhật Bản

Sang năm 1906, Hội nghị lần thứ 2 của Duy Tân Hội họp ở Hồng Kông,

đánh dấu sự tiến bộ của Hội trên các mặt hoạt động nói chung và quan hệ đốingoại nói riêng Từ đó lãnh đạo Duy Tân Hội không ngừng quan tâm tuyên truyềndới nhiều hình thức khác nhau, đặc biệt là qua văn thơ và những tài liệu quantrọng của Phan Bội Châu:

- Lu cầu huyết lệ tân th (1903): lấy các nhân vật quan trọng trong bộ máyquan lại triều Nguyễn làm đối tợng phản ánh, tỏ thái độ về khoa cử, thuế má, đềcập đến tầng lớp giàu có trong xã hội, ít nhiều ảnh hởng qua Tân Th của TrungQuốc thời đó.

- Hải ngoại huyết th (1906): Phần mở đầu đã chỉ ra ba tệ nạn đa Việt Namtới mất nớc: “Vua của nớc không biết có dân; tôi của nớc không biết có dân; dâncủa nớc không biết có nớc” Lẽ ra “dân là gốc của nớc”, kẻ làm “Vua phải lấy dânlàm Trời”, thì trái lại vua quên mất đi điều căn bản đó Tác phẩm đã kêu gọi tất cảmọi ngời trong cả nớc đồng lòng yêu nớc, căm thù giặc,nêu cao tinh thần “đồngtâm cứu nớc”, “vai trò quốc dân nỗ lực,đồng tâm cứu nớc”

Các tài liệu trên đều dịch từ chữ Hán ra chữ Quốc Ngữ, lu hành trong thanhniên du học, ở Nhật, Hồng Kông và gởi về nớc, tán phát trong quần chúng nhândân

Về chủ trơng xuất dơng du học của Duy Tân Hội đã gây ảnh hởng lớntrong nhân dân, không chỉ ở Trung Kỳ, Bắc Kỳ mà cả ở Nam Kỳ lục tỉnh,nơi hội

tụ nhiều nhân sĩ, trí thức ở địa phơng đồng tình ủng hộ: Nguyễn An Khơng vàNguyễn An C, thân sinh và thúc phụ của Nguyễn An Ninh (Hóc Môn, Gia Định),

Võ Công Tồn (Hội Đồng quản hạt Tân An, Long An), Nguyễn Quang Diêu (CaoLãnh, Đồng Tháp), Nguyễn Thần Hiến (Hà Tiên, Kiên Giang),… để hạ thấp ảnh h

Từ đó Duy Tân Hội hoạt động trên quy mô rộng lớn ở cả ba kỳ, không còn

bó hẹp trong hai trung tâm Quảng Nam và Nghệ An nh trớc Với cơng lĩnh vàhành động của mình, Duy Tân Hội ngày càng đi vào quần chúng nhân dân, uy tíncủa Phan Bội Châu với hoạt động đối ngoại ngày càng có ảnh hởng lớn trong dluận xã hội đơng thời

2.1.2 Những cuộc gặp gỡ quan trọng của Phan Bội Châu trên đất Nhật.

Năm 1905, Phan Bội Châu sang Nhật Bản để thực hiện nhiệm vụ thứ 3 củaDuy Tân Hội là cầu viện Nhật Bản đánh Pháp Tuy nhiên sau một thời gian tìmhiểu thực tế và đặc biệt là sau những cuộc tiếp kiến với Lơng Khải Siêu, với cácchính khách Nhật Bản, Phan Bội Châu đã thay đổi nhận thức về vấn đề cầu viện

Từ nhận thức về việc nâng cao “dân trí, dân khí” Phan Bội Châu quyết định về

n-ớc và bắt đầu quá trình đa thanh niên sang Nhật học tập Trong sự chuyển hớngcủa Phan Bội Châu từ chủ trơng cầu viện sang chủ trơng cầu học, những cuộc gặp

gỡ và trao đổi của ông trên đất nớc Nhật có tác động rất lớn, trong đó có nhữngcuộc tiếp kiến quan trọng sau:

2.1.2.1 Hội kiến Phan Bội Châu với Lơng Khải Siêu.

Ngày 02 – 01 - 1905, Phan Bội Châu và cộng sự lên đờng sang Nhật Bản.Trung tuần tháng 4 năm đó, họ đặt chân lên mảnh đất Phù Tang Đến Yokohama(Hoành Tân), ngời đầu tiên Phan Bội Châu tìm gặp là Lơng Khải Siêu - một sĩ phucanh tân yêu nớc ngời Trung Quốc Khi còn ở trong nớc, Phan Bội Châu đã đợc

đọc một số tác phẩm của nhân vật lịch sử này nh Mậu Tuất chính biến, bản TrungQuốc hồn và mấy tập Tân Dân tùng báo Trong niên biểu, Phan Bội Châu nhớ lại

“Vừa đụng khi tự cảng đón tàu lên Thợng Hải, gặp một ngời học sinh lu học ở

n-ớc Mỹ, tên là Chu Xuân, đi chung cùng một chiếc tàu, mới nói chỗ ở của Lơngtiên sinh với tôi, tôi mới biết Lơng tiên sinh ngày nay ở Nhật Bản, Hoành Tân,Sơn Hạ, Định Lơng quán Tôi mừng lắm, nghĩ bao giờ tới Nhật Bản, tôi khắc yếtkiến Lơng trớc”

Cuộc hội kiến bằng bút đàm kéo dài mấy tiếng đồng hồ, trong đó nội dungcủa cuộc luận đàm chủ yếu là Lơng Khải Siêu đã khuyên Phan Bội Châu ba vấn

Còn trong ngục Trung th, Lơng Khải Siêu lại nói: “Nhiệt tâm của các ông

nh thế, sức tôi có đợc tới đâu tôi giúp liền tới đó, không hề chạy chối Nhng nghĩlại sự giúp sức cho đảng cách mạng đánh đổ chính phủ, xa nay các nớc đó không

có lệ đó bao giờ Nếu có chăng nữa, chỉ là lúc hai nớc có chuyện xích mích tới

đánh nhau mà thôi Nay hai nớc Pháp Nhật cha tới cơ hội xích mích đánh nhau,

có khi nào chính phủ Nhật chịu giúp khí giới cho các ông”

Thứ hai, sự ủng hộ của Nhật Bản chỉ là về mặt ngoại giao

Lơng Khải Siêu khuyên Phan Bội Châu nên tranh thủ sự ủng hộ của NhậtBản nhng chỉ là về mặt ngoại giao Lơng khải Siêu nói: “Sự ủng hộ của Nhật Bảnnhng chỉ là về mặt ngoại giao, nhanh chóng đạt đợc sự công nhận của một cờngquốc Châu á là Nhật Bản đối với Việt Nam là một quốc gia độc lập” Lơng KhảiSiêu nói với Phan Bội Châu rằng nếu có trông chờ vào nớc Nhật cũng chỉ là biệnpháp ngoại giao, chính là sự công nhận ấy mà thôi Lơng Khải Siêu còn nhắn gửithêm “trong thời buổi hiện tại cha nên tìm kiếm sự viện trợ bằng quân sự và ngoạigiao”

Đồng thời Lơng Khải Siêu lại cho rằng hiện tại với tình hình Việt Nam nhvậy thì cha nên tìm kiếm ngay sự viện trợ về vũ khí và sự công nhận về mặt ngoạigiao Lơng nói: “khi Đức tuyên chiến với Pháp thì chính là cơ hội tốt để quý quốckhôi phục độc lập Tức là thời kỳ trớc đó vẫn còn là sớm cho sự viện trợ quân sự -ngoại giao từ các nớc khác cho việc khôi phục độc lập” Quan điểm của LơngKhải Siêu rất rõ ràng, ông luôn luôn đề cao vai trò của thực lực trong nớc

Thứ ba, chấn hng đất nớc

Phản đối phơng châm cầu viện quân sự, Lơng Khải Siêu đã gợi ý Phan BộiChâu nh sau: để thực hiện mu đồ kế hoạch khôi phục Việt Nam có ba điều cầnyếu: một là, thực lực trong nớc, cần phải bồi dỡng “dân trí”, “dân khí”, “nhântài”; hai là, viện trợ của Lỡng Quảng, nơi cung cấp quân đội,vũ khí và lơng thực;

ba là sự ủng hộ của Nhật Bản, chỉ về mặt ngoại giao, nhanh chóng đạt đợc sựcông nhận của Nhật Bản đối với một nớc Việt Nam độc lập

Sau những cuộc tiếp kiến với Lơng Khải Siêu, Phan Bội Châu bày tỏ “Tôi

đ-ợc nghe bấy nhiêu lời, trong óc tôi, trong con mắt tôi bấy giờ mới đđ-ợc tỉnh táonhiều lắm! Rất phàn nàn những t tởng trớc kia và những việc kinh dinh nh trớc,thật là hoang đờng manh lãng, không tý gì đáng khen… để hạ thấp ảnh h” Điều đó cho thấynhững lời khuyên của Lơng Khải siêu có tác động nh thế nào tới sự chuyển hớngcủa Phan từ chủ trơng cầu viện sang chủ trơng cầu học