Đề tài tiểu luận phan bội châu và phong trào đông du (1905 1908)

Về phong trào Đông Du, lâu nay ngời ta thờng nhìn nhận nó với một kết cục không mấy trôi chảy; Rằng chính quyền Nhật đã gây khó dễ và đi đến đóng cửa các trờng học rồi trục xuấtnhững ngờ

Đề tài tiểu luận: Phan Bội Chõu và phong

Chơng 1 Hoàn cảnh lịch sử của phong trào Đông Du.

1.1 Khái quát về tiểu sử Phan Bội Châu.

1.2 Hoàn cảnh lịch sử của phong trào Đông Du.

1.2.1 Lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX vàyêu cầu lịch sử mới

1.2.2 Con đờng đến với Nhật Bản của Phan Bội Châu

Chơng 2 Phong trào Đông Du (1905 - 1908) - kết quả của sự chuyển hớng từ cầu viện sang cầu học.

2.1 Những cơ sở trực tiếp cho sự ra đời của phong trào

Chơng 3 Một vài đánh giá về phong trào Đông Du.

3.1 Những nguyên nhân dẫn đến sự tan rã của phong trào

1 Lý do chọn đề tài.

Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, phong trào giải phóng dântộc ở nớc ta rơi vào khủng hoảng về đờng lối, ngọn cờ phongkiến đã sụp đổ sau sự thất bại của phong trào Cần Vơng (1885

- 1896) Yêu cầu lịch sử đặt ra lúc này là phải tìm một con ờng cứu nớc mới Ngay lúc đó một luồng gió t tởng mới trên thếgiới tràn vào Việt Nam, đó là trào lu t tởng dân chủ t sản.Tronghoàn cảnh lịch sử lúc bấy giờ chỉ có tầng lớp sĩ phu yêu nớc mới

đ-có đủ điều kiện tiếp nhận ảnh hởng của trào lu đó, tổ chức

và lãnh đạo cách mạng Việt Nam đi theo con đờng cách mạngdân chủ t sản Phan Bội Châu là đại biểu xuất sắc nhất trongphong trào đấu tranh giải phóng dân tộc ở nớc ta cuối thế kỷXIX đầu thế kỷ XX

Khuynh hớng đấu tranh mà Phan Bội Châu suốt đời theo

đuổi là khuynh hớng bạo động, t tởng kiên định xu hớng bạo

động của ông xuất phát từ nhiều nguyên nhân.Tuy nhiên chủ

tr-ơng của Phan Bội Châu là “cốt nhằm mục đích,giành thắng lợitrong phút cuối cùng,dù có phải thay đổi thủ đoạn,phơng châmcũng không ngần ngại”,mục đích cuối cùng đó là “Đánh đuổithực dân Pháp,giành độc lập dân tộc” và “phơng châm,thủ

đoạn” chính là những sách lợc đợc sử dụng để phục vụ cho mục

đích cuối cùng Phong trào Đông Du là một trong những “phơngchâm,th đoạn” đó

Năm 1905, Phan Bội Châu cùng cộng sự tiến hành Đông Dusang cầu viện Nhật Bản đánh Pháp để giải phóng dân tộc,

phong trào Đông Du ra đời trong hoàn cảnh đó Trong cách hiểutheo lối mòn truyền thống, Đông Du chỉ là “đuổi hổ cửa trớc, r-

ớc beo cửa sau” Trên thực tế Đông Du đúng nghĩa của nó, đúngvới tầm vóc Phan Bội Châu là một phong trào khai sáng, một lối

đi đúng hớng, đi về miền văn minh Bởi lẽ đó nghiên cứu con

đờng Đông Du và phong trào Đông Du mà, từ nội dung đến

ph-ơng pháp, đến nay vẫn còn nhiều giá trị thực tiễn đối với côngcuộc đổi mới đất nớc, hiện đại hoá xã hội Việt Nam và hiện đạihoá con ngời Việt Nam

Về phong trào Đông Du, lâu nay ngời ta thờng nhìn nhận

nó với một kết cục không mấy trôi chảy; Rằng chính quyền Nhật

đã gây khó dễ và đi đến đóng cửa các trờng học rồi trục xuấtnhững ngời Đông Du về nớc, không đảm bảo an toàn cho cácnhà lãnh đạo Duy Tân Hội đang sống ở Nhật Bản,… để hạ thấp

ảnh hởng của phong trào Đông Du trong tiến trình lịch sử dântộc nửa đầu thế kỷ XX, thậm chí có nhận xét rằng Phan BộiChâu và cộng sự của ông thiếu nhãn quan chính trị, ngộ nhậnbản chất của chủ nghĩa đế quốc Nhật, rằng Pháp hay Nhật cógì khác nhau, chúng đều muốn thống trị, nô dịch các dân tộclạc hậu… Chính vì không đặt phong trào Đông Du vào bốicảnh lúc bấy giờ nên có nhiều ngời đã đồng nhất sự khôngthành công của phong trào này thành thất bại của nó và nêu lênthành bài học thất bại mang tính khuyến cáo lịch sử Từ đây,ngời ta cho rằng phong trào Đông Du với kết cục của nó cho thấymột bớc lùi của Phan Bội Châu trong cuộc đời hoạt động của

ông Chúng ta không thể phủ nhận sự không thành công của

phong trào Đông Du, nhng chúng ta cũng không thể phủ nhậnnhững đóng góp của nó đối với phong trào giải phóng dân tộc

ở nớc ta đầu thế kỷ XX cũng nh vai trò rất xứng đáng của PhanBội Châu trong lịch sử dân tộc qua phong trào này

Nghiên cứu, tìm hiểu về phong trào Đông Du, về nhữnghoạt động của Phan Bội Châu trong giai đoạn này (1905 -1908), góp phần làm sáng tỏ tầm vóc của một nhân vật lịch sử

vĩ đại - tầm vóc của Phan Bội Châu Hình ảnh Phan Bội Châu

- một biểu tợng ý chí bằng thép của con ngời Việt Nam trongbuổi giao thời đi tìm con đờng giải phóng dân tộc Một hớng

đi về phơng Đông - một khát vọng giải phóng trong ý tởng tiêntiến vùng miền Phơng Đông đầu thế kỷ XX, ánh sáng của t sảnbắt đầu lan toả, hào quang của nó đang phát huy tác dụng,thiêu cháy đêm trờng Trung Cổ, huỷ diệt nền tảng Quân chủchuyên chế lạc hậu Sức ảnh hởng của Nhật Bản lan toả trênkhắp thế giới, mà trớc hết là các nớc ở Châu á Vì vậy chúng taphải xem xét lại luận điểm “đuổi hổ cửa trớc, rứơc beo cửasau” trong con đờng Đông Du của Phan Bội Châu

Với ý nghĩa khoa học và thực tiễn nêu trên, chúng tôi chọn

đề tài “Phan Bội Châu và phong trào Đông Du (1905 – 1908)”

để nghiên cứu

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề.

Hơn nửa thế kỷ nay, Phan Bội Châu và cuộc đời hoạt độngcủa ông đợc nhiều nhà khoa học trong và ngoài nớc quan tâmnghiên cứu Trong số đó có nhiều công trình, tác phẩm nghiên

cứu về Phong trào Đông Du, là một nguồn t liệu rất quan trọnggiúp chúng tôi tiếp cận vấn đề Có thể kể đến một số nguồn tliệu quan trọng sau:

2.1 Các tác giả trong nớc.

PGS Chơng Thâu, ngời đã gần trọn đời mình cho việcnghiên cứu Phan Bội Châu, ông su tầm và cho in Phan Bội Châutoàn tập - gồm 10 tập về thân thế và sự nghiệp của Phan BộiChâu

GS Trần Văn Giàu với tác phẩm: “ Sự phát triển của hệ t tởng

ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến cách mạng tháng Tám”, tập 2, đãphân tích khá rõ xu hớng bạo động của Phan Bội Châu trong sự

đối sánh với xu hớng dân chủ của Phan Châu Trinh và các nhàcách mạng đơng thời

PGS TS Nguyễn Trọng Văn với tác phẩm: “Các khuynh hớngchính trị trong phong trào giải phóng dân tộc ở Việt Nam 30năm đầu thế kỷ XX” đã cung cấp cho chúng ta những nét cơbản nhất về các khuynh hớng hoạt động cách mạng của Phan BộiChâu

Tại miền Nam trớc ngày giải phóng 30 – 4 - 1975, ôngNguyễn Quang Tô trong cuốn “Sào Nam - Phan Bội Châu” SàiGòn xuất bản 1974 có viết: “Nếu nói rằng cách mạng giải phóngdân tộc là đánh đổ ngoại bang để tranh thủ độc lập dân tộc,thì chính Phan là một nhà cách mạng triệt để và tích cựcnhất, tích cực đến suốt đời, vì Phan cha ngừng hay ra ngoài

mục đích tối thiểu đó, Phan tỏ ra là một nhà cách mạng toàndiện, đã chuyển biến rất tức thời đờng lối đấu tranh từ bạo

động đến chính trị và văn hoá”

Đặc biệt, trong năm 2005 trong cả nớc đã liên tiếp diễn ra

4 cuộc hội thảo khoa học “kỷ niệm tròn 100 năm phong trào

Đông Du” (1905 - 2005) ở Hà Nội, Nghệ An, Huế và Cần Thơ.Trong các hội thảo này đã có nhiều bài viết về phong trào Đông

Du với cách tiếp cận mới, đợc tập hợp trong cuốn sách “Phong trào

Đông Du và Phan Bội Châu”, NXB Nghệ An, 2005

Trong tháng 12 - 2007, tại Nghệ An, quê hơng của Phan BộiChâu cũng đã tổ chức hội thảo khoa học kỷ niệm tròn 140 nămngày sinh nhà chí sĩ yêu nớc

2.2 Các tác giả nớc ngoài.

Nhiều nhà khoa học nớc ngoài rất quan tâm nghiên cứu PhanBội Châu và phong trào Đông Du, đặc biệt là các nhà nghiêncứu ngời Nhật Bản

Tác giả Shiraishi Masaya (Nhật Bản) trong tác phẩm “Phongtrào dân tộc Việt Nam, quan hệ của nó với Nhật Bản và Châu á-

t tởng của Phan Bội Châu về cách mạng và thế giới” (2 tập) viết:

“ Phan Bội Châu không những là ngời có suy nghĩ về hiệntrạng và tơng lai của Việt Nam với tầm nhìn quốc tế, mà còn làmột nhà cách mạng Việt Nam đầu tiên theo đuổi hết sức thực

tế mối quan hệ tiếp cận giữa phong trào dân tộc Việt Nam vớithế giới bên ngoài

Vị trí Phan Bội Châu thế nào trong lịch sử Việt Nam từnhững năm đầu thế kỷ XX?

Trên nhiều phơng diện, Phan Bội Châu là ngời khởi nguyêncủa phong trào dân tộc cận hiện đại Việt Nam ở giai đoạn trớc.Nhằm mục tiêu chống thực dân Pháp xâm lợc Phan Bội Châu đã

kế thừa nhiều bài học từ thời Cần Vơng cuối thế kỷ XIX ”

Tác giả Furuta Môtô (Nhật Bản) trích trong “Việt Nam tronglịch sử thế giới” - NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1998 đã viết:

“ Phan Bội Châu là một ngời Việt Nam có quan hệ mật thiếtvới Nhật Bản, là ngời đề xớng phong trào nhằm đa các thanhniên sang du học ở Nhật Bản trong thời kỳ sau chiến tranh Nhật -Nga Một mục tiêu ban đầu của Phan Bội Châu năm 1905 là xinviện trợ vũ khí của Nhật Bản, nhng điều mà cụ Phan đã tìm đ-

ợc ở nớc Nhật là quan niệm xuất phát từ yêu cầu viện trợ chonhững ngời bạn “đồng chủng, đồng văn ”

Ngoài ra còn một số tác giả nghiên cứu Phan Bội Châu vớinhững tác phẩm tiêu biểu: Tiến sĩ Unselt (ngời Đức) với luận án

“Việt Nam - những t tởng yêu nớc và Macxit trong mấy tác phẩmcuối đời của Phan Bội Châu”; Tác giả Boudarel Gorges (ngờiPháp) với luận án “Phan Bội Châu và xã hội Việt Nam thời đại

ông ”

3 Giới hạn đề tài và phơng pháp nghiên cứu.

3.1 Giới hạn đề tài.

Đề tài tập trung vào nghiên cứu phong trào Đông Du (1905 1908) trên các mặt: cơ sở hình thành, nội dung của phongtrào, và qua đó thấy đợc những đóng góp của phong trào

-đối với cách mạng Việt Nam nói chung, với phong trào giải phóngdân tộc ở Việt Nam đầu thế kỷ XX nói riêng Căn cứ vào mục

đích và nhiệm vụ mà phạm vi đề tài tơng đối mở rộng, trớc vàsau thời kỳ 1905 - 1908, lấy hệ quy chiếu là giai đoạn hìnhthành và phát triển của phong trào Đông Du (1905 – 1908)

3.2 Phơng pháp nghiên cứu.

Do đề tài nghiên cứu về một phong trào đấu tranh nên

ph-ơng pháp không thể thiếu đợc là phph-ơng pháp xem xét sự hìnhthành, phát triển cũng nh kết quả của nó Đó là phơng pháp lịch

sử, phơng pháp cơ bản trong tất cả các ngành khoa học, củamọi lĩnh vực nghiên cứu

Nếu nh phơng pháp lịch sử giúp chúng ta tiếp cận vấn đềtheo chiều rộng thì phơng pháp logic giúp chúng ta làm rõ đợcbản chất, tiếp cận với vấn đề theo chiều sâu Cũng chính ph-

ơng pháp logic giúp chúng ta trong việc xem xét những luận

điểm trong phần đánh giá vấn đề Để thực hiện một cách hiệuquả những yêu cầu cũng nh mục đích của đề tài, chúng taphải sử dụng kết hợp hai phơng pháp cơ bản trên với nhau và vớinhiều phơng pháp khác nh: phơng pháp phân tích, so sánh,tổng hợp, phê phán, Việc sử dụng kết hợp đợc những phơngpháp đó còn giúp chúng ta khai thác đựơc hiệu quả nhữngnguồn t liệu phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài

4 Đóng góp của đề tài

Soi vào những yêu cầu của đề tài,đề tài cố gắng làm rõnhững đóng góp của phong trào Đông Du cũng nh vai trò củaPhan Bội Châu thông qua phong trào này trên phơng diện lýluận và thực tiễn

Về mặt lý luận: Nghiên cứu về phong trào Đông Du cũngchính là nghiên cứu về một quãng đờng hoạt động của Phan BộiChâu trên đất Nhật Bản Từ đó một mặt chúng ta thấy đợctính tiên phong trong t tởng của Phan Bội Châu ,mặt khác đặtphong trào Đông Du trong bối cảnh “vợt thời đại” lúc bấy giờ để

đánh giá đúng về đóng góp của nó đối với phong trào giảiphóng dân tộc ở nớc ta đầu thế kỷ XX

Về mặt thực tiễn: Thông qua phong trào Đông Du với cáchtiếp cận thực sự khách quan, chúng ta thấy rất rõ tính tiênphong trong t tởng của Phan Bội Châu trong thời đại hiện nay.Trớc hết phải khẳng định rằng Phan Bội Châu là ngời đặt nềnmóng cho quan hệ Việt Nam - Nhật Bản mà hiện nay chúng ta

đang tiếp nối Mặt khác, phong trào Đông Du với những đónggóp của nó đã để lại cho hôm nay bài học mà cách đây hơn

100 năm Phan Bội Châu đã đúc rút,đó là kinh nghiệm về vấn

đề nâng cao dân trí,vấn đề phát huy nội lực, đó là yếu tốquyết định trớc tiên thắng lợi của mọi cuộc cách mạng, Soi vàocông cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ Quốc hiện nay, những t t-ởng đó của Phan Bội Châu còn nguyên giá trị thực tiễn

Ngoài phần mở đầu, kết luận tài liệu tham khảo và phầnphụ lục, nội dung đề tài gồm 3 chơng:

Chơng I Hoàn cảnh lịch sử của phong trào Đông Du

Chơng II Phong trào Đông Du (1905_1908) – kết quả của sựchuyển biến từ chủ trơng cầu viện sang cầu học

Chơng III Một vài đánh giá về phong trào Đông Du

B Nội dung.

Chơng I Hoàn cảnh lịch sử của phong trào Đông Du.

1.1 Khái quát về tiểu sử Phan Bội Châu.

Phan Bội Châu còn có tên là Phan Văn San, tự là Sào Namsinh ngày mồng 1 tháng 12 năm Đinh Mão (26.12.1867) trong mộtgia đình nhà Nho nghèo yêu nớc, có truyền thống hiếu học.Trong cuốn niên biểu, Phan Bội Châu viết “Phan Văn Phổ tiênsinh là cha tôi, và Nguyễn Thị Nhàn nữ sĩ là mẹ tôi Hai ngờisinh tôi vào năm Đinh Mão 1867, tháng chạp tại làng Sa Nam xã

Đông Liệt (nay là xã Nam Diên, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An).Làng đó ở dới chân núi Hùng trên sông Lam nguyên mẫu quántôi

Nhà tôi đời đời theo nghiệp đọc sách, cho nên chỉ là mộtnhà thanh hàn Từ ngày ông tôi mất, nhà càng suy lạc may chatôi là một ngời thông Nho, ruộng ngiên cày bút sinh nhai cũngvừa đủ xong Lúc cha tôi ba mơi tuổi mới cới mẹ tôi về, đến

năm ba mơi sáu tuổi với sinh ra tôi Chính giữa năm sinh ra tôi

là nớc ta bị mất Nam Kì đã 5 năm rồi (1862 - 1867) Một tiếngkhóc oe oe nh hình đã cảnh cáo cho rằng: “Mầy đã sắp làm ng-

ời vong quốc rồi đó” [7,48] Từ nhỏ đã đợc nuôi dỡng trong cáinôi của nền học vấn đợc đọc chữ thánh hiền qua những bài dạy

đầu đời của ngời cha, lớn lên trong lời ru ngọt ngào của ngời

mẹ Tuổi ấu thơ Phan Bội Châu đợc coi là “Cậu bé thần đồng

xứ nghệ” Ông hiểu rõ nỗi nhục mất nớc và nung nấu ý chí cứunớc Năm 1883 thực dân Pháp kéo quân ra Bắc Kì lần thứ haithực hiện dã tâm chiếm trọn Việt Nam ở tuổi 17, Phan BộiChâu là một thanh niên tràn đầy dũng khí, ông muốn bỏ nhà

ra đi hởng ứng nghĩa Đảng Bắc Kì nổi dậy đánh giặc PhanBội Châu thức suốt đêm thắp đèn thả một bài hịch gián lêntrên một cây lớn bên đờng quan để cổ động quần chúng nổidậy giết giặc Ngời qua kẻ lại, ngời đọc kẻ không, bài văn treo lên

ít ngày bị sơng gió dập vùi mà không có tạo ra đợc ảnh hởng lớntrong quần chúng Phan Bội Châu mới nhận ra rằng khi cha có

đủ tài năng thì cha làm đợc việc lớn; khi cha có danh vọng gìthì kêu gọi cha ai nghe Một nhận thức giản đơn mà sâu sắc,cũng thúc giục ông tiếp tục hành sự

Năm 1885, Pháp kéo quân vào thành Nghệ An Lần nàychính Phan Bội Châu và các bạn cùng chí hớng đã mục kích kẻthù bằng xơng bằng thịt ý chí căm thù quân cớp nớc trào dâng,Phan Bội Châu cùng vời Trần Văn Lơng huy động đợc hơn 60ngời thành lập một đội quân thí sinh gọi là sĩ tử Cần vơng Độichuẩn bị bạo động nhng không thành

Trong vòng 2 năm 1883 – 1885 những hành động cách mạngcủa Phan Bội Châu và bằng hữu đã diễn ra liên tục nhng khôngmang lại kết quả Một lần nữa trên bớc đờng cánh mạng, PhanBội Châu nhận thấy rằng muốn làm ngời anh hùng cần phải tudỡng, muốn mu toan đại sự cần phải sặp đặt mu chớc, chứkhông phải đặt đâu làm đó mà đợc.

Trong khoảng thời gian Phan Bội Châu sống ở quê nhà, tuổitrẻ đầy nhiệt huyết lúc nào cũng tràn đầy khí phách muốnxông ra trận giết giặc, âu cũng là lẽ thờng tình của tuổi trẻ yêunớc Cứ mỗi lần hành động không thành công Phan Bội Châu tựrút ra cho mình những nhận thức mới: cha đủ tài năng cha làm

đợc việc lớn, cha có danh vọng gì kêu gọi cha ai nghe, muốnlàm ngời anh hùng cần phải tu dỡng, muốn mu toan đại sự cầnphải sắp đặt mu chớc… Đó là những t duy chính trị đầu đời,mộc mạc mà đúng đắn, đơn giản mà thâm thuý của nhà chí

sĩ Phan Bội Châu

Phan Bội Châu sinh ra khi Nam Kì đã rơi vào tay thực dânPháp Phan Bội Châu qua đời đất nớc cha giành đợc độc lập(1867 - 1940) Phan Bội Châu phải mang danh nhục là một ngờidân vong nô, trong thời buổi loạn lạc, đất nớc rơi vào tay thựcdân Pháp, nỗi đau canh cánh sôi sục trong lòng Phan Bội Châuthổ lộ tâm sự trong niên biểu: “Nhà tôi từ đời cao tổ trở xuốngbồn đời thảy là con một (độc đinh) Cha tôi đã ngiệt tử thừagia, tôi cũng cô đơn không anh em chi ráo Cha già lại bệnh vànghèo, chỉ dựa vào con làm tính mệnh Tôi lại trời cho sẵn tính

hiếu, vậy nên những việc hiềm nghĩ có liên luỵ đến cha tôi, tôinhất thiết xa tránh ráo” [7,55].

Sau khi thân phụ qua đời, Phan Bội Châu mới toàn tâm,toàn ý lo nghĩ việc nớc và ra đi tìm đờng giải phóng dân tộc

đây cũng chính là lý do để cắt nghĩa tại sao Phan Bội Châugần 40 tuổi mới thực sự bớc vào cuộc đời hoạt động cách mạng.Một việc không đợc nhắc đến trong hồi kí của Phan Bội Châunhng theo truyện kí của Tôn Quang Phiệt thì khi xuất dơng,nghĩ đến việc xuất cảnh bí mật bị nhà đơng cục phát hiện,

để khỏi liên luỵ đến vợ con còn ở trong nớc, ông đã “ ly hôn ” vớihai bà vợ [40,27]

Tuổi thơ đã là một cậu bé thần đồng, đọc đâu biết đấy.Phan Bội Châu sinh ra trong hoàn cảnh gia đình bốn đời độc

đinh, chữ Hiếu mang tính gi truyền đã giữ chân ông trongnhững thập kỉ đầu đời Xấp xỉ tuổi 40 Phan Bội Châu với có

điều kiện lên đờng làm cách mạng Dấn thân vào con đờngcách mạng sau khi đã tu chỉnh mồ mả tổ tiên, gửi con ly dị vợtrong niềm thơng cảm, bởi ông biết có trở về quê cũng gông cổxiềng tay Có ai đó trộm nghĩ rằng Phan Bội Châu tiên lợng đợccái tơng lai mờ mịt của mình trớc khi ra đi Nghĩ vậy là mộtsai lầm, ông hiến dâng trí tuệ và cả thân xác của mình cho

sự nghiệp cứu dân cứu nớc, băng băng tiến lên phía trớc khôngngần ngại điều chi Thật là một vĩ nhân nhiều đời hiếm thấy!

1.2 Hoàn cảnh lịch sử của phong trào Đông Du (1905-1908)

1.2.1 Lịch sử Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX và yêu cầu lịch sử mới.

Nửa sau của thế kỷ XIX trên đất nớc Việt Nam diễn ra cuộchỗn chiến giữa các thế lực bản địa chống lại thực dân Phápxâm lợc Một cuộc chiến không cân sức, khi mà kẻ cầm đầuchính trị nớc ta không dựng đợc ngọn cờ quy tụ sức mạnh củanhân dân; khi mà hiện tại kẻ thù có trình độ phát triển xã hộicao hơn Việt Nam một phơng thức sản xuất Một loại kẻ thù hoàntoàn mới lạ, cuộc chiến trở nên ác liệt và khó khăn gấp bội phần

Dù là cuộc hỗn chiến, nhng sức mạnh tiềm ẩn của nó đều bắtnguồn từ nhân dân Việt Nam và sự nghiệp ấy của chính họ đã

đa lịch sử dân tộc bớc vào thời cận đại

Phát huy truyền thống dân tộc trong sự nghiệp chống ápbức và cờng quyền, triều đình Nguyễn tiến hành cuộc khángchiến chống quân xâm lợc Pháp Đằm mình nhiều năm trong ttởng bảo thủ, không chịu canh tân đổi mới, luôn bằng lòng vớichính mình, xã hội Việt nam quay tròn trong làn sóng văn minhnông nghiệp… Với những chính sách ấy, t tởng ấy, nhà Nguyễn

đã làm cho sức đề kháng của dân tộc bị suy kiệt Cuộc khángchiến của triều đình nhanh chóng đi từ thất bại này đến thấtbại khác, cuối cùng chấp nhận đầu hàng Hai hiệp ớc HácMăng

1883 và Patơnốt 1884 là một minh chứng lịch sử kết thúc quátrình nhân nhợng đi đến đầu hàng của triều đình nhàNguyễn Việt Nam từ một nớc phong kiến độc lập trở thành mộtnớc thuộc địa nửa phong kiến Xã hội Việt Nam dới ách cai trịcủa thực dân Pháp chịu nhiều chiều tác động

Thứ nhất, gần 40 năm tiến hành chiến tranh, thực dân Phápmới bình định đuợc các phong trào võ trang chống đối củanhân đân ta Ngay sau đó chúng mở một chơng trình khaithác thuộc địa quy mô trên toàn cõi Đông Dơng vào năm 1897.Mục tiêu của bất kể một kẻ xâm lợc nào cũng vậy là vơ vét và

đồng hoá - đồng hoá để vơ vét Khai thác thuộc địa của thựcdân Pháp ở Đông Dơng cũng không nằm ngoài quy luật đó Ch-

ơng trình khai thác thuộc địa của thực dân Pháp đã tác độngsâu sắc đến xã hội Việt Nam Hậu quả của chính sách vơ vét

và đồng hoá, chúng đã cớp đi của đất nớc ta những sản vật quýbáu, làm suy kiệt trí tuệ và súc lực của nhiều thế hệ con ngờiViệt Nam Trên bình diện khách quan mà xét chính sách khaithác thuộc địa của thực dân Pháp có mặt trái của nó Khi sửdụng phơng tiện của nền văn minh công nghiệp làm nảy sinhnhững nhân tố tích cực tơng cận của nền văn minh ấy Tínhhai mặt của vấn đề buộc kẻ thù phải chấp nhận, mặc dù đó là

sự chấp nhận bất đắc dĩ

Thứ 2, cùng với tác động của chơng trình khai thác thuộc

địa lần thứ nhất của thực dân Pháp, phong trào “Châu á thứctỉnh” mà trung tâm là Trung Quốc và Nhật bản đợc truyền vàoViệt nam nh một luồng gió mới Những gì mà trớc đây đợc ng-ỡng mộ, là khuôn phép của một xã hội đã trở thành đối tợng côngkích của t tởng mới Châu á thức tỉnh nh một cơn gió lạ đãcuốn hút suy nghĩ của các sĩ phu Việt Nam cuối thế ki XIX đầuthế kỉ XX Họ bừng tỉnh dậy trong nỗi đau mất nớc, hăng háitrên con đờng cứu nớc mới

ở trong nớc, khi khởi nghĩa Hơng Khê (1886 - 1896) của Phan

Đình Phùng thất bại cũng chính là thời điểm chấm dứt con ờng cứu nớc theo lập trờng phong kiến Lịch sử Việt Nam rơivào tình trạng khủng hoảng đờng lối cứu nớc Làm thế nào đểcứu nớc? Trong hoàn cảnh thực tế của đất nớc lúc bấy giờ,giaicấp công nhân còn non trẻ,giai cấp t sản cha ra đời,nhiệm vụcủa lịch sử đặt vào tay tầng lớp sĩ phu yêu nớc

đ-Nhật Bản là một đất nớc cờng thịnh, thành quả của nhữngnăm tháng Duy Tân vào nửa sau thế kỉ XIX Từ một nớc phongkiến trì trệ lạc hậu, cũng phải gánh chịu nhiều tổn thất quamột số điều ớc với các nớc thực dân phơng tây, Nhật Bản đã tạo

đợc một cách đi riêng, một con đờng riêng đa cả dân tộc thoáthiểm vơn đến tự lập tự cờng Các sĩ phu Việt Nam đến xứ sởnày qua “Phong trào Châu á thức tỉnh” Trong hoàn cảnh đóPhan Bội Châu quyết định chọn con đờng cầu viện Nhật Bản

Điều mà Phan Bội Châu hiểu đợc một cách chắc chắn là NhậtBản một đất nớc văn minh Phan Bội Châu đã phát hiện ra nềnvăn minh đó vừa đi đờng vừa tìm hiểu thêm để tiếp tụckhẳng định phơng thức cứu nớc mới

1.2.2 Con đờng đến với Nhật Bản của Phan Bội Châu.

Không phải đến đầu thế kỷ XX khi mà trào lu t tởng dânchủ t sản tràn vào Việt Nam Phan Bội Châu mới biết đến nớcNhật mà ngay từ khi còn đi học ông đã đợc biết đến văn minhNhật Bản qua báo chí, các tác phẩm văn chơng,… Duy TânMinh Trị đã tác động toàn diện tới xã hội Nhật Bản, nó làm cho

nền thi ca của Nhật Bản có dịp trổ hoa Chính thông quanhững tác phẩm đó mà sĩ phu Việt Nam sớm đợc biết về NhậtBản với những thành tựu sau cải cách Minh Trị Đặc biệt là cuốn

“Nhật Bản Duy tân liệt gia khẳng khái thi” Cuốn sách ghi thơ

ca, phú của 27 chí sĩ Nhật Bản, hô hào quốc dân đoàn kết,tham gia việc nớc, trong đó có cả bài thơ của phụ nữ Nhật gửiphụ nữ Trung Quốc nói phụ nữ cũng phải tham gia việc nớc.Nhất là những vần thơ của ông Tây Long Hng Thịnh đã đợcnhiều sĩ phu Việt Nam xúc cảm tụng ca trong thời cận đại.Trong “Công dụng và giá trị văn chơng”, Phan Bội Châu viết:

“Tôi thờng xem sách Nhật Bản, thấy ngời anh hùng xa trong nớc

họ có tiếng nhất là ông Tây Long Hng Thịnh, ông ba lần bị

đày ra biển, hai lần phản kháng với triều đình Chỉ là một nhàquân nhân,không phải văn sĩ, nhng lần ông giả vờ say rợu cóviết một bài thơ, đến nay ngời Nhật Bản còn truyền tụng:

“Đại thanh hô tửu toạ cao lâuHào khí dục thôn ngũ đại châuNhất phiến đan thanh tam xích kiếmHuy quyền tiên thí nịnh nhân đầu”

(Trên lầu thét to gọi:rợu đâu?

Hào khí mong nuốt cả năm châuMột tấm lòng son ba thớc kiếm

Múa lên gian nịnh phải chặt đầu).

Cái “hào khí dục thôn ngũ đại châu” ấy của Nhật trong thờithực dân Phơng Tây đang làm ma làm gió, chia sẻ, nuốt từngphần của Châu á đã đem lại nhuệ khí, kích thích thêm t tởnghớng về Nhật học tập của các sĩ phu Việt Nam, một nớc đang bịthực dân Pháp nuốt

Mặc dù tầng lớp sĩ phu Việt Nam đã sớm tiếp xúc với vănminh Phơng Đông, đã có ý tởng Đông Du nhng chỉ Phan BộiChâu với tầm nhận thức và ý chí quyết tâm sắt đá mới biến

đợc ý tởng đó thành hiện thực Nh lời ông Bá Nguyên Văn TháiLang (trong buổi tiếp xúc giữa Phan Bội Châu với Đại Ôi bá tớc vàKhuyển Dỡng Nghị tử tớc theo sự giới thiệu của Lơng Khải Siêu):

“Ngời Việt Nam đến đất Phù Tang này mà tiếp xúc với sĩ phu

n-ớc tôi, thực ông là ngời thứ nhất” Bởi trn-ớc Phan Bội Châu đã cónhiều sĩ phu nh Phùng Khắc Khoan, Lê Quý Đôn,… Nhng mới chỉtiếp xúc với một bộ phận trí thức Nhật (hạn hẹp ở ngời Lu Cầu)trên đất Trung Quốc chứ không phải trên đất Nhật Có nhữngngời trực tiếp đến Nhật lại chỉ tiếp xúc với dân thờng Tất cả

đều là sự ngẫu nhiên dẫn đến Còn với Phan Bội Châu, nối tiếpbớc đi về Đông của tiền nhân, mở rộng hơn là cả một quátrình tất yếu, một chủ trơng quy mô,có ý thức trong thời đạimới với những đòi hỏi của dân tộc Đánh giá về việc Phan BộiChâu chọn con đờng Đông Du sang cầu viện Nhật Bản, tác giảHoàng Văn Lân trong bài “Một số vấn đề về con đờng Đông Ducủa Phan Bội Châu” có viết “Rõ ràng là, trong tâm thức sâuthẳm của Phan Bội Châu, khu vực láng giềng tự nhiên của Việt

Nam là cả vùng á Đông cho dù chế độ thuộc địa của Pháp đãtách một cách phi tự nhiên Việt Nam ra khỏi khu vực đó Và nhvậy, có thể thấy, phơng án cứu nớc, tung hoành trong bốn biểncủa Phan Bội Châu ngay từ đầu đã có định hớng là phơng

Đông, hớng đi về các quốc gia Đông á (bao gồm Đông Bắc á và

Đông Nam á), đi từ Lữ Thuận, qua Trung Quốc, Nhật Bản, xuốngtới Nam Dơng (Inđonexia), vòng qua Thái Lan, chứ không phải h-ớng đi về phía Tây Chế độ thuộc địa Pháp đã tách Việt Nam

ra khỏi khu vực tự nhiên Đông á, nhng trong phơng án cứu nớccủa mình, Phan Bội Châu vẫn cứ đặt Việt Nam vào khu vực tựnhiên Đông á của Việt Nam này,điều mà mãi tới tháng 7 - 1995chúng ta mới thực hiện đợc khi chúng ta chính thức trở thànhthành viên thứ 7 của khối Đông Nam á”

Khi vào Huế ứng thi gặp Nguyễn Thợng Hiền, Phan BộiChâu đã đợc tiếp cận với một số tác phẩm của Tân th,trong đó

có cuốn “Tam thập niên duy tân” của Nhật Bản Tác phẩm này

đã miêu tả con đờng duy tân đổi mới của Nhật Bản và chínhnhờ công cuộc duy tân thành công Nhật Bản đã trở thành mộtcờng quốc Trong cuộc chiến tranh Nga – Nhật (1904-1905),Nhật Bản đã chiếm u thế và sắp giành thắng lợi, Phan BộiChâu và cộng sự rất tin tởng vào thế mạnh của Nhật Bản Đồngthời, Phan Bội Châu còn cho rằng Nhật Bản với Việt Nam là

“đồng văn, đồng chủng, đồng châu” Việc cầu viện Nhật phảichăng Phan Bội Châu và Duy Tân Hội vẫn cha thoát khỏi t tởngquân chủ về việc nớc lớn giúp nớc nhỏ là vì nghĩa chứ khôngphải vì lợi? Họ tin rằng nếu Nhật Bản mạnh lên thì muốn làm

chủ Châu á, Nhật Bản phải khai chiến với các liệt cờng Châu Âu,các nớc đồng văn đồng chủng sẽ đợc hởng lợi? Việc Phan BộiChâu và Duy tân hội quyết định chọn Nhật để cầu viện làmột sự thật lịch sử Hành động này của Phan Bội Châu và cộng

sự có cơ sở khoa học của nó Nhìn vào thực tế Hội khẳng

định ở xứ á Đông này, Nhật Bản là quốc gia hùng mạnh nhất cóthể đủ sức giúp chúng ta lực lợng để đánh Pháp Về nhận thức,rất có thể Phan Bội Châu không tin vào phong kiến trong nớcnhng cũng không hoàn toàn phủ nhận vai trò của phong kiếnngoại quốc ở thời điểm lịch sử năm 1905, Nhật Bản chuẩn bịkết thúc chiến tranh Nga - Nhật với một kết quả thắng lợi hoàntoàn làm cho Phan Bội Châu và Duy Tân Hội thêm phần tin t-ởng vào nguyện vọng của mình

Năm 1905, Phan Bội Châu đã sang Nhật Bản thực hiệnnhiệm vụ của Duy Tân Hội là cầu viện Sự chuyển hớng từ chủtrơng cầu viện sang chủ trơng cầu học đã cho ra đời phongtrào Đông Du

Chơng 2 Phong trào Đông Du (1905 - 1908) - kết quả của sự chuyển hớng từ cầu viện sang cầu học.

2.1 Những cơ sở trực tiếp cho sự ra đời của phong trào

Đông Du.

2.1.1 Sự thành lập của Duy Tân Hội(1904-1908)

Sau một thời gian hành trình từ Nam ra Bắc để tìm đồngchí,tháng 12 -1904, Phan Bội Châu đến Nam Thịnh sơn trang

lần thứ hai cùng với Đặng Thái Thân (ngời cùng quê với Phan BộiChâu) gặp Tiểu La Nguyễn Thành và quyết định họp kín.Cuộc họp này có trên dới khoảng 20 ngời cùng chí hớng và đợc coi

nh hội nghị lần thứ Nhất thành lập Duy Tân Hội Tại cuộc họpquan trọng này, cơng lĩnh và mục tiêu hành động của Duy TânHội đợc xác định: “Đánh đuổi giặc Pháp, khôi phục nớc ViệtNam”, đồng thời đề ra ba nhiệm vụ trớc mắt:

- Phát triển thực lực về ngời cũng nh về tài chính

- Xúc tiến việc chuẩn bị bạo động và các công việc sau khiphát đi lệnh bạo động;

- Chuẩn bị xuất dơng cầu viện, xác định phơng châm vàthủ đoạn xuất dơng

Nhiệm vụ thứ ba đợc coi là quan trọng nhất giao choNguyễn Thành và Phan Bội Châu định liệu

Với danh xng hợp pháp là “duy tân” (đổi mới), nhng nội dunghoạt động và nhiệm vụ của Duy Tân Hội đã đợc xác định là

“chuẩn bị bạo động” và “chuẩn bị xuất dơng cầu viện”, phản

ánh t tởng cách mạng bạo lực, biện pháp bạo lực, con đờng tấtyếu và tất thắng, nhằm thực hiện mục tiêu đấu tranh củamình “Giữ bí mật tuyệt đối với kẻ thù xâm lợc và tay sai củachúng trong hoàn cảnh lịch sử xã hội đơng thời là một tháchthức, đầy cam go đối với Duy Tân Hội trong sự nghiệp cáchmạng vẻ vang của mình

Về nhân sự của Duy Tân Hội cũng đợc phân định rõ ràng:trớc hết cử toạ đồng tình tôn Cờng Để làm minh chủ; Phan BộiChâu là ngời lãnh đạo và chịu trách nhiệm chung, Tiểu LaNguyễn Thành (ngời Quảng Nam), Đặng Thái Thân (ngời NghệAn) làm nhiệm vụ xuất phát kế hoạch tuyên truyền, vận động

và tổ chức các hoạt động của Hội theo các nhiệm vụ đã nêutrên

Đầu năm 1905, chơng trình kế hoạch hoạt động của DuyTân Hội Đợc triển khai không chỉ ở trong nớc mà còn ở nớc ngoài

Cụ thể là Chi hội ở nhật đợc thành lập với tên Công Hiến Hội,tại Hồng Kông và Xiêm thành lập chi nhánh của Duy Tân Hội;

đồng thời chuẩn bị kế hoạch đa Phan Bội Châu vợt biển sangNhật Bản, cùng đi có Đặng Tử Kính (Nghệ An, là chú Đặng TháiThân), môn đệ của Phan Bội Châu làm liên lạc, Tăng Bạt Hổ(Bình Định,tham gia phong trào Cần Vơng) là ngời hớng dẫnPhan đến Nhật Bản

Sang năm 1906, Hội nghị lần thứ 2 của Duy Tân Hội họp ởHồng Kông, đánh dấu sự tiến bộ của Hội trên các mặt hoạt

động nói chung và quan hệ đối ngoại nói riêng Từ đó lãnh đạoDuy Tân Hội không ngừng quan tâm tuyên truyền dới nhiềuhình thức khác nhau, đặc biệt là qua văn thơ và những tàiliệu quan trọng của Phan Bội Châu:

- Lu cầu huyết lệ tân th (1903): lấy các nhân vật quantrọng trong bộ máy quan lại triều Nguyễn làm đối tợng phản

ánh, tỏ thái độ về khoa cử, thuế má, đề cập đến tầng lớp giàu

có trong xã hội, ít nhiều ảnh hởng qua Tân Th của Trung Quốcthời đó.

- Hải ngoại huyết th (1906): Phần mở đầu đã chỉ ra ba tệnạn đa Việt Nam tới mất nớc: “Vua của nớc không biết có dân;tôi của nớc không biết có dân; dân của nớc không biết có nớc”

Lẽ ra “dân là gốc của nớc”, kẻ làm “Vua phải lấy dân làm Trời”,thì trái lại vua quên mất đi điều căn bản đó Tác phẩm đã kêugọi tất cả mọi ngời trong cả nớc đồng lòng yêu nớc, căm thùgiặc,nêu cao tinh thần “đồng tâm cứu nớc”, “vai trò quốc dân

nỗ lực,đồng tâm cứu nớc”

Các tài liệu trên đều dịch từ chữ Hán ra chữ Quốc Ngữ, luhành trong thanh niên du học, ở Nhật, Hồng Kông và gởi về nớc,tán phát trong quần chúng nhân dân

Về chủ trơng xuất dơng du học của Duy Tân Hội đã gây

ảnh hởng lớn trong nhân dân, không chỉ ở Trung Kỳ, Bắc Kỳ

mà cả ở Nam Kỳ lục tỉnh,nơi hội tụ nhiều nhân sĩ, trí thức ở

địa phơng đồng tình ủng hộ: Nguyễn An Khơng và Nguyễn

An C, thân sinh và thúc phụ của Nguyễn An Ninh (Hóc Môn, Gia

Định), Võ Công Tồn (Hội Đồng quản hạt Tân An, Long An),Nguyễn Quang Diêu (Cao Lãnh, Đồng Tháp), Nguyễn Thần Hiến(Hà Tiên, Kiên Giang),…

Từ đó Duy Tân Hội hoạt động trên quy mô rộng lớn ở cả ba

kỳ, không còn bó hẹp trong hai trung tâm Quảng Nam và Nghệ

An nh trớc Với cơng lĩnh và hành động của mình, Duy Tân Hội

Châu với hoạt động đối ngoại ngày càng có ảnh hởng lớn trong

d luận xã hội đơng thời

2.1.2 Những cuộc gặp gỡ quan trọng của Phan Bội Châu trên đất Nhật.

Năm 1905, Phan Bội Châu sang Nhật Bản để thực hiệnnhiệm vụ thứ 3 của Duy Tân Hội là cầu viện Nhật Bản đánhPháp Tuy nhiên sau một thời gian tìm hiểu thực tế và đặc biệt

là sau những cuộc tiếp kiến với Lơng Khải Siêu, với các chínhkhách Nhật Bản, Phan Bội Châu đã thay đổi nhận thức về vấn

đề cầu viện Từ nhận thức về việc nâng cao “dân trí, dânkhí” Phan Bội Châu quyết định về nớc và bắt đầu quá trình

đa thanh niên sang Nhật học tập Trong sự chuyển hớng củaPhan Bội Châu từ chủ trơng cầu viện sang chủ trơng cầu học,những cuộc gặp gỡ và trao đổi của ông trên đất nớc Nhật cótác động rất lớn, trong đó có những cuộc tiếp kiến quan trọngsau:

2.1.2.1.Hội kiến Phan Bội Châu với Lơng Khải Siêu.

Ngày 02 – 01 - 1905, Phan Bội Châu và cộng sự lên đờngsang Nhật Bản Trung tuần tháng 4 năm đó, họ đặt chân lênmảnh đất Phù Tang Đến Yokohama (Hoành Tân), ngời đầu tiênPhan Bội Châu tìm gặp là Lơng Khải Siêu - một sĩ phu canhtân yêu nớc ngời Trung Quốc Khi còn ở trong nớc, Phan Bội Châu

đã đợc đọc một số tác phẩm của nhân vật lịch sử này nh MậuTuất chính biến, bản Trung Quốc hồn và mấy tập Tân Dân tùngbáo Trong niên biểu, Phan Bội Châu nhớ lại “Vừa đụng khi tự

cảng đón tàu lên Thợng Hải, gặp một ngời học sinh lu học ở nớc

Mỹ, tên là Chu Xuân, đi chung cùng một chiếc tàu, mới nói chỗ ởcủa Lơng tiên sinh với tôi, tôi mới biết Lơng tiên sinh ngày nay ởNhật Bản, Hoành Tân, Sơn Hạ, Định Lơng quán Tôi mừng lắm,nghĩ bao giờ tới Nhật Bản, tôi khắc yết kiến Lơng trớc”

Cuộc hội kiến bằng bút đàm kéo dài mấy tiếng đồng hồ,trong đó nội dung của cuộc luận đàm chủ yếu là Lơng KhảiSiêu đã khuyên Phan Bội Châu ba vấn đề lớn, cơ bản nh sau:

Thứ nhất, không nên cầu viện Nhật Bản đánh Pháp để giảiphóng dân tộc

Ngay trong nội dung đầu tiên, Lơng Khải Siêu đã phản đối

kế hoạch cầu viện vũ khí và binh lực Nhật Bản để đánh Phápgiải phóng dân tộc của Phan đề ra khi xuất dơng Theo niênbiểu, Lơng nói: “Mu ấy sợ không tốt, quân Nhật Bản đã một lầnvào nớc, quyết không có lý gì đuổi nó ra đợc! Thế là muốntồn tại ở nớc mình, mà thiệt là làm cho chóng mất mà thôi”

Còn trong ngục Trung th, Lơng Khải Siêu lại nói: “Nhiệt tâmcủa các ông nh thế, sức tôi có đợc tới đâu tôi giúp liền tới đó,không hề chạy chối Nhng nghĩ lại sự giúp sức cho đảng cáchmạng đánh đổ chính phủ, xa nay các nớc đó không có lệ đóbao giờ Nếu có chăng nữa, chỉ là lúc hai nớc có chuyện xíchmích tới đánh nhau mà thôi Nay hai nớc Pháp Nhật cha tới cơ hộixích mích đánh nhau, có khi nào chính phủ Nhật chịu giúpkhí giới cho các ông”

Thứ hai, sự ủng hộ của Nhật Bản chỉ là về mặt ngoại giao.Lơng Khải Siêu khuyên Phan Bội Châu nên tranh thủ sự ủng

hộ của Nhật Bản nhng chỉ là về mặt ngoại giao Lơng khải Siêunói: “Sự ủng hộ của Nhật Bản nhng chỉ là về mặt ngoại giao,nhanh chóng đạt đợc sự công nhận của một cờng quốc Châu á

là Nhật Bản đối với Việt Nam là một quốc gia độc lập” LơngKhải Siêu nói với Phan Bội Châu rằng nếu có trông chờ vào nớcNhật cũng chỉ là biện pháp ngoại giao, chính là sự công nhận

ấy mà thôi Lơng Khải Siêu còn nhắn gửi thêm “trong thời buổihiện tại cha nên tìm kiếm sự viện trợ bằng quân sự và ngoạigiao”

Đồng thời Lơng Khải Siêu lại cho rằng hiện tại với tình hìnhViệt Nam nh vậy thì cha nên tìm kiếm ngay sự viện trợ về vũkhí và sự công nhận về mặt ngoại giao Lơng nói: “khi Đứctuyên chiến với Pháp thì chính là cơ hội tốt để quý quốc khôiphục độc lập Tức là thời kỳ trớc đó vẫn còn là sớm cho sự việntrợ quân sự - ngoại giao từ các nớc khác cho việc khôi phục độclập” Quan điểm của Lơng Khải Siêu rất rõ ràng, ông luôn luôn

đề cao vai trò của thực lực trong nớc

Thứ ba, chấn hng đất nớc

Phản đối phơng châm cầu viện quân sự, Lơng Khải Siêu

đã gợi ý Phan Bội Châu nh sau: để thực hiện mu đồ kế hoạchkhôi phục Việt Nam có ba điều cần yếu: một là, thực lực trongnớc, cần phải bồi dỡng “dân trí”, “dân khí”, “nhân tài”; hai là,viện trợ của Lỡng Quảng, nơi cung cấp quân đội,vũ khí và lơng