Lí thuyết tiếp nhận văn học là một ngành khoa học không chỉ tương đối mới mẻ ở Việt Nam mà còn cả trên thế giới. Lí luận văn học đã chú ý đến tác phẩm như là kết quả của sự sáng tạo của nhà văn, xuất hiện trong một hoàn cảnh lịch sử xã hội nhất định và truy tìm bản chất của sự sáng tạo đó. Từ đây, các nhà lí luận đã nhìn thấy ở tác phẩm văn học một cấu trúc thẩm mĩ với một kiểu tổ chức độc đáo, bao gồm các yếu tố thuộc về ngôn từ, hình tượng, kết cấu – thể loại và tư tưởng. Song quá trình hoạt động của một tác phẩm không phải là một chu trình đóng kín. Khi nhà văn kết thúc trang viết cuối cùng của tác phẩm thì lúc đó tác phẩm mới bắt đầu vòng đời của nó.
Trang 1LÍ THUYẾT TIẾP NHẬN VĂN HỌC
Lí thuyết tiếp nhận văn học là một ngành khoa học không chỉ tương đối mới
mẻ ở Việt Nam mà còn cả trên thế giới
Lí luận văn học đã chú ý đến tác phẩm như là kết quả của sự sáng tạo của nhà văn, xuất hiện trong một hoàn cảnh lịch sử - xã hội nhất định và truy tìm bản chất của sự sáng tạo đó Từ đây, các nhà lí luận đã nhìn thấy ở tác phẩm văn học một cấu trúc thẩm mĩ với một kiểu tổ chức độc đáo, bao gồm các yếu tố thuộc về ngôn
từ, hình tượng, kết cấu – thể loại và tư tưởng Song quá trình hoạt động của một tác phẩm không phải là một chu trình đóng kín Khi nhà văn kết thúc trang viết cuối cùng của tác phẩm thì lúc đó tác phẩm mới bắt đầu vòng đời của nó
Ở đây, lí luận tiếp nhận không phủ định mối quan hệ giữa tác phẩm với nhà văn và môi trường sinh thành của nó, không phủ định tác phẩm như kết quả của một quá trình sáng tạo và như một cấu trúc thẩm mĩ Có điều, lí luận tiếp nhận đã nhấn mạnh mối quan hệ giữa người đọc và tác phẩm, cũng tức là xem tác phẩm văn học như một đối tượng thẩm mĩ Toàn bộ cấu trúc văn bản nghệ thuật, bao gồm ngôn từ, hình tượng, kết cấu – thể loại và tư tưởng thẩm mĩ được khảo sát không phải như một thành quả đã sản sinh mà như một đối tượng của sự tiếp thụ
Và trong quá trình tiếp nhận đó, cấu trúc văn bản kia lại được thổi thêm nguồn sức sống của thời đại mới – những nhân tố xuất hiện khi quá trình sáng tạo của nhà văn đã kết thúc
Lí thuyết tiếp nhận văn học không xa lạ với truyền thống văn học thế giới Ở phương Đông, từ xưa bạn đọc đã được xem như tri âm tri kỉ của người sáng tác Ở phương Tây, trường phái phê bình theo chủ nghĩa ấn tượng mà một trong những người chủ xướng là J Lemaitre, chủ trương tái hiện những cảm xúc tinh khôi, tươi mới của người phê bình trước văn bản tác phẩm
Mục tiêu:
Trang 2Với tư cách là một lí thuyết khoa học, lí luận tiếp nhận là một bổ sung cần thiết cho khoa nghiên cứu văn học nhằm khám phá đầy đủ hơn thực thể văn học và sự vận hành của thực thể đó trong đời sống
Nội dung lí thuyết tiếp nhận văn học:
Văn bản không phải là một sản phẩm bất biến và đơn nghĩa, mà là có nội dung
vô tận, đã nghĩa Nhà nghiên cứu L.Vưgôcxki cũng nói: "Tác phẩm nghệ thuật cho phép có nhiều vô tận các cách cắt nghĩa và đó là điều đảm bảo cho ý nghĩa không tàn phai của nó" Tính khái quát tượng trưng cho phép có thể liên hệ với nhiều tình huống khác nhau của đời sống, và do đó mà có các ý nghĩa khác nhau
Sự cảm thụ khác nhau do kinh nghiệm, hứng thú, lập trường, quan điểm của người đọc, khiến cho sự chú ý, rung cảm của người đọc liên hệ với các thuộc tính, chi tiết, bình diện khác nhau của tác phẩm: đạo đức, triết lí, thẩm mĩ, chính trị, nhạc điệu Các thời kì lịch sử và môi trường xã hội cũng có cách hiểu chung của chúng, khiến cho cách hiểu của các cá nhân bị phụ thuộc vào
Ví như cách hiểu về “Truyện Kiều” của Nguyễn Du qua các thời kì, các môi trường xã hội Dưới thời phong kiến, các nhà Nho cho rằng tác phẩm này là sự chiến thắng của trung, hiếu, tiết, nghĩa Các nhà văn lãng mạn của thế kỉ XX thì tập trung khai thác ở nội dung giải phóng cá tính và khát vọng về hạnh phúc cá nhân,
Đối với vấn đề việc khen chê có còn có tính khách quan khoa học hay không thì một số nhà lí luận phương Tây hoàn toàn phủ nhận ý nội dung khách quan Đó
là những quan điểm cực đoan, bởi vì không thể xem văn bản là con số không được Một sự cắt nghĩa có cơ sở trong các dữ kiện của tác phẩm, phù hợp với cấu trúc biểu hiện của tác phẩm là cách cắt nghĩa có sức thuyết phục Nhà lí luận văn học Nga M Khơrápchencô ví tác phẩm như máy thu thanh có nhiều dải tần, người đọc có thể điều chỉnh để tìm tiếng nói, chương trình thích hợp, và chỉ khi điều chỉnh đúng thì mới nghe được, nếu không chỉ có tạp âm Như vậy là có nhiều cánh đọc và sẽ không có một người đọc duy nhất đúng Người đọc văn học được xem là
kẻ đồng sáng tạo ra tác phẩm không phải chỉ với tư cách làm sống dậy tác phẩm
Trang 3trong cảm thụ (như bù đắp, chắp nối, liên tưởng, cụ thể hóa ) mà còn phát hiện ý nghĩa mới và mối liên hệ chỉnh thể tương ứng với nó
Nói về việc tìm ra ý nghĩa tác phẩm, nhiều nhà lý luận tiếp nhận hiện đại cho rằng ý nghĩa không nằm trong văn bản tác phẩm, mà nằm trong “tầm đón nhận” (có người dịch là “tầm đón đợi” hay “chân trời đón đợi”) của người đọc, trong cái khung ý nghĩa mà người đọc đem lồng vào tác phẩm Tầm đón nhận là một khái niệm do Hans Robert Jauss đề xuất Ông phân biệt sự tiếp nhận bên trong với sự tiếp nhận bên ngoài Tiếp nhận bên trong là sự gặp gỡ giữa hai chủ thể có đặc điểm tâm lí riêng nên có thiên hướng chủ quan và diễn ra trên bình diện cá nhân Còn sự tiếp nhận bên ngoài là sự gặp gỡ bị qui định bởi những điều kiện lịch sử khách quan Nó tác động quyết định đến sự hình thành và chuyển hóa tầm đón nhận của độc giả Như vậy, tầm đón nhận chính là tầm văn hóa do điều kiện lịch
sử - xã hội và thời đại qui định Tầm văn hóa đó hình thành trong quá trình tiếp thu các giá trị nghệ thuật đồng thời với sự đào tạo và rèn luyện về mặt văn hóa Hệ quả của sự chênh lệch giữa tầm đón nhận có trước của người đọc với chuẩn mực nghệ thuật ở trình độ cao hơn do tác phẩm văn học mới xuất hiện đem lại một
“khoảng cách thẩm mĩ” Bộ phận công chúng cấp tiến và những nhà phê bình tiên phong sẽ góp phần rút ngắn khoảng cách thẩm mĩ đó
Lõi cốt vấn đề là sự gặp gỡ của người đọc và tác phẩm Do đó, không thể phủ nhận tính khách quan của văn bản Mặt khác, một khi đã hiểu tác phẩm theo cách này thì không dễ gì hiểu được cách hiểu của người khác Do đó người đọc thiếu bản lĩnh thường không đủ sức vượt qua những màng ngăn của người đi trước để thâm nhập tác phẩm một cách độc lập Và nhiều nhà bình luận cũng tự xây kén kín mít xung quanh mình đến nỗi mất hẳn năng lực hiểu người khác, và rồi họ cứ dẫm chân tại chỗ Do tình trạng như thế mà nhà phê bình Mĩ Harônđơ Blum quả quyết rằng mọi sự đọc đều là xuyên tạc
Ý nghĩa:
Trong thế kỉ XX, khoa xã hội học về văn học và lí luận tiếp nhận văn học đã hình thành và phát triển một cách có hệ thống, dần trở thành hướng nghiên cứu có
Trang 4triển vọng Hướng nghiên cứu này được tiếp thêm sinh lực bởi các ngành khoa học mới mẻ như lí thuyết thông tin, chú giải học, kí hiệu học, Nhiều tên tuổi nổi bật nghiên cứu theo hướng này như: Q.D.Leavis, Doulas Waples, Youri Borev,
Lí thuyết tiếp nhận góp phần soi sáng những vấn đề mà lí luận văn học cổ điển trước đây chỉ mới đụng chạm đến chứ chưa giải quyết triệt để Nó giải phóng cho sức sáng tạo của người đọc, mở cửa cho sự phê bình nhiều phía nhiều chiều, nhưng cũng đòi hỏi hơn bao giờ hết sự cẩn trọng Nó dập tắt cái tư tưởng chỉ sùng bái một vài cây bút được gọi là quyền uy, mặc dù tài năng không phải là thứ được chia đều cho mọi người