Đề tài THỰC TRẠNG, NGUYÊN NHÂN và GIẢI PHÁP KHẮC PHỤC THẤT THU THUẾ ở VIỆT NAM

Tránh thuế mặt khác, là việc sử dụng hợp pháp của chế độ thuế có lợi thế củamình, để làm giảm số thuế phải nộp bằng phương tiện có trong quy định củapháp luật.. Chẳng hạn, trường hợp doa

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HCM

NHẬN XÉT CỦA GIẢNG VIÊN

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 : KHUNG LÝ THUYẾT 2

1 1 Các khái niệm 2

1.1.1 Khái niệm thất thu thuế 2

1.1.2 Khái niệm hành vi trốn thuế 2

1.1.3 Khái niệm hành vi tránh thuế 2

1.2 Các hình thức trốn thuế, tránh thuế 3

1.2.1 Các hình thức trốn thuế 3

1.2.2 Các hình thức tránh thuế 3

1.2.3 Các phương thức tránh thuế điển hình 3

CHƯƠNG 2 : ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG THẤT THU THUẾ TẠI VIỆT NAM 6

2.1 Kết quả đạt được 6

2.2 Tồn tại 7

2.2.1 Thực trạng thất thu thuế trong các lĩnh vực trọng tâm 7

2.2.2 Thực trạng thất thu thuế giá trị gia tăng 9

2.3 Nguyên nhân khách quan của thực trạng thất thu thuế 12

CHƯƠNG 3 : KIẾN NGHỊ 13

3.1 Giải pháp khắc phục tình trạng thất thu thuế 13

3.1.1 Đối với các cơ quan chức năng 13

3.1.2 Đối với cán bộ thuế 14

3.1.3 Đối với sắc thuế giá trị gia tăng 15

KẾT LUẬN 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO 19

Phần mở đầu

PHẦN MỞ ĐẦU

Thuế là nguồn thu chủ yếu của ngân sách quốc gia, đóng vai trò quyết định trong việcduy trì hoạt động của bộ máy nhà nước, đồng thời là công cụ quan trọng để điều tiếtnền kinh tế - xã hội Thế nhưng, thời gian qua, kết quả việc thực thi các luật thuế làchưa cao, số tiền thuế thất thu còn lớn mà nguyên nhân chủ yếu là từ tình trạng trốnthuế, tránh thuế Những hành vi trốn thuế, tránh thuế đang diễn biến phức tạp, phạm vingày càng rộng, quy mô ngày càng lớn và thủ đoạn rất tinh vi Trong khi nguồn lựccho quản lý thu thuế ở nước ta hiện nay là rất hạn hẹp dẫn đến nhiều khó khăn hơn đốivới cơ quan thuế trước sức ép phải tăng thu ngân sách nhà nước hàng năm để đảm bảonhu cầu chi tiêu cho một xã hội đang phát triển

Nếu không chống thất thu thuế quyết liệt thì khó mà giữ được trật tự, kỉ cương tronglĩnh vực tài chính công cũng như công bằng trong xã hội Ngoài ra, chống thất thuthuế còn có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng niềm tin của người dân vào Nhànước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và cần phải thực hiện một cách triệt để

Muốn ngăn chặn, hạn chế tình trạng trốn thuế, tránh thuế trước hết chúng ta phải phântích, đánh giá đúng tình hình, phải xác định rõ các thủ đoạn trốn thuế cũng như cácphương pháp tránh thuế để từ đó có giải pháp khắc phục phù hợp

Chương 1: Khung lý thuyết

CHƯƠNG 1 : KHUNG LÝ THUYẾT

1 1 CÁC KHÁI NIỆM:

1.1.1 Khái niệm thất thu thuế:

 Thất thu thuế là một hiện tượng thực tế khách quan vốn có của bất kỳ hệ thốngthuế khóa nào Nó phản ánh hai mặt của một vấn đề: Lợi ích nhà nước và lợiích của người nộp thuế Thực tế thì hai lợi ích này thường mâu thuẫn với nhau,Nhà nước luôn có khuynh hướng tăng nguồn thu từ thuế, trong khi đó ngườinộp thuế luôn mong muốn càng giảm số thuế phải nộp càng nhiều càng tốt, haynói cách khác ở đâu có thuế khóa thì ở đó có thất thu thuế, thất thu thuế biểuhiện rất đa dạng và phức tạp tùy theo điều kiện kinh tế xã hội

Thất thu thuế là khoản thuế quy định trong luật thuế phải thu được và tập trungvào ngân sách nhà nước, song do nhiều nguyên nhân số tiền trên không đượcthu đủ để tập trung vào ngân sách nhà nước đúng quy định

Nguyên nhân dẫn đến tình trạng thất thu thuế chủ yếu xuất phát từ các hành vitrốn thuế và tránh thuế

1.1.2 Khái niệm hành vi trốn thuế:

 Trốn thuế là hành vi vi phạm pháp luật và có thể bị xử phạt hành chính hay bịtruy cứu trách nhiệm hình sự

 Trốn thuế là một thuật ngữ chung cho những nỗ lực của cá nhân, các tập đoàn ,tín thác và các tổ chức khác để trốn thuế bằng phương tiện bất hợp pháp Trốnthuế thường đòi hỏi người nộp thuế cố tình sai lệch hoặc che giấu tình trạngthực sự của công việc của mình cho cơ quan thuế để giảm nghĩa vụ thuế của

họ, và bao gồm, trong đó, báo cáo thuế không trung thực (như kê khai thunhập, lợi nhuận thấp hơn so với thực tế phát sinh, hoặc phóng đại khấu trừ)

1.1.3 Khái niệm hành vi tránh thuế:

 Tránh thuế là hành vi lợi dụng những quy định của pháp luật thuế nhằm làmgiảm số thuế phải nộp cho Nhà nước Tránh thuế hợp pháp không bị xử phạthành chính hay bị truy cứu trách nhiệm hình sự Bởi lẽ, đối tượng nộp thuế amhiểu rõ về pháp luật thuế và vận dụng tốt những phương thức hạch toán hợp

Chương 1: Khung lý thuyết

pháp để giảm thiểu các khoản thuế phải đóng, mà không trái với quy định phápluật

Tránh thuế mặt khác, là việc sử dụng hợp pháp của chế độ thuế có lợi thế củamình, để làm giảm số thuế phải nộp bằng phương tiện có trong quy định củapháp luật

1.2 CÁC HÌNH THỨC TRỐN THUẾ, TRÁNH THUẾ:

1.2.1 Các hình thức trốn thuế:

 Việc trốn thuế ở Việt Nam thường diễn ra dưới nhiều hình thức và ở nhiều loạithuế khác nhau Chẳng hạn, trường hợp doanh nghiệp trong nước bắt tay vớiđối tác bán hàng nước ngoài hạ giá hàng hóa nhập khẩu nhằm trốn thuế nhậpkhẩu; tổ chức, cá nhân mua bán hóa đơn đầu vào khống (thuế giá trị gia tăng);doanh nghiệp không khai báo đầy đủ doanh thu hay khai khống chi phí (thuếthu nhập doanh nghiệp); cá nhân không kê khai thu nhập chịu thuế (thuế thunhập cá nhân), hạ giá của hàng hóa mua bán chịu thuế trước bạ (như xe hơi haynhà ở) để giảm thiểu số thuế trước bạ phải đóng…

 Lợi dụng những ưu đãi của pháp luật thuế;

 Lợi dụng những quy định bất cập của pháp luật thuế (cách phân bổ chi phí);

 Sử dụng phương pháp hạch toán chi phí thích hợp;

 Chuyển giá

1.2.3 Các phương thức tránh thuế điển hình:

Rõ ràng, ứng dụng tránh thuế hợp pháp có thể giúp doanh nghiệp giảm thiểu chi phíhoạt động kinh doanh Dưới đây là một số phương thức điển hình của trường hợptránh thuế hợp pháp theo các quy định của pháp luật thuế Việt Nam

- Trong lĩnh vực thuế thu nhập doanh nghiệp, có thể là (i) đăng ký trích khấu haonhanh tài sản cố định trong trường hợp dự kiến có lãi nhiều hay ngược lại đăng ký

Chương 1: Khung lý thuyết

trích khấu hao chậm nếu đang trong thời gian được ưu đãi miễn giảm thuế thu nhậpdoanh nghiệp; (ii) chọn đăng ký phương thức khấu hao thích hợp tùy theo dự kiếndoanh nghiệp sẽ có lãi hay bị lỗ (phương thức đường thẳng; theo số dư giảm dần cóđiều chỉnh; hay theo số lượng, khối lượng sản phẩm); (iii) đăng ký chuyển lỗ trongvòng 5 năm vào những năm tài chính mà doanh nghiệp dự kiến sẽ có lãi lớn để dùng

số lỗ đó giảm thu nhập chịu thuế; (iv) doanh nghiệp đi vay tiền chịu lãi để phục vụhoạt động sản xuất kinh doanh và đưa tiền lãi đó vào chi phí để giảm thu nhập chịuthuế thay vì yêu cầu cổ đông, thành viên góp vốn tự đi vay tiền để góp vốn điều lệ(tiền lãi từ tiền vay phục vụ cho việc góp vốn vào doanh nghiệp không được xem làchi phí hợp lý)

- Trong lĩnh vực thuế nhập khẩu, có thể là nhập khẩu hàng hóa có xuất xứ từ nhữngnước có ký các hiệp định về ưu đãi thuế quan với Việt Nam (Hiệp định về chươngtrình ưu đãi thuế quan có hiệu lực chung (CEPT) của các nước ASEAN) để đượchưởng mức thuế suất thấp

- Trong lĩnh vực thuế nhà thầu, có thể là (i) chọn giữa việc đăng ký thực hiện chế độ

kế toán Việt Nam (đăng ký, kê khai và trả thuế trên doanh thu thực nhận và chi phíthực tế phát sinh) hay không đăng ký thực hiện chế độ kế toán Việt Nam (đăng ký, kêkhai và trả thuế theo phương thức khoán trên doanh thu theo hợp đồng); (ii) ký hợpđồng dịch vụ với những công ty là đối tượng cư trú ở những nước có ký hiệp địnhtránh đánh thuế hai lần với Việt Nam Theo đó, công ty dịch vụ, trong một số trườnghợp, có thể được hưởng thuế suất thấp hơn và lẽ đương nhiên sẽ giảm giá mua bánhàng hóa/dịch vụ với doanh nghiệp

- Trong lĩnh vực thuế trước bạ, thường xuất hiện ở trường hợp “chạy thuế”, tức là muatrước hay mua sau một mốc thời gian quan trọng nhất định đối với một số loại hànghóa hay dịch vụ để tận dụng việc tăng hay giảm của mức thuế trước bạ dành cho loạihàng hóa hay dịch vụ đó

- Đối với Luật Thuế thu nhập cá nhân mới, cũng có một số cách có thể tránh thuế hợppháp Đó là (i) chọn đối tượng nộp thuế là vợ hoặc chồng tùy theo thu nhập cao thấpcủa từng người trong việc kê khai giảm trừ gia cảnh đối với số người phụ thuộc tronggia đình nhằm mục đích giảm số thuế phải trả; (ii) doanh nghiệp không trả lương chocác cổ đông cá nhân tham gia hoạt động quản lý doanh nghiệp (thuế suất tối đa đối với

Chương 1: Khung lý thuyết

tiền lương, tiền công chịu thuế thu nhập cá nhân ở mức 35%) để cổ đông nhận được

cổ tức cao hơn (doanh nghiệp chỉ đóng thuế thu nhập doanh nghiệp 25% trên thu nhậptrước thuế và cổ đông cá nhân đóng 5% thuế thu nhập cá nhân trên cổ tức nhận được).Trong quá trình tìm kiếm các giải pháp khả thi để giảm thiểu chi phí, ngoài việc xemxét giảm lương, giảm giờ làm, giảm thiểu các chi phí không cần thiết, thương lượnggiảm giá hàng hóa/dịch vụ với các nhà cung cấp, thanh lý tài sản không cần thiết,doanh nghiệp cũng nên chú ý đến việc xem xét các biện pháp tránh thuế mà luật phápcho phép Nếu chuyên môn pháp lý và nghiệp vụ về thuế, kế toán chưa vững, chủdoanh nghiệp có thể tìm đến các công ty luật, công ty kiểm toán có kinh nghiệm đểđược tư vấn và có thể đạt mục đích mà không vi phạm các quy định pháp luật hiệnhành

Chương 2: Đánh giá thực trạng thất thu thuế tại Việt Nam

CHƯƠNG 2 : ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG THẤT THU THUẾ TẠI VIỆT

xử lý truy thu và phạt 3.386 tỉ đồng, giảm lỗ qua thanh tra là 7.011 tỉ đồng, giảmkhấu trừ thuế GTGT 209 tỉ đồng; Nộp ngân sách nhà nước (“NSNN”) 2.093 tỉđồng bằng 120.9% so với năm 2010 Đối với thanh tra chống chuyển giá đã thựchiện thanh tra tại 921 doanh nghiệp lỗ, doanh nghiệp có dấu hiệu chuyển giá, xử

lý giảm lỗ 6.617 tỉ đồng (tăng 3,5 lần so với năm trước), truy thu thuế và phạt1.669 tỉ đồng (tăng hơn 4 lần so với cùng kỳ năm trước)

Theo Báo cáo Đánh giá thực hiện nhiệm vụ tài chính - ngân sách năm 2011của BộTài chính, công tác quản lý, kiểm tra, giám sát chống thất thu thuế; đấu tranhchống chuyển giá, nhất là đối với doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI),các khoản thu liên quan đến đất đai, kinh doanh bất động sản, tài nguyên khoángsản và thuế xuất-nhập khẩu được xem là một trong những thành công đáng ghinhận nhất trong năm 2011 của ngành tài chính

Nhờ tích cực chống thất thu và nợ đọng thuế, nên thu ngân sách cả năm 2011 vẫnđạt 647.500 tỷ đồng, vượt 13,4% so với dự toán, tăng 20,6% so với năm 2010.Theo số liệu của Bộ Tài chính, năm 2011, ngành thuế đã thu hồi 67% số nợ thuếnăm 2010 chuyển sang, với tổng số tiền lên tới 18.039 tỷ đồng, ngành hải quan đã

xử lý thu trên 709 tỷ đồng tiền nợ thuế

Năm 2011, qua công tác kiểm tra lại tại 44.109 doanh nghiệp, toàn ngành Thuế đã

xử lý truy thu, truy hoàn và phạt các đơn vị vi phạm 4.196 tỉ đồng, bằng 187% sonăm 2010, giảm lỗ qua kiểm tra là 4.010 tỉ đồng, đã nộp ngân sách Nhà nước2.433 tỉ đồng bằng 175,3% so với năm 2010

Chương 2: Đánh giá thực trạng thất thu thuế tại Việt Nam

Trong năm 2011, ngành thuế đã tổ chức thanh tra đã thực hiện thanh tra tại 921doanh nghiệp (“DN”) lỗ, DN có dấu hiệu chuyển giá, xử lý giảm lỗ 6.617 tỷ đồng(tăng 3,5 lần so với năm trước), truy thu thuế và phạt 1.669 tỷ đồng (tăng hơn 4lần so với cùng kỳ năm trước)

2.2 TỒN TẠI:

2.2.1 Thực trạng thất thu thuế trong các lĩnh vực trọng tâm:

Thời gian vừa qua, thực trạng thất thu thuế đang làm ảnh hưởng tới nhiệm vụ thungân sách của ngành Nợ thuế của năm 2011 đã tăng tới gần 30% so với năm

2010, dự kiến năm 2012, với tình hình khó khăn hiện nay, số nợ thuế sẽ vẫn còntiếp tục gia tăng Mặc dù thời gian qua, ngành thuế đã sử dụng nhiều biện phápcưỡng chế thu hồi nợ như cưỡng chế thu qua tài khoản, thậm chí phối hợp với cơquan công an đề nghị không cho xuất cảnh đối với chủ doanh nghiệp đang nợthuế, nhưng số thu vẫn không tăng Theo nhiều cục thuế, vấn đề chính vẫn lànhiều doanh nghiệp đang rất khó khăn và cần sự hỗ trợ Tuy nhiên do cơ chế phân

kỳ thu nợ và giãn nợ, các cục thuế vẫn chưa thể chủ động được

Năm 2012, ngành thuế đã xác định 6 lĩnh vực trọng tâm của ngành Thuế trongcông tác chống thất thu và thu hồi nợ đọng thuế

Thứ nhất, đấu tranh chống chuyển giá từ khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư

nước ngoài (FDI) và gần đây là cả các doanh nghiệp trong nước Những cách thứcchuyển giá của các doanh nghiệp này bước đầu đã được định dạng để cơ quanthuế tập trung đấu tranh như chuyển giá từ khâu đầu vào, thu nhập nguyên liệuđến khâu đầu ra và các chi phí dịch vụ quản lý

Thứ hai, liên quan đến hàng biên mậu Đáng chú ý là nhóm đối tượng mua gom

hàng hoá ở khu vực biên giới vào nội địa là khâu có khả năng thất thu rất cao

Thứ ba, là nguồn thu liên quan đến bất động sản như thu tiền sử dụng đất, thuế

trước bạ Đây cũng là khâu cần chấn chỉnh vì thực trạng tại nhiều địa phương việc

thu còn tồn tại nợ đọng, thu không đúng, không đủ Thời gian qua, việc tính tiền

và thu tiền sử dụng đất, tiền thuế đất đang có vấn đề Tình trạng tồn tại chính sách

2 giá tại một số tập đoàn, tổng công ty nhà nước đang gây thất thu lớn cho ngânsách bởi việc giá ghi trong hợp đồng thấp hơn rất nhiều giá thực tế Đặc biệt là để

Chương 2: Đánh giá thực trạng thất thu thuế tại Việt Nam

hợp thức khoản chênh lệch này, một số đơn vị đã lập ra các công ty con chạy lòngvòng để hợp thức hóa, rút tiền tham nhũng Một số dự án thuộc tổng công ty nhưSông Đà, HUD, Vinaconex cũng đang nằm trong diện nghi vấn

Thứ tư, rủi ro về thất thu trong thương mại điện tử, dịch vụ kinh doanh qua mạng,

nguồn thu từ quảng cáo của các đơn vị kinh doanh mạng xã hội

Thứ năm, hoàn thuế và thuế giá trị gia tăng qua thanh tra có nhiều dấu hiệu vi

phạm như cố tình hoạch toán 3 tháng âm liên tục để hoàn thuế

Thứ sáu, thuế với những chi phí không hợp lý hợp lệ, doanh số đầu ra trên tài sản

cố định, nguyên vật liệu

Theo Ban Cải cách hiện đại hóa (Tổng cục Thuế), trong những năm gần đây, hiệntượng các doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) kê khai lỗ kháphổ biến, chiếm khoảng 50% tổng số doanh nghiệp FDI đang hoạt động trên cảnước, trong đó nhiều doanh nghiệp (DN) kê khai lỗ liên tục trong 3 năm Điểnhình tại một địa phương như Bình Dương, số doanh nghiệp FDI kê khai lỗ năm

2010 là 754/1.490 DN (chiếm tỷ trọng 50,6%, trong đó có tới 200 DN lỗ quá vốnchủ sở hữu); tại TPHCM và Đồng Nai, tỷ lệ số DN FDI kê khai lỗ lần lượt là 60%

và 52,2%

Tổng kết trong khoảng 5 năm trở lại đây (2006-2010), có thể nhận thấy các hành

vi chuyển giá điển hình đã và đang diễn ra tại Việt Nam thường dưới các hìnhthức: chuyển giá thông qua chuyển giao tài sản hữu hình giữa các bên liên kết,chuyển giá thông qua chuyển giao tài sản vô hình giữa các bên liên kết, chuyểngiá thông qua chuyển giao dịch vụ giữa các bên liên kết, chuyển giá thông qua chitrả lãi vay vốn sản xuất kinh doanh giữa các bên liên kết

Đáng lo ngại, hành vi chuyển giá nhằm tối thiểu nghĩa vụ thuế thu nhập doanhnghiệp (TNDN) không chỉ diễn ra tại các DN FDI, mà còn diễn ra giữa các bênliên kết trong nội địa Việt Nam do các tập đoàn kinh tế trong nước lợi dụng chínhsách ưu đãi của Nhà nước, thành lập một số công ty con hoạt động trong nhữnglĩnh vực và địa bàn khác nhau, trong đó có những lĩnh vực, địa bàn được ưu đãithuế TNDN, từ đó tìm cách chuyển lợi nhuận trước thuế từ DN không được ưu đãi

Chương 2: Đánh giá thực trạng thất thu thuế tại Việt Nam

thuế sang DN liên kết được ưu đãi thuế Hoặc chuyển lợi nhuận trước thuế từ DN

có lãi sang DN bị lỗ thông qua giá chuyển giao sản phẩm và cung cấp dịch vụgiữa các bên để giảm thiểu nghĩa vụ thuế tổng hợp của cả tập đoàn.Liên quan đến vấn đề nợ đọng thuế, theo Phó Tổng cục trưởng Tổng cục ThuếCao Anh Tuấn, năm 2011 tình hình nợ thuế tiếp tục tăng 29,5% so với năm 2010(năm 2010 tăng 17,9% so với 2009) Nguyên nhân do tình hình kinh tế khó khăn,thị trường bất động sản đóng băng, nhiều doanh nghiệp lâm vào tình trạng sảnxuất, kinh doanh thua lỗ

Để khắc phục tình trạng này, bên cạnh việc giao chỉ tiêu thu nợ thuế cho các cụcthuế, Tổng cục Thuế cho biết sẽ nghiên cứu, đề xuất với Chính phủ, Quốc hội sửađổi, bổ sung cơ chế chính sách trong lĩnh vực quản lý nợ (dự án Luật Quản lý thuếsửa đổi, bổ sung); sửa đổi, bổ sung thủ tục hồ sơ đối với trường hợp xóa nợ thuếđối với người nộp thuế thuộc trường hợp xóa nợ theo diện phá sản DN quy địnhtại Luật Quản lý thuế để phù hợp với thực tế; bổ sung quy định cho phép cơ quanquản lý thuế cho phép người nộp thuế được phép nộp dần tiền nợ thuế và chưathực hiện biện pháp cưỡng chế nợ thuế đối với trường hợp này

2.2.2 Thực trạng thất thu thuế giá trị gia tăng:

Một trong những loại thuế thường bị lợi dụng để “rút tiền” của Nhà nước là thuếgiá trị gia tăng (GTGT) Hầu hết cơ quan thuế của các địa phương đều cho rằng,

vi phạm liên quan đến thuế GTGT là khá phổ biến, đặc biệt quản lý thuế đối vớicác doanh nghiệp (DN) ngoài quốc doanh, các hộ kinh doanh cá thể trong lĩnh vựcthủy sản là vô cùng khó khăn

Lợi dụng quy định khấu trừ thuế GTGT đầu vào đối với hàng nông, lâm, thủy sản

để tháo gỡ khó khăn cho người trực tiếp sản xuất, không ít người đã tạo ra hiệntrường “lỗ giả, lãi thật” bằng nhiều cách để khấu trừ, hoàn thuế Chiêu trò phổbiến là bán hàng không xuất hóa đơn; mua hàng rồi tự kê khai giá, ghi địa chỉvùng sâu, vùng xa để được ưu đãi; lập hóa đơn bán hàng giá trị thấp hơn thanhtoán Ngoài ra, rất nhiều DN có trụ sở một nơi, mua hàng một nẻo, nhưng lợi dụnglúc đêm khuya vắng vẻ mới chở hàng về nhằm trốn thuế Thực trạng này không