“Xưa nay nỗi khổ của người ta không gì bằng chữ tình mà cái khó ở đời không gì bằng sự gặp gỡ” (Cao Bá Quát). Sự gặp gỡ ở đời đã khó vậy, sự gặp gỡ trong thế giới văn chương nghệ thuật lại càng khó khăn muôn phần. Sáng tác như nhu cầu tự biểu hiện của cái tôi người nghệ sĩ, qua mỗi đá con tinh thần chủ thể sáng tạo gởi gắm biết bao nỗi niềm trăn trở trước cuộc đời, nhân sinh. Với ý nghĩa như vậy, tác phẩm văn học không đơn thuần chỉ là sản phẩm của một quá trình thai nghén, “mang nặng đẻ đau” của tác giả mà đó còn là nhịp cầu nối giữa người với người, là “điệu hồn đi tìm hồn đồng điệu”. Nếu nhà văn xem tác phẩm như nơi kí thác nỗi lòng thì với người đọc mỗi công trình nghệ thuật ngôn từ là một thế giới mới cần chiếm lĩnh và chinh phục. Đến với những tác phẩm văn chương trước hết xuất phát từ nhu cầu bản thân cần tích lũy vốn tri thức, hiểu biết, để rồi thông qua các hình tượng văn học, độc giả tự giải mã thông điệp của tác giả từ đó cất tiếng đồng vọng tri ân. Nhưng “tri âm thật khó thay…, hoạ hoằn gặp được nghìn năm có một” (ý của Lưu Hiển).
Trang 1MỤC LỤC
MỤC LỤC 1
MỞ ĐẦU 2
1 Lí do chọn đề tài 2
2 Đối tượng nghiên cứu 3
3 Phạm vi nghiên cứu 3
4 Phương pháp nghiên cứu 3
NỘI DUNG 4
1 Dạ Ngân - cuộc sống và văn chương 4
2 “Gia đình bé mọn” - bức chân dung về sự chân chất mộc mạc của Tiệp - một người phụ nữ Nam Bộ 4
2.1 Quyết tâm từ bỏ cuộc hôn nhân không có hạnh phúc 5
2.2 Mong muốn hạnh phúc, khao khát được “chính danh” với người mình yêu 7
2 3 Tư cách làm mẹ bị giằn vặt đau đớn 9
2.4 Thân phận con người dưới sức ép của chiến tranh, của xã hội bao cấp thời hậu chiến 10
3 Ngôn ngữ Nam Bộ trong “Gia đình bé mọn” 12
KẾT LUẬN 13
TÀI LIỆU THAM KHẢO 14
Trang 2MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
“Xưa nay nỗi khổ của người ta không gì bằng chữ tình mà cái khó ở đời không gì bằng sự gặp gỡ” (Cao Bá Quát) Sự gặp gỡ ở đời đã khó vậy, sự gặp gỡ trong thế giới văn chương nghệ thuật lại càng khó khăn muôn phần Sáng tác như nhu cầu tự biểu hiện của cái tôi người nghệ sĩ, qua mỗi đá con tinh thần chủ thể sáng tạo gởi gắm biết bao nỗi niềm trăn trở trước cuộc đời, nhân sinh Với ý nghĩa như vậy, tác phẩm văn học không đơn thuần chỉ là sản phẩm của một quá trình thai nghén, “mang nặng đẻ đau” của tác giả
mà đó còn là nhịp cầu nối giữa người với người, là “điệu hồn đi tìm hồn đồng điệu” Nếu nhà văn xem tác phẩm như nơi kí thác nỗi lòng thì với người đọc mỗi công trình nghệ thuật ngôn từ là một thế giới mới cần chiếm lĩnh và chinh phục Đến với những tác phẩm văn chương trước hết xuất phát từ nhu cầu bản thân cần tích lũy vốn tri thức, hiểu biết, để rồi thông qua các hình tượng văn học, độc giả tự giải mã thông điệp của tác giả từ đó cất tiếng đồng vọng tri ân Nhưng “tri âm thật khó thay…, hoạ hoằn gặp được nghìn năm có một” (ý của Lưu Hiển)
Hiện lên như một cây bút nữ đầy cá tính, Dạ Ngân và những tác phẩm của mình đã mang đến cho nền văn học đương đại Việt Nam một nguồn cảm hứng mới Với lối viết văn đầy tinh tế khi cảm thụ cuộc đời, Dạ Ngân luôn mở ra cho người đọc những con đường tiếp nhận mới cho tác phẩm với nhiều luồng ý kiến tiếp nhận khác nhau, thậm chí
là trái ngược nhau Trong đó tiểu thuyết “Gia đình bé mọn” đã gây xôn xao làng văn Việt
Nam những năm gần đây Từ bề mặt văn bản mỗi người mỗi ý kiến, mỗi người một quan niệm, có kẻ khen, người chê Tất cả tạo nên một làn sóng dư luận sôi nổi, một hiệu ứng đọc ít thấy từ lâu
Lựa chọn đề tài Tiểu thuyết “Gia đình bé mọn” của Dạ Ngân là chân chất mộc mạc Nam Bộ hay là sex?, người viết muốn đi sâu nghiên cứu hiện tượng văn học trẻ này ở
phương diện phong cách nghệ thuật và tư tưởng sáng tác Theo ý kiến riêng của người viết, tác phẩm của Dạ Ngân có một bề dày lịch sử và một chiều sâu tâm lý khiến cho nó nghiễm nhiên trở thành chứng từ khắc hoạ một thời kỳ gian khó, qua những lời tự thú chân thật và chân thành về nhiều mặt (chứ không chỉ ở khía cạnh khát khao tình dục)
Trang 32 Đối tượng nghiên cứu
Với đề tài này chúng tôi xác định đối tượng nghiên cứu chính là vấn đề lí luận tiếp nhận tác phẩm văn học, mà cụ thể trong bài viết này chính là quá trình tiếp nhận tiểu
thuyết “Gia đình bé mọn” của Dạ Ngân
3 Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu của đề tài là các vấn đề lí luận về tếp nhận văn học, cụ thể hơn là mối quan hệ giữa bộ ba: nhà văn - tác phẩm - người đọc Bên cạnh đó, người viết vận
dụng tiếp nhận tiểu thuyết “Gia đình bé mọn” của Dạ Ngân cùng với phong cách nghệ
thuật của nhà văn
4 Phương pháp nghiên cứu
Để hoàn thành bài nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:
- Phương pháp thống kê
- Phương pháp phân tích chứng minh
- Phương pháp so sánh đối chiếu
- Phương pháp tổng hợp
Trang 4NỘI DUNG
1 Dạ Ngân - cuộc sống và văn chương
Nhà văn Dạ Ngân tên thật là Trần Hồng Nga, sinh năm 1953 Chị là đứa con đẻ của mảnh đất miền Nam nên văn chương của chị chân chất Nam Bộ, từ đề tài, ngôn ngữ, giọng điệu đến nhân vật, cách nhìn nhận cuộc sống… Tên tuổi của chị gắn liền với những tác phẩm như: “Quảng đời ấm áp” (1986), “Ngày của một đời” (1989), “Con chó và vụ ly hôn” (1990)… Tất cả đều toát lên một vẻ Nam Bộ mộc mạc, tình nghĩa, yêu thương… Văn chương của Dạ Ngân đã đạt đến một độ chín ngọt ngào, là sự cộng hưởng giữa lối hành văn dung dị của người phương Nam với sự đằm thắm, đẹp đẽ của hơi hướng văn chương xứ Bắc
Với những trải nghiệm của bản thân, lối viết giản dị, dễ đọc, dễ hiểu,giọng văn tâm tình, tiểu thuyết tự thuật “Gia đình bé mọn” của Dạ Ngân là quan niệm về cuộc đời, về ý nghĩa và mục đích cuộc sống của nhà văn Đó cũng là điều tạo nên sức hút của tác phẩm với bạn đọc
2 “Gia đình bé mọn” - bức chân dung về sự chân chất mộc mạc của Tiệp - một
người phụ nữ Nam Bộ
“Gia đình bé mọn” trước hết là cuốn tiểu thuyết kể chuyện gia đình Đúng hơn là kể chuyện những gia đình của nhân vật trung tâm - nữ nhà văn Mỹ Tiệp Gia đình 1: là gia đình mà Tiệp đã sinh ra và lớn lên, gia đình của những người đàn bà góa hoặc không chồng, luôn phải gồng mình gánh chịu bất hạnh và cả sự kiêu hãnh của một mái nhà thiếu hơi ấm đàn ông, lấy gia phong khổ hạnh làm nền tảng Gia đình 2: gia đình mà Tiệp và người chồng tên Tuyên là những vật liệu xây dựng chẳng có chút kết dính nào ở những phẩm chất cơ bản, và tan vỡ là kết cục tất yếu Gia đình 3: tập hai trong đời sống vợ chồng của Tiệp Cùng với Tiệp làm nên gia đình này là gã nhà văn lãng tử có tên Viết Đính, cùng Tiệp đi qua 11 năm yêu đương, trong cái đói rách đáng rùng mình của một thời, trong cả những điều tiếng tàn nhẫn của xã hội Con đường đời của Tiệp là đi từ gia đình 1 đến gia đình 3, đằng đẵng, chông chênh, nghẹt thở Để có được gia đình 3, Tiệp đã phải trả giá: trước hết là sự từ bỏ - từ những người đàn bà góa ở gia đình 1, tiếp đến là sự lên án và xa lánh của bộ phận xã hội khư khư thứ luân lý cổ hủ và nặng nề hơn hết là sự dằn vặt bản thân, khi phải cân nhắc giữa tình mẫu tử và tình yêu đôi lứa Vượt lên trên tất
cả, tác giả cho thấy một mẫu hình phụ nữ chủ động lèo lái con thuyền cuộc đời mình, kiên nhẫn tới mức lì lợm để sống thật với nhu cầu tinh thần của mình
Chắc có lẽ rằng nhân vật nữ - nhà văn Mỹ Tiệp trong truyện - đã từng cầm sung chiến đấu - nên chị vừa được khắc họa với tính chất mộc mạc, giản dị; vừa được khắc họa với chất “Út Tịch” của người phụ nữ Nam Bộ ngay trong thời bình, thể hiện trong sự phản kháng để giành lại hạnh phúc cho bản thân, cho cuộc đời mình
Thiên truyện kể Gia đình bé mọn, như ghi chú ngoài bìa, là một cuốn tiểu thuyết.
Nhưng tiểu thuyết nào mà không gói ghém ít nhiều chất liệu rút ra từ trải nghiệm, từ cuộc đời của tác giả? Khác nhau chăng là ở chỗ chất liệu này thể hiện rõ nét trên trang sách, hay đã hoá trang biến dạng chẳng ít thì nhiều
Trang 5Tóm lại, qua Gia đình bé mọn, chúng tôi thấy quan niệm của tác giả về cuộc đời, về ý
nghĩa và mục đích cuộc sống không xuất phát từ một đạo lý, hay một triết thuyết cao xa
-Dạ Ngân khiêm nhường, biết rõ rằng mình không thể có thứ cao vọng đó, mà bắt nguồn
từ kinh nghiệm chính mình đã trải qua
2.1 Quyết tâm từ bỏ cuộc hôn nhân không có hạnh phúc
Tiểu thuyết lần theo cuộc đời của Lê Thị Mỹ Tiệp, người đàn bà từng có một thời con
gái là nữ du kích góp phần vào cuộc chiến tranh vì sự nghiệp giải phóng dân tộc và một
xã hội lý tưởng, đến tuổi trưởng thành, lại đấu tranh cho giải phóng con người và tình yêu
cá nhân Hành trình của cái “gia đình bé mọn” của Tiệp trùng hợp với hành trình của đất nước nàng từ đoạn chót của cuộc chiến Việt – Mỹ đến thế kỷ 21, từ ngày đầu cuộc giải phóng và tái thống nhất đất nước (ít nhất cũng cho bên chiến thắng) đến sự vỡ mộng và suy thoái do những chính sách hậu chiến có tác dụng khuyến khích tham nhũng, sự làm
ăn kém hiệu quả, tiếp tục lòng hận thù giữa kẻ thua người thắng và cuối cùng là đến tận thời Đổi Mới, thời kỳ được cho là đất nước đang hướng tới sửa chữa nhiều sai lầm trong quá khứ - khi thành công khi không nhưng luôn luôn phải đối mặt với những phức tạp mới
Trong khi câu chuyện của Tiệp xẩy ra giữa và có thể tương ứng cho ba thời kỳ này – giải phóng, suy thoái, và đổi mới – bản thân Tiệp không bao giờ chỉ là vai trò tượng trưng: Dạ Ngân đã sáng tạo ra một cá nhân hiện thực đầy đặn, một sự đối lập của kiểu nhân vật thuần túy mang lý tưởng cách mạng rất có giá trong chiến tranh và sau chiến tranh và trước thời kỳ đổi mới, trong văn học Việt Nam cũng như trong tư tưởng Khổng giáo với người phụ nữ tam tòng tứ đức Tác giả đã làm chúng ta nhận thức được cuộc đấu tranh là có tính cá nhân như thế nào khi bà xây dựng nhân vật Tiệp là một nhà văn, và một vài nhân vật khác như vậy nữa – không giống chút nào với những phần còn lại của cái gia đình quy ước của nàng – những nhân vật mà chân trời và ý nghĩa của sự lựa chọn
đã rộng mở, được phơi bày ra trong văn chương của bà:
“Quả tình, giữa nàng và những người thân là hai thế giới, phía kia không có Tầng đầu địa ngục, không có Sông Đông êm đềm, không có Người Tình, không có
cả Rôbinxơn và Những người khốn khổ còn nàng thì lúc nào cũng sách vở bút mực, xê dịch và ham muốn Những lúc như lúc nầy Tiệp thấy công việc viết lách của mình thật dị thường, những suy nghiệm của mình thật phù phiếm, những việc khiến mình đau khổ hoặc khát thèm thật vô bổ Những người đàn bà rất biết tận dụng sự chi phối ấy chỉ quan tâm đến tôn ti và trật tự, đến công dung và ngôn hạnh cổ truyền, đến yên ổn và sung túc,
ai là cán bộ thì phải làm rạng danh thân tộc bằng cương vị ngày một cao hơn, ai là nông dân thì phải chăm chỉ và giỏi nhang đèn Những bài báo của nàng còn có thể hiểu được, thứ văn chương mà nàng lọm cọm hằng đêm kia thì thật đáng hoài nghi vì nó không có hình thù, không có quyền lợi, suy ra nó hư vô và không quan trọng.”
Tiệp, luôn là một nhà cách mạng và luôn là một độc giả, từ chối nhìn thế giới qua cái lăng kính của truyền thống hay ý thức hệ Chẳng hạn, có một thời kỳ khi mọi người bị cấm nói điều tốt cho những người Việt Nam từng ở phía bên kia cuộc chiến, và mặc dầu bản thân nàng cũng từng chiến đấu chống lại họ, nàng vẫn ngưỡng mộ lòng chung thủy
và tính cách mạnh mẽ của người vợ và con gái của một cựu đại tá Nam Việt Nam không
Trang 6còn nhà ở và nghèo đói đến tận cùng vì đã từng dính líu đến phía thất trận, hơn cả những con người máy và đạo đức giả cùng cơ quan Bằng cách này hay những cách khác, cuốn tiểu thuyết dựng lên hai hoàn cảnh xã hội – nơi lằn chia cắt đất nước vẫn còn giữ lại một thời gian sau khi chiến tranh kết thúc năm 1975 – và sự mạnh mẽ của tính cách nhân vật Tiệp
Gia đình nội ngoại của Tiệp, những người miền Nam bắt nguồn từ vùng châu thổ sông Mekong đều có truyền thống nho giáo và cách mạng Sau khi cha nàng chết trong lao tù của chính quyền Nam Việt Nam trong chiến tranh, nàng và tất cả anh chị em bắt mối với những người được gọi là Việt Cộng, những du kích của Mặt trận giải phóng miền Nam đang chiến đấu chống lại chính phủ và người Mỹ, cuộc chiến chính nàng cũng tham gia từ năm 16 tuổi Khi gặp Tuyên lần đầu tiên, người đàn ông sau này thành chồng nàng, anh ta cũng là một chiến sĩ Mặt Trận, thì mối quan hệ của họ càng khăng khít hơn và thực
ra – như sau này nàng kể lại – phải chăng cũng vì chiến tranh mỗi ngày càng ác liệt:
“Nàng rụt sâu xuống hơn trong cái công sự với người thanh niên có thể chết cùng với mình bởi một quả pháo chụp pháo đào hay pháo trộn gì đó Dàn đồng ca của súng đạn, đô la và giàu có chừng như bất tận, không mệt mỏi, như chúng muốn băm vằm cái ngã ba và cái cây trâm bầu trên đầu họ ra Tai Tiệp ù đặc, mắt nàng long lanh cảm thán
vì Tuyên đã nắm được tóc nàng kéo lên đúng lúc và đã ấn nàng xuống cái công sự như cái lỗ huyệt nầy Nàng cười sằng sặc rồi nàng mếu máo khóc, bỗng nàng nín bặt vì nghe thấy có hai bàn tay đang áp vào, hàng nút áo bung ra tự bao giờ, hai trái ngực nàng đang săn lên run rẩy bởi đôi bàn tay ngốn ngấu trong thứ nước màu sữa đục, lạ quá, cảm giác được mơn trớn mà cũng được dày vò nâng lên hạ xuống trong mặt nước có mùi
âm phủ, lạ quá Hình như anh ta có hào hển rằng đã có ý với nàng từ lâu, ngay hồi mới đầu quân về cơ quan, đã chấm nàng và mơ được cưới nàng làm vợ Không gian bỗng lịm đi, tai hoạ đã qua thật, nàng tót lên miệng công sự chống tay lên mép đất ngồi thở Mùi của đất đai cây cỏ bị huỷ diệt, mùi môi của người thanh niên vừa khám phá được phân nửa nàng dưới công sự, mùi của thân xác lần đầu nghe thấy nó cồn từ bên trong ra, cấp rấp, kêu gào sống sót rồi, phơi bày rồi, tận hưởng đi buông xuôi đi Tuyên dựng nàng đứng lên: “Giờ phải đi coi chiếc xuồng rồi kiếm chỗ, tụi nó cho pháo dọn bãi, thế nào hồi nữa cũng có đổ quân nhảy giò!” Thế là có ân tình, có kỷ niệm sống chết và có cả chữ tín trong sự trao gửi tiết trinh ”
Ở chỗ này Dạ Ngân trở thành một trong số ít nhà văn hiện đại Việt Nam phơi bày một cách trực tiếp sợi tóc mong manh giữa cái chết và tình dục phát lộ ra trong thời chiến và cũng có ý ám chỉ sự mù lòa đầy quyến rũ của bản thân chiến tranh Người tình đậm đà, đầy dũng cảm chiến trận trở thành tay quan liêu tự mãn, cuồng tín và một người cha người chồng bàng quan trong những năm hòa bình sau chiến thắng, “mẫn cán, cần cù và hoàn toàn đáng thương hại” Chủ nghĩa lý tưởng nồng nhiệt xã thân cho đại nghĩa và sự gần kề cái chết đã từng làm họ yêu nhau, làm tình với nhau lần đầu trong nỗi kích động mạnh mẽ đã không sống sót nổi trước áp lực của cuộc sống trong hòa bình và Dạ Ngân dùng cuộc sống tình dục của Tiệp như là của đánh cược cho nỗi thất vọng đó:
“Sau đó, cái ngày có giặc đổ quân lò cò bằng trực thăng đó, những cái hôn đầu ma lực không sao ngờ nổi và thân xác cũng lần đầu tham dự, sau đó thì lúc nào Tuyên cũng
dư thừa điều kiện vì hai người chung một mái nhà chòi Cứ, chung một chiếc xuồng,
Trang 7chung chết chóc, chung từng ngày sống và cái chính là chung sự đòi hỏi trai gái khi cái chết và sự sống được tính bằng ngày và bằng giờ Đời sống tình dục bí ẩn bỗng trở nên nhàm chán sau khi có Vĩnh Chuyên, nỗi thất vọng về tính cách và tâm hồn, và cả trữ lượng nhân tính ít ỏi của chồng khiến nàng mặc cho Tuyên cư xử một cách đại khái với mình…”
Trong khi nhiều nhà văn Việt Nam, từ Nguyễn Du, tác giả Truyện Kiều và vào thế kỷ
18, nữ thi sĩ Hồ Xuân Hương đã đi trước dùng tình dục để thám hiểm tính cách và tập tục
xã hội (và ngược lại), chuyện mô tả tình dục một cách trực tiếp của Tiệp là hiếm hoi, ít nhất cũng trong những tác phẩm văn học Việt Nam đã được dịch ra tiếng Anh mà chúng
ta có dịp đọc Tiệp đã không thỏa mãn với Tuyên và cô ấy đi tìm một tình yêu lý tưởng, xúc động và đầy cảm hứng hơn, tự buộc vào những chuyện rắc rối tệ hại, thậm chí lâm vào những thách thức còn tồi tệ hơn nhiều khi muốn làm lành với chồng
“Gia đình bé mọn” là câu chuyện về cuộc đời của Mỹ Tiệp trong một xã hội không
ngừng chuyển mình từng giây từng phút, dầu vậy vẫn cứ khư khư phòng giữ nền nếp hủ lậu cổ truyền Nhưng cô đã can đảm dám vùng vẫy, tự mình cởi trói cho mình, để cuối cùng toại nguyện sau bao nhiêu năm trời thử thách dằn vặt về thể xác và tinh thần Cùng với cuộc đời Mỹ Tiệp, là cuộc đời của cô Tư Ràng, Hai Tuyên, Hai Khâm… nổi bật lên giữa một xã hội với bao hệ lụy của tình trạng bao cấp Họ chứng nhân trực tiếp, đã thật sự trải nghiệm thời kỳ này trong máu huyết của mình, mà cũng có người là kẻ mê say tiếp tay để hành tội người khác Qua họ ta cảm thấy thân phận con người quá bé mọn, bé mọn đến bất lực, cuộc sống thì giả dối, khắc nghiệt, tình yêu không lãng mạn, đẹp đẽ mà trần trụi
2.2 Mong muốn hạnh phúc, khao khát được “chính danh” với người mình yêu
Cô gái Mỹ Tiệp trải nghiệm cuộc đời thanh xuân của mình ở một nơi không xa lắm, nhưng ngụp đầy xáo trộn vào một thời kỳ không xa lắm, nhưng biến động tràn trề -trong một xã hội không ngừng chuyển mình từng giây từng phút, dầu vậy vẫn cứ khư khư phòng giữ nền nếp hủ lậu cổ truyền
Vậy mà cô gái gầy gò yếu ớt ấy - ba mươi tám cân - đã đủ phẫn nộ, đủ tính, đủ bản lĩnh, đủ can đảm để dám vùng vằng và vùng vẫy, khi cương, khi nhu, kiên trì lần hồi bẻ gãy trọn mớ xiềng xích bủa vây mình, tự mình cởi trói cho mình, để cuối cùng toại nguyện sau bao nhiêu năm trời thử thách, thất bại và dằn vặt lẫn lộn, thể xác băm vằm và tinh thần bầm vập
Trong Gia đình bé mọn, Tiệp là người phụ nữ có tâm hồn (cô là một nhà văn, có thế
giới nội tâm giàu tri thức và cảm xúc) Cô nổi loạn, chống lại cái bế tắc do thời bao cấp gây ra, hay cô là người phụ nữ đòi quyền được sống như mình quan niệm? Thời bao cấp dường như không chịu trách nhiệm về những bất hạnh của cô Việc cô lấy chồng lần thứ nhất mà không có tình yêu chỉ là một tai nạn, một lầm lỡ trong hoàn cảnh chiến tranh và chiến tranh cũng không phải là thủ phạm Vì chiến tranh không “buộc cô” đi đến tình yêu
đó mà là xúc cảm nhất thời Người chồng thứ nhất của cô là một kẻ nhàm chán, một sự nhàm chán ít nhiều liên quan đến nguồn gốc viên chức của anh ta Anh ta đáng ghét và đáng khinh như tất cả các quan chức khác của địa phương: kẻ thì tiếp nhà văn với bộ quần áo ngủ, kẻ thì cấp một căn hộ như cấp một mớ rau, nhưng kẻ nào cũng ham tiền,
Trang 8hiếu danh, thiếu nhân tính trong cư xử Nhưng cái thời mà Tiệp chán đến tận cổ ấy vẫn cho cô được sống và kiếm tìm được hạnh phúc khác
Ngay từ lần một, lần hai gặp Đính, nàng đã cảm thấy một sức mạnh rủ rê ở người đàn ông đó Anh ta đã gây cho nàng cảm giác muốn đi, muốn khám phá, muốn phiêu bồng, bên nhau, chân trời góc biển…Cô cảm nhận được đấy là tình yêu thực sự của cô, cô muốn vượt qua tất cả để đến với người mình yêu, mong muốn “chính danh” là vợ của Đính chứ không phải là một tình yêu vụng trộm Năm tháng đầy lên cùng những lần gặp
gỡ, Tiệp đã hạnh phúc khi được ở bên anh, từ những chuyến với chiếc Cá Xanh cọc cạch vừa đi vừa giỏ đồ nghề ra chữa, từ những bài thơ mà Đính chép tay cho nàng thuộc vì nàng bị mất tuổi học và tuổi đọc bởi chiến tranh, từ những người bạn mà anh đưa nàng đi hay kéo họ đến để nàng được thâm nhập và thụ hưởng trữ lượng tinh thần của Hà Nội bị vùi dập, cả những bữa bún bữa rươi mà anh phải tự tay vào bếp, hay cách anh ngồi xé từng rẻo lá chuối khô của chiếc bánh gai ở trước cổng Văn Miếu để giới thiệu với nàng
sự tinh tế cội nguồn… Anh và nàng đã yêu nhau thật say đắm và thiết tha…
Khi Tiệp nghe Vĩnh Chuyên nói về ba đã có người khác, Tiệp tức tốc viết cho Tuyên
một lá thư ngắn: “Anh còn nợ tôi một phiên tòa để cả tôi và anh được yêu người khác một cách đàng hoàng…” – Bức thư thể hiện chị là một người phụ nữ khao khát “chính
danh” với người mình yêu thực sự, đòi hỏi quyền bình đẳng của phụ nữ…
Trải qua bao gian lao thử thách, từ khoảng cách Bắc - Nam đến xã hội, bạn bè, người thân, gia đình và của chính bản thân cô và Đính… suốt một khoảng thời gian dài, từ khi Thu Thi đang còn là một cô bé 7 - 8 tuổi đến khi nó đã có người yêu, đã lên xe hoa, Đính
và Tiệp mới đến được với nhau… Chứng tỏ rằng ngọn lửa tình yêu luôn bừng cháy trong
họ, và họ luôn nhen nhóm ngọn lửa ấy để nó được vững bền trước bao sóng gió của cuộc đời…
Cô đã ra được Hà Nội, dù trải qua nhiều trắc trở, để đoàn tụ với người mình yêu Cô
và Đính đến với nhau bằng một tình yêu tuy muộn mằn nhưng chân chính và mãnh liệt, điều đó lý giải rằng vì sao giữa hai người không cần “sợi dây” ràng buộc do con cái tạo thành… Xã hội tuy không ban phát cho cô mọi điều như ý, nhưng cô vẫn có thể xây dựng
cho mình một gia đình bé mọn, theo nghĩa là một hạnh phúc riêng tư Vậy thì con đường
đi đến hạnh phúc không phụ thuộc vào những điều kiện bên ngoài, vào những chướng ngại xã hội hay tộc họ mà chỉ phụ thuộc vào chính cô, người đã trải qua một cuộc tranh
đấu không hề bé mọn để có được nửa kia đích thực của mình Hạnh phúc nằm trong tay
ta
Tiệp không phải là người phụ nữ trong trắng (văn học Việt Nam hay viết về sự trong trắng của người phụ nữ), ngoài chồng mình, Tiệp yêu Đính, người đàn ông cũng không hẳn là tốt, cứ để Tiệp chờ mãi mà không chịu bỏ vợ, nhưng Tiệp vẫn chờ đợi vì chỉ với Đính, Tiệp mới thoả mãn được lý tưởng về người đàn ông, về hạnh phúc, về khát vọng văn chương Tiệp vừa có ưu điểm vừa có khuyết điểm, hăng hái, nổi loạn, vừa nghĩ thế này đã lại nghĩ thế khác, chính vì thế nhân vật trở nên hay
Trang 92 3 Tư cách làm mẹ bị giằn vặt đau đớn
Nhưng vào những giây phút tưởng chừng hạnh phúc đã mỉm cười với nàng, được sống bên cạnh người mình yêu, chính danh, trọn vẹn như nàng từng ao ước, giữa lòng một Hà Nội xinh đẹp và bao dung đã cưu mang mối tình của nàng, nàng vẫn không cảm thấy sung sướng Nàng buồn vì nỗi tha hương, trong đó, nỗi đau lớn nhất là nỗi đau đã
“bỏ con mà đi” Vậy là nàng đã có dịp để kiểm chứng một trong những nỗi đau vì tình của nàng Anna xưa kia Nàng không nhắc, nhưng tôi nghĩ, vào những giây phút lang thang, trôi nổi ở Hà Nội giữa những chuyến đi về, khổ sở với những ri-đô, gác xép, toilet công cộng và những chuyến tàu đêm, nàng chắc còn đau khổ vì nhớ nắng gió phương Nam, nhớ sông nước tràn trề, cỏ cây xanh thắm, nhớ miệt vườn kỳ diệu với hương thơm cây trái của quê nhà
Hình như, để có được hạnh phúc, người phụ nữ phải đi con đường dài gấp ngàn lần
hành trình của người đàn ông, bởi họ là người mẹ: “Nàng nghẹt thở bên Đính không phải
vì tâm trạng của một nàng dâu, một người vợ chính danh mà vì nàng là một người mẹ đã
bỏ vãi các con ở xa mình hang nghìn cây số để đi lấy chồng, ý nghĩa ấy càng lúc càng cộm lên như giữa nàng và Đính đang có một cái dằm… nếu có kiếp sau thì nàng sẽ chọn
gì, tình yêu hay tình mẫu tử? Phải, nếu có kiếp sau ấy thì nàng sẽ chọn sao cho hai thứ tình ấy có trong nhau, sinh ra cho nhau vè vì nhau mãi mãi, suốt đời” Quá nhiều day dứt
và đau đớn, khi đã đến được cái đích hạnh phúc mà mình hằng đeo đuổi hơn chục năm cũng là lúc mặc cảm mẫu tử trỗi dậy mãnh liệt nhất Nó gào thét, cắn xé, sôi sục, nó hất tung cả những rung cảm bồi hồi ngây ngất, nó đeo đuổi dai dẳng qua mọi khoảng không gian, thời gian, mọi quãng đời đau khổ hay hạnh phúc, luồn lách vào mọi ngõ ngách tâm hồn, nó chập chờn hiện lên trong nỗi sợ về nghiệp quả sẽ ập tới một ngày không xa Nỗi
ám ảnh của một người mẹ bỏ con ra đi, dẫu là nước chảy cũng không mòn, dẫu là cái vuốt ve tình tứ nhất của người mình yêu cũng không thể xoa dịu
Có một bóng ma tên là mặc cảm mẫu tử dồn đuổi nhân vật, dồn đuổi người đọc từ
đầu tới những trang cuối cùng: “Tình duyên lận đận, học hành dở ương, con cái nhỏ dại, cái vòng của nàng chưa khép lại mà vòng tròn của con gái nàng đã chồng lên, cái bong của nàng, cái bi kịch của nàng và đó cũng là phần thiếu hụt mà nàng luôn cảm thất khi chưa đi hết con đường mẫu tử của mình”.
Cuốn tiểu thuyết kết thúc ở cảnh Tiệp phải trở lại miền Nam, giúp con gái của cô, người vừa có một bước đi sai lầm trong việc thiết kế một “gia đình bé mọn” của riêng mình Hình như nó lại lặp lại những lầm lẫn của cô, trong một hoàn cảnh nào đó (cô thoáng nghĩ đến cha nó) Nhưng cô bình tĩnh: đã là con người chứ không phải là thánh thì sai lầm như nó và như cô là dĩ nhiên Điều quan trọng là hãy đừng gục ngã, đừng quên mình muốn gì Chắc cô sẽ nói điều tương tự với con gái cô…
Trang 10“Gia đình bé mọn” chính là một câu chuyện buồn, rất buồn về nhân tình thế thái của
cuộc đời này Dù sao, Mỹ Tiệp cũng vẫn may mắn hơn nàng Anna đã chết ở Nga hay nàng Souad từng bị thiêu sống ở Jordanie Không chỉ là một cuốn sách để chia sẻ nỗi
lòng với bạn đọc, “Gia đình bé mọn” của Dạ Ngân còn đánh thức suy nghĩ của họ và
bằng cách ấy sẽ đóng góp một phần đáng kể vào cuộc đấu tranh cho sự bình đẳng giới – một cuộc đấu tranh dai dẳng và dường như là chẳng bao giờ có kết thúc Chỉ bao nhiêu
đó cũng đã đủ để Dạ Ngân được yêu thương và ngưỡng mộ
Dịch giả Rosemary Nguyễn đã thốt lên rằng, nhân vật nữ chính- nhà văn Tiệp - là một trong những nhân vật phức tạp và con người nhất so với tất cả những nhân vật mà ông đã đọc từ văn học Việt Nam
2.4 Thân phận con người dưới sức ép của chiến tranh, của xã hội bao cấp thời hậu chiến
“Gia đình bé mọn” là cuốn tiểu thuyết về đề tài hậu chiến Sống trong đất nước của những cuộc chiến kéo dài, thân phận người Việt nào cũng có một quá khứ chung là chiến tranh, chiến tranh ảnh hưởng đến rất nhiều thế hệ, còn dấu vết cho tới tận bây giờ Nhìn
“Gia đình bé mọn” ở một đề tài rộng lớn hơn, có thể xem đó là thân phận con người dưới sức ép chiến tranh Hãy đọc lại: cảnh góa bụa của những người đàn bà trong gia đình 1 của Tiệp là sản phẩm của chiến tranh; cuộc hôn nhân để từ đó có gia đình 2 mà Tiệp phải mất bao thời gian và nghị lực để rũ bỏ cũng là do môi giới của chiến tranh Và rồi, vào thời hậu chiến, thì những người có quyền sinh quyền sát trong tay, những người làm khổ Tiệp (như Tuyên - chồng nàng, Hai Khâm - trưởng ban tuyên huấn tỉnh) chẳng phải là những sản vật mà chiến tranh nhào nặn hay sao? Chiến tranh làm xã hội kiệt quệ, mở đường cho nghèo đói và từ đó, những vết rạn nhân cách xuất hiện Tác giả tỏ ra nhạy cảm với điều này và chính vì vậy mà nhà văn vượt lên trên chủ nghĩa tả khổ, kêu khổ thông thường
Nhìn rộng ra, bối cảnh cuộc sống mà tác giả đã miêu tả với hàng loạt chi tiết dở khóc
dở cười, đau có, buồn có, hài hước có – cái bối cảnh mà ta quen gọi là thời kỳ bao cấp ấy, tất nhiên là được sản sinh từ một định hướng phát triển xã hội mù mờ, song không phải không có phần can dự của chiến tranh: chiến tranh làm xã hội kiệt quệ, mở đường cho nghèo đói xộc tới, và từ đó, những vết rạn trên bề mặt nhân cách xuất hiện
Theo dòng truyện kể, chúng ta biết rằng, người chồng cũ của Tiệp không chỉ là một người chồng mà còn là một cán bộ tuyên huấn của thời bao cấp Vậy thì sự nhàm chán của anh ta không hẳn chỉ là sự nhàm chán do bản tính mà còn có thể do giáo dục, do hoàn cảnh công tác, do lòng ham muốn quyền lực, nhất là sự ham muốn quyền lực này lại từ nguyên tắc xin-cho tạo nên, khiến anh ta nhiễm thói quan lại phong kiến, nịnh hót, bợ đỡ cấp trên…Từ đó, ta có thể suy ra rằng, sự đổ vỡ của cuộc hôn nhân đầu của Tiệp không