TIỂU LUẬN văn học không gian và thời gian nghệ thuật trong tập thơ lửa thiêng của huy cận

Thơ mới (1932 1945) là một hiện tượng văn học lớn vào đầu thế kỉ XX với sự xuất hiện của hàng loạt nhà văn, nhà thơ tên tuổi. Ta tìm thấy ở đấy một Lưu Trọng Lư với nỗi buồn mơ màng của chú nai ngơ ngác, Nguyễn Bính rất bình dị, quê mùa, chân thật, một Hàn Mặc Tử luôn dành nỗi đau về cho mình và dâng ngọt ngào cho cuộc sống. Bên cạnh đó còn có một nguồn thơ “mang linh hồn trời đất mang nặng khối tình đời, tình người, tình yêu cuộc sống”. Là một nhà thơ được xem là “một trong những ngôi sao sáng chói nhất của phong trào Thơ mới”, đặc biệt, với sự xuất hiện của tập thơ đầu tay Lửa thiêng, Huy Cận đã khẳng định được dấu ấn của mình trên thi đàn văn học. Tập thơ Lửa thiêng có nhiều giá trị cả về nội dung và nghệ thuật mang đậm cá tính sáng tạo của thơ văn Huy Cận. Đi vào tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong thơ Huy Cận, ta như được sống trong một không gian trọn vẹn, một thời gian thống nhất từ trần thế đến vũ trụ xa vời. Xuyên suốt cuộc hành trình sáng tạo, tìm tòi những nguồn mạch mới cho thơ ca, không gian và thời gian nghệ thuật trong thơ Huy Cận đã trở thành một nhân tố quan trọng góp phần vào việc thể hiện quan niệm thẩm mĩ về con người và thế giới của nhà thơ. Không gian và thời gian nghệ thuật hòa vào tâm hồn, tình cảm tạo nên một cá tính riêng rất Huy Cận. Vì vậy, việc đi tìm hiểu “Không gian và thời gian nghệ thuật trong tập thơ Lửa thiêng của Huy Cận” là con đường giúp ta không chỉ khám phá thế giới nghệ thuật của nhà thơ mà còn hiểu được tài năng xuất sắc của văn học nước nhà.

MỞ ĐẦU

Thơ mới (1932 - 1945) là một hiện tượng văn học lớn vào đầu thế kỉ XX với

sự xuất hiện của hàng loạt nhà văn, nhà thơ tên tuổi Ta tìm thấy ở đấy một LưuTrọng Lư với nỗi buồn mơ màng của chú nai ngơ ngác, Nguyễn Bính rất bình dị,quê mùa, chân thật, một Hàn Mặc Tử luôn dành nỗi đau về cho mình và dâng ngọtngào cho cuộc sống Bên cạnh đó còn có một nguồn thơ “mang linh hồn trời đấtmang nặng khối tình đời, tình người, tình yêu cuộc sống”

Là một nhà thơ được xem là “một trong những ngôi sao sáng chói nhất của

phong trào Thơ mới”, đặc biệt, với sự xuất hiện của tập thơ đầu tay - Lửa thiêng, Huy Cận đã khẳng định được dấu ấn của mình trên thi đàn văn học Tập thơ Lửa thiêng có nhiều giá trị cả về nội dung và nghệ thuật mang đậm cá tính sáng tạo của

thơ văn Huy Cận Đi vào tìm hiểu thế giới nghệ thuật trong thơ Huy Cận, ta nhưđược sống trong một không gian trọn vẹn, một thời gian thống nhất từ trần thế đến

vũ trụ xa vời Xuyên suốt cuộc hành trình sáng tạo, tìm tòi những nguồn mạch mớicho thơ ca, không gian và thời gian nghệ thuật trong thơ Huy Cận đã trở thành mộtnhân tố quan trọng góp phần vào việc thể hiện quan niệm thẩm mĩ về con người vàthế giới của nhà thơ Không gian và thời gian nghệ thuật hòa vào tâm hồn, tình cảm

tạo nên một cá tính riêng rất Huy Cận Vì vậy, việc đi tìm hiểu “Không gian và thời

gian nghệ thuật trong tập thơ Lửa thiêng của Huy Cận” là con đường giúp ta không

chỉ khám phá thế giới nghệ thuật của nhà thơ mà còn hiểu được tài năng xuất sắccủa văn học nước nhà

Chương I HUY CẬN - CON NGƯỜI VÀ SỰ NGHIỆP THƠ CA 1.1 Nhà thơ Huy Cận

Vốn là một con người đa sầu, đa cảm, lại trải qua tuổi thơ không mấy yên ả,cộng với hoàn cảnh đất nước lúc này bị mất độc lập chủ quyền, người dân bị mất tự

do, từ đó nỗi sầu lại càng tăng lên, nhà thơ buồn và xót đau trước những kiếp người,trước những cảnh đau thương Nhìn thấy hiện thực mà thêm tủi buồn vì nỗi đờitrước mắt để rồi tấm lòng Huy Cận cũng hòa vào dòng tâm trạng buồn đau đó “cùngđất nước và nặng buồn sông núi” Từ sâu thẳm trái tim, Huy Cận đã từng thốt lênrằng:

Hỡi mây trắng, hỡi nước buồn, gió cũ!

Sao chiều nay ảo não vị sơ xưa!

Nỗi khổ cực của người đương thời khi gieo vào tâm trạng Huy Cận cộng vớinỗi đau có sẵn, tiếng thơ của ông mang nặng nỗi buồn triền miên Nỗi buồn dườngnhư trở thành định mệnh được ví cho những vần thơ của Huy Cận Có điều, nỗibuồn của Huy Cận ở đây là nỗi buồn nhân thế, nỗi buồn thời cuộc khi phải chứngkiến thân phận con người đang đau khổ với kiếp làm nô lệ Đứng trước hiện thựcnhư vậy nhưng điều đáng quý ở Huy Cận là nhà thơ không quay lưng lại với cuộcđời mà bi quan và ta vẫn thấy ở đó một lòng yêu đời và say mê hoạt động Ông nhậpcuộc bằng cả tấm lòng, đón nhận và gắn bó bền chặt với cuộc đời Với tài năng vốn

có, 60 năm sáng tác, Huy Cận đã in ra 20 tập thơ và còn hàng trăm bài chưa in, trong

đó có nhiều bài là kiệt tác Ông đã khẳng định được vị trí của mình trên thi đàn vănhọc Việt Nam hiện đại Nhưng hơn hết, để có được thành công với khối lượng tácphẩm để lại cho đời như ngày hôm nay, phải có một tâm hồn sâu lắng và dung dịđược kết tinh từ tấm lòng nặng tình với đời

Không chỉ là một nhà thơ, Huy Cận còn là một chiến sĩ tham gia nhiều hoạtđộng chính trị Năm 1942, Huy Cận tham gia hoạt động Việt Minh và đứng vàohàng ngũ của Đảng, đón nhận lí tưởng Đảng soi đường, ông nhìn cuộc đời trìu mến

và bền chặt hơn Và cũng từ đó, Huy Cận có những đóng góp to lớn vào sự nghiệpvăn học nói riêng và công cuộc kiến thiết đất nước nói chung Thơ ông sau Cáchmạng tháng Tám mang một hơi thở mới, hòa hợp với cuộc đời với niềm vui chung.Ông giữ nhiều trọng trách quan trọng của Nhà nước, trưởng thành từng bước ở các

hoạt động trong và ngoài nước, được Nhà nước tặng thưởng huân chương Hồ ChíMinh Năm 2001, nhà thơ được vinh dự bầu làm viện sĩ Viện Hàn lâm thế giới vềthơ Cảm động trước một con người sống hết mình cho đời và cho nghệ thuật, tácgiả Ngô Thế Oanh với tấm lòng chân thành của mình đã gửi tặng nhà thơ Huy Cậnnhững vần thơ sâu sắc nhất.

Mong mãi đời anh ngọn lửa thiêng Sáng từ nguồn sáng những yêu tin Ngày hằng thơ ấy Ngày hằng sống Thơ với anh đi trọn nỗi niềm

(Viết tặng một nhà thơ – tặng Huy Cận)

1.2 Những chặng đường thơ Huy Cận

1.2.1 Thơ Huy Cận trước Cách mạng tháng Tám

Là tác giả tiêu biểu của văn học, xuất hiện trên thi đàn lúc bấy giờ là thời kìcực thịnh của phong trào Thơ mới mà tên tuổi các bậc đàn anh đi trước đã tạo dựngcho mình một phong cách riêng nổi bật, nhưng khác với tất cả, Huy Cận đã tạo nênlối đi riêng độc đáo cho hồn thơ của mình ở sự chiếm lĩnh thời gian, không gian vũtrụ

Tập thơ đầu tay - Lửa thiêng (1940) gồm 50 bài đã khẳng định được vị trí của Huy Cận trên hành trình sáng tạo thơ ca giai đoạn đầu “Lửa thiêng đã đặt Huy Cận

ở vị trí hàng đầu của phong trào Thơ mới với một phong cách thơ lãng mạn và trầmsâu, nhân hậu, chan chứa tình đời, tình người”

Lửa thiêng thể hiện được tài năng sáng tạo của ngòi bút Huy Cận trước Cách

mạng tháng Tám Cũng như các nhà thơ trong phong trào Thơ mới, mang nặng nỗi

buồn thế sự, hồn thơ Huy Cận trong Lửa thiêng mang tâm thế của một con người

buồn, nỗi buồn của cái “Tôi” cô đơn trước tạo vật Con người mang trong mình nỗibuồn thì nhìn đâu cũng thấy trống vắng Ta bắt gặp ở đó nỗi sầu của những ốc đảo

cô đơn, con người xa cách nhau không tìm thấy tiếng nói đồng điệu để rút ngắnkhoảng cách đó lại “gần gũi song le vẫn biệt rào” (Song song) Dường như không ởđâu nỗi buồn lại tràn ngập lòng người như thế

Tập thơ “Vũ trụ ca” (1942) với 27 bài thơ ra đời trong hoàn cảnh đó, mở ra

sự cảm nhận về vũ trụ rộng lớn bao la hòa theo niềm vui thoát lên bầu trời cùngmây, gió, trăng, sao Cái “Tôi” giờ đây đón nhận không khí mới, ngây ngất trong cõi

vô định để quên đi cuộc đời, hướng đến tự do, giải thoát Nhà thơ thấy đó là Lượng vui tràn đầy Ở đó con người có cuộc du hành trong không gian vô biên, sống theo

nhịp điệu vũ trụ gắn với những hình ảnh mĩ lệ

Có thể nói, với tập thơ Lửa thiêng, người đọc thấy được cái “Tôi” khao khát

sống đến cuồng nhiệt, cảm hứng sáng tạo dồi dào, một cái “Tôi” đau đến tận cùngcủa cái đau khi phải chứng kiến cảnh đời đang diễn ra trong thực tại Nhà thơ khôngngần ngại bày tỏ những cung bậc cảm xúc buồn, sầu như thế, khát vọng thoát khỏibầu trời xám xịt để vươn tới cuộc sống tràn đầy niềm vui luôn là ước mơ trong tiềmthức Nhà thơ đã vẽ nên những khung cảnh trong mộng để vui với niềm vui tự tạo

trong ảo tưởng Rõ ràng những gì mà Vũ trụ ca mang lại cho ta thấy một lòng yêu

đời tha thiết của Huy Cận để hiện thực trong thơ và hiện thực ngoài đời gặp nhaukhi đến với cuộc đời, đòi hỏi bản thân nhà thơ phải có sự bồi đắp đón nhận ánh sáng

lí tưởng Đảng, lí tưởng cách mạng soi đường

1.2.2 Thơ Huy Cận sau Cách mạng tháng Tám

* Giai đoạn “chuyển mình”

Cách mạng tháng Tám thành công, mở ra cho hồn thơ Huy Cận sự chuyểnbiến kì diệu Con người cô đơn giờ đây nhường chỗ cho con người hòa hợp, tintưởng vào cuộc sống cộng đồng Lí tưởng Đảng soi rọi làm bừng lên nguồn sángmới, gắn kết những cá thể lại trong cuộc đời chung Hình ảnh con người trở thànhhình tượng trung tâm giữa cuộc đời, có quan hệ gắn bó với cộng đồng xã hội

Là một người năng động nhạy bén với công tác chính trị, tham gia hoạt độngcách mạng, đặt thơ giữa cuộc đời, ý thức tư tưởng của Huy Cận thay đổi nhanhchóng, từ nhà thơ lãng mạn ông trở thành nhà thơ cách mạng

Thơ Huy Cận sau Cách mạng tháng Tám mang luồng sinh lực mới thể hiện

ba chủ đề lớn: thơ xây dựng cuộc sống mới đi lên cùng thời đại, thơ đánh giặc thểhiện lòng căm thù, lên án chế độ áp bức và thơ dành cho thiếu nhi Ba chủ đề đanxen với nhau qua các chặng đường thơ, tạo nên diện mạo mới cho thơ Huy Cận

Thời kì 1958 – 1963, Huy Cận đi thực tế ở vùng mỏ Hòn Gai, Cẩm Phả vàtrong khoảng thời gian này nhà thơ có dịp gần gũi với những người công nhân lao

động, thực tế đã khơi nguồn sáng tạo để nhà thơ cho ra đời: Trời mỗi ngày lại sáng (1958), Đất nở hoa (1960), Bài thơ cuộc đời (1963) Mỗi tập thơ ra đời lúc này

dường như đã đến độ chín, được chuẩn bị từ rất lâu Mạch thơ được tuôn trào và ở

đề tài nào cũng gặt hái được nhiều thành công

Tập thơ Trời mỗi ngày lại sáng cho ta thấy một cái “Tôi” lớn, cái “Tôi” công

dân hướng đến cuộc đời để hòa nhập Bằng vốn sống, bằng sự trải nghiệm thực tế,nhà thơ thêm gắn bó với cuộc sống mới, con người mới

Nếu trước đây, Lửa thiêng là sự vận động từ cuộc đời đến vũ trụ thì giờ đây

sau Cách mạng nhà thơ lấy cảm hứng từ chính hiện thực cuộc đời với nhiều biếnđộng sôi nổi thu hút mạnh mẽ tâm hồn thi nhân

Nhìn cuộc sống con người trong mối quan hệ chung với tập thể và cuộc sốnggắn bó giàu tình cảm, “con mắt thơ” Huy Cận dần rộng mở Hình ảnh người laođộng trở thành hình tượng trung tâm trong bức tranh, nhà thơ ca ngợi những conngười nhiệt tình trong công việc, lạc quan vào cuộc sống Một không khí sôi động

được vẽ ra trong nhịp thuyền ra khơi hăm hở hứa hẹn một mùa bội thu trong Đoàn thuyền đánh cá:

Mặt trời xuống biển như hòn lửa Sóng đã cài then đêm sập cửa Đoàn thuyền đánh cá lại ra khơi Câu hát căng buồm cùng gió khơi

(…)

Ta hát bài ca gọi cá vào

Gõ thuyền đã có nhịp trăng sao Biển cho ta cá như lòng mẹ Nuôi lớn đời ta tự thuở nào

Niềm vui vào cuộc sống đã tạo nên hạnh phúc trong những vần thơ của HuyCận Ở giai đoạn này, con người có dịp gắn bó với tập thể Viết về con người trongnhững năm cuộc sống đang lên, nhà thơ đặc biệt chú ý đến những số phận của đờithực, con người dần trưởng thành trong cuộc đời chung cùng chiến đấu gian khổ vì

lẽ sống mới Những con người dám sống và hi sinh gieo mầm cho đời Hơn ai hết họhiểu cuộc sống là đáng quý nhưng nếu cần cho Tổ quốc, cần cho kháng chiến thắnglợi thì họ vẫn sẵn sàng hi sinh thân mình để đòi lấy tự do, đổi lấy sự sống cho đời

Đó là hình ảnh anh Tài Lạc đấu tranh cho kháng chiến thắng lợi, hình ảnh anh dũngtrong khí phách chịu tra tấn để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng bạn đọc:

Ngực thủng năm lần xuyên đạn Gió rét lùa vào chỗ bắn

Đó là hình ảnh em bé Thừa Thiên đấu tranh không biết mệt mỏi cho thốngnhất nước nhà:

Chúng giơ súng bắn em

Xé cờ trước mặt chúng Ung dung em quấn cờ vào bụng Chỉ vào mũi súng

Chúng mày Muốn xé cờ, hãy xé xác ta đây.

(Em bé Thừa Thiên)

Đó còn là hình ảnh đẹp của “Năm người con gái anh hùng ở Cẩm Phả”:

Năm chị năm bao chúng bó tròn

Đá buộc đèo thêm người một hòn Như lũ cướp đường chúng hốt hoảng Đẩy năm bao nặng xuống tầng sâu

Những vần thơ khắc sâu thêm lòng căm thù giặc của những người dân yêu nước

Qua những tấm gương anh dũng, ta hiểu sâu hơn sự hi sinh của thế hệ đitrước, hiểu được giá trị to lớn của cuộc sống ngày hôm nay Những con người viếtlịch sử hào hùng của một thời oanh liệt đã đổ bao xương máu để đem lại ánh sánghạnh phúc tự do Có được cái nhìn tin yêu vào cuộc sống như thế là nhờ có ánh sángcủa Đảng, và niềm tin ở con người với phẩm chất tốt đẹp Vị trí của Đảng vì thếngày càng cao đối với sự nghiệp dân tộc Nhà thơ tự nguyện gắn bó và một lòng đitheo đường lối chủ trương sáng suốt của Đảng, thể hiện lòng biết ơn đối với Đảngtiên phong:

Đảng thức gọi những sông Hồng thắm đỏ Làm lại địa dư cuộc sống con người

Ánh sáng của Đảng là lẽ sống lớn giúp nhà thơ tìm thấy hướng đi mới chođời mình và thơ mình trong cuộc hành trình dài phía trước

Bên cạnh nhịp sống đang căng đầy, nhà thơ còn dành cho đời những vần thơ

viết về thiên nhiên mang vẻ đẹp mới không còn đơn điệu như thời Lửa thiêng Ta

nghe dậy lên ngọn nguồn cuộc sống muôn màu ấm áp, cái tình đối với cuộc sốngnồng đượm và thắm thiết:

Ngoài vườn mía tốt lá cờ đỏ Đất đợi trồng khoai vun luống thẳng

Hiện thực là chất men nồng làm tăng lên trong thơ ông cảm hứng sáng tác

đặt thơ ông ở giữa cuộc đời Tập thơ Bài thơ cuộc đời là chủ đề lao động kiến thiết

đất nước hòa chung vào thời cuộc, hoàn thành sứ mệnh lịch sử gánh vác trên vainhiệm vụ bảo vệ Miền Bắc và sản xuất chi viện cho Miền Nam Trong kế hoạch nămnăm lần thứ nhất, nhà thơ tìm thấy niềm vui lao động trên mảnh đất Bắc:

Ta xúc dồn lên chị với anh Công trường giáo dựng ngất trời xanh Trộn bền vôi cát tay ai đợi Nhịp xẻng trong chiều vọng nắng hanh Bài thơ cuộc đời đã tạo ra mối dây giao hòa giữa lao động và con người lao

động Con người Việt Nam trong lao động trở thành vinh quang nổi lên hình ảnhnhững cá nhân bình thường giữa cuộc sống nhưng với lòng yêu lao động hình ảnh

họ đẹp tuyệt đó là: anh thợ mộc, thợ gốm…hăng say sáng tạo:

Bình đẹp nghìn xưa cũ Tay cha ông giao về Đang sống lại tươi tắn Trong bàn tay vuốt ve

Cuộc sống thật đáng yêu, đáng sống biết bao khi có những con người yêu laođộng, với bàn tay tài hoa kiến tạo cho đời Con người giờ đây đã thoát ra khỏi sự tùđọng về tinh thần, tự do thật sự đã về trên đất nước

Nhạy cảm và tinh tế trong cách nghĩ suy là nét thẩm mĩ trong tâm hồn HuyCận Lắng nghe những lời ca vui tươi của lòng yêu đời sâu sắc, nhà thơ tìm đếnnhững điều giản dị, thân quen nhất:

Nghe con lợn nái Mắt dài lim dim Bầy con như tái Lớn đều ngày đêm…

Hay những vần thơ nhộn nhịp, ngộ nghĩnh của không khí vào đời:

Tiếng gà gáy ơi! Gà gáy ơi Nghe sao ấm áp tựa nghe đời

Bên cạnh đó, Huy Cận lúc bấy giờ còn có những vần thơ suy nghĩ mang tính

triết lí suy tưởng của lòng người, nặng tình đời, tình người Các vị La Hán chùa Tây Phương là một bài thơ như thế Không đi vào phân tích số phận như trước đây, nhà

thơ phát biểu những suy tư về cuộc sống để nhận ra nỗi khổ đau vẫn đan xen đâu đó:

Mặt cúi, mặt nghiêng, mặt ngoảnh sau Quay theo tám hướng hỏi trời sâu Một câu hỏi lớn không lời đáp Cho đến bây giờ mặt vẫn chau

Nhưng dù cuộc đời có nhiều bộn bề với bao khó khăn đi nữa thì con người vẫn sẵn sàng vượt qua vì có niềm tin vào cuộc sống mới, con người mới

* Thơ Huy Cận giai đoạn chống Mỹ

Cuộc kháng chiến chống Mỹ mang tầm vóc vĩ đại đã đặt con người và toànthể dân tộc Việt Nam vào vị trí là tuyến đầu thời đại lịch sử Hòa vào không khí hào

hùng ấy, Huy Cận cho ra đời các tập thơ: Những năm sáu mươi (1968), Chiến trường gần đến chiến trường xa (1973), Ngày hằng sống, ngày hằng thơ (1975) để

ca ngợi chủ nghĩa anh hùng cách mạng và sự nghiệp bảo vệ tổ quốc

Tứ thơ của Huy Cận viết nhiều về cộng đồng, về số phận chung của toàn dântộc Cảm hứng thơ dù viết về cá nhân cụ thể nào thì đó cũng là con người tiêu biểucho dân tộc Họ là những con người làm nên khúc khải hoàn trong kháng chiến

Những năm sáu mươi, Huy Cận có chuyến đi thực tế về vùng Thái Bình vàvào Thanh Hóa – Nghệ Tĩnh vì thế ông hiểu sâu hơn những nơi trận địa, hiểu nhữngcon người đang ngày đêm gánh vác vận mệnh đất nước, bám sát cuộc chiến đấu hào

hùng của dân tộc Khoảng thời gian đó là kỉ niệm không bao giờ quên trong lòngông Gắn với cảm xúc ngợi ca, Huy Cận đã nâng con người Việt Nam lên tầm vócthời đại:

Những năm sáu mươi của thế kỷ hai mươi Chặng đường chói chang nắng gió loài người

(Những năm sáu mươi)

Cuộc kháng chiến chống Mỹ đi vào lịch sử dân tộc cắm mốc son chói lọi trênhành trình chống giặc cứu nước đầy gian khổ Đương đầu với giặc Mỹ hung bạo đặtdân tộc Việt Nam vào con đường chỉ có thể lựa chọn cách sống và chiến đấu anhhùng: “Phải sống anh hùng không có cách nào hơn” Hi sinh tất cả để bảo vệ dântộc, hơn bao giờ hết, dân tộc Việt Nam, phẩm chất Việt Nam bừng sáng sánh bướccùng thời đại:

Sống vững chãi bốn ngàn năm sừng sững Lưng đeo gương tay mềm mại bút hoa Trong và thực sống hai bờ suy tưởng Sống hiên ngang mà nhân ái chan hòa

Sự chuyển biến lớn lao của khí thế cách mạng đã giúp cho hồn thơ Huy Cậnthêm động lực để viết và mở rộng phong phú đề tài bao quát hiện thực Nhà thơ xemlao động nghệ thuật là việc làm nghiêm túc đầy vinh quang Ý thức nhà thơ phải ởgiữa cuộc đời, tham gia vào cuộc kháng chiến cùng nhân dân là việc làm hết sức ýnghĩa Huy Cận tích cực hoà nhập với cuộc đời “Huy Cận luôn có ý thức phát hiện ởnhững hiện tượng xã hội ý nghĩa chính trị và chiều sâu triết lí Qua thời gian nghĩ vềchân lý, qua hình ảnh dòng sông liên tưởng đến sức sống dân tộc”[26, tr.23] Nhờ đónhà thơ thấy Cách mạng giúp mạch thơ ông căng đầy cảm xúc hơn, nhà thơ không

ngần ngại đi đến với chiến trường gần đến chiến trường xa, đến với những con

người phi thường Chính trong thời gian này thơ Huy cận là những tìm tòi mới mẻ ởcách nhìn, cách cảm độc đáo về “sự sống bất diệt giữa chiến tranh, về cội nguồn vănhóa dân tộc, về tình quê đằm thắm mượt mà”.[26, tr 23]

Nhưng dù say mê với những cuộc chiến đấu, bộn bề với hoạt động chính trịthì tận sâu trong trái tim giàu yêu thương Huy Cận vẫn có những vần thơ dành cho

thiếu nhi: Hai bàn tay em, Những thiếu niên anh hùng họp mặt, Phù Đổng Thiên Vương Chính những nét hồn nhiên của thế giới trẻ thơ đã giúp ta hiểu sâu hơn về

tâm hồn Huy Cận Nhà thơ biết nhìn đời bằng đôi mắt non tơ để phát hiện bao điềungộ nghĩnh, dễ thương của trẻ em qua các hiện tượng sự vật.

* Thơ Huy Cận từ năm 1975 đến nay

Huy Cận mặc dù nắm trọng trách quan trọng trong chính phủ, bận rộn với

công việc nhưng vẫn không ngừng sáng tạo và cho ra đời nhiều tập thơ: Ngôi nhà giữa nắng (1978), Hạt lại gieo (1984), Chim làm ra gió (1991), Lời tâm nguyện cùng hai thế kỷ (1997) Ở chặng thơ này hồn thơ Huy Cận có phần lắng xuống so

với trước nhưng ẩn sâu trong mỗi vần thơ ta vẫn thấy một tâm hồn Huy Cận say mêsống, thiết tha với cuộc đời Tình yêu thiên nhiên đất nước, tình yêu văn hoá dân tộchài hoà trong thơ ông nâng cánh cho thơ bay cao, bay xa hơn đến với bạn đọc muônđời Sự nhận thức về hiện thực cuộc sống với muôn mặt đời thường trong cái nhìnkhái quát đã đưa đến trong thơ hướng chiêm nghiệm mới

Khép lại chặng đường đời và chặng đường thơ vào năm 2005, ông được nhànước trao tặng danh hiệu huân chương sao vàng cao quý Những gì Huy Cận để lạicho đời minh chứng cho một tài năng văn chương

1.3 Giới thiệu chung về tập thơ Lửa thiêng của Huy Cận

Nỗi buồn là cảm xúc chủ đạo trong những vần thơ của các nhà Thơ mới thời kỳ

1932 - 1945 Nỗi buồn ấy xuất phát từ những tâm hồn có chung một tâm trạng, hàngngày phải chứng kiến cảnh xã hội bất công, nhân dân đắm chìm trong đói nghèo tămtối Mang theo tâm trạng ấy mỗi nhà thơ đều tìm cho mình cách biểu hiện riêng.Trong đó, Huy Cận được mệnh danh là nhà thơ mang nỗi buồn “ảo não” bậc nhất

Nói đến Huy Cận người ta không thể không nhắc đến Lửa thiêng (1940), tập

thơ đặc sắc của Huy Cận, để lại tiếng vang lớn trong nền thơ ca dân tộc

Lửa thiêng là tấm lòng và tâm trạng của một cái “Tôi” khao khát yêu đời, thiết

tha với cuộc sống nhưng gặp phải nỗi buồn thời thế, buồn với cảnh vật xung quanh,nỗi buồn của người dân ý thức sâu sắc về cảnh ngộ đất nước Theo thống kê trong

50 bài thơ của tập Lửa thiêng thì có 35 bài thơ bộc lộ trực tiếp tâm trạng cô đơn, trống vắng, buồn bã Trong số đó có 46 lần chữ “buồn” hiện diện, 31 lần chữ “sầu”

có trong các câu thơ

Nhà phê bình Hoài Thanh đã từng nhận xét: “Chưa bao giờ thơ Việt Nam buồn

và nhất là xôn xao như thế” Nỗi buồn của Huy Cận tinh tế được cảm nhận theo

chiều sâu của tâm hồn Khi thì mong manh như một sợi tơ nhện giăng mắc khắp nơi,

khi thì rụt rè, khép nép như chiếc lá trinh nữ Một nỗi buồn đa dạng, phong phú cungbậc, nhiều sắc thái và dai dẳng kéo dài suốt thời gian, bao trùm lên cả không gian,thấm vào cảnh vật

Người ta ngỡ Lửa thiêng là nỗi buồn như là nghiệp dĩ của tác giả:

Người ta bảo bà mẹ chàng hay khóc Chia gia tài cho con quý lệ đau Chàng là con một người mẹ hay sầu Nên trọn kiếp mắt chàng thường đẫm lệ”

Đó là một nỗi buồn vô cớ:

Hơn một lần chàng đã gửi cho trăng Nỗi hiu quạnh của hồn buồn không cớ

(Mai sau) Cái buồn trong Lửa thiêng là “cái buồn của một người cơ hồ không biết đến

ngoại cảnh” [23, tr.149], cái buồn của một con người nặng lòng với đời, luôn trăn trởkhông yên với thực tại Nó được chắt lọc từ trong tâm hồn của một thi sĩ đa sầu –Huy Cận

Nhưng đi vào tìm hiểu, nỗi buồn ở đây không phải là cái buồn bi lụy, tầmthường đến tuyệt vọng mà đó là nỗi buồn gọi về ngọn nguồn những rung động tìnhcảm mang đậm tình đời, tình người, tình yêu quê hương Vì thế nó vẫn có nhữnggiây phút thăng hoa, những giây phút mở rộng lòng để đón về “trăm giấc mộng”

Lửa thiêng được xem là tập thơ “toàn bích của giai đoạn văn học 1932 - 1945”

[26, tr.5] với phong cách thơ nhuần nhị, đằm thắm, hài hòa Đông - Tây, kim cổ kết

tinh nhiều giá trị Lửa thiêng giúp người ta tìm thấy nhiều hương vị cho đời trong

thơ Huy Cận “Thơ ông không lộng lẫy, không kiều diễm, không chú nơi thanh sắc,không nở ra như những đoá hoa rực rỡ, thơ ông không khoe tươi Thơ ông như nụmùa xuân, như trái mùa hè, gói gắm lại, nhưng đầy căng nhựa thơm và mật ngọt.Ông không làm mê ta bằng màu sắc và âm điệu; ông có một sức quyến rũ lạ lùnghơn, khó hiểu hơn: là mùi thơm Thơ ông phô bày một cái gì thầm kín, rạo rực; thơông không phải là rượu đã rót vào chén, thơ ông là men đương lên, thơ ông khôngphải hoa sẵn trên cành, thơ ông là dòng nhựa đương chuyển Ông cảm nghe sứcsống, cái nao nức của cảnh vật, cái tình ý của thiên nhiên…”[26, tr.39] Nét đặc sắc

trong Lửa thiêng là nhà thơ đã tạo được linh hồn riêng trong tạo vật và con người.

Thơ trong Lửa thiêng là vần thơ có tình, có hồn và có thần.

Lửa thiêng là thi phẩm có nhiều giá trị trở thành viên ngọc quý trong nền văn

học Việt Nam hiện đại mà mãi mãi còn sáng cùng thời gian

CHƯƠNG II NÉT ĐẶC SẮC CỦA HÌNH TƯỢNG KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ

THUẬT TRONG TẬP THƠ LỬA THIÊNG CỦA HUY CẬN

2.1 Hình tượng không gian nghệ thuật trong tập thơ Lửa thiêng của Huy Cận

Có thể nói, Huy Cận xây dựng thành công thế giới nghệ thuật trong tập thơ

Lửa thiêng, một phần quan trọng không thể không kể đến là nhờ vào việc nhà thơ đã

tạo cho mình một không gian nghệ thuật đặc sắc, trở thành cảm giác trội nhất,thường trực trong nguồn cảm hứng giãi bày của chủ thể trữ tình Trong đó có sự gặp

gỡ của cảnh vật nơi không gian trần thế, không gian mơ mộng của tình yêu và khônggian vô biên của bầu trời rộng mở

2.1.1 Không gian trần thế

Mỗi nhà thơ thường tìm về cho mình một vùng thẩm mĩ riêng trong khi thểhiện tư tưởng nghệ thuật của mình Nếu Xuân Diệu tìm về hình ảnh của mùa xuângắn với tuổi trẻ và tình yêu, Nguyễn Bính trở về trong cảnh quê đầm ấm với bếnnước, gốc đa, thì Huy Cận lại tìm đến với những hình ảnh gắn với khát vọng chiếmlĩnh không gian của đất, trời, sông, nước

Không gian trần thế trong Lửa thiêng được khắc họa bằng sự chiếm lĩnh không

gian tự nhiên Trong đó nổi lên hình ảnh của khu vườn với cỏ cây, hoa lá giàu sứcsống:

Vườn hân hoan muôn vạn nỗi dàn bày Của nhựa mạnh thành tơ trong lá mới (Họa điệu)

Ở đó cây cối đang trong độ viên mãn nhất, tỏa hương thơm dâng đời như mờigọi con người hãy đến và tận hưởng:

Thơm tho quá, lòng ơi, vườn mới xới, Vẩn vơ thơm như mùi của tơ duyên,

(Vỗ về)

Hay một tâm hồn hòa quyện với đất đai để nhạy bén đón “hương đất” dậy:

Luống đất thơm hương mùi mới dậy, Bên đường chân rộn bước trai tơ,

(Xuân)

Cảnh vật trở nên quen thuộc gần gũi biết bao, quyến rũ và đáng sống:

Cả không gian hồn hậu rất thơm tho Gió hương đưa mùi, dìu dịu phất phơ

(Đi giữa đường thơm)

Nhà thơ không chỉ tạo ra khu vườn với hương thơm đang độ căng đầy mà còn

tạo nên một không gian hoang sơ trong “vườn hoang trinh nữ”:

Nắng chia nửa bãi; chiều rồi

Vườn hoang trinh nữ xếp đôi lá rầu

(Ngậm ngùi)

Vẻ đẹp của không gian nơi vườn tược khơi dậy mạch ngầm đang chảy trongcuộc sống Ta nghe mạch sống đang chảy theo nhịp “hoa lá nở với chuông rền,giọng thắm”

Cảm nhận con người, cuộc đời, thiên nhiên qua sự sống đang vào độ đẹp nhấtban tặng cho đất trời “Thơ Huy Cận thường hay tả cái đương dậy, cái đương lên nên

có sức mạnh đặc biệt” Bằng ngòi bút tài hoa “Toàn bộ Lửa thiêng là đại hội giữa

con người và thiên nhiên” Con người và thiên nhiên gắn bó tình cảm như “lánggiềng”:

Cây không đi mà tình cũng nghiêng nghiêng:

Cây với người xưa có lẽ láng giềng, (Họa điệu)

Giữa con người và thiên nhiên có sự gắn bó như vậy thể hiện một cái “Tôi”khao khát được giao cảm mãnh liệt, một cái “Tôi” giàu tình cảm

Trong Lửa thiêng vẻ đẹp của thiên nhiên với cây, cỏ, hoa, lá nơi khu vườn

đậm hương sắc là mảng thơ đem lại sức sống nhất cho hồn thơ Huy Cận Nó mangđến một sinh khí mới, nó là trường cửu, nó tươi xanh và đối lập với cõi người

Thiên nhiên trần thế được nhìn nhận như một con người để nhà thơ có thể tròchuyện Nó gợi lên chút tình nơi hương lòng hòa quyện Nó mơn mởn thanh xuânnhư chưa bao giờ cũ Nó đang ngày ngày tiếp thêm cho con người sức mạnh làm

xanh non cho tâm hồn héo khô tâm tưởng, thổi dậy những khát khao tưởng chừngnhư không thể Còn gì vui và ý nghĩa hơn khi thiên nhiên ban phát cho con ngườimột bầu không khí như thế Sống giữa thiên nhiên, đi giữa đại lộ của nắng trải, hoatươi, thiên nhiên như bản đàn của nhạc của thơ dâng tặng con người:

Khuya nay trong những mạch đời, Máu thanh xuân dậy thức người héo hon.

Ngón tay tưởng búp xuân tròn;

Có người ra dạo vườn non thẫn thờ

(Xuân ý)

Đó là khung cảnh của một đêm trăng, trong khung cảnh say nồng, trong lúcvườn cây mở ngọn thì lòng người hé mở để đón nhận cái đẹp của khu vườn non, củathiên nhiên cây cỏ mượt mà Nhờ có thế, con người trên suốt chặng đường trần giangió bụi mang tâm hồn đa sầu, đa cảm như Huy Cận được sống trong không khí vuitươi Thiên nhiên lúc này đã làm hồi sinh vẻ đẹp cho con người và ngay cả thiên

nhiên dường như cũng trở nên đẹp hơn khi có ngọn “gió thanh tân”:

Trăng êm cho gió thanh tân;

Hương rừng tỉnh dậy ái ân xuống đồng Đêm say, không khí say nồng Nghìn cây mở ngọn, muôn lòng hé phơi…

Và còn gì hạnh phúc bằng khi được sống trong màu hồng của không gian:

Trong giấc đẹp sẽ thấy trời mở rộng,

Không gian hồng, màu nhuộm đời hi vọng.

(Lời dịu) Khu vườn trong Lửa thiêng đẹp đẽ và lãng mạn hơn khi đó là nơi hò hẹn cho

đôi lứa sánh bước tình tự:

Một buổi trưa không biết ở thời nào, Như buổi trưa nhè nhẹ trong ca dao,

Có cu gáy, có bướm vàng nữa chứ,

Mà đôi lứa đứng bên vườn tình tự.

(Đi giữa đường thơm)

Không gian, thời gian ở đây mờ đi để lắng nghe nhịp chảy cuộc sống Cuộcsống trong giờ khắc này thật sự bình yên:

Lẫn cụm hoa trời rơi dáng bướm,

Nở chen hoa lá tiếng vành khuyên.

Ngoài đường buổi sáng thơm hương mới, Thú sống thơm mùi cỏ mới lên.

(Bình yên) Trần thế trong Lửa thiêng là thiên đường trên mặt đất, cuộc sống được nhìn

với cái nhìn đáng yêu:

Đất thêu nắng, bóng tre rồi bóng phượng Lần lượt buông màn nhẹ vướng chân lâu (Đi giữa đường thơm)

Cảm xúc trước thiên nhiên phần nào giúp ta hiểu sâu hơn tình cảm của HuyCận đối với cuộc sống Không gian trần thế là vẻ đẹp đã thổi vào lòng Huy Cậnnhững phút giây thư thái của tâm hồn

Có thế thấy, hình ảnh của không gian trần thế được Huy Cận tri nhận lànhững hình ảnh đẹp trong một không gian tĩnh lặng và có vẻ hoang sơ Tuy nhiên,

đó là nơi đã để lại trong tâm hồn nhà thơ một sự thư thái hiếm có, là nốt nhạc làmdịu nỗi cô đơn trong lòng người “Thơ viết về thiên nhiên, đất nước là sở trường, làđiểm mạnh của Huy Cận Dường như ở đây nhà thơ đã toát ra một mảng hương sắcsâu xa, cao đẹp nhất nơi tâm hồn mình [26, tr.289] Phải là người yêu thiên nhiên,yêu cảnh đẹp quê hương đất nước thì nhà thơ mới có cái nhìn trìu mến đến thế

Không gian trần thế ngoài sự góp mặt của không gian “vườn” thì còn có sựxuất hiện của hình ảnh “con đường” với nhiều tầng ý nghĩa Đó là khúc “đườngthơm” đầy thơ mộng của đời thực:

Đường trong làng: hoa dại với mùi rơm…

Người cùng tôi đi dạo giữa đường thơm (Đi giữa đường thơm)

Huy cận vẽ lên cảnh đường làng nông thôn vào mùa gặt hái dậy lên mùi rơm

và hơi thở của đất quê báo hiệu một sự no đủ Trong khung cảnh ấy, con đườngthơm mùi hương hoa dại….trở nên đẹp một cách giản dị, khiến con người muốnđược lưu giữ mãi giây phút ấy Tạo dựng không gian đôi lứa dạo bước trên đườnglàng là kỉ niệm khiến lòng người không khỏi bâng khuâng

Con đường, không chỉ in hằn lên đó những dấu chân của đôi lứa tình yêu màcòn ghi dấu những vết chân xuôi ngược của con người qua thời gian Nhưng cuộcsống bao lo toan, những dấu chân cũ ghi lại trên đường qua thời gian bị xóa nhòa để

ghi lại những dấu chân mới để lại trong lòng nhà thơ nhiều nuối tiếc bởi “bước ngày mai sẽ chồng dấu hôm nay”:

Thôi đã tan rồi vạn gót hương Của người đẹp tới tự trăm phương Tan rồi những bước không hò hẹn

Đã bước trùng nhau một ngả đường

(Dấu chân trên đường)

Nhà thơ đã cảm nhận bằng toàn bộ các giác quan và chiều sâu trong tâm hồnmình để nắm bắt những bước chân nơi hiện thực với sự chuyển động rời rạc, lẻ loi đitrên những con đường:

Nghe đi rời rạc trong hồn Bước chân xa vắng dặm mòn lẻ loi

(Buồn đêm mưa)

Con đường giờ đây vì thế mang ý nghĩa là “con đường đời” gắn với nhiều sốphận, ý thức sâu sắc về sự xóa nhòa của những cuộc đời trong dòng đời này sẽ

không tồn tại mãi, gặp nhau rồi chia xa, tất bật với nhịp cuộc sống Những dấu chân trên đường ghi lại dấu ấn của bao thế hệ đã đi qua:

Đã vậy bao lần rồi thế nhỉ?

Và sau này nữa, dấu chân ai

Sẽ ghi rồi xóa trên đường bạc Mỗi lúc trời đau gió thở dài

Và khi “hết đường” con người ngơ ngác gặp “đường xá lạ thôi lạnh lùng biết mấy” để rồi “tiếng nức nở gửi gió đường quạnh quẽ” nỗi buồn lại dâng lên trong lòng nhà thơ khi “Chân hết đường thì lòng cũng hết yêu”.

Nhìn chung, không gian trần thế trong Lửa thiêng là không gian chưa trọn

vẹn, vẫn có những giới hạn nhất định nào đó Con đường ở đây cũng chỉ là một đoạnđường mang ý nghĩa như một “đường đời”, cũng sẽ bị xóa nhòa khi con người nhậpvào cõi hư vô

Tạo dựng không gian trần thế trong thơ Huy Cận còn có sự góp mặt của hình

ảnh dòng sông Đó là một dòng sông phẳng lặng cũng như bất cứ dòng sông nào:

Sông êm, bãi cát con cò đứng (Em về nhà)

Hay đó là dòng sông với muôn vàn đợt sóng buồn, sóng tâm trạng đang trào

lên trong lòng, “Sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp” của “sông dài trời rộng bến

cô liêu” Dòng sông ở đây được nhìn với cái nhìn định hướng trong cảm hứng

Bâng khuâng hồn lạ ở bên hồn.

Sông nước cách chừng lối tịch thôn;

Cảnh sắc tình tôi sầu cũng vậy, Song song muôn dặm bóng mây dồn.

(Song song)

Không gian nghệ thuật giờ đây tạo ra sự chia cắt đẩy con người vào cảnh ngộ

lẻ loi, giăng mắc nỗi sầu trong từng câu thơ Với sự tinh tế và tài năng sáng tạo, nhà

thơ đã tạo dựng một không gian tĩnh tại đến thanh vắng mang vẻ cổ kính Đường thitrong hành trình chiếm lĩnh không gian Hình ảnh dòng sông hay bất cứ hình ảnhnào nơi không gian trần thế đều có ý nghĩa nhân bản và mang tính thẩm mĩ cao.

2.1.2 Không gian mơ mộng của tình yêu

Là một người mang tâm hồn buồn trước thời cuộc, Huy Cận luôn khát khaomột khung trời hòa nhập với cuộc sống nhưng hiện thực lại là những khổ đau khiếntâm hồn thi nhân không thể cất cao đôi cánh thơ, con người không tìm thấy sự đồngđiệu giữa những tâm hồn Để khai nguồn sáng tạo, để tâm hồn thăng hoa trên từnggiây phút sống nhà thơ tìm đến cõi mộng mong xoa dịu tâm hồn

Trong chiều sâu dòng cảm xúc ấy hiện lên không gian mơ mộng trong tìnhyêu trên hành trình tìm về ngọn lửa thiêng trong lòng và trong thơ Ta thấy thơ HuyCận sâu lắng, lung linh và mang đậm bản sắc Nó hài hòa, đồng điệu chứ không hề

xa rời thực tế Tình yêu gắn bó giữa người và người, cảnh vật với người Trong đóthiên nhiên như là chiếc nôi ấm để tình yêu thăng hoa, tình yêu vì thế ấm nóng vàchân thành

“Lửa thiêng là tập thơ của tình đời, tình người và trong mạch tình cảm chung

đó tình yêu lứa đôi có vẻ đẹp riêng xúc động và gợi cảm” [26, tr.59] Tình yêu trongthơ Huy Cận là tình cảm của những giây phút yêu thương, gặp gỡ trong buổi hẹn hòcùng người yêu tâm sự Đó có thể là không gian của những cảm xúc thật nhất chấtchứa trong tâm hồn hay đó cũng có thể là không gian một căn phòng lộng gió tìnhyêu:

Em lùa gió biếc vào trong tóc Thổi lại phòng anh cả núi non

(Áo trắng)

Lứa tuổi yêu là khoảng thời gian đẹp nhất của đời người Con người khi yêu

và được yêu thì không gì hạnh phúc bằng Cảm xúc yêu thương chi phối cái nhìncủa con người Hai người cùng chung một tâm trạng, và tâm trạng đó mở ra mộtcảm hứng mơ mộng tạo cho đôi lứa một không gian tưởng tượng Nắm bắt được tâm

lý đó Huy Cận đã tái hiện không gian mơ mộng của tình yêu đôi lứa trong thi phẩmcủa mình

Đó là tình cảm tỏa ra hương thơm của niềm vui khi bước chân tình yêu đến

trong “gót ngọc dồn hương, bước tỏa hồng”, trong tình tự yêu đương:

Em nói, anh nghe tiếng lẫn lời;

Hồn em anh thở ở trong hơi.”

(Áo trắng)

Để khi ngập đầy cảm xúc yêu “em ban hạnh phúc chứa đầy tay” (Áo trắng)

thì không gì bằng Nuôi dưỡng tâm hồn bằng cảm xúc yêu thương, hòa hợp trongnhững buổi hẹn hò trong mộng đã tạo ra một không gian lí tưởng để nhân vật trữtình bộc lộ cảm xúc yêu đương của mình Phát hiện được tình cảm con người tronggiờ phút hẹn hò là nét tinh tế trong tâm hồn và ngòi bút Huy Cận Một đặc điểmđáng chú ý là tình buồn hay tình vui trong thơ Huy Cận cũng gắn với mộng Chấtmộng trong những khúc tình vui của tình yêu được cất lên biến tình anh, tình emthành biểu tượng đẹp, làm thành cụm hoa hiến tặng cho đời, khác hẳn thế giới âm u,

ảm đạm, man mác bao trùm xung quanh Tình yêu trong thơ Huy Cận đẹp hơn trongmắt của những người yêu nhau, trong sự hòa nhập với thiên nhiên:

Nếu Xuân Diệu sôi nổi, băn khoăn, rạo rực trong tình yêu với sự cuồng nhiệttrong từng khoảnh khắc ở hiện tại thì Huy Cận lại có những suy tư về số phận và sự

hòa hợp giữa con người trong cõi mộng:

Trên đường tôi nếu trở lại vài lần, Chắc ta đã yêu nhau rồi – hẳn chứ…

Một lời nói nếu có gan ướm thử;

Một bàn tay đừng lưỡng lự trao thơ;

Một buổi trưa không biết ở thời nào Như buổi trưa nhè nhẹ trong ca dao,

Có cu gáy có bướm vàng nữa chứ,

Mà đôi lứa đứng bên vườn tình tự.

(Đi giữa đường thơm) Trong Ngậm ngùi, Huy Cận mở ra không gian tình yêu trong cõi mộng để nói

hộ sự chân thành của trái tim yêu:

Lòng anh mở với quạt này;

Trăm con chim mộng về bay đầy giường.

Ngủ đi em, mộng bình thường!

Ru em sẵn tiếng thùy dương mấy bờ…

Lòng anh mở cũng như chiếc quạt mở chân thật một mối tình Lòng anh lúcnày là cõi mộng đưa người yêu vào trong giấc mộng Thế giới nghệ thuật ở đây tồntại hai tầng mộng mơ Chiếc quạt ở đây được ảo hóa, gió mát ở đây cũng là gió mátcủa tấm lòng Tất cả thể hiện sự dâng tặng, chia sẻ và hòa hợp tâm hồn khi yêu

Cỗi mộng trong “Tự tình” là tình cảm của cái “Tôi” mở lòng để đón nhận

giây phút mộng mơ Ở đó con người sống thực với chính mình:

Anh có biết, hôm nay là ngày hội Của lòng ta Em trần thiết, trang hoàng.

Chắp thêm đôi cánh cho tình yêu, nói hộ lòng mình thì không gian của Tình

tự, Đi giữa đường thơm và Hồn xuân…là những khung cảnh gợi tình và xúc động