PHẦN MỞ ĐẦU
Lý do chọn đề tài
Việt Nam đã trải qua nhiều thăng trầm trong lịch sử và hiện vẫn như một chú bé ngơ ngác bên cạnh những người khổng lồ trong lĩnh vực luật pháp Để hiện thực hóa giấc mơ Phù Đổng, Việt Nam cần học hỏi và đứng trên vai những người khổng lồ, thay vì phải sáng tạo ra những điều lớn lao về luật pháp Thay vào đó, Việt Nam nên áp dụng những thành tựu pháp lý mà nhân loại đã phát triển và trải nghiệm qua hàng nghìn năm Bản hiến pháp đầu tiên – Hiến pháp là bước khởi đầu quan trọng cho quá trình này.
Hiến pháp năm 1946 là một bản hiến pháp dân chủ và tiến bộ, được coi là mẫu mực cho nhiều bản hiến pháp trên thế giới Để phát huy hiệu quả của các bản hiến pháp, cần thiết phải có một cơ quan bảo vệ hiến pháp Do đó, vấn đề "bảo hiến" ở Việt Nam hiện nay là điều cần được chú trọng.
Mục đích của đề tài
Trên thế giới, nhiều quốc gia đã thành lập cơ quan bảo vệ hiến pháp, trong khi Việt Nam vẫn chưa có cơ quan độc lập nào tương tự Điều này tạo ra một thách thức cho khoa học pháp lý Việt Nam, khi vấn đề này còn mới mẻ và thiếu cả thực tiễn lẫn lý luận Tác giả bài viết mong muốn nghiên cứu mô hình các cơ quan bảo hiến quốc tế và cơ chế hoạt động của chúng, nhằm thu thập kiến thức và kinh nghiệm Mục tiêu cuối cùng là đề xuất ý kiến cho việc xây dựng cơ quan bảo hiến ở Việt Nam trong tương lai.
Phạm vi nghiên cứu
Bảo vệ hiến pháp là một vấn đề quan trọng và cơ quan bảo hiến đóng vai trò thiết yếu trong việc này Mặc dù chỉ là một phần của vấn đề rộng lớn, nhưng nghiên cứu về cơ quan bảo hiến sẽ giúp hiểu rõ hơn về chức năng và nhiệm vụ của nó trong việc bảo vệ hiến pháp.
Phương pháp nghiên cứu
Đề tài này áp dụng phương pháp duy vật biện chứng của chủ nghĩa Mác-Lê nin, đồng thời kết hợp với các phương pháp hệ thống, phân tích - tổng hợp, so sánh và lịch sử để đảm bảo tính toàn diện và sâu sắc trong nghiên cứu.
VẤN ĐỀ BẢO HIẾN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Khái niệm bảo hiến, cơ chế bảo hiến và vai trò của bảo hiến
Bảo hiến, theo nghĩa hẹp, được hiểu là việc kiểm soát tính hợp hiến của các đạo luật, nhằm xem xét sự phù hợp của chúng với tinh thần và nội dung của Hiến pháp Khái niệm này không áp dụng cho các văn bản dưới luật, mà chỉ tập trung vào các đạo luật do Quốc hội ban hành.
Bảo hiến, theo nghĩa rộng, là việc kiểm soát tính hợp hiến của các hành vi chính trị theo quy định của Hiến pháp Thực tiễn ở nhiều quốc gia cho thấy, các định chế bảo hiến không chỉ đơn thuần kiểm soát tính hợp hiến của pháp luật mà còn thực hiện nhiều chức năng khác Toà án Hiến pháp ở châu Âu, ngoài việc kiểm tra tính hợp hiến của các đạo luật, còn giải quyết tranh chấp giữa các cơ quan lập pháp và hành pháp, giữa liên bang và tiểu bang, cũng như giữa trung ương và địa phương, đồng thời kiểm soát tính hợp hiến trong hành vi của Tổng thống và các quan chức hành pháp.
Cơ chế bảo hiến là tập hợp các yếu tố, phương tiện và biện pháp nhằm đảm bảo Hiến pháp được tôn trọng, đồng thời ngăn chặn mọi hành vi vi phạm có thể xảy ra đối với Hiến pháp.
Cơ chế bảo hiến, theo nghĩa hẹp, là một thiết chế hoạt động dựa trên các nguyên tắc và quy định pháp luật nhằm đảm bảo sự tôn trọng Hiến pháp và ngăn chặn mọi vi phạm có thể xảy ra đối với Hiến pháp.
1.1.3 Vai trò của bảo hiến:
Trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và xã hội dân sự hiện nay, quyền con người và quyền công dân được đặt ở vị trí trung tâm, giới hạn sự can thiệp của Nhà nước Do đó, việc thành lập cơ quan bảo hiến là yêu cầu cấp thiết Cơ chế bảo hiến không chỉ bảo vệ chế độ chính trị và duy trì dân chủ, mà còn đảm bảo nhà nước pháp quyền, bảo vệ quyền con người, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, đồng thời ngăn chặn vi phạm thẩm quyền và lạm quyền.
Vai trò của bảo vệ hiến pháp
Hiến pháp là đạo luật cơ bản và có vai trò quan trọng trong đời sống chính trị của mỗi quốc gia, bao gồm cả Việt Nam Việc bảo đảm tính tối thượng của Hiến pháp là nhu cầu thiết yếu để điều chỉnh các quan hệ xã hội Ý nghĩa và giá trị pháp lý của Hiến pháp tạo ra cơ sở cho việc bảo vệ và giám sát tuân thủ Hiến pháp, hình thành cơ chế bảo hiến Cơ chế này chỉ có hiệu lực khi Hiến pháp vượt trội hơn các văn bản pháp luật khác Hiện nay, hoạt động bảo hiến không chỉ giám sát tính hợp hiến của các văn bản pháp luật mà còn bảo đảm tính tối cao của Hiến pháp, quyền hiến định và mối quan hệ giữa các cơ quan nhà nước Cơ chế bảo hiến bao gồm các thiết chế, nguyên tắc và biện pháp tổ chức hoạt động giải thích Hiến pháp, kiểm tra, giám sát các cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp, cũng như việc thực hiện các quy định về quyền con người và quyền công dân.
Bảo vệ hiến pháp không chỉ là bảo vệ các giá trị pháp lý cốt lõi của tổ quốc mà còn đảm bảo quyền lợi và lợi ích thiết yếu của công dân Vai trò của việc bảo vệ hiến pháp là rất quan trọng, đặc biệt trong việc duy trì tính tối cao của hiến pháp và sự thống nhất, phát triển của hệ thống pháp luật.
Hiến pháp có hiệu lực tối cao, đóng vai trò quan trọng trong hệ thống pháp luật và thiết lập các cơ chế bảo đảm tính tối cao này Điều này không chỉ củng cố vị trí của hiến pháp mà còn góp phần bảo vệ các quyền tự do cơ bản của cá nhân và công dân.
Hiến pháp xác định quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, trong đó quyền tự do dân chủ của công dân là một trong những quyền quan trọng Ý thức pháp luật không chỉ dừng lại ở việc tuân thủ quy định mà còn bao gồm việc sử dụng pháp luật như công cụ tham gia quản lý nhà nước và xã hội Nhà nước cần ghi nhận và bảo đảm quyền cơ bản này Để bảo vệ tính tối cao của hiến pháp và đảm bảo tinh thần của nhà nước pháp quyền, cần thiết phải xây dựng cơ chế bảo hiến, trong đó nhà nước cũng phải chịu sự kiểm soát của hiến pháp Cơ quan bảo hiến có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền công dân, góp phần xây dựng nhà nước hiện nay.
cơ sở cho sự tồn tại của cơ quan bảo hiến ở việt nam
Trước những yêu cầu cấp thiết của thực tiễn và vai trò quan trọng trong việc bảo vệ hiến pháp, cần xác định cơ sở lý luận pháp lý vững chắc cho sự tồn tại của cơ quan bảo hiến tại Việt Nam.
Lịch sử bảo hiến trên thế giới ghi nhận sự ra đời của Hiến pháp Mỹ năm 1787, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng với tư cách là đạo luật tối cao Sự kiện này không chỉ khẳng định tính tối cao của hiến pháp mà còn góp phần hình thành và phát triển những tư tưởng, quan điểm về cơ sở bảo đảm tính tối cao của hiến pháp ở nhiều quốc gia khác.
Hiến pháp Việt Nam là văn bản pháp luật tối cao, quy định các nguyên tắc về kinh tế, chính trị, an ninh, quốc phòng, và quyền con người Nó xác định quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, cũng như giới hạn quyền lực lập pháp, hành pháp và tư pháp của các cơ quan nhà nước Tuy nhiên, việc thực thi các chức năng công quyền chưa đảm bảo đầy đủ các nguyên tắc hiến định Do đó, cần thiết phải có cơ chế bảo hiến để kiểm soát quyền lực của các cơ quan nhà nước, đảm bảo tính tối thượng của Hiến pháp.
Trên thế giới, nhiều quốc gia đã thiết lập cơ quan bảo hiến với các mô hình khác nhau Tại Mỹ, Tòa án tối cao thực hiện chức năng bảo hiến qua việc tuyên bố đạo luật vi hiến và giải thích Hiến pháp Ở Nga, Tòa án Hiến pháp có thẩm quyền xem xét tính hợp hiến, giải quyết tranh chấp thẩm quyền và kiểm tra tính hợp hiến của các đạo luật Trong khi đó, Trung Quốc giao chức năng bảo hiến cho Hội đồng Hiến pháp, có nhiệm vụ báo cáo và giám sát tính hợp hiến của các văn bản pháp luật Tại Việt Nam, mặc dù các cơ quan nhà nước có trách nhiệm bảo vệ Hiến pháp, nhưng chưa có cơ chế bảo vệ hiệu quả Do đó, cần thiết lập một thiết chế bảo hiến độc lập để giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước nhằm xây dựng Nhà nước pháp quyền Xã hội chủ nghĩa.
Năm 1992, việc bổ sung thiết chế Hội đồng Hiến pháp được thực hiện nhằm thực hiện chủ trương của Đại hội IX, X và XI về xây dựng cơ chế phán quyết vi phạm Hiến pháp trong các hoạt động lập pháp, hành pháp và tư pháp Dự thảo quy định Hội đồng Hiến pháp là cơ quan do Quốc hội thành lập, bao gồm Chủ tịch, các Phó Chủ tịch và Ủy viên, có chức năng kiểm tra tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật do các cơ quan như Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ và Tòa án nhân dân tối cao ban hành Hội đồng có quyền kiến nghị Quốc hội xem xét lại các văn bản vi phạm Hiến pháp, yêu cầu sửa đổi hoặc hủy bỏ các văn bản đó, cũng như kiểm tra tính hợp hiến của các điều ước quốc tế trước khi trình Quốc hội và Chủ tịch nước phê chuẩn.
Việc xây dựng một bản thiết chế tại Việt Nam là hoàn toàn phù hợp, dựa trên cơ sở Hiến pháp Việt Nam, cụ thể là Điều 2, khẳng định rằng "nhà nước công hòa xã hội chủ nghĩa là nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân" Hiến pháp CHXHCN Việt Nam được coi là luật cơ bản của nhà nước với hiệu lực pháp lý cao nhất, yêu cầu mọi văn bản pháp luật phải tuân thủ theo Hiến pháp.
Vị trí và thẩm quyền của cơ quan bảo hiến ở Việt Nam vẫn còn nhiều quan điểm chưa thống nhất, đặc biệt là so với Quốc hội, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất Hiến pháp được công nhận là có giá trị pháp lý cao nhất trong hệ thống pháp luật, do đó, cơ quan bảo hiến có chức năng bảo vệ các quy định của hiến pháp khỏi sự xâm phạm Cơ quan này hoạt động nhân danh hiến pháp và trong giới hạn pháp luật đã quy định Việc xây dựng cơ quan bảo hiến góp phần quan trọng vào việc phát triển nhà nước xã hội chủ nghĩa, đáp ứng yêu cầu xây dựng và hoàn thiện nhà nước hiện nay.
Việc thành lập một cơ quan bảo hiến ở Việt Nam là cần thiết và là yêu cầu khách quan trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền Điều này nhằm đảm bảo rằng nhà nước thực sự là của dân, do dân và vì dân.
Cơ sở thực tế
2.1 Cơ chế bảo hiến trong luật Việt Nam hiện hành:
Hiện nay, Việt Nam chưa có cơ quan độc lập chuyên trách để bảo vệ tính tối cao của Hiến pháp Nhiều cơ quan nhà nước có thẩm quyền tham gia vào việc này, nhưng Ủy ban Pháp luật của Quốc hội được xem là cơ quan chuyên trách nhất Ủy ban này có nhiệm vụ đảm bảo tính hợp hiến, hợp pháp và thống nhất của hệ thống pháp luật đối với các dự án luật trước khi trình Quốc hội Tuy nhiên, đây không phải là nhiệm vụ duy nhất của Ủy ban Pháp luật, và trong thời gian qua, cơ quan này đã bỏ qua chức năng bảo hiến.
Uỷ ban Pháp luật của Quốc hội thực hiện chức năng “tiền kiểm”, nhưng cơ chế bảo hiến của nước ta chủ yếu được thực hiện qua giám sát trong giai đoạn “hậu kiểm” Theo Điều 1 của Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội năm 2003, Quốc hội có quyền giám sát tối cao đối với tất cả các hoạt động của Nhà nước.
Quốc hội thực hiện quyền giám sát tối cao thông qua các hoạt động của ủy ban thường vụ Quốc hội, Hội đồng dân tộc, các ủy ban của Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội và các đại biểu Quốc hội trong kỳ họp.
Hoạt động giám sát của các cơ quan nhà nước có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ tính tối cao của Hiến pháp Điều này được thực hiện thông qua việc xem xét các văn bản quy phạm pháp luật của các cơ quan khác để đảm bảo không trái với Hiến pháp Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội năm 2003 đã quy định rõ ràng về trách nhiệm và phương thức giám sát của các cơ quan này.
Quốc hội có thẩm quyền kiểm tra các văn bản quy phạm pháp luật do Chủ tịch nước, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Tòa án Nhân dân Tối cao và Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao ban hành nếu phát hiện dấu hiệu vi phạm Hiến pháp, luật hoặc nghị quyết của Quốc hội.
Ủy ban thường vụ Quốc hội có thẩm quyền kiểm tra các văn bản quy phạm pháp luật do Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao và Viện Kiểm sát nhân dân tối cao ban hành, nếu các văn bản này có dấu hiệu vi phạm Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội, cũng như pháp lệnh và nghị quyết của ủy ban thường vụ Quốc hội.
Hội đồng dân tộc và ủy ban của Quốc hội có quyền xem xét các văn bản quy phạm pháp luật do Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng, Tòa án nhân dân tối cao, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao ban hành Điều này bao gồm cả các văn bản quy phạm pháp luật liên tịch giữa các cơ quan nhà nước có thẩm quyền ở trung ương và các tổ chức chính trị - xã hội, nhằm đảm bảo tính hợp hiến và tuân thủ các quy định của Hiến pháp, luật, nghị quyết của Quốc hội và các văn bản pháp luật cấp trên.
Việt Nam đã thiết lập cơ sở cho một cơ chế bảo hiến với các quy định cụ thể Trong đó, việc giám sát tính hợp hiến của các văn bản pháp luật là một nội dung quan trọng và được chú trọng phát triển.
Bên cạnh đó cơ sở pháp lý còn chưa đầy đủ thể hiện ở việc chưa quy định rõ ràng trình tự thủ tục phương pháp hoạt động cụ thể.
Hiến pháp phải được tiến hành trên toàn bộ hoạt động của nhà nước.nghĩa là trên 3 lĩnh vực: lập pháp ,hành pháp, tư pháp.
Hiến pháp được xem là hình thức pháp lý cao nhất, thể hiện chủ quyền của nhân dân và là nền tảng pháp lý của quốc gia Do đó, việc hình thành cơ chế bảo vệ Hiến pháp là cần thiết, nhằm đảm bảo tính tối cao của nó Cần có cơ chế phán quyết các vi phạm hiến pháp từ các cơ quan quyền lực nhà nước, cũng như kiểm tra, giám sát và xử lý các văn bản pháp luật trái Hiến pháp Nếu không có một cơ chế đầy đủ và rõ ràng, tình trạng vi hiến sẽ tiếp tục xảy ra mà không có sự kiểm tra và xử lý từ các cơ quan nhà nước có thẩm quyền.
Thế nào là vi hiến?
Hành vi vi hiến có thể xuất hiện dưới dạng không hành động, như việc không ban hành luật để công dân thực hiện các quyền hiến định như quyền biểu tình, lập hội và trưng cầu dân ý Theo thống kê và phân tích của chúng tôi, vi phạm các quy định của các văn bản pháp luật mang tính Hiến định hiện nay có thể được chia thành hai loại: vi phạm chủ động và vi phạm thụ động.
Vi phạm một cách chủ động xảy ra khi các cơ quan nhà nước ban hành văn bản quy phạm pháp luật trái với Hiến pháp hoặc tinh thần của Hiến pháp Hình thức vi phạm này đã trở nên phổ biến trong thời gian qua, chủ yếu tập trung ở các văn bản dưới luật.
Vi phạm thụ động là một dạng vi phạm khó nhận thấy, khi các cơ quan nhà nước không thực hiện nghĩa vụ ban hành văn bản quy phạm pháp luật cần thiết để cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp Điều này bao gồm việc không ban hành những văn bản pháp luật mà theo quy định là bắt buộc phải có.
Việc thành lập một cơ quan bảo hiến ở Việt Nam là cần thiết và là yêu cầu khách quan trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền Điều này nhằm đảm bảo rằng nhà nước thực sự là của dân, do dân và vì dân.
Hiện nay, Việt Nam chưa có cơ quan độc lập chuyên trách bảo vệ Hiến pháp, mà chức năng này chủ yếu do Quốc hội thực hiện thông qua giám sát tối cao, kết hợp với nhiều cơ quan khác Trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, việc thành lập một cơ quan bảo hiến độc lập là rất cấp bách để đảm bảo các quy định của Hiến pháp được tôn trọng và thực thi.
MỘT SỐ MÔ HÌNH CƠ QUAN BẢO HIẾN TRÊN THẾ GIỚI 13 1.Mô hình phi tập trung
Mô hình tập trung
Trong mô hình bảo hiến tập trung, chỉ một cơ quan nhà nước cụ thể được trao quyền kiểm tra tính hợp hiến, như tòa án hiến pháp hoặc hội đồng hiến pháp Các quốc gia như Đức, Áo, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Thổ Nhĩ Kỳ đã thành lập Tòa án Hiến pháp, trong khi Pháp, An-giê-ri và Li-băng có Hội đồng Hiến pháp Cơ chế bảo vệ hiến pháp của Cộng hòa Pháp là một ví dụ tiêu biểu cho mô hình bảo vệ hiến pháp tập trung.
Tòa án Hiến pháp được thành lập sớm nhất ở Áo (1920) Cho đến nay, đa số các quốc gia châu Âu đều áp dụng mô hình bảo hiến này.
Mô hình bảo hiến kiểu Châu Âu, xuất hiện lần đầu ở Áo vào năm 1920, là một hệ thống giám sát hiến pháp tập trung được nhiều quốc gia Châu Âu áp dụng Khác với mô hình Mỹ, quyền giám sát hiến pháp không thuộc về hệ thống Toà án tư pháp mà được giao cho một cơ quan chuyên trách, gọi là Toà án hiến pháp hoặc Hội đồng bảo hiến Cơ quan này hoạt động độc lập, có chức năng giám sát và bảo vệ hiến pháp, thực hiện cả giám sát cụ thể và trừu tượng theo đề nghị của các chủ thể có thẩm quyền Mô hình này cho phép giám sát trước và sau khi các đạo luật có hiệu lực pháp luật Quyết định của cơ quan bảo hiến mang tính chung thẩm và có hiệu lực bắt buộc đối với mọi chủ thể.
Mô hình bảo hiến kiểu châu Âu có một số đặc điểm sau đây:
Hoạt động bảo hiến chủ yếu diễn ra thông qua các cơ quan bảo hiến chuyên trách như Tòa án Hiến pháp và Hội đồng bảo hiến Các cơ quan này có vị trí độc lập so với các nhánh quyền lực lập pháp, hành pháp và tư pháp, đảm nhiệm chức năng giám sát Hiến pháp Đội ngũ Thẩm phán tại đây đều có trình độ cao và được bổ nhiệm hoặc bầu theo quy trình đặc biệt.
Giám sát Hiến pháp theo mô hình châu Âu bao gồm cả giám sát cụ thể và trừu tượng, thực hiện giám sát trước và sau Việc xem xét tính hợp Hiến của một đạo luật có thể liên quan đến việc giải quyết một vụ việc cụ thể hoặc được tiến hành theo đề nghị của các chủ thể có thẩm quyền như Tổng thống, Thủ tướng, nghị sỹ, và Thanh tra Nghị viện.
Thẩm quyền giám sát Hiến pháp được thực hiện qua một quy trình đặc biệt, khác biệt so với thủ tục giải quyết vụ việc thông thường tại Tòa án tư pháp.
Phán quyết của cơ quan bảo hiến có tính chất chung thẩm và bắt buộc đối với các chủ thể ngay khi một quy phạm, chế định hoặc văn bản bị tuyên bố vi hiến.
Những đặc điểm này chỉ ra sự khác biệt cơ bản giữa mô hình bảo hiến châu Âu và mô hình bảo hiến Mỹ, và sự khác biệt này có thể được giải thích qua một số nguyên nhân nhất định.
Một là, nhận thức về các đạo luật Nếu như trong hệ thống pháp luật Anh
Tại Mỹ, thực tiễn xét xử của các Tòa án đóng vai trò là nguồn luật cơ bản, đặc biệt quan trọng đối với các nước châu Âu lục địa, nơi luật thành văn được xem là nguồn luật chủ yếu chỉ đứng sau Hiến pháp Các đạo luật cần phải tuân thủ Hiến pháp, do đó, Tòa án không có thẩm quyền phán xét về tính hợp Hiến của các đạo luật; chức năng này thuộc về một cơ quan có thẩm quyền cao hơn.
Nhiều nước châu Âu lục địa cho rằng Thẩm phán Tòa án tư pháp tương tự như các quan chức hành chính khác, dễ bị ảnh hưởng bởi sức ép từ cơ quan lập pháp và hành pháp Điều này dẫn đến việc họ gặp khó khăn trong việc đưa ra những phán quyết chính xác về tính hợp hiến của các văn bản và hành vi do các cơ quan này ban hành hoặc thực hiện.
Tại châu Âu, các Thẩm phán Tòa án tư pháp có chuyên môn hóa cao, dẫn đến tầm nhìn hạn chế trong lĩnh vực chuyên môn cụ thể Điều này khác biệt với các Thẩm phán ở Anh và Mỹ, nơi mô hình tài phán Hiến pháp của Mỹ phù hợp hơn với những trường hợp không yêu cầu chuyên môn hóa cao như ở châu Âu.
Ở Mỹ, Nghị viện không thể tự ý thay đổi luật mà cần sự đồng ý của Tổng thống và Tòa án Tối cao Trong khi đó, tại châu Âu, việc sửa đổi một đạo luật diễn ra khá đơn giản, chỉ cần sự tán thành của đa số nghị sĩ Với tỷ lệ này, Nghị viện có thể thậm chí phủ quyết cả phán quyết của Tòa án.
Hội đồng bảo hiến là một trong những cơ quan bảo hiến đặc trưng tại châu Âu, nổi bật với những điểm riêng biệt Hiện nay, các nhà nghiên cứu vẫn đang tranh luận về cách phân biệt mô hình này với mô hình truyền thống châu Âu Theo nhà Hiến pháp học L Favoreu, Hội đồng bảo hiến và Tòa án Hiến pháp không khác biệt về thành phần và thẩm quyền Tuy nhiên, cũng có quan điểm cho rằng đây là một mô hình tổ chức cơ quan bảo hiến độc đáo, thường được gọi là mô hình bảo hiến kiểu Pháp.
Mô hình "Pháp" cho rằng Hội đồng bảo hiến là cơ quan bán tư pháp, hoạt động chủ yếu dựa trên thủ tục tố tụng, thiếu tính tranh luận và công khai Quyền giám sát Hiến pháp tập trung và thực hiện qua một quy trình đặc biệt, chủ yếu là giám sát trước với cả giám sát quyết định và tư vấn Hệ thống này có hoạt động giám sát bắt buộc, đặc biệt liên quan đến các luật tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, quy chế hoạt động của Nghị viện, cùng các vụ tranh chấp và khiếu kiện bầu cử Quyết định của Hội đồng bảo hiến là chung thẩm và có hiệu lực pháp lý bắt buộc Ngoài Pháp, nhiều quốc gia như Algeria, Comoros, Djibouti, Morocco, Bờ Biển Ngà, và Mozambique cũng áp dụng mô hình này cho cơ quan bảo hiến chuyên trách.
Trong mô hình bảo hiến tập trung, thẩm quyền kiểm tra tính hợp hiến chỉ được giao cho một cơ quan nhà nước cụ thể như tòa án hiến pháp hoặc hội đồng hiến pháp Các quốc gia như Đức, Áo, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha và Thổ Nhĩ Kỳ đã thành lập Tòa án Hiến pháp, trong khi Pháp, An-giê-ri và Li-băng có Hội đồng Hiến pháp Cơ chế bảo vệ hiến pháp của Cộng hòa Pháp là ví dụ tiêu biểu cho mô hình bảo vệ hiến pháp tập trung.
Mô hình bảo hiến hỗn hợp Âu - Mỹ là sự kết hợp giữa hai mô hình bảo hiến Châu Âu và Mỹ, được áp dụng tại nhiều quốc gia như Bồ Đào Nha, Côlômbia, Êcuađo, Goatêmala, Pêru, Hy Lạp, Inđônêxia, Đài Loan, Braxin và Vênêxuêla Theo mô hình này, thẩm quyền giám sát và bảo vệ hiến pháp được giao cho cả Tòa án hiến pháp chuyên trách và các tòa án trong hệ thống tư pháp.
Những phương án thành lập cơ quan bảo hiến ở Việt Nam
Trước yêu cầu cấp thiết từ thực tiễn, đã có nhiều ý kiến đề xuất về mô hình cơ quan bảo hiến tại Việt Nam Hiện tại, có ba phương án chính được đưa ra để xem xét.
Quốc hội đã thành lập ủy ban giám sát hiến pháp trực thuộc nhằm hỗ trợ việc bảo hiến các văn bản dưới luật do ủy ban thường vụ quốc hội, chủ tịch nước, chính phủ, thủ tướng chính phủ, tòa án nhân dân tối cao, viện kiểm sát nhân dân tối cao và chính quyền địa phương ban hành Ủy ban này có trách nhiệm trình bày kết quả giám sát để quốc hội xem xét và quyết định.
Phương án này có ưu điểm là không làm tăng cồng kềnh bộ máy nhà nước, khi thành lập ủy ban giám sát hiến pháp của quốc hội tương tự như việc thành lập ủy ban tư pháp và ủy ban tài chính – ngân sách Việc thành lập cơ quan này chỉ cần sửa đổi luật tổ chức quốc hội mà không cần sửa đổi hiến pháp Quốc hội vẫn giữ vai trò là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất và thực hiện chức năng giám sát tối cao đối với các hoạt động của nhà nước, bao gồm cả việc giám sát tuân thủ hiến pháp, luật và nghị quyết của quốc hội.
Phương án này gặp nhược điểm lớn khi các đạo luật và nghị quyết của quốc hội vẫn do chính quốc hội tự giám sát tính hợp hiến Nếu quốc hội không bãi bỏ những luật và nghị quyết trái hiến pháp, sẽ không có biện pháp pháp lý nào để xử lý, dẫn đến việc không giải quyết được các vấn đề cốt lõi của cơ chế bảo hiến Hơn nữa, việc trao quyền giám sát cho ủy ban chỉ là một cơ quan giúp việc cho quốc hội sẽ không đảm bảo tính khách quan và tương xứng, khiến cho phương án này trở nên nửa vời và không triệt để.
Việc thành lập Toà án hiến pháp độc lập hoặc hội đồng bảo hiến không thuộc quốc hội là cần thiết để thực hiện quyền bảo hiến trong tất cả các hoạt động của nhà nước, bao gồm cả cơ quan lập pháp Mô hình này khá phổ biến trên thế giới và đảm bảo tính độc lập của cơ quan bảo vệ hiến pháp thông qua sự cân bằng quyền lực giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp.
Khi lựa chọn mô hình này, vấn đề quan trọng là cần xem xét lại một số mối quan hệ trong tổ chức quyền lực nhà nước, đặc biệt là vai trò của quốc hội, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất.
Phương án này nhận được sự ủng hộ rộng rãi nhờ vào những ưu điểm nổi bật, giúp giải quyết triệt để các vấn đề tồn tại trong thực tế hiện nay.
Trao quyền bảo vệ hiến pháp cho Tòa án tối cao là một bước quan trọng, nhưng hiện tại, Tòa án đang phải đối mặt với tình trạng quá tải trong việc xét xử các vụ án hình sự, dân sự, kinh tế, lao động và hành chính Điều này khiến Tòa án không thể tập trung vào nhiệm vụ giám sát hiến pháp Hơn nữa, các yêu cầu về tiêu chuẩn, số lượng, cách thức bổ nhiệm và nhiệm kỳ của thẩm phán, cũng như thủ tục tố tụng giữa Tòa án tối cao và Tòa án hiến pháp (nếu được thành lập) sẽ có sự khác biệt rõ rệt.
Mô hình cơ quan bảo hiến ở Việt Nam trong tương lai sẽ không chỉ đơn thuần là hình thức tồn tại, mà còn liên quan đến nhiều vấn đề phát sinh ảnh hưởng đến hoạt động của cơ quan này Giáo sư - Tiến sĩ Khoa học Đào Trí Úc đã chỉ ra những vấn đề quan trọng cần được xem xét để đảm bảo hiệu quả hoạt động của cơ quan bảo hiến.
Kiểm tra tính hợp hiến là một chức năng quan trọng trong hệ thống chính trị, nhưng nó có phải nằm trong phạm vi ba quyền lực truyền thống hay không? Đây là một câu hỏi đáng lưu tâm, bởi vì nếu kiểm tra tính hợp hiến là một chức năng độc lập, nó sẽ có quyền và vị thế riêng trong các cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất.
Sự kiểm tra và giám sát hiến pháp không chỉ dừng lại ở việc xác định tính phù hợp hiến pháp của các đạo luật, mà còn mở rộng đến việc kiểm tra hoạt động tư pháp và bảo đảm các quyền, tự do của công dân.
Sự kiểm tra tính hợp hiến không chỉ đơn thuần là đánh giá văn bản mà còn bao gồm việc xem xét và đánh giá hành vi liên quan Điều này giúp đảm bảo rằng cả nội dung và hành động đều tuân thủ các nguyên tắc hiến pháp.
Sự phù hợp với Hiến pháp không chỉ đơn thuần là sự tương thích về hình thức và lời văn, mà còn bao gồm cả sự tương thích về nội dung, bản chất và tinh thần của Hiến pháp.
Để giải quyết vấn đề một cách thấu đáo, cần phải đối mặt với nhiều câu hỏi phức tạp, tuy nhiên, việc tìm hiểu tất cả các luận điểm là không khả thi và không cần thiết Tác giả chỉ đưa ra một số ý kiến về các nguyên tắc cần thiết cho cơ quan bảo hiến tại Việt Nam Dù cơ quan này được tổ chức theo mô hình nào hay có thẩm quyền và cơ cấu ra sao, để hoạt động hiệu quả, nó phải tuân thủ các nguyên tắc nhất định Trong bài viết này, tác giả sẽ trình bày bốn nguyên tắc quan trọng, trong đó nguyên tắc đầu tiên là độc lập.
Phù hợp với tổ chức bộ máy nhà nước.
2.Các nguyên tắc cho cơ quan bảo hiến ở Việt Nam
2.1 Độc lập Độc lập được coi là yếu tố hàng đầu của bất kỳ một cơ quan bảo hiến nào,thuộc bất cứ mô hình nào Mô hình tập trung thành lập một cơ quan mới, riêng biệt với hệ thống cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp (Tuy Tòa án Hiến pháp thuộc quyền lực tư pháp nhưng nó không chịu sự quản lý, lãnh đạo của Toà án