Thực trạng trồng đậu tương tại xã hưng xá huyện hưng nguyên

Trong những năm gần đây cây đậu tương đang được quan tâm ở nướcta,do những giá trị kinh tế và dinh dưỡng của nó,tiềm năng của cây đậutương còn rất lớn do vậy có thể tăng diện tích trồng

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành đề tài này ngoài sự nç lực của bản thân, tôi còn nhậnđược sự giúp đỡ của các thầy cô giáo, các cán bộ, nhân dân và bạn bè

Trước hết tôi xin chân thành gửi lời cảm ơn tới thầy giáo Thạc sĩ:

Nguyễn Đình Châu đã giúp đỡ hướng dẫn tận tình trong suốt quá trình tôi

thực hiện đê tài

Tôi xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô giáo, trong khoa sinh học,phòng thí nghiệm di truyền- vi sinh, phòng thí nghiệm hóa sinh - trường ĐạiHọc Vinh cùng tất cả bạn bè và người thân luôn giúp đỡ động viên, tạo mọiđiều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình thực hiện đề tài này

Qua đây tôi cũng xin chân thành cảm ơn tới c¸c c¸n bộ sở NôngNghiệp và Phát Triển Nông Thôn tỉnh Nghệ An, phòng Nông Nghiệp huyệnHưng Nguyên, nhân dân Xã Hưng Xá – Hưng Nguyên – Nghệ An đã tậntình giúp đỡ tôi để đề tài này được hoàn thành

Tuy đã có nhiều cố gắng , song bản thân đề tài không thể tránh khỏinhững thiếu sót Rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của các thầy côgiáo và các bạn sinh viên

Tôi xin chân thành cảm ơn

MỞ ĐẦU

Cây đậu tương(Glycine max(L) Merr) còn gọi là cây đậu nành,thuộc

họ đậu (Leguminosae), họ phụ cánh bướm(Papilionoidae), là một loại câytrồng đã có từ lâu đời,được xem là loại “cây kì lạ”, “vàng mọc từ đất”, “câythần diệu”, “cây đỗ thần”, “cây thay thịt”v.v Sở dĩ đậu tương được người tađánh giá cao như vậy chủ yếu là do giá trị kinh tế của nó.Vì vậy trong chiếnlược phát triển kinh tế nông nghiệp và nông thôn đã được bộ Nông nghiệp

và Phát triển Nông thôn xem cây đậu tương là cây kinh tế trọng điểm củanước ta

Trong những năm gần đây cây đậu tương đang được quan tâm ở nướcta,do những giá trị kinh tế và dinh dưỡng của nó,tiềm năng của cây đậutương còn rất lớn do vậy có thể tăng diện tích trồng cây đậu tương và với ápdụng tiến bộ khoa học kĩ thuật vào sản xuất có thể nâng cao năng xuất

Hạt đậu tương có thành phần dinh dưỡng cao, hàm lượng proteintrung bình khoảng 38-40 %, lipit từ 18-20 %, giàu nguồn sinh tố và muốikhoáng.H¹t đậu tương là loại thực phẩm duy nhất mà giá trị của nó đượcđánh giá đồng thời cả protit và lipit Protein của đậu tương có phẩm chất tốtnhất trong số các protein có nguồn gốc thực vật Hàm lượng protein tronghạt đậu tương cao hơn cả hàm lượng protein trong cá , thịt và cao gấp hai lầncác loại đậu đỗ khác

Trong công ngiệp người ta sử dụng đậu tương vào việc chế biến cao

su nhân tạo, sơn, mực in, xà phòng, chất dẻo, tơ nhân tạo, chất đốt lỏng bôitrơn trong ngành hàng không…

Cây đậu tương còn được đánh giá rất cao trong công nghiệp thức ăngia súc, chiếm 60 % giá trị toàn bộ thức ăn có đạm Đồng thời thân và lá câyđậu tương còn được sử dụng làm phân xanh rất tốt.

Khả năng đặc biệt của cây đậu tương là có khả năng cố định đạm khítrời để sử dụng, làm giàu đạm trong đất nhờ vi khuẩn nốt sần Rhizobiumcộng sinh với bộ rễ Các vi khuẩn này có thể tích lũy lượng đạm từ 20-25kg/ha Do vậy trồng đậu tương góp phần cải tạo đất và tạo sự cân bằng sinhthái nông nghiệp

Đậu tương là cây trồng có khả năng thích ứng với nhiều vùng sinhthái khác nhau Vì vậy có thể trồng với nhiều vụ khác nhau trong năm trênnhiều loại đất, xen canh gối vụ với những những cây công nghiệp khác, gópphần vào việc chuyển đổi cơ cấu mùa vụ mang lại hiệu quả kinh tế cao trongsản xuất nông nghiệp

Đặc biệt những năm gần đây với việc chuyển đổi cơ chế quản lí sảnxuất nông nghiệp đã đạt được nhiều thành tựu to lớn Lương thực một vấn đề

cơ bản của người dân Việt Nam đã được giải quyết, từ đó người nông dân cónhiều điều kiện sản xuất những ngành, những cây có giá trị kinh tế cao,màtrong đó cây đậu tương là một trong những mũi nhọn chiến lược kinh tếtrong việc bố trí sản xuất vầ khai thác lợi thế của vùng khí hậu nhiệt đới

Tuy nhiên, muốn trồng vµ sản xuất đậu tương có hiệu quả kinh caochúng ta cần nắm được những đặc trưng nông học, sinh lí, sinh thái… củacây đậu tương để làm cơ sở cho việc xây dựng và áp dụng các biện pháp kĩthuật gieo trồng, chăm sóc thích hợp Xuất phát từ lí do trên tôi đã tham gianghiên cứu “ Thực trạng trồng đậu tương tại xã Hưng Xá -huyện HưngNguyên- tỉnh Nghệ An”

PHẦN I:

TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU VỀ CÂY ĐẬU TƯƠNG

1.1.Nguồn gốc cây đậu tương

Cây đậu tương là một loại cây trồng cổ của nhân loại , nguồn gốc cụthể của nó vẫn chưa được làm rõ [3][4][13]

Căn cứ vào “Thần nông bảo kinh” và một số di tích trên đá, mai rùa,xương súc vật…thì cây đậu tương có nguồn gốc ở phương Đông (Đông Á)được con người biết đến cách đây khoảng 5000 năm và được trồng vào thế

kỉ XI trước công nguyên.[13]

Một số nhà khoa học cho rằng , cây đậu tương xuất hiện đầu tiên ở lưuvực sông Trường Giang (Trung Quốc) Tôn Tĩnh Đông và Hymowitz(1970)phân tích cổ ngữ và cho rằng: chữ “Soi-a” của nhiều nước trên thế giới (Nga,Anh, Pháp…) là xuất phát từ chữ “Shu” của Trung Quốc Theo Morre(1950) viết ghi chú đầu tiên về loại cây trồng này nằm trong cuốn “Bản thảocương mục”, cuốn sách này mô tả những cây trồng ở Trung Quốc do vuaThần Nông viết năm 2838 trước công nguyên Cây đậu tương được xem làcây quan trọng được xếp vào cây lấy hạt quan trọng là: lúa nước, đậu tương,lúa mì, đại mạch, cao lương (kê), quyết định sự tồn tại của nền văn minhTrung Quốc.[3],[13]

Theo Nogata, cây đậu tương được du nhập vào Triều Tiên và NhậtBản khoảng 200 năm trước công nguyên

Năm 1765, Samuel Bowen đưa đậu tương từ Trung Quốc sang Hoa

Kú [16]

Ở Châu Mĩ cây đậu tương được nói đến từ năm 1804, nhưng mãi đếnnăm 1924 mới được trồng.[13]

Từ năm 1790 cây đậu tương đã được các nhà truyền giáo mang từTrung Quốc về trồng ở vườn thực vật ở Pari và Hoàng Gia Anh.[3],[4]

Haberlandt đã mô tả trong tác phẩm của ông về cây đậu tương ởOxtraylia đầu năm 1879.[13]

Ở Viên (thủ đô của Áo),Frecdrich và Haberlandt đã tích cực tuyêntruyền dùng đậu tương làm thực phẩm và thức ăn gia súc.[13]

Đậu tương được đưa tới các nước Nam Á và Đông Nam Á từ NhậtBản, Trung Quốc và Triều Tiên qua con đường bán tơ lụa.[17]

Khi cây đậu tương có mặt ở nhiều nước trên thế giới thì nó có các tênđịa phương khác nhau như ở Anh: Soybean; ở Pháp: Soia, Soya,Poisoleagineux de chine; ở Indonexia: kedelai, kacang jenpun, kacang bulu;

ở Malayxia: kacangsoya, kacang bulu rimau, kacang jenpun, ở Philippin:utau, soybean, batatong, Mianma: lasi, pengapi, peryatpym; Tháilan;thualueang, thua lueang, thua phra lueang; Việt Nam: đậu tương, đậu nành.[17]

Tuy nhiên đậu tương là một loại cây trồng cổ xưa nhất, nhưng đậutương cũng được xem là một loại cây trồng mới nhất Vì trên thực tế đếncuối thế kỉ XIX đậu tương mới chỉ được trồng ở Trung Quốc và 30 năm đầucủa thế kỉ XX sản xuất đậu tương chỉ tập trung ở Trung Quốc, Indonexia,Nhạt Bản, Triều tiên.[13],[17]

Hiện nay người ta đã tiến hành lai tạo để từ giống đậu tương hoangdại trở thành nhiều giống đậu tương mới có năng suất và chất lượng cao

1.2 Giá trị của cây đậu tương [6]

Đậu tương là cây trồng cạn, ngắn ngày có giá trị kinh tế cao Khó cóthể tìm thấy cây trồng nào có tác dụng nhiều mặt như cây đậu tương Sảnphẩm của nó làm thực phẩm cho con người, thức ăn cho gia súc, nguyên liệu

tương được gọi là “Ông Hoàng trong các loại cây họ đậu” Sở dĩ cây đậutương được đánh giá như vậy bởi lẽ cây đậu tương có giá trị rất toàn diện.[6]

1.2.1 Giá trị về mặt thực phẩm:

Hạt đậu tương có thành phần dinh dưỡng cao, hàm lượng proten trungbình khoảng từ 35.5-40 % Trong khi đó hàm lượng protein trong gạo chỉ6.2-12 %; trong ngô khoảng 9.8-13.2 % ; thịt bò 21 %; trong cá từ 17-20 %;trong trứng 13-14.8 % Hàm lượng lipit từ 15-20 %, hydratcacbon từ 15-16

% và nhiều loại sinh tố cùng các loại muối khoáng quan trọng cho sự sống.[6]

Hàm lượng axitamin quan trọng có chứa lưu huỳnh như methionin vàsixtin của đậu tương cao gần bằng hàm lượng các chất này có trong trứng gà.Hàm lượng cazein, đặc biệt lisin cao gần gấp rưỡi lÇn chất này có trongtrứng Vì thế mà khi nói về giá trị của protein trong hạt đậu tương là nói đếnhàm lượng protein cao và sự cân đối của các axitamin cần thiết Protein củađậu tương dễ tiêu hóa hơn thịt và không có các thành phần tạo colesteron.Ngày nay người ta mới biết thêm hạt đậu tương có chứa lexithin, có tác dụnglàm cho cơ thể trẻ lâu, tăng thêm trí nhớ, tái tạo các mô, làm cứng xương vàtăng cường sức đề kháng của cơ thể

Hạt đậu tương có chứa hàm lượng dầu béo cao hơn các loại đậu đỗkhác nên được coi là cây cung cấp dầu thực vật quan trọng Lipit của đậutương chứa một tỉ lệ cao các axit béo không no (khoảng 60-70 %) có hệ sốđồng hóa cao, mùi vị thơm như axit linoleic chiếm 52-65 % , oleic từ 25-36

% , linolenolic khoảng 2-3 % Dùng dầu đậu tương thay thế mỡ động vật cóthể tránh xơ mỡ đéng mạch [3]

Trong hạt đậu tương có khá nhiều loại vitamin, đặc biệt là hàm lượngvitamin B1 và B2, ngoài ra còn có các loại vitamin PP,A,E,K,D,C,v.v…Đặc

nhiều, đặc biệt là vitamin C Phân tích thành phần sinh hóa cho thấy tronghạt đậu tương đang nảy mầm, ngoài hàm lượng vitamin C cao, còn có cácthành phần khác như: vitamin PP, và nhiều chất khoáng khác như Ca, P,

Fe vv Chính vì thành phần dinh dưỡng cao như vậy nên đậu tương có khảnăng cung cấp năng lượng khá cao khoảng 4700ccal/kg ( Nguyễn DanhĐông, 1982 ) Hiện nay, từ hạt đậu tương người ta đã chế biến ra được trên

600 sản phẩm khác nhau, trong đó có hơn 300 loại làm thực phẩm được chếbiến bằng phương pháp cổ truyền, thủ công và hiện đại dưới dạng tươi, khô

và lên men vv…Như làm giá, đậu phụ, tương, xì dầu vv đến các sản phẩmcao cấp khác như cà phê đậu tương hạt đen, có tác dụng tốt cho tim, gan,thận, dạ dày và ruột Đậu tương là những thức ăn tốt cho những người bịbệnh đái đường, thấp khớp, thần kinh suy nhược và suy dinh dưỡng

1.2.2 Giá trị về mặt công nghiệp

Đậu tương là nguyên liệu của nhiều ngành công nghiệp khác nhaunhư: chế biến cao su nhân tạo, sơn, mực in, xà phòng chất dẻo, tơ nhân tạo,chất đốt lỏng, dầu bôi trơn trong ngành hàng không, nhưng chủ yếu đậutương dùng để ép dầu Hiện nay trên thế giới cây đậu tương là cây đứng đầu

về cung cấp nguyên liệu cho ép dầu, dầu đậu tương chiếm 50% tổng lượngdầu thực vật Đặc điểm của dầu đậu tương: khô chậm, chỉ số iốt cao: 120-127; ngưng tụ nhiệt độ : -15 đến -18 đ ộ C Từ dầu này người ta chế biếnhàng trăm sản phẩm công nghiệp khác như: làm nến, xà phòng , ni lông…Giá trị về mặt nông nghiệp

Làm thức ăn cho gia súc: Đậu tương là nguồn thức ăn tốt cho gia súc,1kg đậu tương tương đương với 1,38 đơn vị thức ăn chăn nuôi Toàn cây đậutương(thân,lá ,quả, hạt ) có hàm lượng đạm khá cao cho nên các sản phẩmphụ như thân lá tươi có thể làm thức ăn cho gia súc rất tốt, hoặc nghiền khô

có thành phần dinh dưỡng khá cao: Nitơ: 6,2% ; P2O5 : 0,7% ; K2O: 2,4% ,

vì thế làm thức ăn cho gia súc rất tốt.[ 3]

Cải tạo đất: Đậu tương là cây luân canh cải tạo đất tốt 1ha trồng đậutương nếu sinh trưởng phát triển tốt để lại trong đất từ 30 – 60kg N [17]

Trong hệ thống luân canh, nếu bố trí cây đậu tương vào cơ cấu câytrồng hợp lí sẽ có tác dụng tốt với cây trồng sau, góp phần tăng năng suất cả

hệ thống cây trồng và giảm chi phí cho việc bón Nitơ Thân lá đậu tươngdùng bón thay phân hữu cơ rất tốt bởi vì hàm lượng cã chøa hµm lîngNitơ cao

1.3 Tình hình sản xuất đậu tương

1.3.1 Tình hình sản xuất đậu tương trên thế giới

Đậu tương là cây trồng lấy hạt, cây có dầu quan trọng bậc nhất trênthế giới, đứng hàng thứ tư sau cây lúa mì, lúa nước và ngô.[6] [3]

Do khả năng thích ứng rộng nên nó đã được trồng ở khắp năm châulục, nhưng nó tập chung ở nhiều nhất là châu Mỹ 73,03% ; tiếp đến là châu

Á 23,15% … Hàng năm trên thế giới trồng khoảng 54 – 56 triệu ha đậutương (thời gian từ 1990 – 1992 ) với sản lượng khoảng 103 – 114 triệu tấn.[17]

Tình hình sản xuất đậu tương trên thế giới trong những năm gần đâyđược thể hiện trong bảng sau

Bảng 1.1: Tình hình sản xuất đậu tương trên thế giới từ năm 2001 – 2005

Năm Diện tích

(triệu ha)

Năng suất (Tạ/ha)

Sản lượng (Triệu tấn)

Số liệu bảng 1.1 cho thấy diện tích gieo trồng và sản lượng đậu

tương trên thế giới tăng nhanh trong vòng 5 năm qua Hàng năm trên thế

giới trồng khoảng hơn 91 triệu ha với năng suất bình quân khá cao 22-23

tạ/ha, đã tạo được một sản lượng đậu tương gấp 2 lần so với 20 năm trước

Các nước trồng đậu tương đứng hàng đầu trên thế giới về diện

tích gieo trồng và sản lượng là Mỹ, Braxin, Achentina, Trung Quốc.[6]

Diện tích (Triệu ha)

Năng suất Tạ/ha

Sản lượng (triệu/tấ n)

Diện tích (Triệu ha)

Năng suất Tạ/ha

Sản lượng (triệu/tấn)

Diện tích (Triệu ha)

Năng suất Tạ/ha

Sản lượng (triệu/tấn)

Mỹ 29,33 22,77 66,77 29,93 28,6 85,740 28,84 28,72 82,82Braxin 18,52 28,08 52,02 21,5

2

23,14 49,793 22,89 21,92 50,1

Achentina 12,4 28,0 34,88 14,3 22,0 31,500 14,03 27,28 33,3Trung

Quốc

9,32 16,53 15,39 9,7 18,14 17,6 9,5 17,79 16,9

1.3.2 Tình hình sản xuất đậu tương ở trong nước

Ở Việt Nam, cây đậu tương đã được phát triển rất sớm ngay từkhi nó đang còn là cây hoang dại, sau đó được thuần hóa và trồng như mộtcây thực phẩm có giá trị dinh dưỡng cao.[6],[17]

Vai trò của đậu tương ở nước ta hiện nay cũng như những nămtới chủ yếu là nhằm giải quyết vấn đề đạm cho người và gia súc, thay thếmột phần bột cá và thỏa mãn một phần nhu cầu dầu thực vật rồi sau đó mớinói đến xuất khẩu.[17]

Trong những năm gần đây, cây đậu tương đã phát triển khánhanh cả về diện tích và năng suất góp phần tạo ra mặt hàng tiêu dùng nộiđịa quan trọng Tình hình sản xuất đậu tương trong nước mấy năm gần đâyđược trình bày trong bảng 1.3 [6]

Bảng 1.3: Tình hình sản xuất đậu tương ở Việt Nam trong những năm gần đây( 2001-2005)

Năm

Diện tích(Nghìn ha)

Năng suất(Tạ/ha)

Sản lượng(Nghìntấn)

( Nguồn FAOSTAT Database, 2006)

Về mặt diện tích: Diện tích gieo trồng đậu tương của nước tamới chiếm chỉ lệ nhỏ trong tổng diện tích gieo trồng (khoảng 1,5-1,6%) Xét

về tốc độ thì tăng rất nhanh nếu lấy năm 1980 làm mốc thì đến năm 2004diện tích đã tăng lên 3,6 lần [6]

Về năng suất: Năng suất đậu tương bình quân của nước ta rấtthấp, chỉ ở múc 9,5-11 tạ/ha Nếu lấy năng suất của năm 1992 ra để so sánhthì năng suất đậu tương của nước ta chỉ mới đạt 39,27% năng suất bình quâncủa thế giới Nếu so với nước có năng suất cao nhất của thế giới thì năngsuất của nước ta chỉ mới bằng 22,87% Tuy nhiên, nhờ những nỗ lực rất lớncủa các nhà khoa học trong công tác nghiên cứu chọn giống và các biệnpháp canh tác , năng suất đậu tương trong 5 năm gần đây đã có một bướcnhảy vọt quan trọng, năng suất tăng 1,8 lần so với năm 1980 [6],[14]

Về mặt sản lượng: Trong vòng 20 năm từ 1976-1995 tăng 6 lần.Tuy vậy nếu so với yêu cầu thì còn thiếu rất nhiều, vì hiện tại sản lượng đậutương của chúng ta nếu tính theo đầu người

1.3.3 Tình hình sản xuất đậu tương ở Nghệ An

Nghệ An là một trong những địa phương có diện tích gieo trồng đậutương lớn so với trung bình của cả nước

Tình hình sản xuất đậu tương ở Nghệ An trong những năm gần đâyđược thể hiện trong bảng sau :

Bảng 1.4: Tình hình sản xuất đậu tương ở Nghệ An trong sáu năm 2004-2009

Năm Diện tích

(ha)

Năng suất( Tạ/ha)

Sản lượng(Tấn)

Sản lượng(tấn)

Năm Diện tích

(ha)

Năng suất(tạ/ha)

Sản lượng(tấn)

1.4 Sinh trưởng và phát triển của cây đậu tương

Chu kì sống của cây đậu tương chia ra làm 5 giai đoạn hoặcthời kì khác nhau :

1.4.1 Giai đoạn nảy mầm-cây con

Giai đoạn này được tính từ khi gieo hạt giống xuống đất, hạthút ẩm trương lên,rễ mọc ra, thân vươn lên đội hai lá mầm lên khỏi mặtđất,lá mầm xòe ra, thân mầm tiếp tục phát triển lên thành thân chính Giaiđoạn này cây con sống chủ yếu dựa vào nguồn chất dinh dưỡng các lá mầmnày chuyển dần sang màu vàng rồi rụng và đồng thời cũng là lúc mà bộ rẽ đãphát triển đủ khả năng hút nước và chất dinh dưỡng từ trong đất để nuôi cây.[3] [4]

Nảy mầm là giai đoạn đầu tiên trong quá trình sinh trưởng vàphát triển của cây đậu tương yêu cầu giai đoạn này phải đủ nước, nhiệt độ vàoxy

+ Nước: Hạt đậu tương hút nhiều nước hơn so với cây trồng

khác Hạt phải hút một lượng nước trên 50% trọng lượng hạt thì hạt mới nảymầm, trong khi đó các cây trồng như lúa chỉ hút 26% , ngô 44% v.v…[6]

+ Nhiệt độ: Quá trình nảy mầm rất mẫn cảm với nhiệt độ.

Nhiệt độ từ 15-300C là thích hợp nhất đối với quá trình nảy mầm của hạt đậutương Trong khoảng nhiệt độ này, chỉ sau gieo 3-7 ngày là hạt nảy mầm

Nếu nhiệt độ nhỏ hơn 10 độ C thì sau gieo ph¶i từ 12-15 ngày mới mọc.Nếu cao hơn 300C hạt nảy mầm nhanh nhưng mầm yếu [6]

+ Hàm lượng oxy: có liên quan tới độ ẩm đất, nếu độ ẩm đất

trên 90% thì không đủ oxy để hạt nảy mầm Khi có đủ nước, oxy và nhiệt độthì hạt sẽ hút nước trương lên, các men proteaza, amyloaza… chứa trong hạtbắt đầu hoạt động chuyển các chất dự trữ ở dạng phức tạp sang đơn giản đểnuôi hình thành bộ phận mới [6]

Giai đoạn này ngắn hay dài tùy thuộc vào điều kiện ngoạicảnh Nếu gieo vào vụ hè thì giai đoạn này ngắn hơn vụ đông Thông thườngthời gian này khoảng 15-20 sau khi gieo Thời kì này chính là thời kì quyếtđịnh mật độ cây con cũng như sức sinh trưởng của cây đậu tương sau này.[14][17]

1.4.2 Giai đoạn sinh trưởng thân, lá

Giai đoạn này được tính từ khi cây con ra được 1-2 lá kép vàcăn bản kết thúc khi bắt đầu nở hoa Tốc độ sinh trưởng thân lá trong thờigian đầu của thời kì này tương đối chậm chỉ tới khi bắt đầu xuất hiện lớp rễthứ hai và sắp ra nụ hoa mới bắt đầu tăng nhanh Đây là thời kì mầm hoa bắtđầu phân hóa Thời kì này rất quan trọng, chỉ trên cơ sở thân lá sinh trưởngtốt, cành phát triển nhiều, sinh trưởng nhanh thì mầm hoa mới phân hóađược nhiều Nhưng nếu thân lá sinh trưởng quá mạnh lại ức chế mầm hoaphân hóa chậm lại Thời kì này nốt sần bắt đầu hình thành Sau mọc đượckhoảng 15 ngày

cây có lá kép đầu tiên thì nốt sần được hình thành và khả năng cố địnhnitơ dần dần được tăng lên.[6] [17]

Điều kiện ngoại cảnh thích hợp cho thời kì này là nhiệt độ từ22-25 0C, độ ẩm đất từ 70-80% và yêu cầu ánh sáng đầy đủ để cây sinh

trưởng và phát triển khỏe Có thể nói đây là thời kì mấu chốt để cây đậutương thân to, đốt ngắn, rễ ăn sâu và mầm hoa nhiều [6] [17]

Trong kỹ thuật cần chú ý những vấn đề sau:

+ Phải bón lót đủ phân và vun xới sớm để bộ rễ phát triểnthuận lợi Để tạo điều kiện cho nốt sần phát triển tốt nên bón đủ lân, kali vàmột số loại phân vi sinh như Mo, Bo, Mg vv…[6]

+ Nếu mật độ cây dày quá phải tỉa sớm và làm cỏ kịp thời đểcác lá phía dưới có đủ ánh sáng Cần phải điều tiết sự sinh trưởng của câykhông cho sinh trưởng sinh dưỡng quá mạnh, nhưng cây cũng phải tích lũyđược nhiều chất hữu cơ để hình thành các cơ quan sinh sản về sau [6]

1.4.3 Giai đoạn ra hoa

Giai đoạn này được bắt đầu kể từ khi hoa đầu tiên ra co tới khi

ra hoa cuối cùng Khác với một số cây khác là cây đậu tương khi đã ra hoathì các bộ phận khác như rễ, thân, lá vẫn tiếp tục sinh trưởng và phát triển.[6] [12][17]

Giai đoạn này dài hay ngắn tùy thuộc vào đặc tính của giống làchín sớm hay chín muộn Thời kì này cây đậu tương rất mẫn cảm với điềukiện khí hậu thời tiết bất thuận như mưa to, gió lớn, khô, nóng v.v…lúc đómặc dù số hoa của mỗi cây rất nhiều nhưng kết quả cuối cùng là số hoa đượcthụ phấn và kết quả cũng sẽ rất ít, vì thông thường 75% số hoa thường bịháng và rụng.[6] [17]

Thời gian ra hoa kéo dài 30-40 ngày tùy vào giống và điều kiệnsinh trưởng, có những giống thời gian ra hoa chỉ kéo dài 10-15 ngày [12]

1.4.4 Giai đoạn hình thành quả và hạt

Thời kì có quả non được bắt đầu từ giai đoạn ra hoa Quả đầutiên được hình thành trong vòng 7-8 ngày kể từ lúc hoa nở

Trong điều kiện bình thường sau khoảng 3 tuần lễ là quả đãphát triển đầy đủ Lúc các chùm quả non đã xuất hiện thì các chất dinhdưỡng trong thân, lá được vận chuyển về nuôi hạt làm cho h¹t lớn dần Cácyếu tố nhiệt độ, độ ẩm… trong giai đoạn này sẽ tác động rất lớn đến tốc độphát triển của quả và hạt.[17]

1.5 Kỹ thuật trồng cây đậu tương

1.5.1 Giống đậu tương

Hiện nay trong sản xuất giống đậu tương cũng tương đối phongphú Trong những năm qua, giống mới đã góp phần quan trọng đẩy mạnhnâng nhà chọn giống luôn chú ý đến các đặc tính như khả năng chống chịusâu bệnh, chống đổ, chống tách hạt và đạt năng suất cao Một xu hướng nữa

là chọn được giống thích nghi với điều kiện nhất định nào đó như chọngiống chịu lạnh cho vụ đông và đông xuân ở miền bắc và các vùng trồng đậutương ở miền nam( Trần Đình Long và Andrew)

Thời gian sinh trưởng của các giống đậu tương do đặc tích ditruyền quyết định Tuy nhiên thời gian sinh trưởng của đậu tương bị ảnhhưởng bởi thời gian chiếu sáng và nhiệt độ

Nhóm chín sớm thường bao gồm những giống có thời gian sinhtrưởng khoảng dưới 80 ngày Ưu điểm của nhóm lai là chín sớm nhưngnhược điểm là yếu cây, hạt bé năng suất thấp Gần đây qua công tác nhậpnội, chọn lọc, lai tạo vv… các cơ quan khoa học cũng đã đưa ra sản xuất một

số giống mới có năng xuất cao và thời gian sinh trưởng ngắn

Nhóm chín trung bình thông thường bao gồm các giống có thờigian sinh trưởng là 90-110 ngày Nhóm này thì cho năng xuất cao nhữnggiống có thời gian sinh trưởng ngắn

1.5.2 Chọn đất và kỹ thuật làm đất

Mục đích của việc làm đất là làm sao tạo điều kiện cho hạt dễnảy mầm, bộ rễ phát triển tốt giúp cho quá trình sinh trưởng của cây đượcthuận lợi cho nên yêu cầu đất phải tơi xốp, giữ được độ ẩm, sạch cỏ dại [17]

Năng suất cây trồng là kết quả của việc tác động lên các biện pháp kỹthuật một cách đầy đủ đúng lúc và đúng cách Tùy từng loại đất thời vụ gieotrồng cũng như yêu cầu kỹ thuật cụ thể mà có biện pháp làm đất khác nhau[6][17]

Chọn đất nên chọn những đất có thành phần cát pha thịt nhẹ,ruộng có hệ thống thoát nước tốt

Đậu tương là cây hai lá mầm nên mọc khỏi đất khó khăn hơncây một lá mầm Đất tơi xốp thì nốt sần ở cây đậu tương hình thành tốt, hoạtđộng cố định của vi khuẩn nốt sần tiến hành tạo điều kiện cho cây sinhtrưởng mạnh.[6]

Một số địa phương thì có thói quen không làm đất, nếu hệthống không làm đất, hạt được gieo trồng trên nền đất không bừa, mọi tàn dưcủa cây trồng vẫn còn ở trên mặt đất Hệ thống làm đất tối thiểu thì mặt đấtđược xáo trộn sơ bộ nhưng tàn dư của cây trồng vẫn ở trên mặt đất Ở các hệthống canh tác khác nhau, năng suất đậu tương khác nhau Nhìn chung trênnền đất dễ bị khô, hệ thống làm đất bảo dưỡng cho năng suất cao hơn do độ

ẩm của đất được bảo vệ tốt hơn Tuy nhiên trên nền đất khó thoát nước, làmđất bảo dưỡng cho năng suất kém hơn vì đất nhiều khi quá ẩm ảnh hưởngđến sinh trưởng của cây Qua các kết quả nghiên cứu cho thấy, biện pháplàm đất hợp lí tùy thuộc vào từng vùng, từng loại đất và ngay trên cùng mộtcánh đồng, biện pháp làm đất có thể thay đổi qua các năm [6]

1.5.3 Chuẩn bị hạt giốnng [6]

Hạt giống tốt là hạt to, đồng đều, đẩy chắc, tỉ lệ nảy mầm ítnhất là 85%, không có mấm mống bệnh.

* Lượng hạt giống

Phụ thuộc chủ yếu vào mật độ cần thiết cho mỗi giống và độ to nhỏcủa hạt Nhìn chung tùy thuộc vào đặc tính của giống như thời gian và tậptính sinh trưởng và trọng lượng 1000 hạt mà lượng hạt giống cần thiết chomột đơn vị diện tích khác nhau Nhưng lượng hạt giống thường là

- Giống chín sớm: 50 - 60 kg/ha

- Giống chín trung bình: 40- 50 kg/ha

- Giống chín muộn : 30-35 kg/ha

* Xử lý hạt giống

Hạt giống trước khi gieo cần được xử lý như sau:

- Phơi một vài nắng nhẹ trước khi gieo trồng ( tránh khôngnên phơi trên nền xi măng)

- Xử lý thuốc diệt mầm bệnh: Ví dụ như Faliran 0,15% trộnđều với hạt ủ khô trong vòng 24 đến 28 ngày nhằm tiêu diệt mầm mốngbệnh

- Xử lý phân vi lượng: người ta thường dùng Molipdatamon 1– 2 kg/ha xử lý khô nhằm tăng thành phần của Mo

- Tiến hành nhiễm khuẩn Rhizobium cho hạt trước khi gieotrồng nhằm tăng khả năng hình thành nốt sần để tăng khả năng cố định đạmkhí trời của cây

1.5.4 Thời vụ gieo hạt [6]

Cây đậu tương mẫn cảm với điều kiện thời tiết Thời vụ khôngnhững ảnh hưởng tới sinh trưởng phát triển của cây, tới năng suất, phẩm chấtcủa hạt mà còn ảnh hưởng cả tới những cây trồng tiếp sau trong hệ thống

Ở nước ta có thể trồng nhiều vụ trong năm, nhưng xác địnhđược thời vụ chính trong từng vùng là điều cấn thiết trong sản xuất

* Cơ sở xác định thời vụ

- Đất đai: Tùy thuộc vào chân ruộng thấp hay cao, thoát

nước hay không mà phải gieo trồng đúng thời vụ, tránh lúc ra hoa và làmquả gặp mưa bị úng, rụng hoa, rụng quả nhiều

- Căn cứ vào chế độ canh tác: Tùy theo chế độ canh tác của

từng nơi, luân canh hoặc trồng xen gối mà bố trí thời vụ gieo trồng đảm bảonăng suất cây trồng trước và cây trồng sau

- Căn cứ vào giống: Tùy theo giống chín sớm, trung bình

hay chín muộn, để bố trí thời vụ gieo trồng thích hợp nhất Ví dụ nếu trồnggiống chín muộn không được gieo muộn quá làm rút ngắn thời gian sinhtrưởng, năng suất giảm

- Căn cứ vào điều kiện khí hậu: đây là yếu tố chủ yếu nhất

để bố trí thời vụ, hay phải căn cø vào điều kiện nhiệt độ, độ ẩm và ánh sáng

để gieo trồng đúng thời vụ, tạo điều kiện cho đậu tương sinh trưởng thuậnlợi nhất, biểu hiện khi gieo trồng gặp hạn không bị rét khi ra hoa và chín có

ẩm độ và nhiệt độ thích hợp khi thu hoạch, ẩm độ phải khô

Ở nước ta có thể gieo trồng nhiều vụ trong năm, nhưng ở miềnBắc có một số vụ chính sau:

Nghệ Tĩnh đổ vào cần tính toán ra hoa và làm quả tránh gió tây nóng và thuhoạch trước lụt tiểu mãn ( lụt tiểu mãn có hai cao điểm: 10 tháng 5 đến 15tháng 5 và 25 tháng 5 đến 10 tháng 6)

Vụ xuân chỉ dùng giống lúa chín sớm và trung bình Thời vụgieo thích hợp nhất cho vùng miền núi phía bắc là 15/2 đến 10/3; Đồngbằng 1/2 đến 15/2; Bắc trung bộ 10/2- 10/2

*Vụ hè

Hầu hết các giống có thể trồng được trong vụ hè, do điều kiệnthuận lợi có thể gieo khắp nơi, nhưng tập trung nhiều ở các tỉnh miền núi, ởcác chân ruộng đồi bãi, phù xa Thời vụ gieo trồng các giống như sau:

và sống trong điều kiện ánh sáng ngày ngắn nên năng suất không cao Thời

vụ gieo sớm cuối tháng 9 đầu tháng 10 nói chung càng sớm càng tốt, cốgắng kết thúc trước 20/10 Khó khăn trong vụ đông khi làm đất giao hạt gặpmưa cuối vụ khi thu hoạch về cũng bị mưa phùn khó ra hạt

Ở miền Nam, điều kiện khí hậu ấm áp, đậu tương gieo từ 20/12đến tháng1

1.5.6 Mật độ gieo trồng [6]

* Cơ sở để xác định mật độ:

- Căn cứ vào đặc tính của giống : giống chín sớm, thấp cây,phân cành ít thì nên trồng dày còn đối với những giống chín muộn cây cao

- Căn cứ vào thời vụ: Vụ xuân và vụ đông trong điều kiện nhiệt

độ thấp hay bị khô hạn cây sinh trưởng kém thì ta trồng dày hơn so với vụ hè

* Mật độ gieo trồng cụ thể

- Giống chín sớm: Đảm bảo 50-60 cây/ m2, khoảng cách cụthể: hàng cách hàng 30-35 cm, cây cách cây 5-6cm, hoặc khóm cáchkhóm 20cm/3-4 cây

- Giống chín trung bình; Đảm bảo 40-50 cây/m2, khoảngcách cụ thể là hàng cách hàng 35-40cm, cây cách cây 7-8 cm, hoặckhóm cách khóm 20cm/3-4 cây

- Giống chín muộn: 15-20 cây/m2, khoảng cách cụ thể làhàng cách hàng 40-45cm, cây cách cây 12-15 cm, hoặc khóm cáchkhóm 25cm/2 cây

1.6 Dinh dưỡng cây đậu tương [6]

Đậu tương cần đầy đủ các yếu tố dinh dưỡng cần thiết đểsinh trưởng, phát triển bình thường Nếu thiếu hoàn toàn hoặc thiếu bất

cứ một yếu tố nào đều ảnh hưởng đến sư sinh trưởng và phát triển củacây Để phát huy đầy đủ tác dụng của các loại phân bón cho đậu tương,cần phải hiểu rõ đặc tính lý hóa và thành phần dinh dưỡng của đất, đặcđiểm tính chất của loại phân bón, đặc điểm dinh dưỡng của cây đậu

tương Đậu tương cảm ứng với muối khoáng hơn các loại cây trồngkhác Do đó víi đất nghèo dinh dưỡng hoặc lượng phân ít buộc phảibón tập trung thì nên bón phân cách hàng 8-13cm, lấp sâu 8-10 cm.Không nên rắc phân ngay dưới hàng hạt, rễ sẽ ăn sâu thẳng xuống màkhông phát triển bề rộng Bón phân tập trung gần hạt, làm rễ mầm bịcháy, không đảm bảo mật độ cây.

1.6.1 Phân đạm:

Đậu tương là cây họ đậu có khả năng cố định đạm tứ khítrời để cung cấp cho cây, do vậy người ta thường bón ít phân N cho đậutương Khả năng cố định N của vi khuẩn nốt sần phụ thuộc vào nhiềuyếu tố Harper(1974) thấy rằng việc cố định và sử dụng nitrat (NO3) cótầm quan trọng để thu năng suất tối đa Tuy nhiên, nếu nitrat dư thừa cóhại tới năng suất vì lúc đó sự cố định nitơ bị cố định hoàn toàn Khi bónđạm không hợp lí, bón quá nhiều N, hoặc bón không đúng thời kì sẽ ứcchế sự hình thành và phát triển hoạt động của vi khuẩn nốt sần

1.6.2 Phân lân và vôi

Bón phân lân cho cây giảm tỉ lệ rụng hoa, tăng tỉ lệ hạt chắc vàtăng năng suất rõ rệt Lân làm tăng hoạt động cố định đạm của vi khuẩnnốt sần Lượng phân lân thường được bón từ 30-100 kg P2O5/1ha, bónlót cùng với phân hữu cơ

Bón vôi cho đất chua đạt pH khoảng 6-6,5 là yếu tố quantrọng để sản xuất đậu tương có hiệu quả Đất có độ kiềm cao, pH>7,5ảnh hưởng không tốt tới sản xuất đậu tương

1.6.3 Phân kali

Nhu cầu về kaki cả cây đậu tương còn lớn hơn đạm và lân Nhucầu này tăng dần theo thời gian sinh trưởng của cây và đỉnh cao là giaiđoạn trước khi cây ra hoa, nhưng giảm dần khi hình thành hạt và ngừng

ở thời kì khoảng 21 ngày trước khi chín

1.6.5 Qui trình bón phân [6]

Để đạt năng suất cao, phẩm chất tốt thì đËu tương cầnđược bón đầy đủ phân hữu cơ và các loại phân khoáng khác, qui trìnhbón phân cho cây đậu tương như sau:

-Liều lượng: Liều lượng phân bón cho 1 ha

+ Phân chuồng: 6-10 tấn

+ Phân đạm: 20-40 kg đạm urê

+ Phân lân: 150-300 kg supe lân

+ Kali: 80-150 kg kali sunphat

+ Vôi: 300-500 kg vôi bột

Tuy nhiên tùy thuộc vào từng loại đất và mùa vụ khác nhau mà

tỉ lệ bón các loại phân là khác nhau

+ Bón toàn bộ vôi trước khi cày bừa lần cuối cùng.

+ Bón lót vào rãnh hoặc hốc toàn bộ phân chuồng cùngtoàn bộ lân và một nửa số đạm và phân kali Sau khi bón lót phânchuồng và phân vô cơ cần dùng đất nhỏ lấp kín toàn bộ phân dày 2-3cm, tránh để phân tiếp xúc với hạt làm giảm tỉ lệ nảy mầm Khi đấtquá quá ướt (độ ẩm đất > 90%) hoặc quá khô thì không nên bón lótphân đạm và kali mà lại tập trung bón thúc sớm cho cây khi cây có 3-5

lá kép, để phân không ảnh hưởng đến tỉ lệ nảy mầm

+ Bón thúc: Bón 1/2 lượng phân đạm và kali còn lại vào lúccây có 3-5 lá kép Bón cách gốc 3-5 cm sau đó xới vun lấp toàn bộphân

1.7.Phòng trừ sâu bệnh hại đậu tương

Đậu tương là cây trồng dễ bị nhiều sâu bệnh pháhại Tại Việt Nam, qua điều tra cho thấy có tới hơn 70 loại sâu hại,thuộc 34 họ, 8 bộ và có tới 17 loại bệnh, trong đó có tới 12-13 loại sâu

và 4-5 loại bệnh hại phổ biến ở nhiều vùng [4]

1.7.1 Sâu hại:

Sâu hại trực tiếp ăn hại các bộ phận của cây nhưthân , lá, quả chúng gây hại bằng cách làm rụng lá, cắn gẫy thân và ănhại quả hoặc một số loại chích hút nhựa cây làm cây yếu dần

*Sâu xanh (Plathypena scabra F): khi trưởng thành

sâu non dài 2-3 cm màu xanh với sọc trắng nhạt ở hai bên cạnh Sau khigiai đoạn sâu non kết thúc, giai đoạn nhộng xảy ra trên hoặc ngay dướimặt đất hoặc dưới tàn dư cây Sâu này ăn hại các bộ phận của cây như

*Sâu cuốn lá đậu tương( Lamprosema indicata): Sâu

cuốn lá đậu tương rất phổ biến Sâu phá hại là bánh tẻ từ giai đoạn câynon cho đến khi có quả non Sâu non lúc nhỏ gặm ở mặt dưới của lá

*Sâu xám:Sâu xám gây hại chủ yếu ở giai đoạn cây

non, vụ xuân thường gây hại nặng hơn vụ đông Sâu thường cắn ngangthân làm cho cây gãy và chết

- Trưởng thành làm một loài ruồi nhỏ, sâu non phá hoại các

bộ phận của cây như: Trên thân, lá

+ Luân canh với các cây trồng khác như cây lúa nước, khôngnên trồng liên tiếp các loại cây ký chủ của ruồi như cây đậu xanh, đậuđen, đậu cô ve…

+ Xử lý đất trước khi gieo bằng các loại thuốc Basudin + Các loại thuốc có hiệu lực cao để phòng trừ ruồi như: