Con người là hạt nhân của mọi sự tồn tại, quan niệm về con người trong mỗi hình thái ý thức xã hội không đồng nhất. Do vậy, với vai trò là một hình thái ý thức xã hội, văn chương có cách truy nguyên vấn đề con người theo hướng riêng của mình. Thông thường, các nhà văn khi xây dựng hình tượng nhân vật, luôn tìm cách khai thác các “khía cạnh bất bình thường” của con người, trên cơ sở đó có thể lồng ghép một ẩn ý mang tính xã hội. Dù ở thời đại nào, con người vẫn tồn tại với tư cách là “mã chủ” để giải quyết các vấn đề xã hội, giải được các mã chủ ấy, đương nhiên mọi hiện tượng xã hội cũng được lí giải thành công. Do vậy, lịch sử văn học xuất hiện trong các giai đoạn đều tồn tại sẵn hình ảnh con người với tư cách là một thân phận (Condition humaine), điều mà nhà văn luôn tìm cách lý giải nó trong địa hạt lịch sử và trong phạm vi chính trị cho phép.
Trang 1QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI TRONG VĂN HỌC HẬU
HIỆN ĐẠI
Con người là hạt nhân của mọi sự tồn tại, quan niệm về con người trong mỗi hình thái ý thức xã hội không đồng nhất Do vậy, với vai trò là một hình thái ý thức xã hội, văn chương có cách truy nguyên vấn đề con người theo hướng riêng của mình Thông thường, các nhà văn khi xây dựng hình tượng nhân vật, luôn tìm cách khai thác các “khía cạnh bất bình thường” của con người, trên cơ sở đó có thể lồng ghép một ẩn ý mang tính xã hội Dù ở thời đại nào, con người vẫn tồn tại với tư cách là
“mã chủ” để giải quyết các vấn đề xã hội, giải được các mã chủ ấy, đương nhiên mọi hiện tượng xã hội cũng được lí giải thành công Do vậy, lịch sử văn học xuất hiện trong các giai đoạn đều tồn tại sẵn hình ảnh con người với tư cách là một thân phận (Condition humaine), điều mà nhà văn luôn tìm cách lý giải nó trong địa hạt lịch sử và trong phạm vi chính trị cho phép
Các nhà văn hậu hiện đại lý giải con người trên một bình diện mới Nếu ở văn học hiện đại, con người với năng lực được đề cao nhất là lý trí: chính lý trí giúp con người nhận biết chân lý và cũng chính lý trí quyết định sự tồn tại của con người với tư cách là người: “Tôi tư duy vậy tôi hiện hữu”(Descartes), “Con người là cây sậy biết tư tưởng” (Pascal) thì trong văn học hậu hiện đại, các nhà văn đã phủ quyết sự tồn tại của lý tính(*) như là dòng năng lượng (power) hiện hữu chủ yếu trong mỗi người Các nhà văn hậu hiện đại đi vào chiều sâu vô thức, khám phá những ẩn ức tuổi thơ và bản năng dục tính (Libido), cho đó là cơ sở để đánh thức bản chất cố hữu của con người Chính vì vậy mà Jean -François Lyotard cũng nghĩ thế khi đặt tên cho một tác phẩm của ông là Tính hậu hiện đại giải thích cho trẻ con (The Postmodern Explained to Children) Thật ra, cuốn sách ấy không hề viết cho trẻ em Nó chỉ nêu lên một đòi hỏi: để hiểu, người đọc cần có cái ngây thơ trong sáng, cả trong tâm hồn lẫn trong nhận thức của trẻ nhỏ Trong truyện ngắn Chú
Trang 2ngựa san hô của nhà văn Cu ba Onelio jogre Cadoso đã gián tiếp nói lên quan niệm xây dựng nhân vật của mình Quan điểm ấy có sự tương đồng với quan niệm trên của Lyotard khi ông xây dựng thành công cuộc đối thoại giữa nhân vật Tôi và thuyền trưởng Mônggô Câu chuyện tập trung lý giải việc: Có một con ngựa ở dưới nước hay không, liệu người thuyền trưởng kia có mắc bệnh hoang tưởng khi đưa ra quan điểm của mình? Câu chuyện kết thúc bằng một lời thú nhận của nhân vật Tôi
về sự tồn tại có thật của một con ngựa sống dưới nước với “ phận sự của nó (con ngựa) là phi qua trong nước làm rực sáng tâm tưởng ta”- điều mà trước đó vốn bị che đậy bởi những toan tính như “là một thứ nợ đời mà chúng tôi phải gánh chịu”(1) Nói rõ ra, không hề có sự tồn tại của một con ngựa nào sống dưới nước nhưng sở dĩ nhân vật xưng Tôi không nhận ra, đó là do nhân vật này đã đánh mất
đi khả năng tưởng tượng cuộc sống Đối với anh ta, những cảm xúc hồn nhiên về cuộc sống đã bị vùi chôn kể từ ngày lí tính của anh lên ngôi
Vất bỏ cái “tự ngã trung tâm” (egocentricity) (R Barthes) và thay vào đó là chủ trương phi tâm hóa (de-centring), các nhà văn hậu hiện đại xây dựng nhân vật của mình theo hướng đa diện, điều này hợp với yếu tố đa nguyên, đa trị của điều kiện hậu hiện đại Con người tồn tại với tư cách là một mảnh ghép nằm trong mối quan
hệ hỗn thể với những mảnh ghép khác của cuộc sống Nói cách khác, con người tồn tại trong những mối quan hệ và phụ thuộc vào các yếu tố xung quanh Đây là mối quan hệ bản chất, phù hợp với quan niệm vạn vật nhất thể của tư tưởng Á Đông Như vậy con người sẽ chết nếu như nó đứng độc lập và tự tư duy một mình Cũng theo nghĩa đó thì cái làm nên con người, với tư cách là trung tâm của mọi nhận thức (trong đó có văn chương), phải là sự tổng hợp của các mảng khác nhau
từ cuộc sống Với quan điểm ấy, các nhà văn hậu hiện đại xây dựng nhân vật của mình trên cơ sở ghép mảnh của nhiều yếu tố, trong truyện ngắn Lớp học của Donald Barthelme, yếu tố nội tại của vấn đề xoay quanh việc chuyển tải ý tưởng về
Trang 3sự hoài nghi cuộc sống, giống như lời tuyên ngôn của Socrat khi ông cho rằng:
“Tôi chỉ biết một điều là tôi chẳng biết gì cả” Song với việc sử dụng những môtip đồng dạng xếp cạnh nhau với mục đích hướng đến nhiều chủ đề khác nhau không cùng bình diện như: Trò chơi, cái chết, làm tình… đã góp phần hạ bệ hoặc tôn vinh nhiều yếu tố đã được xác định giá trị Và con người xuất hiện trong tác phẩm bị ẩn
đi hay nói cách khác là vắng mặt, là hình thức giải nhân cách hóa Tuy nhiên với việc xâu chuỗi những mảnh ghép liên quan đến con người cho thấy, ở mỗi con người cùng một lúc tồn tại nhiều ẩn ức khác nhau Những ẩn ức trong Lớp học không ngừng nảy sinh xung đột để tự loại trừ nhau, cái còn lại của cuộc hỗn chiến: trồng cây thì cây chết, nuôi rắn rắn chết, nuôi cá cá chết…chỉ duy nhất còn lại cái cuối cùng có giá trị bền lâu là “…Xin hãy làm tình với Helen, chúng em đòi hỏi sự xác định giá trị, chúng em sợ…”(2) như là sự bung phá với thực tại khẳng định sự hiện sinh tất yếu phải có ở con người: giá trị chỉ có được khi con người thực sự có tình yêu
Sau mấy thế kỷ hiện đại hoá, thế kỷ 20, về một phương diện nào đó, là một thế
kỷ kinh hoàng nhất trong ký ức nhân loại, với hai cuộc chiến tranh thế giới và một cuộc chiến tranh lạnh cùng chiến tranh Việt Nam, mà hậu quả là hàng chục triệu người bị chết Trong các biến cố ấy, có lẽ không có biến cố nào gây sốc mạnh mẽ
và lâu dài như chiến tranh thế giới lần thứ hai, ở đó, hai sự kiện nổi bật nhất là: hai quả bom nguyên tử thả xuống Nhật Bản và vụ Holocaust với hàng triệu người Do Thái (và một vài sắc dân khác) bị phát xít Đức giết chết một cách vô cùng tàn bạo
và đây có thể được xem là một dấu mốc (Theo Christopher Browning) lớn và quan trọng trong lịch sử nhân loại Nhiều người đã xem Holocaust như một điểm phân chia chủ nghĩa hiện đại và chủ nghĩa hậu hiện đại Nói cách khác, “hậu hiện đại chính là hậuHolocaust (Theo Dominick La Capra ) một hình thức diễn ngôn hậu -chấn thương” (post-traumatic discourse) Robert Eaglestone trong cuốn Holocaust
Trang 4và chủ nghĩa hiện đại, cho đây là một biến cố không thể không là một ám ảnh đối với giới trí thức, không thể không tác động đến cách suy nghĩ Bao trùm lên tất cả
là sự đổ vỡ của vô số niềm tin, từ niềm tin vào cái gọi là bản sắc, đến niềm tin vào
sự tiến bộ, và quan trọng hơn hết, niềm tin vào chân lý Do vậy, trong văn học hậu hiện đại lần lượt xuất hiện hình ảnh con người với những ám ảnh hoang tưởng, họ phiêu lưu trong những cuộc tình vô định giống như kiểu Chàng ( philip) và Tôi trong Linh hồn muốn gì của Helen Garner Cuộc sống với họ là vô nghĩa, sống là một cuộc chơi và chết cũng lại là một cuộc chơi, bởi: “ Tôi không thể đi tìm chàng Tôi không thể theo chàng Tôi không thể viết cho chàng Chàng không tồn tại Nhiều ngày trôi đi và nhiều ngày nối tiếp theo nhau, máu và cơ thể giải phóng ý tưởng chàng, khi nhiều ngày qua đi không ngừng qua đi Dần dần chàng biến thành
ma, chỉ là một linh hồn, xám và vô hình Chàng chưa từng tồn tại Chàng là ảo ảnh Tôi tạo ra chàng”(3) Đây là phạm trù nguỵ tạo mà ta thường bắt gặp trong văn học hậu hiện đại, với mục đích nhằm lột tả những ẩn ức sâu kín của con người Con người bước qua địa giới của trần ai, lạc vào rừng sâu của tưởng tượng, hích mình trong những cơn dư chấn tâm hồn và ảo vọng trong những phút giây hoan lạc Đó là phút giây ảo mộng trong ái ân dục tình mà anh lính Tomagra trong Cuộc phiêu lưu của người lính (Italo Calvino) đã làm với người quả phụ trong cơn cuồng điên Tuy nhiên người mà anh ôm chỉ là một thứ vật thể vô hồn, giống như manơcanh nữ làm bằng cao su biết ái ân Đó không phải là giây phút thăng hoa trong chuyện chăn gối thuần túy, ở một nghĩa sâu hơn, cuộc mây mưa của anh chàng Tomarga với người quả phụ kia là lời cảnh báo cho một kiểu tình dục bất lực Con người tiến hành hành vi ái ân không phải là gieo mầm cho hoan lạc tình yêu mà thực chất là sự trống vắng , cằn cỗi, không tái sinh của đời sống tình cảm con người
Trang 5Các nhà văn hậu hiện đại cho rằng : “Con người được phép thoải mái sinh hoạt, giao tiếp qua những môi trường và hoàn cảnh mà trong đời sống thực thì không thể nào tương thông”(4) Đó là tuyên ngôn mỹ học của các bậc thầy về văn học hậu hiện đại như: Gabriel Garcia Marquez, Miguel Asturias, L Silko, như là quan điểm chung về việc xây dựng hình ảnh con người của những cuộc phiêu lưu ảo tưởng
Đó có khi là cái ngơ ngác về một “điều bí ẩn” gieo rắc ở đầu cậu bé Giles trong Đứa bé dê (Giles goat- boy, Jonh bath) về một câu hỏi: cha của mình là ai? Và để lấp lại khoảng trống vô nghĩa về người cha, cậu đã mường tượng ra hình ảnh máy tính chính là cha của mình, ảo tưởng ấy cứ theo sát cậu qua các chặng đường của cuộc sống Con người trong văn học hậu hiện đại trước sự bùng nổ của văn minh tin học thường có xu hướng đi vào siêu thoát, Bởi vì thực tại không làm con người thỏa mãn, con người thấy thực tại dường như phi lí hoặc quá hạn hẹp, bị xuyên tạc bóp méo quá đáng bởi logic, bởi lí trí Con người tìm chốn vào một nơi xa xăm huyền diệu, hoặc chơi vơi tìm về thời gian đã mất, hoặc lùi vào những thú vui đàng điếm Tuy nhiên nếu trong văn học hiện đại, các nhà văn tạo lập kiểu con người đi vào siêu thoát bằng cách hòa nhập cá tính khác vào với cá tính của mình: Những nhân cách văn chương, những đam mê mà con người lao vào tưởng tượng; nhân cách giả tạo, gượng gạo thiếu tự nhiên mà người ta tạo ra cho mình để sống theo những mong muốn của mình kiểu như Emma Bovary ( nhân vật trong tác phẩm Bà
Trang 6Bôvary (1856) của Gustave Flaubert) Hoặc bằng cách đeo cho mình một cái mặt
nạ để chốn tránh, thoát ra khỏi trách nhiệm là mình, trách nhiệm tồn tại bằng tự do, điều này ta bắt gặp trong sáng tác của Baudelaire với Những bông hoa độc hại, Rimbaurd với Một mùa dưới địa ngục, Ánh sáng rực rỡ, Rousseau với Nàng Hélioise mới… Song cũng là siêu thoát nhưng con người trong văn học hậu hiện đại có chiều hướng NHÂN BẢN hơn Họ không ảo tưởng bằng việc lục lại những
ký ức đã bị đánh rơi và gửi nó vào một thế giới mơ mộng hoang lạ, con người xây dựng giấc mơ của mình bằng tưởng tượng trên chính mảnh đất họ đang sống Vì vậy trong văn học hậu hiện đại, không có khái niệm thoát li tuyệt đối hiện thực kiểu như “một thung lũng nhỏ” với Lamartine, “một hòn đảo” với Rousseau mà chỉ
có khái niệm tạm xa hiện thực trong giây lát kiểu như Cô gái tuyết với “bông hoa hồng nhỏ máu” trong tác phẩm cùng tên của nhà văn hậu hiện đại Anh: Angela Carter Con người trong văn học hậu hiện đại chọn cách tạm xa hiện thực trong giây lát để thỏa mãn và giải tỏa ức chế của mình, đó là điều tích cực, là mục đích giải thoát lành mạnh và có chiều sâu nhân tính Sống là phải giải thoát, có thể con đường giải thoát ở mỗi người là khác nhau, nhưng điểm chung nhau của mọi con đường ấy là: Mang lại cho con người ta sự tiêu khiển, nghỉ ngơi, một lối thoát khi người ta thất vọng, khiến người ta quên đi những xấu xa bất hạnh của cuộc sống hiện tại Tuy nhiên bên cạnh mặt hợp lý thì bản thân sự giải thoát cũng có nguy cơ đẩy con người vào trạng thái tinh thần không ổn định, không thích hợp với thực tại, trạng thái bệnh hoạn Do đó trong văn học hậu hiện đại cũng đã góp một tiếng nói cảnh tỉnh với con người về một trạng thái điên loạn Không giống kiểu con người điên loạn trong văn học hiện đại cho rằng: Điên loạn làm nảy sinh ý muốn đạt tới vinh quang, “toàn bộ cuộc đời của những người anh hùng chỉ là những cuộc chơi điên rồ” ( Erasme), “điên rồ là người tình đức độ” mà người ủng hộ quan điểm này là Montaigne, “ điều tốt lành nhất mà sự điên rồ tạo ra được có lẽ là hạnh phúc, không được những người khôn ngoan và những người thận trọng biết đến”
Trang 7( Sagesse- Triết lý sống) Kiểu con người điên loạn trong văn học hậu hiện đại được các nhà văn nhận thức như là sự chuyển tải chân lí, bởi vì : Những người điên thường là những người vứt bỏ các mặt nạ của một “lẽ phải”, đạo đức giả, xu thời, những thứ sẽ chỉ có thể là một sự thỏa thuận về mặt xã hội (Henri Banec) Cũng theo ý ấy, M Foucault cho rằng: “ Sự điên rồ không gắn chặt với cõi đời và với các dạng chọn dưới lòng đất của nó, song đúng hơn là gắn kết với con người, với những yếu đuối của họ, với những ước mơ và những ảo tưởng của họ” Trong truyện ngắn Chú ngựa san hô của Onelio jogre Cados, thuyền trưởng Mônggô trong con mắt của nhân vật xưng Tôi đã có lúc chỉ là “thằng điên trên một con tàu lênh đênh giữa biển khơi” Song chính cái điên đần ấy của Mônggô đã đánh thức ở con người kia những cảm nhận thường ngày về cuộc sống: “ Tôi không biết đích xác chú ngựa ấy có phi thật ở phía dưới bụng con tàu Eumelia không hay là tôi chỉ thấy trong đôi mắt ông là một chú ngựa được tạo nên bởi cơn sốt cảm thức của ông thường đốt nóng vầng trán của tôi Sự thật là trong lúc càng trăn trở suy nghĩ, tôi giác ngộ điều này, và chỉ điều này thôi: đó là con người luôn có hai đòi hỏi” (5) Trạng thái điên loạn ấy trong con người hậu hiện đại có nguyên nhân bắt nguồn
từ cảm thức cô đơn, xa lạ và mất niềm tin về cuộc sống Đó là cái phi lý, là thế giới tha hóa, là vương quốc của huyền thoại Vì vậy trong văn học hậu hiện đại, cảm thức về kiểu con người tha hóa vẫn được các nhà văn tiếp tục khai thác trên một bình diện mới, của một nhận thức mới Nguyên nhân của sự phi lý mà con người quàng vào mình là do có cái nhìn không mục đích về cuộc sống, con người trở nên
xa lạ trước thiên nhiên và trở thành nô lệ cho thời gian, bởi vì thời gian là “kẻ thù
tệ hại nhất”, nó làm cho con người bị giới hạn Các nhà văn hướng mục đích sáng tạo của mình vào khám phá bản chất tha hóa ở con người, đem đến một sự thức tỉnh lương tri nhờ vào sự chán trường và ghê tởm, bởi vì “Không phải thế giới là phi lí, nhưng sự tồn tại hoàn toàn đối lập của con người và thế giới là phi lý Như
Trang 8vậy sự thức tỉnh lương tri khiến người ta vượt qua được sự “ghê tởm” để khám phá giá trị sâu sắc của bản chất con người”(6) Cùng là miêu tả về con người phi lý, nhưng trong văn học hiện đại với đại diện tiêu biểu: A.Camus (Huyền thoại sisyphe-1942, người xa lạ- 1942, Caligula-1944), Malraux (Thân phận con người-1933), Céline (Chuyến du hành thâu đêm suốt sáng- 1932), J.sartre ( Ghê tởm-1938), Ionesco ( Cô ca sĩ đầu hói – 1950) …và đặc biệt là F Kapkaz ( Vụ
án-1925, lâu đài-1926) vẫn còn chút ít trăn trở khi tiếp xúc với yếu tố hoang đường, anh chàng Grego Samma vẫn còn băn khoăn khi biến thành con bọ trong Biến dạng Ngược lại trong văn học hậu hiện đại, con người trở nên bình thản, sẵn sàng đón đợi mọi biến cố sẽ đến với mình và sẵn sàng đối diện với cái hoang đường mà con người trong một điều kiện nào đó chưa nhận thức ra Rosa trong Tấm khăn của nhà văn Mỹ- Cynthia Ozzick là một tiêu biểu Chứng kiến cái thân thể gầy còm và không trọng lượng của Magda đang sát gần đường bay của cái chết, người mẹ ấy (Rosa) chỉ đứng nhìn mà không hành động, bởi sẽ là cái chết vô ích khi những loạt đạn kia xả vào người cô, đó là mặt trái của cuộc sống với những kẻ thù vô hình kiểu giống như hàng rào điện và kẻ có trái tim băng: Sella luôn hiện hữu Con người đứng trước thực tại với nỗi đau hiển hiện mà chỉ còn cách đứng nhìn nỗi đau
ấy đang hủy hoại mình thì bản chất cuộc sống đã chết, dẫu biết rằng thời gian có thể xoa dịu và làm lành vết thương , song thời gian sẽ không thể xóa nhòa, bình ổn những ám ảnh về vết thương ấy trong con người Do vậy với Rosa để xóa những
ký ức đau buồn đó, không có cách khôn ngoan nào hơn bằng việc im lặng và nuốt những ký ức ( chiếc khăn thần) vào bên trong Cô đã hiểu ra một điều, sống trong một thực tại, đối diện với những kẻ có trái tim băng thì khó có cách nào làm tảng băng ấy chảy tan ra được Do vậy trước khi bản thân mình bị những kẻ ấy làm băng giá trái tim, có lẽ chẳng có cách nào tốt hơn là tự làm nóng trái tim mình qua những ký ức: “ Cô cầm tấm khăn của Magda nhét vào miệng mình, nhét nó xuống,
ấn xuống cho đến khi cô nuốt được tiếng hét thảm thương, nếm được vị hạnh quế
Trang 9và vị hạnh vương trong nước bọt của Magda; Rosa uống tấm khăn của Mangda cho đến khi khô kiệt”(7).Còn với nhân vật của Gabriel Gacia Marquez trong “Người chết trôi đẹp nhất trần gian”, “Cụ già với đôi cánh khổng lồ” thì thản nhiên chấp nhận rằng mình có khả năng bơi xuống đáy đại dương hay sẵn sàng sống với ông lão có đôi cánh khổng lồ trong gia đình Đó là quan niệm thẩm mỹ của các nhà văn hậu hiện đại, họ cố gắng tạo ra cho nhân vật của mình cái vẻ tự nhiên nhất, cho dù cái vẻ tự nhiên ấy đang chung sống trong một thế giới dị biệt, hoang tưởng: “ bình thường hóa những điều kỳ lạ và xóa bỏ khoảng cách giữa bình thường và dị biệt, dị biệt và dị biệt là một trong những nguyên tắc thẩm mỹ chính của chủ nghĩa hậu hiện đại”(8)
Con người bao giờ cũng thế và ở thời đại nào cũng vậy, đều là tâm điểm của mọi cuộc bàn luận “Xưa kia trong thời xã hội bán khai, thân thể con người luân lưu trong những sự trao đổi có tính biểu trưng (symbolic exchange) qua nghi lễ mai táng người chết hay qua mối quan hệ giữa người chết và người sống, giữa nam và
nữ, giữa các giai cấp với nhau Việc người xưa đánh dấu, sơn màu, xăm hình, hay gắn đồ trang sức xuyên qua một bộ phận nào đó của thân thể cũng nằm trong việc trao đổi biểu trưng ấy Ngày nay, con người trở thành một thứ thân thể thậm phồn (hyperbody): quần áo và đồ trang sức nằm trong hệ thống trao đổi ký hiệu chung của xã hội Mỗi thành phần xã hội có một thương hiệu chung, mỗi nghề nghiệp ít nhiều có một phong cách chung, qua đó, cá nhân bị đánh mất tính chất độc sáng và tính chất tự trị trong thân thể của mình” (9)( J Baudrillard), tất cả đều bị mã hoá thành những đơn vị trong chuỗi DNA ( từ viết tắt của cụm: acid deoxyribonucleic – cấu tử cơ bản của gien (ADN)) vô tận trên mặt đất (Paul Hegarty) Tuy nhiên con người hậu hiện đại đã nhanh chóng lý giải câu hỏi: vì sao con người lại duy lý và
vì sao con người không tiếp tục khơi dậy đức tin trong mình như đã từng làm trước đây? Tiến sĩ Francis Collins trong công trình Ngôn ngữ của chúa đã lý giải cho con
Trang 10người hậu hiện đại hiểu rằng: cùng một lúc con người vừa có thể suy nghĩ với bản thể lý tính của mình, lại vừa có thể đặt đức tin của mình vào yếu tố siêu nhiên Hai yếu tố này gắn chặt, bền vững không thể tách rời giống như hai mặt tồn tại trong một con người: vừa tồn tại thể xác, lại có thể vừa tồn tại tinh thần Trong một thế giới mới, nơi con người “được che chở bởi các ký hiệu và trong sự phủ nhận cái thực” ( J Baudrillard) như vậy, có chỗ đứng nào cho lịch sử hay không? Cũng giống hầu hết các nhà cấu trúc luận và hậu hiện đại chủ nghĩa, Baudrillard tin là lịch sử đã chết Có điều lịch sử không chết theo kiểu lời tuyên bố Thượng đế đã chết Trái lại, nó chết theo kiểu “đột nhiên có một khúc rẽ trên đường, một chỗ ngoặt Ở một nơi nào đó, khung cảnh thực bị biến mất, cái khung cảnh ở đó bạn có những luật lệ cho trò chơi và có những cọc mốc chắc chắn để mọi người có thể dựa vào.”( dẫn theo Steven Best và Duglas Kellner)
(*) Lý tính: theo quan điểm của chủ nghĩa duy lý thì đời sống tâm linh và đời sống
ý thức có sự đồng hóa Bởi theo họ, tất cả những hiện tượng tâm linh đều là ý thức
và do ý thức tạo nên Đó là điểm cốt lõi của chủ nghĩa duy lý
1 Nhiều tác giả (2003), Truyện ngắn hậu hiện đại thế giới , NXB Hội nhà văn-trung tâm VHNN Đông tây, H, tr 106- 107
2 Nhiều tác giả (2003), Truyện ngắn hậu hiện đại thế giới , sđd tr 63
3 Nhiều tác giả (2003), Truyện ngắn hậu hiện đại thế giới, sđd, tr.295
4 Nhiều tác giả (2003), Văn học hậu hiện đại thế giới- những vấn đề lý thuyết, NXB Hội nhà văn- trung tâm VHNN Đông tây, H, tr 426
5 Nhiều tác giả (2003), Truyện ngắn hậu hiện đại thế giới, sđd, tr.110
6 Henri Benac (2005), Dẫn giải ý tưởng văn chương, NXB giáo dục, H , tr.8