tài liệu tham khảo văn học PUSKIN – NGƯỜI xây MÓNG và DỰNG NHỮNG cột mốc CHO đại lộ văn học NGA

Alêcxanđrơ Xecgâyevich Puskin (1799 – 1837) là một hiện tượng kỳ diệu vô song của văn học Nga và văn học thế giới. Ông được coi là “khởi đầu của mọi khởi đầu” (Gorki), là “nhà cải cách vĩ đại của văn học Nga” (Bielinxki), là “con người của tinh thần Nga” (Gôgôn), người đưa văn học Nga lên một tầm cao mới trong lịch sử phát triển của văn học nhân loại. A NHỮNG CHẶNG ĐƯỜNG CỦA CUỘC ĐỜI 38 NĂM Dòng dõi và gia thế A.X.Puskin sinh ngày 6.VI.1799 tại Matxcơva trong một gia đình dòng dõi quý tộc lâu đời và có truyền thống văn chương. Song thân của nhà thơ được lĩnh hội một nền văn hoá hoàn hảo, kỷ cương theo lối giáo dục quý tộc thế kỷ XIX, là những con người tài hoa, am hiểu và yêu thích nghệ thuật. Ngoài dòng máu quý tộc Nga, trong Puskin còn tiềm ẩn đôi chút khí chất của dòng máu Phi châu nóng bỏng, nhiệt thành: Mẹ ông – Nagiezđa Ôxinốpna, là cháu nội của viên tướng kỹ thuật lừng danh có nguồn gốc châu Phi Abram Pêtơrôvích Ganiban, một sủng thần của Pie Đại Đế. Puskin tầm thước, mái tóc quăn bồng bềnh, có khuôn mặt khả ái với cặp mắt và những đường nét đầy nhậy cảm.

PUSKIN – NGƯỜI XÂY MÓNG VÀ DỰNG NHỮNG

CỘT MỐC CHO ĐẠI LỘ VĂN HỌC NGA

Alêcxanđrơ Xecgâyevich Puskin (1799 – 1837) là một hiện tượng kỳdiệu vô song của văn học Nga và văn học thế giới Ông được coi là “khởiđầu của mọi khởi đầu” (Gorki), là “nhà cải cách vĩ đại của văn học Nga”(Bielinxki), là “con người của tinh thần Nga” (Gôgôn), người đưa văn họcNga lên một tầm cao mới trong lịch sử phát triển của văn học nhân loại

A/ NHỮNG CHẶNG ĐƯỜNG CỦA CUỘC ĐỜI 38 NĂM

Dòng dõi và gia thế

A.X.Puskin sinh ngày 6.VI.1799 tại Matxcơva trong một gia đìnhdòng dõi quý tộc lâu đời và có truyền thống văn chương Song thân của nhàthơ được lĩnh hội một nền văn hoá hoàn hảo, kỷ cương theo lối giáo dục quýtộc thế kỷ XIX, là những con người tài hoa, am hiểu và yêu thích nghệ thuật.Ngoài dòng máu quý tộc Nga, trong Puskin còn tiềm ẩn đôi chút khí chấtcủa dòng máu Phi châu nóng bỏng, nhiệt thành: Mẹ ông – NagiezđaÔxinốpna, là cháu nội của viên tướng kỹ thuật lừng danh có nguồn gốc châuPhi Abram Pêtơrôvích Ganiban, một sủng thần của Pi-e Đại Đế Puskin tầmthước, mái tóc quăn bồng bềnh, có khuôn mặt khả ái với cặp mắt và nhữngđường nét đầy nhậy cảm

Mang trong mình “dòng máu xanh”(1) thượng đẳng, giữ một vị thế caosang trong xã hội, nhưng suốt đời Puskin không chịu chức sắc cung đình,không chịu ra luồn vào cúi của kiếp “chim hoạ mi hót vang, nhởn nhơ trong

nô lệ” (2), không viết thơ thính phòng dành riêng cho độc giả thượng lưu nhưcác bậc tiền bối Karamzin, Zucốpxki, Bachiuxcốp… Trải qua hai triều đạiNga hoàng, suốt đời bị truy bức, đày ải bất công, Puskin vẫn trọn vẹn là nhàthơ của nhân dân, là “ca sĩ của tự do”, nguyện “Năm châu bốn bể đi liền, Màđem lời nói đốt tim muôn người” (3). Ông là con người tiên tiến nhất của thờiđại, một nhà thơ đem nghệ thuật “nhập thế”, bước vào cuộc đấu tranh chohạnh phúc con người

Thời thơ ấu và sự hình thành tài năng

Tài năng của Puskin hình thành rất sớm Nhà thơ hấp thụ sâu sắctruyền thống văn chương của dòng họ, gia đình ngay từ những ngày thơ bé.Cha ông am hiểu âm nhạc, thơ ca, sân khấu, chú ông là nhà thơ có tên tuổithời ấy Thư viện gia đình rất lớn, có nhiều sách của các nhà văn, triết giaKhai Sáng Pháp thế kỉ XVIII Phòng khách của họ là nơi gặp gỡ và đàm đạovăn chương thường kỳ của các văn nghệ sĩ lừng danh đương thời Puskin

được tiếp nhận một nền giáo dục của con em dòng dõi trâm anh thế phiệt,thông thạo tiếng Pháp, Đức, Anh, La tinh, được dạy dỗ kỹ lưỡng về thơ-ca-nhạc-họa Văn chương bác học sớm ngấm trong tâm hồn cậu bé xinh xắn có

mớ tóc đen quăn tít, cặp mắt vừa hồn nhiên vừa ưu tư

Song mảnh đất thật sự vun trồng tài năng và nhân cách của nhà thơtương lai là nền văn học dân gian Nga sống động, đẹp đẽ Thủa thiếu thờiPuskin ít nhận được sự chăm sóc trìu mến của cha mẹ Mẹ phó mặc việcnuôi dạy con cho các gia sư, cha nghiêm khắc, có phần chuyên quyền, nghiệtngã, cậu bé sớm độc lập suy tư, sớm gắn bó, quấn quýt với những ngườithuộc lớp bình dân Những người đầu tiên dẫn Puskin về với thế giới ngônngữ và thơ ca dân tộc sống động, giầu đẹp là bà ngoại Maria Alecxâyepna,nhũ mẫu Arina Rôđiônốpna, lão bộc Nikita Côzlốp Cậu bé cũng sớm gắn

bó, hoà mình vào thiên nhiên hữu tình đầy chất hội họa vùng Trung Nga màsau này sẽ là chất liệu, nguồn cảm hứng, tình yêu nồng thắm trong những bàithơ trữ tình đắm say Những câu chuyện cổ tích, những khúc hát dân ca, lời

ăn tiếng nói của tầng lớp bình dân lung linh màu sắc, thiên nhiên thơmộng… là nhịp cầu nối nhà thơ tương lai với nhân dân Nga, với tâm hồnNga, ngôn ngữ Nga kì diệu Chính bởi vậy, ngay từ tấm bé, trong hồn thơcủa Puskin đã có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa văn chương bác học sangtrọng và văn chương bình dân giản dị, sống động Điều đó làm cho tài năngcủa Puskin chín sớm, nở rộ sớm

Trường Lixê và vị thần đồng trẻ tuổi

Năm12 tuổi Puskin nhập học khoá đầu (1811-1817) trường Lixê(trường dành riêng cho con em quý tộc nhằm đào tạo những tài năng phụng

sự Nga hoàng) Sáu năm học tại đây đã đem đến cho Puskin nhiều điều kiệnphát triển tài năng Câu thiếu niên hoàng gia được tiếp xúc với những giáo

sư tài năng có tư tưởng tiến bộ, giao du với những học sinh có tâm huyết vàhoài bão, được hoà mình trong các cao trào yêu nước Những học sinh khoá

I này từng tiễn đưa đoàn chiến binh Nga ra mặt trận năm 1812 (4), chào đón

họ về trong khúc khải hoàn ca Nhiều bạn bè của Puskin sẽ có mặt trong các

tổ chức cách mạng những năm 20, trở thành những chiến sĩ của phong tràoTháng Chạp (5). Ở Litxê nảy nở rất nhiều tài năng thơ ca (Kiukhenbếcke,Đenvich, Iacốplép…), nhưng nổi bật hơn cả vẫn là Puskin Với những hoạtđộng sáng tác và xã hội sôi nổi, cậu đã trở thành linh hồn của các tổ chứcvăn học nhà trường Người ta dễ nhận thấy Puskin ngay thời kỳ này đã đinhững bước xa hơn các đồng môn và các bậc tiền bối trong làng thi ca.Puskin đã tự tìm cho mình một con đường riêng độc đáo Thơ của cậu thểhiện sự kết hợp một cách tài hoa thi ca cổ điển trang trọng với cuộc sốnghiện thực sôi nổi, tràn ngập niềm mê say trần gian Ngay từ năm 1815 nhà

thơ lỗi lạc Zucốpxki đã tiên đoán về Puskin: “Người khổng lồ tương lai này

sẽ vượt tất cả chúng ta.”

Giã biệt mái trường Litxê, Puskin cũng giã biệt thời niên thiếu “tuổihoa cười”, “những giờ vàng tư lự ”, để lại những vần thơ mới mẻ và mãi trẻ

trung, trong đó nổi bật nhất là bài Hồi ức ở Hoàng thôn, như một lời tổng kết

chặng đường đầu đời của một thi nhân Bài thơ được đọc trong buổi lễ ratrường Bài thơ dạt dào cảm xúc về lòng ái quốc, niềm kiêu hãnh về nhândân Nga Nó báo hiệu một cánh én cho mùa xuân thi ca Nga Đéczavin, nhàthơ cổ điển lão thành của thế kỷ XVIII, ngồi trên ghế Ban Giám khảo hôm

ấy không cầm được nước mắt khi nghe vị thần đồng đọc bài thơ Ông hiểumai này có thể yên lòng từ giã cõi đời vì đã có người kế tục xuất sắc trên thiđàn Nga

Pêtécbua – “nơi tuổi trẻ đã sớm tàn trong những cơn bão dội” (6)

Tốt nghiệp Litxê năm 1817, chàng trai 18 tuổi Puskin hăm hở bướcvào đời với những cuộc kiếm tìm mới Anh được bổ nhiệm về cơ quanNgoại giao tại Pêtécbua Thời kỳ này chính phủ Nga hoàng thi hành mộtchính sách đối nội và đối ngoại phản động: đàn áp dã man các cuộc khởinghĩa nông dân, câu kết với các thế lực phản động nước ngoài dìm các cuộccách mạng vào trong biển máu Phong trào chống chế độ nông nô chuyênchế phát triển mạnh mẽ, cuốn hút cả tầng lớp quý tộc tiến bộ Nhiều tổ chứccách mạng ra đời khắp nơi trong cả nước Puskin bước vào đời khi tuổi trẻđầy sung sức với những thành công và sự khích lệ đầy chất men say, đúnglúc con thuyền cách mạng đang căng buồm lộng gió, nhà thơ trải rộng lòngđón những luồng gió biển khơi dào dạt Chàng trai xao lãng công việc hànhchính của một viên chức, trước mắt luôn chỉ thấy các vần thơ nhảy múa:

Đối với tôi quan trường hay kị binh,

Mũ quân nhân, luật hình như nhau cả

Tôi không phóng lao lên hàng tướng tá,

Mà hàng quan bát phẩm cũng không luồn

(Gửi các đồng chí - Thúy Toàn dịch)

Các sáng tác thời kỳ này của Puskin đề cập đến những vấn đề xã hội

lớn lao, thức tỉnh tinh thần chống chế độ nông nô chuyên chế: Tự do (1817), Gửi các đồng chí (1818), Gửi Trađaíep”(1818), Nô-en (1818), Làng (1819)

… Ông đứng về phía nhân dân cần lao, nguyện làm người bạn của nhân quần, cất tiếng căm hờn tố cáo chế độ nông nô chuyên chế, đòi quyền tự do

cho con người Nhà thơ bày tỏ nguyện ước:

Trong hy vọng giày vò ta trông ngóngNhững phút giây giải phóng thiêng liêngNhư chàng trai si tình trẻ tuổi

Đợi phút giây hò hẹn trung thành

(Gửi Tsađaíep - Thúy Toàn dịch )

Trong tháng ngày tràn ngập những nốt nhạc yêu đời ấy, Puskin hoàn

thành bản trường ca đầu tiên của mình – trường ca Ruxlan và Luitmila

(1820), là sự kiện “tạo nên một giai đoạn mới trong lịch sử văn học Nga”(Bielinxki), là một thách thức mới đối với chủ nghĩa cổ điển già nua, đánhdấu thắng lợi của chủ nghĩa lãng mạn Nga, làm xôn xao dư luận Nga bởitính chất dân tộc thuần túy và độc đáo Tác phẩm là ca khúc ngọt ngào đượmmàu sắc dân gian thơ mộng và trong sáng, thể hiện niềm say mê cuộc sốngtrần gian, lòng tin vào chiến thắng của cái Thiện, lẽ Công bằng Zucốpxki, vịtao đàn nguyên soái của chủ nghĩa lãng mạn Nga lúc bấy giờ phải thừa nhậnPuskin là “người học trò chiến thắng” của mình

Cùng với Ruxlan và Luitmila thời kỳ Pêtécbua chấm dứt, chấm dứt

luôn cả thời kỳ lạc quan yêu đời nhất của Puskin Hoảng sợ trước những vầnthơ nổi loạn và những hoạt động xã hội của Puskin đang có tác dụng rõ rệttrong tầng lớp thanh niên quý tộc tiến bộ, Nga hoàng Alếcxanđrơ I đã ralệnh đày nhà thơ đi Xibiri Nhờ sự lo lắng và can thiệp của bạn bè cùngnhững người thầy có thế lực, bản án được giảm nhẹ hơn: đày về phươngNam Thế là giữa lúc hạt giống tự do vừa được gieo xuống mảnh đất bănggiá ngạt thở thì cũng là lúc người gieo hạt giống tự do trở thành người tù biệtxứ

Ngày 6.V.1820 Puskin bị buộc phải rời thủ đô, bắt đầu cuộc sống lưuđày của kẻ tha phương Cuộc đời từ đây bắt đầu nhuốm màu sắc bi ai Giãbiệt thủ đô, giã biệt những ngày tháng vô tư, Puskin viết bài thơ nổi tiếng

Ánh mặt trời ban ngày đã tắt (1820), tổng kết những suy tư về thời kỳ vừa

qua trên “bờ bến thê lương”, mở lòng chờ đón “dải bờ xa tăm tắp” Tâm hồnnhà thơ đầy khao khát tự do, được đối sánh với biển cả:

Ánh mặt trời ban ngày đã tắtSương chiều nhẹ đã trùm lên biển biếc

Hỡi buồm ngoan, hãy phần phật reo lên, Ngươi biển lam, hãy cồn sóng dưới thuyền

Bay đi con tầu, hãy đưa ta xa tắp,Trên sóng đổi dời của biển khơi huyền hoặc

Nhưng chớ đưa ta về bờ bến thê lương,Của tổ quốc còn mờ mịt hơi sương

Chớ về nơi bừng lửa nơi khát vọng,Nơi những nàng thơ dịu thầm cười mỉm cùng ta.

Nơi tuồi trẻ đã sớm tàn trong cơn bão dội,Vui bay vèo, buồn ở lại trái tim ta

( Thúy Toàn dịch)

Phương Nam chói ngời sắc nắng

Rời Pêtécbua giữa mùa hè phương Bắc nhàn nhạt ánh mặt trời, Puskinđến với phương Nam chói ngời sắc nắng, với biển Ôđétxa bao la, với dãynúi Kapkazơ hùng vĩ, với những vườn nho bát ngát xứ Mônđavia Phongcảnh thiên nhiên và tình người phương Nam nồng ấm, giản dị giúp Puskinsớm nguôi ngoai nỗi nhớ nhà và bạn bè, tiếp thêm nguồn nghị lực , cảmhứng để nhà thơ sống và sáng tạo

Hoá ra phương Nam chính là mảnh đất cần cho tâm hồn đang khaokhát tìm kiếm cái mới của nhà thơ Nơi đây phong trào cách mạng trongnước đang lên cao, ươm nên nhiều tổ chức bí mật, nơi đây nước láng giềng

Hi lạp đang làm cuộc cách mạng giải phóng dân tộc Puskin lại cất cao giọng

ca ngợi tự do, ca ngợi lòng yêu nước trong hàng loạt thi phẩm trữ tình: Gửi Ôvíđ, Người tù, Cô nàng Hy lạp thủy chung (1821), Thanh gươm, Người gieo giống tự do trên đồng vắng (1823)… Nhà thơ muốn rũ bỏ ách tù đày để

đến với chân trời tự do:

Bay lên về với đất trờiBiển xanh núi thẳm cất lời vang ca Bay về với chốn bao la

Nơi gió phóng khoáng chỉ ta với mình

(Người tù – Phạm Thị Phương dịch)

Nhà thơ nhận thấy trọng trách tiên phong và thiêng liêng của mình:

Là người gieo giống tự do trên đồng vắngTôi ra đi từ sáng tinh mơ

Bàn tay tôi trong trẻo ngây thơGieo mầm sống trên luống cày nô dịch

(Người gieo giống tự do trên đồng vắng – Thúy Toàn dịch)

Phương Nam đem đến cho Puskin những xúc cảm mới, những đề tài

lạ, những nhân vật khác thường để viết nên hàng loạt trường ca trữ tình:

Người tù Cápcaz (1820), Lệ đài Bakhchixarai (1821), Anh em kẻ cướp

(1822) Nổi bật lên trong những trường ca này là dáng vóc của những cònngười miền núi phóng khoáng, ngang tàng, không chịu bất cứ ràng buộc nàocủa pháp luật, cho ta thấy rõ thái độ phản kháng chế độ cai trị hiện hành.

Về phương pháp sáng tác, lúc này Puskin đã giã từ chủ nghĩa cổ điển,chuyển sang chủ nghĩa lãng mạn, bước đầu khám phá ra chủ nghĩa hiệnthực Từ năm 1823 trở đi, do hoàn cảnh khách quan có nhiều biến động(phong trào cách mạng ở Tây Âu thất bại, nhiều tổ chức cách mạng ở miềnNam bị vỡ), thế giới quan lãng mạn của Puskin bị xáo trộn Một lần nữa thi

sĩ nhìn nhận lại thực tế một cách tỉnh táo hơn Chủ nghĩa hiện thực đanghình thành trong sáng tác của ông, ông bắt tay vào những chương đầu tiểu

thuyết thơ Épghênhi Ônhêghin.

Tóm lại, bốn năm lưu đày ở phương Nam, Puskin đã trưởng thành rấtnhiều về nhận thức xã hội, đi những bước dài qủa quyết trong phương phápsáng tác

Một lần nữa Nga hoàng muốn kìm hãm sự phát triển của nhà thơ trẻ,tách ông ra khỏi nhóm bạn bè phương Nam và không khí cách mạng, đãxuống chiếu buộc Puskin rời phương Nam chói ngời sắc nắng đến phương

Bắc lạnh lẽo Rời phương Nam, Puskin viết bài thơ Gửi biển (1824) như một

lời giã biệt ánh mặt trời chói lọi, biển Ôđétxa ngời xanh sóng biếc, giã biệtchủ nghĩa lãng mạn, tổng kết một thời vừa mới trôi qua

Hỡi thiên nhiên tự do, thôi từ biệtTrước mắt ta đây là bữa cuối cùngNgười xô ngọn sóng xanh bát ngátChói lên vẻ đẹp tráng hùng

(Thúy Toàn dịch)

Phương Bắc – “mảnh đất cô đơn” (7)

Tháng VIII/1824 Puskin bị phát vãng lên phương Bắc, chịu sự quảnthúc gắt gao ở Mikhailốpxcôe (trang ấp của cha Puskin), tách biệt khỏi bạn

bè, thân quyến Ông gọi nơi đây là “mảnh đất cô đơn” Những năm thángnày bên cạnh nhà thơ chỉ có nhũ mẫu Arina Rôđiônốpna vừa thay tình mẫu

tử, vừa là bạn tâm tình và độc giả duy nhất Thời gian đầu Puskin cảm thấythật nặng nề, cô đơn, bao lần muốn ngã lòng trước thực tại chua chát Chínhtình cảm âu yếm săn sóc của nhũ mẫu đã vỗ về nhà thơ rất nhiều Chưa có aitrong số người thân được Puskin miêu tả một cách xúc động và sâu sắc nhưnhũ mẫu, ông trìu mến gọi bà là “Bạn thân thiết trong những ngày cơ cực,Nguồn mến thương nâng bước đời con”, là “Bạn lòng tri kỷ, Những ngàythơ cơ hàn” (8) Chẳng bao lâu, do gần gũi với thiên nhiên, tiếp xúc với nhândân, và bằng bản lĩnh của mình, Puskin đã vượt qua sự khủng hoảng tinhthần để đứng cao hơn hoàn cảnh, để lại ngạo nghễ cất tiếng ca yêu đời:

Nào nâng lên, cùng nhau ta chạm cốc

Chúc Nàng Thơ và Trí tuệ muôn năm,Mặt trời thiêng, người hãy cháy bừng lên.

(Tửu thần ca- Thúy Toàn dịch)

Thời kỳ Mikhailốpxcôie đánh dấu phát triển tột bậc về tư tưởng vànghệ thuật của Puskin Do có điều kiện tiếp xúc và quan sát, thâm nhập lốisống, sinh hoạt, tập tục, ngôn ngữ, tinh thần nhân dân nên Puskin đã xâydựng cho mình một quan điểm đúng đắn về vai trò của nhân dân trong tiếntrình phát triển xã hội Từ 1825 trở đi, nhà thơ đã từ bỏ chủ nghĩa lãng mạn,chuyển hẳn sang chủ nghĩa hiện thực Nổi tiếng trong thời kỳ này là những

bài thơ phong cảnh Nga, thơ tình yêu, thơ trữ tình chính trị: Buổi tối mùa đông (1825), Con đường mùa đông (1825), Nhũ mẫu (1826), Gửi K… (1825), Nhà tiên tri (1826)… Trong những bài thơ đó chủ đề ca ngợi vẻ đẹp

gắn liền với chủ đề về cảm hứng sáng tạo:

Trái tim lại rộn ràng náo nức

Vì trái tim sống dậy đủ điều:

Cả thiên thần , cả nguồn cảm xúc,

Cả đời, cả lệ, cả tình yêu

(Gửi K… - Thúy Toàn dịch)

Cũng chính những năm này, cùng với sự trưởng thành trong nhận thức

về hiện thực, Puskin đến với một thể loại mới – Bi kịch lịch sử: ông viết

Bôrix Gôđunốp Trong tác phẩm Puskin có một tầm nhìn khái quát về vai

trò, số phận của nhân dân trong lịch sử, trong đó nhấn mạnh sự phát triển ýthức của họ Có thể liên tưởng thấy sự gắn bó mật thiết của tác phẩm vớithực tại nước Nga, với phong trào Cách mạng Tháng Chạp, nhận thấy sựmâu thuẫn và đối kháng của nhân dân với chế độ quân chủ chuyên chế Vởkịch được đánh giá cao bởi tinh thần cải cách về cả đề tài lẫn thi pháp, mở ramột kiểu mẫu của kịch hiện thực Nga

Puskin sống những tháng ngày cuối cùng ở Mikhailốpxcôie thật nặng

nề, hàng ngày hàng giờ đợi tin về cuộc Cách mạng Tháng Chạp(14/XII/1825) của bạn bè mình ở Pêtecbua Cuộc nổi dậy mau chóng bị dậptắt Cách mạng thoái trào Bắt bớ, khủng bố khắp nơi Nước Nga nghẹt thở

và tang tóc Puskin cô đơn lại càng thêm cô đơn, bất hạnh lại càng thêm bấthạnh:

Giữa sa mạc u sầu tôi tha thẩnLòng dày vò một khát vọng vô biên

(Nhà tiên tri – Thúy Toàn dịch)

Trước thực tại phũ phàng, đen tối, Puskin nghĩ nhiều đến sứ mệnh củanhà thơ, ý nghĩa của cuộc đời, của sáng tác Giữa những ngày tháng đauthương ấy, ông càng cảm nhận sâu sắc trọng trách của người nghệ sĩ trước

số phận nhân dân, trước vận mệnh tổ quốc Ông nguyẹn:

Năm châu bốn bể đi liền

Mà đem lời nói đốt tim muôn người

(Nhà tiên tri – Xuân Diệu dịch)

Trở lại thủ đô sau 6 năm –“tôi lại hát chính khí ca thủa trước” (9)

Để xoa dịu dư luận, mua chuộc danh tiếng Puskin, Nga hoàng Nicôlai

I đã cho phép nhà thơ trở về Mátxcơva, chấm dứt cuộc lưu đày 6 năm ròng.Nhà vua muốn biến Puskin thành nhà thơ cung đình, chỉ viết thơ “thínhphòng” ca ngợi ân sủng Thánh hoàng, chịu kiếp “Chim hoạ mi hót vang,Nhởn nhơ trong nô lệ” Nhưng chẳng bao lâu Nicôlai I hiểu ra rằng khôngthể nào mua chuộc được ngòi bút cũng như tâm hồn kiêu hãnh của thi sĩ vĩđại Trong cuộc đối mặt lần đầu tiên với Nga hoàng, Puskin ngang nhiêntuyên bố nếu có mặt tại Pêtebua ngày 14/XII, ông sẵn sàng đứng bên cạnhbạn bè trong một đội ngũ Ông cũng nhanh chóng hiểu rằng “sự bao dung”,được “tự do” theo kiểu Nicôlai I còn tệ hơn sự hà khắc, sự “mất tự do” của

Alecxanđrơ I Ông viết bài thơ Cây Ansa (1828) lên án tội ác của lũ bạo

chúa dùng chất độc giết chết nhân dân:

Đem chết chóc gieo ra ngoài bờ cõiQua biên thùy sang các nước lân bang

(Thúy Toàn dịch)

Bài thơ là lời thách thức công khai chính quyền phản động đang đàđắc thắng, thể hiện khí phách kiên trung của con người chịu 6 năm lưu đày.Bất chấp thời thế, bất chấp kiểm duyệt, Puskin cho ra đời hàng loạt thi phẩm

ca ngợi chiến công của những chiến sĩ Tháng Chạp, nhắn nhủ họ giữ lòngkiên trung bất khuất nơi tù đày, thể hiện niềm tin mãnh liệt vào chiến thắng

cuối cùng: Ariôn (1827), 19 tháng Mười năm 1827 (1827), Gửi tới Xibiri

(Gửi tới Xibiri Thúy Toàn dịch)

Bài Ariôn (10) (1827) là bản tuyên ngôn lập trường chính trị và nghệthuật trước sau như một của Puskin: sẽ mãi trung thành và đi tiếp con đường

đã lựa chọn từ thủa trẻ tuổi Ông ví mình như một “người ca xướng diệuhuyền, được dông tố ném lên bờ thoát chết” trong khi cả thủy thủ đoàn bịchìm xuống đáy bể khơi, nhưng không hề sợ hãi, chùn bước, vẫn khẳng khái

ca vang:

Tôi lại hát chính khí ca thủa trước

(Ariôn – Thuý Toàn và Việt Thương dịch)

Giờ đây Puskin càng thấm thía những năm tháng lưu đày, đó là nhữngngày tháng cô đơn, cay đắng nhưng cũng rất đỗi thân thương, đáng trântrọng, những ngày tháng nuôi dưỡng, chắt lọc hồn thơ trở nên nhậy bén, đằmthắm Sống những ngày tháng cuối đời ở thủ đô, - “cuộc đời nhố nhăng ồn ĩ,Làm tôi buồn, cô đơn và đau”(11) , nhà thơ còn nhớ mãi những dư âm khó

phai mờ đó Tâm tình ấy sẽ được ông gửi gắm trong bài Tôi lại về thăm

(1835)

Chặng đường cuối - “Ta đã dựng cho ta đài kỷ niệm” (12)

Từ tháng V/1827 Puskin trở về Pêtecbua Ra đi là một chàng trai trẻháo hức, yêu đời, trở về sau 7 năm, đã là con người ưu tư trầm lặng Hoàncảnh khác xưa, bạn bè không còn như cũ, Puskin biết mình vẫn tiếp tục bịmất tự do Bất chấp tất cả, ông vẫn viết đều tay Thời gian này ông gặt háithành công nhiều hơn trong lĩnh vực văn xuôi Các tập truyện ngắn, nhữngbài chính luận, phê bình… đánh dấu thắng lợi mới của một thủ pháp mới

mẻ, trẻ trung cho nền văn xuôi hiện thực Nga Các cốt truyện Tập truyện của ông Benkin đều được xây dựng từ cuộc sống hiện thực phong phú nhiều

màu vẻ, được kể lại hết sức giản dị, trong sáng và hàm súc, lôi cuốn ngườiđọc bởi phép phân tích tâm lý tinh tế Đó sẽ là những đặc tính cơ bản củanhững nhà văn thế hệ sau theo “trường phái Puskin”

Puskin tiếp tục viết thơ tình Nổi tiếng nhất là các bài: Ngài và anh, cô

và em (1828), Bông hoa nhỏ (1828), Tôi yêu em (1829), Trên đồi Gruzia đêm xuống (1829), Một chút tên tôi đối với nàng (1830) … Trong hầu hết

những bài ấy, ta không còn nghe thấy tiếng thổn thức đau đớn, thất vọng vàcuồng nhiệt ban xưa, mà thấy tràn ngập những nốt nhạc mênh mông buồn xavắng, một nỗi buồn trong sáng dịu êm của một con tim đã qua rồi thời xaoxuyến bồi hồi, giờ đang lắng đọng, chiêm nghiệm và nghĩ suy:

Trên đồi Gruzia đêm xuống

Aragra dòng cuộn dưới chân.

Lòng tôi trong trẻo vô ngần,Nỗi buồn tràn ngập trăm lần tình em

(Trên đồi Gruzia đêm xuống – Tế Hanh dịch)

Tuổi đời mới chớm 30 mà nhà thơ luôn cảm thấy phiền muộn, tâm tư

xáo trộn Buồn và cô đơn, giã biệt tuổi trẻ, nhà thơ viết bài Bi ca (1830) với

một cảm nhận về số phận và tương lai “ảm đạm với ai hoài” Điểm lại nhữngchặng đường đi qua, nhiều lúc nhà thơ cảm thấy trống trải, lo người đời saukhông hiểu hết cho mình:

Sau mỗi âm thanh náo động,

Là trong bầu không gian trống rỗng,Đều sinh ra một tiếng vang

Riêng tiếng người không ai buồn vọng cả,

Số phận người cũng thế, hỡi thi nhân

(Tiếng vọng – Thúy Toàn dịch)

Thời kỳ này Puskin chú ý nhiều đến bi kịch: Nàng tiên cá (1832), Những cảnh từ thời hiệp sĩ (1835) Ông đi khai thác những đề tài lịch sử nước Nga và những vấn đề có tính triết học: Đubrốpxki (1832), Người con gái viên đại uý (1833), Kị sĩ đồng (1833), Con đầm pích (1833)… Ông đặc

biệt quan tâm và thích thú tính cách của Piốt Đại đế Nhà thơ nhận định rằngthời đại của Piốt là một bước ngoặt có tính chất quyết định của lịch sử nướcNga Ông có những nhận định hết sức đúng đắn về vị Hoàng đế chuyênquyền và vĩ đại

Giữa lúc Puskin dốc tâm vào công việc sáng tạo vĩ đại của mình thìchính quyền Nga hoàng và nhiều kẻ trong đám quý tộc cung đình hằn họctức tối, tìm mọi kế bôi nhọ và bức hại ông Họ không thể tha thứ cho ông vìông quá tài năng và quá kiêu hãnh Mùa hè 1835 Puskin xin Nga hoàng choông từ chức “thiếu niên thị tòng” (một chức sắc đầy nhạo báng với lứa tuổingoài 30 của một danh nhân văn hoá), nhưng Nicôlai I không chuẩn y, tỏ ýhết sức không hài lòng Nhiều lần nhà thơ xin vua cho lui về trang ấpMikhailốpxcôie để được yên tĩnh sáng tạo, nhưng mãi đến 1835 ông mới

được phép về 4 tháng Tại đây ông đã viết bài thơ trứ danh Tôi lại về thăm

(1835) như sự hồi tưởng và tổng kết toàn bộ những năm tháng lưu đày trong

một tâm trạng u hoài, dằn vặt Vẫn như xưa, ông lại mơ về “một bờ xa”,

“những cồn sóng khác” (ngụ ý phong trào cách mạng những năm 20) Bêncạnh những ký ức còn tươi rói, thấp thoáng trong bài thơ hình bóng của thế

hệ độc giả tương lai:

Chào các bạn, thế hệ trẻ chưa quen!

Ta không được thấy buổi mai sung sức,Các bạn sẽ mỗi ngày lớn vọt

Vượt qua đầu lứa bạn cũ quen taChe khuất đi những đỉnh ngọn cây già Không cho khách qua lại trông thấy

Nhưng cháu ta, lòng tràn đầy sảng khoái,

Từ cuộc vui nhà bạn có về qua,Hãy cho nó được nghe trong đêm tốiTiếng các bạn niềm nở reo ca

Và qua đây nó sẽ nhớ tới ta

(Thúy Toàn dịch)

Dường như nhà thơ không còn bi quan như những tháng ngày ông viết

Bi ca nữa, ông tin rằng người đời sau sẽ đánh giá đúng về ông Puskin đang

đi dần đến cây số cuối của chặng đường đời đầy bất hạnh và vinh quang

Không lâu trước khi đón nhận cái chết bi thương, Puskin đã viết bài

thơ bất hủ Đài kỷ niệm (1836) như một lời di chúc cho muôn vàn thế hệ mai

sau, như lời ca thiên nga bi tráng và bất diệt Nhà thơ hiểu rằng cuộc đờimình không uổng phí, sự nghiệp của mình sẽ sống mãi trong trái tim nhânloại:

Ta đã dựng cho ta đài kỷ niệmKhông bởi sức tay người! Đường tới viếng

Cỏ không trùm dấu bước thế nhân, Cao hơn cả trụ thờ Alếcxanđrơ bởi cái đầu bất trị

Và nhân thế còn yêu ta mãi

Vì đàn thơ ta thức tỉnh thân ái

Vì trong thủa bạo tàn ta ca ngợi tự do

Và gợi từ tâm với kẻ sa cơ

(Đài kỷ niệm – Thúy Toàn dịch)

Nhà thơ đã gọi đúng tên của thời đại – thế kỷ bạo tàn Trong thời đại

ấy ông đã nguyện suốt đời là “ca sĩ của tự do” Tiếng hát tự do của conngười một đời bị cầm tù vang lên mới khát khao, mãnh liệt làm sao, như mộttượng đài tư tưởng bất diệt ! Chính quyền Nga hoàng, bọn quý tộc chủ nô

căm ghét và sợ hãi tiếng hát ấy, tìm trăm phương nghìn kế buộc nó tắt nganglời Họ khiêu khích nhà thơ, gửi những lá thư nặc danh bỉ ổi dọn đường chocuộc quyết đấu của Puskin với tên Pháp lưu vong Đăngtex (13) Lecmôntốp –người tiếp bước Puskin trên thi đàn Nga, lớn tiếng buộc tội chính quyền Ngahoàng đầu độc và hãm hại Puskin, cho rằng không phải viên đạn củaĐăngtex mà chính bầu không khí nghẹt thở của chế độ Alecxanđrơ vàNicolai giết chết nhà thơ A X Puskin đã ra đi lúc 14 giờ 45 phút ngày10.II.1837, khi chưa tròn 38 tuổi, giữa lúc “tràn đầy sức lực, còn chưa háthết những bài ca, còn chưa nói hết những điều có thể nói” (Ghecxen)

Mặt trời thi ca Nga vụt tắt Cái chết của nhà thơ là sự mất mát lớn củavăn học Nga Với hơn hai mươi năm sáng tạo nghệ thuật, Puskin đã kịpdựng cho văn học Nga những cột mốc chính, lát nên một đại lộ thênh thang

để văn học Nga bước vào kỷ nguyên hoàng kim rực rỡ nhất của mình Cuộcđời ngắn ngủi của ông từ nay trở thành bất tử Gorki nói: “Đối với các nhànghiên cứu lịch sử văn học thì không có đề tài nào nhiều ý nghĩa và huyềndiệu hơn là thân thế và sự nghiệp của Puskin”(14) – một sự nghiệp có nhữngcột mốc trọng đại của lịch sử nước Nga và rực rỡ diện mạo văn học Nga

B/ PUSKIN VÀ NHỮNG CỘT MỐC TRONG VĂN HỌC NGA

Văn học Nga thời kỳ trước Puskin

Văn học Nga từ khi mới hình thành (thế kỉ XI) cho đến thời đạiPuskin sống (thế kỉ XIX) đã đi được một chặng đường dài, đạt được nhữngthành tựu đáng kể về nội dung, nghệ thuật cũng như phương pháp sáng tác,song tầm vóc của nó vẫn chưa thể vượt ra khỏi biên giới quốc gia Là mộtnền văn học trẻ tuổi so với văn học các nước châu Âu khác, văn học Ngatrong những bước đi ban đầu không khỏi không chịu ảnh hưởng về đề tài,thể loại, phương pháp sáng tác và tư tưởng triết học của văn học Pháp, Anh,Đức Thời kỳ này, nói như lời của Bielinxki, thơ ca Nga chỉ là người học tròthông minh, nhanh nhẹn của nàng thơ Tây Âu Dòng văn học dân gian vàdòng văn học bác học chảy riêng biệt, ít có chỗ thấm vào nhau Ngay đếnngôn ngữ dùng để sáng tác cũng là một thứ ngôn ngữ cổ khô cứng dùng đểdịch Kinh Thánh Đến cuối thế kỉ XVIII – đầu thế kỉ XIX xu hướng đổi mới

và phát triển văn học Nga ngày càng bộc lộ Những quy phạm truyền thống

có những triệu chứng rạn vỡ, những mầm mống thể nghiệm mới trên nềntảng tính dân tộc đang manh nha Zucốpxki (1783 – 1852) trở thành “mộtCrixtốp Côlông văn học của nước Nga, đã phát hiện cho nước Nga châu Mỹcủa chủ nghĩa lãng mạn trong thơ ca” (Bielinxki) Ông đã đem đến cho thi ca

chất lãng mạn mới mẻ, trẻ trung, say đắm, tính âm nhạc của thể thơ ba-lát và

bi ca, làm cho chúng thấm đẫm màu sắc dân gian Nga trên phông nền thiênnhiên, nghi lễ, tập quán dân tộc Tuy nhiên nội dung và tư tưởng trong sángtác của ông vẫn không thoát khỏi ảnh hưởng của chủ nghĩa tình cảm Đức, xalánh những vấn đề của đời sống xã hội, chìm đắm trong mầu sắc thần bí, tôngiáo Thơ ngụ ngôn của Crưlốp (1769 –1844) cũng vậy, mặc dù đã mangtính dân tộc rõ rệt, nhưng vẫn là sự mô phỏng La-phông-ten Thơ ca củaBachiuxcốp (1787 – 1855) thể hiện niềm vui trần tục, tự do cá nhân, niềmtin vào tương lai của tổ quốc, nhưng chỉ phản ánh đời sống tinh thần của mộtthiểu số quý tộc có học thức, xa lạ với cuộc đấu tranh xã hội Puskin làngười tiếp thu những mầm mống đổi mới của các bậc đàn anh, cải cách vănhọc và ngôn ngữ Nga một cách toàn diện

Puskin – nhà cải cách vĩ đại của văn học Nga

Dường như lịch sử nước Nga đã lựa chọn để trao cho Puskin một sứmệnh thiêng liêng vĩ đại: Tổng kết sự phát triển của toàn bộ văn học Nga trảiqua 8 thế kỉ, đồng thời khai phá những đỉnh cao chói ngời nhất, đưa văn họcNga lên một trong những vị trí hàng đầu của văn học nhân loại Tám thế kỉdanh tiếng văn học Nga chưa vượt ra khỏi phạm vi quốc gia; chỉ với Puskin,văn học Nga mới bừng dậy, trở thành những trang vàng rực rỡ nhất của vănhọc thế giới, làm cho các châu lục phải ngoái nhìn kinh ngạc, thán phục vàmến yêu

Với cuộc đời sóng gió và ngắn ngủi, Puskin đã kịp làm cho nước Ngabiết bao kỳ tích Bằng những bước tiến nhanh chóng lạ thường ông đãthắngdây cương cho cỗ xe tam mã Nga phi những nước đại đáng kinh ngạc: Chỉtrong hai chục năm ông đã khai phá những con đường nghệ thuật mới mẻ mà

ở các nước khác người ta phải đi hàng trăm năm, ông đã cách tân hàng loạtthể loại và đề tài văn học mà sức lực của nhiều người, nhiều thời gian cộnglại không dễ gì làm nổi

Con người Nga vĩ đại ấy bắt đầu sự nghiệp bằng cách vượt nhanh qua

giai đoạn chủ nghĩa cổ điển (năm ông mới 18 tuổi), để đến với chủ nghĩa lãng mạn (năm 21 tuổi) và khai phá ra chủ nghĩa hiện thực (năm 26 tuổi).

Với sự phát hiện vào năm 1820 và chính thức đặt nền móng vào năm 1825

cho chủ nghĩa hiện thực, Puskin đã trở thành ngôi sao mai hiếm hoi trên bầu

trời Âu châu lúc đó (Ở các nước Tây Âu khuynh hướng này được hìnhthành muộn hơn, phải đến những năm 1830, trong các tác phẩm của Banzac,Xtăngđan, Đickinx…) Sáng tác của Puskin đã khơi nguồn cho sự phát triểnmạnh mẽ khuynh hướng bao quát hiện thực xã hội rộng lớn với nhiều tầnglớp xã hội khác nhau, thể hiện nhiều vấn đề mang tính thời đại, đi sâu vào

những ngõ ngách khuất kín, phức tạp của tâm lý con người mà sau này L.Tônxtôi, Ph Đôxtôiepxki sẽ phát triển thành “phép biện chứng tâm hồn”.Với Puskin, lần đầu tiên văn học Nga thể hiện trung thực và đầy đủ, sinhđộng thế giới tinh thần Nga, tính cách Nga, thiên nhiên Nga, ngôn ngữ Nga.Ông yêu thích những nhân vật lãng mạn có lý tưởng, có kích thước cao rộng,

có chiều sâu tâm hồn của Bairơn, nhưng luôn đặt chúng trong tầm vóc conngười bình thường của hiện thực Nga đương thời

Về phương diện đổi mới, trong văn học thế giới hiếm có thiên tài nàonhư Puskin đem lại nhiều cách tân đến thế trong mọi lĩnh vực: Thơ trữ tình,trường ca, truyện kể dân gian, bi kịch, truyện ngắn, tiểu thuyết, bút ký, vănchính luận, ngôn từ sáng tác, đề tài văn học…

Lịch sử Nga sẽ mãi mãi ghi công người sáng tạo nên ngôn ngữ Ngavăn học hiện đại, một thứ ngôn ngữ thoát khỏi sự vay mượn, những hìnhthức khoa trương, trống rỗng, một ngôn ngữ trong sáng, giản dị, sinh động,thuần khiết hơi thở Nga, tâm hồn Nga Puskin sớm nhận thấy tính giả tạo,không tự nhiên của ngôn ngữ xa-lông quý tộc thượng lưu pha tạp Nga –Pháp đầy bay bướm, cầu kỳ, kiểu cách, xa lạ với tiếng nói của nhân dân.Viện sĩ Vinôgrađốp nhận định: “Quan điểm của Puskin trong cuộc đấu tranhgiữa tiếng Pháp và tiếng Nga – Xlavơ là một quan điểm thiên tài Đồng thờivới việc tác động củng cố các hình thái tư duy kiểu châu Âu, Puskin đã vượtqua sự hạn chế trong ngôn từ của tầng lớp quý phái làm cho ngôn ngữ vănhọc gắn bó với văn phong sinh hoạt dân tộc” (15) Theo lời Bielinxki, thơ caNga trước thời kỳ Puskin sáng tác là “một thứ cây được bứng từ nơi khác,chứ không phải là giống cây bản địa”(16) , thứ cây chỉ có cành lá mà không cógốc rễ và tư tưởng Puskin đã đem đến cho nó cội rễ và tư tưởng, tinh thần

và khí chất Nga, biến nó thành thứ cây bản địa Trước Puskin, nhiều ý kiếncho rằng thi ca Nga chỉ có thể viết bằng loại ngôn ngữ Xlavian (ngôn ngữdùng để dịch Kinh Thánh) Puskin chứng minh khác hẳn: Thơ ca Nga có thể

và cần phải dệt bằng ngôn ngữ nói thường ngày hết sức sống động, giản dị,trong sáng và hàm súc của nhân dân Tiếp thu những tinh hoa văn học truyềnthống, Puskin nhìn thấy tương lai sáng sủa của việc kết hợp tiếng Nga vănhọc với từ ngữ bình dân Ông đã hoà quện tuyệt vời hai dòng văn học vốntồn tại tách bạch hàng bao thế kỉ nay ở Nga là văn học dân gian và vănchương bác học, xóa đi khoảng cách giữa “ngôn ngữ cao quý” và “ngôn ngữthấp kém” như cách người ta phân chia lúc ấy Ông nhận ra cái đẹp ở ngaytrong những cái bình thường, cái “cao quý” ngay trong cái vẫn bị coi là

“thấp kém” Trong thơ ông có bông hoa ép bị lãng quên, có tiếng hót củacon chim sơn tước, có bầu trời “thoang thoảng hơi thu”, có “con đường mùađông” tuyết phủ trắng một nỗi buồn da diết khắc khoải, lại có cả những gì rấtđỗi bình dị thân thương như túp lều tranh, đống rạ, tấm lưới dân chài… Thơ

ông diễn tả những tâm tình sâu thẳm của trái tim đơn côi, nỗi quyến luyếnmột dáng hình, khoảnh khắc, lại cũng thể hiện chủ nghĩa ái quốc sâu thẳmnhất và tinh thần phản kháng chế độ nông nô chuyên chế gay gắt chưa từngthấy Ngay từ lúc còn là cậu học sinh Lixê 15 tuổi, Puskin đã thể hiện rõ xuhướng thiên về đời sống tự nhiên, ca ngợi vẻ đẹp đồng nội tràn đầy sức sốngcủa bông bách hợp, đặt nó trong sự tương phản với bông hồng quý tộc đàicác dễ tàn úa Bielinxki nhận xét rằng hơi thơ của Puskin vô cùng độc đáo,thơ của ông xa lạ với tất cả những gì gọi là ảo tưởng, nó tràn ngập hiện thực,

nó không rắc phấn hồng, phấn trắng lên cuộc sống mà miêu tả cuộc sốngtrong vẻ đẹp tự nhiên chân thật của nó, “trong thơ ca của Puskin có bầu trời,nhưng bầu trời bao giờ cũng hoà vào trái đất.”

Đến cuối thế kỉ XVIII văn xuôi Nga còn là mảnh đất hoang sơ chưađược khai phá Trong văn học phương Tây khi chủ nghĩa hiện thực ra đời thì

đã có một nền văn xuôi vững chắc, còn chủ nghĩa hiện thực Nga ra đời lạiphải đứng trước một nhiệm vụ phát triển toàn diện các thể loại Văn học Ngatrước đó chủ yếu là thể loại thơ, Puskin làm phong phú và cân đối nó khiphát triển văn xuôi nghệ thuật Đến với thơ ca, dẫu sao Puskin đã có nhữngbậc thầy dìu dắt, còn trên lĩnh vực mới mẻ này ông phải tự mình khai phánhững bước đi gần như đầu tiên Ông được coi là người đặt những viên đátảng cho nền móng mới mẻ và vững chắc của thể loại Là một nghệ sĩ nhậybén với thời cuộc, ông nhận ngay ra sự cấp thiết và thích hợp của thể loạitrong việc phản ảnh cuộc sống muôn màu muôn vẻ đang diễn ra mỗi ngàyxung quanh ông Ông đã xây nên “yếu tố thứ nhất của văn học” – ngôn ngữ,làm cho ngôn ngữ của người kể chuyện và ngôn ngữ của nhân vật trở nênmới mẻ, phong phú, sinh động, chính xác, linh hoạt, thoát khỏi ảnh hưởngcủa tiếng Xlavian cổ, những từ ngữ vay mượn nước ngoài Các nhà văn tìnhcảm trước Puskin thường không “nói” mà “hát” bằng một thứ văn xuôi đầynhững tu từ hoán dụ, ẩn dụ, đảo ngữ, điệp ngữ và cảm thán, thứ văn xuôi êmdịu, kiểu cách của phòng khách quý tộc Trong văn xuôi của mình Puskinkhông “hát” mà “nói” bằng ngôn ngữ giản dị, ngắn gọn, thể hiện rõ tưtưởng Gorki nhận định: “Puskin đã đặt nền móng cho văn xuôi Nga hiệnđại, mạnh dạn đưa vào văn học những đề tài mới và trong khi giải thoát nềnvăn học ra khỏi ảnh hưởng của tiếng Pháp, Đức, đồng thời cũng giải thoátnền văn học ra khỏi chủ nghĩa duy cảm nhạt nhẽo mà những tác giả trướcPuskin đều mắc phải Ngoài ra Puskin cũng là người đặt nền tảng cho sự hoàhợp giữa chủ nghĩa lãng mạn và chủ nghĩa hiện thực, sự hoà hợp cho đếnnay vẫn là đặc trưng tiêu biểu của nền văn học Nga, làm nó có một âmhưởng riêng, một diện mạo riêng.” (17)

Truyện ngắn của Puskin được coi là khởi đầu của văn xuôi hiện thựcNga Gôgôn đánh giá rất cao “sự trong sáng hồn nhiên, không chút tiểu xảo”

của các tác phẩm Puskin L Tônxtôi hết sức thán phục cách kể chuyện gọnghẽ, không có chi tiết thừa, giọng kể tự nhiên, giản dị, trong sáng củaPuskin.Ngay từ bước đi ban đầu, truyện ngắn của Puskin dường như đã giảiquyết xong nhiều vấn đề cơ bản của thể loại: chính xác, giản dị, ngắn gọn

mà hàm súc tư tưởng – những gì mà sau này “bậc thầy truyện ngắn”

Tsêkhôp sẽ kế thừa và hoàn tất mỹ mãn Các truyện ngắn Người quản trạm, Đubrốpxki, Phát súng, Cô tiểu thư nông dân, Bão tuyết, Ông chủ hiệu đám

ma và nhất là Con đầm pích thật sự là trở thành những mẫu mực của công

thức “nội dung lớn trong hình thức nhỏ”, trong đó những khám phá tâm lýnhân vật đã chuẩn bị cho nghệ thuật phân tích tâm lý sâu sắc của Lecmôntốp

và cho “phép biện chứng tâm hồn” của L Tônxtôi

Trong tiểu thuyết lịch sử Người con gái viên đại úy dòng đời và dòng

lịch sử chảy hoà vào nhau một cách tự nhiên, mạch truyện linh hoạt và liêntục, đâm đà phong cách dân gian Với quan điểm lịch sử và nhân dân đúngđắn, Puskin đã xây dựng nên hình ảnh đầy chất hiện thực và huyền thoại vềngười anh hùng áo vải Êmiliên Pugatsốp, vừa bình dị hoà đồng như đứa con

đẻ của nhân dân, vừa hào hùng khí phách như tráng sĩ Nga trong truyện cổ

Chặng đường viết văn xuôi xen kẽ với sáng tác thơ ca của Puskinchưa đầy 10 năm, di sản của ông tuy không đồ sộ, nhưng đã đặt cơ sở vữngchắc cho sự phát triển của văn chương tự sự Nga, khai thông cho nhữngđỉnh cao sau này của thể loại

Đến với sân khấu Nga thế kỷ XIX, Puskin cũng thực hiện một cuộccách mạng, góp phần đưa kịch Nga vươn lên đỉnh cao của văn học nhân loại

Ông đã phát hiện và đưa vào tác phẩm của mình kịch tính của hiện thực châu

Âu thế kỉ XIX Sáng tác vở bi kịch Bôrix Gôđunốp bất hủ, Puskin tự bản

thân nhận thức rằng mình đã đem đến thành công trong cuộc cải cách kịchtrường Nga và châu Âu Ông phát hiện ra và lý giải mối liên hệ giữa kịchtính trong tâm hồn con người với kịch tính của thời đại và số phận nhân dân

Puskin cắm những cột mốc lớn không chỉ cho các thể loại văn học màcòn cho hàng loạt đề tài mang nội dung hiện thực và nhân bản sâu sắc.Nhiều hình tượng nhân vật của ông trở thành bất hủ, được đưa vào danhsách văn học nhân loại nhờ tầm vóc triết học lớn lao xuyên suốt nhiều thế

kỷ

Trước Puskin “con người nhỏ bé” đã có mặt trên trang văn học Nga,nhưng đó là những con người được nhìn từ cặp mắt thương hại, thái độ quantâm hời hợt của kẻ bề trên ban ơn xuống, hoặc được rắc phấn hồng che điranh giới, mâu thuẫn với những kẻ quyền quý cao sang Puskin đã thực sựđưa ra được hình tượng hết sức chân thực về “con người nhỏ bé” với mộtthái độ trân trọng, đồng cảm Trong thi ca Nga trước Puskin chưa từng có aitrìu mến gọi người đàn bà xuất thân từ tầng lớp nông nô là “bạn thân thiết”,

“con bồ câu già”, “mẹ” như Puskin Và trong thơ ca thế giới xưa nay hiếmthấy những bài thơ đầy ắp ân tình, đằm thắm, chân thành và bình đẳng như

những bài thơ viết về người vú nuôi trong Buổi tối mùa đông, Gửi nhũ mẫu, Tôi lại về thăm… Trong truyện ngắn Người quản trạm Puskin chân thành

chia sẻ công việc, ước mơ, cảm thương sâu sắc cho những số phận nghiệtngã của con người thuộc tầng lớp dưới, thể hiện lòng căm giận những bấtcông ngang trái ở đời

Hình tượng Con người thừa là đóng góp đáng kể của Puskin cho văn

học Nga và thế giới Với hình tượng này nhà thơ đã vẽ nên chân dung chânthực, sống động của một lớp thanh niên thời đại – một kiểu sản phẩm tất yếucủa điều kiện xã hội lúc bấy giờ, dự báo những tính cách mới sẽ phát triển

Sự nghiệp vĩ đại của Puskin chính là niên biểu của nền văn học Nga.Ông đã nhanh chóng hoàn tất vẻ vang sứ mệnh của người đặt nền móng,cắm các cột mốc cho đại lộ văn học Nga Gôgôn – môn đệ xuất sắc nhất củatrường phái Puskin, phát biểu: “Puskin là một hiện tượng đặc biệt, có thểnói, duy nhất của tinh thần Nga: đó là người Nga trong sự phát triển của nó,con người, trong mức độ mà có thể, phải trải qua hai trăm năm sau mới xuấthiện Trong ông, thiên nhiên Nga, tâm hồn Nga, ngôn ngữ Nga, tính cáchNga, được phản ánh thuần khiết đẹp tới mức giống như cảnh vật được soitrên mặt kính phóng đại.” (18)

Nguồn gốc của mọi nguồn gốc

Puskin là “nguồn gốc của mọi nguồn gốc” (Gorki) Tất cả những nhàvăn vĩ đại về sau đều ngưỡng mộ và chịu ơn ông Thật thế, trường phái tựnhiên của Gôgôn, Nàng Thơ trữ tình và xu hướng tâm lý của Lecmôntốp, thếgiới thi ca triết lý của Chutsép, trường phái hiện thực của Necraxốp,Tônxtôi, Đôxtôiepxki… đều bắt nguồn từ con sông lớn Puskin Con sông đóchảy đến ngã ba ngã bảy chia ra thành nhiều lưu nhánh với dòng chảy đặctrưng của mình, nhưng chúng không bao giờ để mất hút dấu vết đầu nguồn.Gorki viết: “Không có Puskin, thì trong một thời gian rất dài sẽ không cóGôgôn, L.Tônxtôi, Tuốcghênhép, Đôxtôiepxki Tất cả những con người vĩđại này của nước Nga đều công nhận Puskin là bậc thủy tổ tinh thần củamình.” (19) Tinh thần và trí tuệ chói sáng của nhà thơ đã mở đầu cho thời kỳhoàng kim trong văn học Nga và rọi sáng đường đi cho nhiều lớp người kiệtxuất trên đất Nga

Gôgôn kế tục xuất sắc đề tài “con người nhỏ bé” trong Chiếc áo khoác, phát triển hình tượng “con người thừa” trong Những linh hồn chết,

tiếp nối kiểu con người tư sản mới xuất hiện ở Nga cùng với những đặc tính

của nó trong Bức chân dung, Những linh hồn chết L Tônxtôi tiếp tục câu

chuyện về Tachiana nhưng với một kiểu xung đột khác, cách giải quyết khác