Trong đời sống tín ngưỡng của người dân ở khu vực quận Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng tồn tại một hệ thống tín ngưỡng thờ thủy thần với nhiều vị thần có nguồn gốc khác nhau. Nghiên cứu này nhằm mục đích nhận diện hai nhóm tín ngưỡng thờ thủy thần mang tính bản địa và phổ biến ở Đồ Sơn. Từ đó đưa ra một cái nhìn sơ lược về sự giao thoa giữa tín ngưỡng thờ thần nước trong nông nghiệp với tín ngưỡng thờ thần biển của ngư dân nơi đây.
Trang 1ÀI NÉT T N NG NG TH TH TH N QU N S N
THÀNH PH H I PHÒNG
Tr n Th Ma Ph ng
Khoa Du l ch Email: phuongttm@dhhp.edu.vn Ngày nh n bài: 18/3/2021
Ngày PB ánh giá: 25/4/2021
Ngày duy t ng: 14/5/2021
T M T T Trong i s ng tín ng ng c a ng i d n khu v c qu n S n, thành ph H i Phòng
t n t i m t h th ng tín ng ng th th y th n v i nhi u v th n có ngu n g c khác nhau Nghi n c u này nh m m c ích nh n di n hai nhóm tín ng ng th th y th n mang tính b n a và ph bi n
S n T ó a ra m t cái nh n s l c v s giao thoa gi a tín ng ng th th n n c trong n ng nghi p v i tín ng ng th th n bi n c a ng d n n i y.
khóa: S n tín ng ng th y th n
SOME FEATURES OF THE WATER GOD WORSHIPING BELIEFS
IN DO SON DISTRICT, HAI PHONG CIT ABSTRACT In the religious life of people in Do Son district, Hai Phong city, there exists a system of beliefs of worshiping the gods of water who have different origins This study aims to identify the two belief groups worshiping the indigenous and popular water gods in Do Son As a result of the study, we could have a brief view of the interference between the water god worshiping in agriculture and the sea god worshiping of the local shermen.
Keywords: Do Son beliefs water gods
S n n m phía ng nam thành
ph H i Phòng, phía t y giáp huy n Ki n
Th y, phía b c giáp qu n D ng Kinh, các
phía còn l i giáp v nh B c B S n là
m t bán o, là i m ti p giáp gi a t li n
và bi n c a H i Phòng y c ng là n i
có các con s ng trong h th ng s ng Thái
B nh nh s ng C m, s ng L ch Tray
ra bi n Các c d n n khai phá và sinh
s ng S n c cho là các ng d n
g c Thanh Hóa, Ngh An M t thuy t
khác cho r ng c d n y có ngu n g c
t các gia nh H ng Y n i t m t ho c
tr n tránh pháp lu t hà kh c H làm các
c ng vi c ánh b t cá, nu i tr ng h i s n,
tr ng hoa màu, khai thác v n i T
ó có th nh n nh r ng, trong thành ph n
d n c y có nh ng n ng d n s ng trong t li n n S n nh v ng t
m i khai phá và sinh s ng ng th i,
có nh ng nhóm ng i là ng d n ánh cá lành ngh tr n bi n tr i d t vào S n, coi
y là qu h ng m i c a h Hai nhóm
c d n này khi n v ng t m i mang theo ni m tin t m linh c a h c a qu c ,
h nh thành n n S n m t h th ng tín
Trang 2ng ng th th y th n a d ng, có s giao
thoa gi a tín ng ng th th n n c trong
n ng nghi p v i tín ng ng th th n bi n
c a ng d n Trong bài vi t này, chúng t i
i vào nh n di n hai nhóm tín ng ng th
th y th n t n t i khu v c S n, m t
là tín ng ng th th y th n b n a, hai là
tín ng ng th th y th n ph bi n Vi t
Nam
2 K T QU NGHIÊN C U
2.1 Các d tích g n tín ng ng th
th th n b n a
2 1 1 n ghè, nh g c u n
Tín ng ng th th n i m T c c
nh c n trong th n s c c a ba x S n,
H i, Ng c Xuy n T ng S n, Ph
Ki n Th y, t nh Ki n An, hi n n m trong
m ng th n tích, th n s c c a kho tài li u
Hán N m Vi n nghi n c u Hán N m mang
kí hi u ADA.12/5 T ng c ng có t t c 16
o th n s c c a các tri u i vua khác
nhau T ni n hi u c Long th 6 (1634)
th i L Trung H ng n ni n hi u C nh
Th nh th 4 (1796) th i T y S n Trong ó
có 14 o s c th i L Trung H ng và 2 o
s c th i T y S n N i dung các th n s c
này nói n vi c ng i d n ba x S n,
H i, Ng c Xuy n thu c t ng S n
th th n i m T c 8 Theo sách ng
Khánh d a chí th t ng truy n ng i
d n S n s ng b ng ngh chài l i, hàng
ngày ph i i m t v i nhi u hi m h a n i
bi n c Do ó h h ng ni m tin vào s
ph h tr c a th n thánh và mong mu n
l p m t n th M t ngày n , có ng l o
c v th y th n hi n l n báo m ng, th n
khuy n ng và d n làng h y l p n i th t
ch n núi Sáng h m sau ng l o thu t l i
c u chuy n v i ng i d n và l p t c c ng
lo li u vi c x y n th Khi n x y xong
r i nh ng hi u du - t n g i c a th n còn
ch a ai bi t rõ Sau m t tu n tr ng cúng l ,
nh n d n t m m b t trong n r i ra v Vài ngày sau quay tr l i li n th y m t v t
ch n chim in tr n m m b t, m i ng i hi u
ra t n g i c a v th n là i m T c Sau ó
nh n d n t u l n tri u nh, c nhà vua ban th n hi u là i m T c Chi th n (v
th n v t ch n chim) 1 Ho c có m t cách
k khác c u chuy n v t n c a v th n ó
là sau khi nh n d n c th n báo m ng
x y d ng n th tr n núi Tháp ( a ph n
x Ng c Xuy n) Ngày h m sau ng i ó
l n núi th th y m t àn chim s qu n l n trong ch c lát r i bay ra bi n, chính v v y
nh n d n S n cho l p n th tr n núi Tháp th th n i m T c, t c v th n
v t ch n chim s Qua kh o sát khu v c núi R ng ngày nay, chúng t i th y có nh Ng c Xuy n và
n Nghè là n i th i m T c Chi th n
Tr c Cách m ng Tháng 8 S n t ng
có các ng i nh: nh C ng sau chuy n thành nh hàng t ng M i làng u có
m t nh ri ng, nh nh làng ng, nh làng Nam, nh làng oài, nh x H i,
nh x Ng c Xuy n nh Ng c Xuy n
tr c kia còn có t n là nh Ng c Tuy n
v làng n m b n c nh su i Ng c Tuy n
nh c g i theo t n a danh làng x
Ng c Xuy n, nay là ph ng Ng c Xuy n,
qu n S n T nh ng n i dung trong
th n s c có th th y th n i m T c c coi nh v th n c a c v ng S n, là v
th n Thành Hoàng c a làng x Theo th i gian, ngày nay ch còn nh Ng c Xuy n là
t n t i, ti p t c c ng vi c ph ng th th n còn l i 5 ng i nh c a nh ng làng x x a trong v ng u kh ng còn
B n c nh di tích nh Ng c Xuy n, còn
Trang 3có n Nghè c ng n m trong ph m vi khu
v c núi R ng, là n i th th n i m T c
và L c v Ti n C ng - nh ng ng i có c ng
khai phá v ng S n n Nghè thu c
ph ng V n H ng Ng i n n m v
trí hi n nay c tr ng tu khang trang
p ph c v cho vi c cúng t th n i m
T c B i g n v i v th n này là t c l ch i
tr u, nay c kh i ph c tr thành l h i
ch i tr u S n c s c T c ch i tr u
trong l h i th th n i m T c xu t phát
t c u chuy n, vào m t m có ng i i
ngang qua n th th b t g p hai con tr u
ang ch i nhau quy t li t, th y ng, c hai
con theo nhau nh y xu ng bi n bi n m t
T ó hàng n m ng i d n m h i vào d p
tháng 8 m l ch trong ó có t c ch i tr u
t th n Qua chi ti t trong huy n tho i,
vi c i tr u ch i nh y xu ng bi n c
xem nh t c hi n sinh khá ph bi n trong
các l h i d n gian Con v t em hi n sinh
nh y xu ng bi n ho c b ném xu ng bi n
cho th y vi c làm này nh m m c ích cúng
t th y th n, c u cho bi n l ng sóng m
ng i ng d n an t m ra kh i B n c nh
ó, trong l h i kh ng th thi u i nghi l
r c n c t n Nghè Sau l t , n c s
c l y t ngu n t i n, chia v các nh
ph c v cho nghi l trong l h i ch i tr u
Nh v y v c b n chúng t i phác h a
c tín ng ng th th n i m T c
v ng S n, y là m t v th y th n c
coi nh Thành Hoàng c a v ng S n,
t c l ch i tr u g n v i nghi l cúng th n là
nét v n hóa c s c c a a ph ng
2 1 2 n Bà
Trong m t s huy n tho i v l h i ch i
tr u nh nh c n b n tr n, chúng t i còn
th y có li n h v i huy n tho i Bà Theo
các c cao ni n, tr c kia còn có m t c
t c g n v i h i ch i tr u ó là sau ngày h i,
sáng ngày 11, c t ng làm l t th n Ng i
ta ch con tr u o t gi i nh t ra Hòn c (n i có v c xoáy) ném xu ng bi n “ úng
n i Bà ngày x a b d m ch t” hi n sinh th làng m i y n T c l này sau
kh ng còn
Bà t ng truy n là m t c gái xinh
p k t duy n v i th y th n Sau tr v
m t t, c có mang, b làng ph t v , em
c ra d m ch t Hòn c D n chúng t
ó l p mi u th 7, 205 Ngoài ra còn có
d b n c a c u chuy n v Bà , y c gái có hoang thai v i chúa Tr nh, v kh ng
th k v cái thai v i d n làng, n u kh ng
c làng b chu di N n c gái hàm oan b
d n làng d m xu ng bi n n i Hòn c
Có th th y, chi ti t ng i con gái b d m
xu ng bi n c nh c n trong huy n tho i ph i ch ng là t c hi n sinh ph n cho th y th n Sau này t c hi n sinh ng i
d n c thay th b ng t c hi n sinh tr u
Xa x a t c l hi n sinh trong các tín
ng ng, t n giáo là i u ph bi n T vi c
hi n sinh ng i s ng b ng các h nh th c
gi t ch t em t th n, ch n s ng theo ch
nh n coi nh ng i ph c v th gi i b n kia Cho n vi c hi n sinh ng v t trong nghi l c a ng i Do Thái, ng i C
c, h th ng gi t c u trong các d p l
c a m nh 3 Trong l ch s Vi t Nam,
vi c hi n sinh ng i c ng t ng c p,
c u chuy n huy n tho i v v c ng chúa nhà Tr n su t n a ph i l n giàn h a thi u theo cái ch t c a ch ng là vua ng i Ch m
pa Nh v y trong ngu n g c c a l h i
ch i tr u S n, vi c d n gian cho ch ng
x p nhi u l p huy n tho i v t c hi n sinh
t th n mà y là v th y th n cho th y
li n h gi a m i tr ng t nhi n và x
h i l n nh n th c t m linh c a nh n d n
Ng i con gái b em d m ch t d i bi n
Trang 4hay sau này gi t con tr u th ng cu c em
t th n bi n nh m m c ích c u cho bi n
l ng sóng m
i v i d n gian, s linh thi ng khi n
Bà tr thành m t v th n c nh n d n
ph ng th Chi ti t trong huy n tho i v
vi c Bà b oan, sau này c nh n d n
gán cho ch c n ng y là v th n gi i oan,
là n i con ng i trút n i oan khi n c a
m nh Ng i n th Bà c x y d ng
ngay d i ch n núi c c a ph ng Ng c
H i, qu n S n, sát mép bi n, g n ó là
nh ng v ng ánh b t cá c a ng d n D n
d n, d n gian khoác th m m t l p ngh a
cho t c th v th n này, Bà tr thành n
th n có ngu n g c th y th n ph h cho
ng i d n v n kh i ánh b t b i thu
2 1 3 n am H h n ng
n th Nam H i Th n V ng n m
tr n o Hòn Dáu Hòn o nh này n m
kh ng xa v ng t li n c a S n, kho ng
15 phút i tàu T i y có m t khu r ng
nguy n sinh t i t t bao b c l y o Vào
n m 1892 ng i Pháp cho x y d ng ng n
h i ng d n ng cho thuy n bè i l i
quanh v ng bi n này C ng v i h i ng
Hòn Dáu, khu r ng nguy n sinh và ng i
n th Nam H i Th n V ng làm n n
c nh quan c a o Dáu Truy n thuy t v
v th n o c k r ng, vào m t m t i
tr i, ngày m ng 9 r ng sáng ngày m ng 10
tháng 2 m l ch, xác m t c già r u tóc b c
ph c ng v i c n c u và cái r ng tr i d t
vào o Ng i d n bèn em l n b , bàn
nhau mai táng cho c vào sáng h m sau
Nh ng h m sau, khi ra n n i th th y
m i n t l p kín thi hài c thành m t
ng l n Nh n d n cho ó là i m thi ng
bèn l p mi u, a c c n c u, r ng cá vào
th trong mi u, t n hi u v th n là Nam
H i L o o Th n V ng
Ngoài ra, còn m t truy n thuy t khác
c d n gian l u truy n v v th n tr n
o Dáu Th i nhà Tr n sau tr n chi n v i
qu n M ng Nguy n tr n s ng B ch ng,
m n nh n d n th y m t thi th kh ng
u tr i d t vào o, tr n ng i m c trang
ph c võ quan i Vi t Sáng h m sau,
ng i d n ra ch thi hài v võ t ng nh làm l mai táng th th y m i n thành
ng i m l n t lòng thành, nh n d n
l p ng i mi u tranh th V sau này, v
th n th ng hi n linh ph giúp cho ng i
d n chài l i trong v ng, nh n d n t n g i ngài là Nam H i Th n V ng 4
Hàng n m t i n th Nam H i Th n
V ng ng i d n ph ng V n H ng,
S n l i ti n hành t ch c l h i t m ng 1
n m ng 10 tháng 2 m l ch Chính h i là vào ba ngày m ng 8 n m ng 10, trong
ó m m ng 9 r ng sáng m ng 10 là l
t quan tr ng c u cho m a thu n gió hòa Theo quan ni m c a d n gian r ng t có
th c ng s ng có hà bá, b t k v ng t nào, con ng i có th c trú m t cách
y n n th h u ph i cúng t cho v th n cai qu n n i ó N u tr n d t li n ó là
th n t, th n núi th tr n các v ng bi n và
h i o ó là các v th n n c, th n s ng
bi n Nh ph n tích trong t c th th n
i m T c, th Bà g n v i h i ch i
tr u S n, mà trong nghi l th cúng in
m d u n c a vi c th cúng th n bi n Trong l h i th Nam H i Th n V ng c a
o Dáu vào m m ng 9 nh n d n t ch c
l th èn, th thuy n k t b ng gi y Chi c thuy n là c ng c kh ng th thi u c a ng
d n v n kh i bám bi n, nh ng ng
th i là ph ng ti n g n v i v th y th n
Th m n a, trong c hai cách k v huy n tho i v th n nh c n b n tr n, khi l c các chi ti t huy n o i th b n ch t ngu n
Trang 5g c c a th n có li n quan tr c ti p n a
bàn bi n o c a a ph ng C th , trong
cách k th nh t c a huy n tho i có chi ti t
các ng c nh c n c u, cái r ng c t m
th y b n thi hài ng l o tr i d t vào o
y v th n c cho là m t d n chài
ch t thi ng n n c nh n d n t n th là
quan ni m t m linh ph bi n, vi c cúng t
s làm y n linh h n kh ng ph ng h i
n i s ng c a h ng th i, nh n d n
c ng mong mu n vi c th th n s nh n l i
s ph h tr t i i s ng c a h Còn
sau này, d n gian ti p t c khoác th m t m
màn l ch s cho nh n v t m nh ph ng th
c ng là i u ph bi n trong tín ng ng th
th n c a ng i d n Trong cách k th hai,
ng i ta th y có s li n h c a v th n v i
tr n th y chi n tr n s ng B ch ng th i
k nhà Tr n ch ng qu n x m l c M ng
Nguy n V ng t S n, H i Phòng là
n i ti p giáp gi a s ng và bi n, t i y
có c a các con s ng trong h th ng s ng
Thái B nh ra bi n Ngày nay khi i
tr n ng giáp bi n, t khu v c n
Bà ph ng Ng c Xuy n ra, chúng t i
th y kh ng xa là c y c u B ch ng v i ba
c t tr s ng s ng nh cao n i H i Phòng
Qu ng Ninh, b n d i chính là n i ra
bi n c a con s ng l ch s n m x a i u
này ph n nào có th l gi i v sao có chi
ti t xác ng i ch t tr n t s ng B ch ng
tr i d t n v ng bi n o c a S n,
nh n d n th y li ng thi ng th l p n th
tr n o Dáu
2 1 4 n hánh gh Cá
Th T ngh hay còn g i là th Thánh
s , Ti n s t c là ng i có c ng sáng
t o hay truy n d y m t ngh nào ó cho
nh ng ng i i sau 6 i v i nh ng
ng i sinh s ng trong c ng ng có c ng
m t ngh s t n th lo i h nh tín ng ng
này V i lòng bi t n và tri n v thánh có
c ng truy n ngh cho ng i trong v ng,
nh n d n l p n th , hàng n m có cúng
t , c u xin s che ch ph h
T i khu v c S n, d n c ch y u làm ngh ánh b t cá do v y có m t v t ngh cá c nh n d n th ph ng chung
là i u d hi u N i di tích ng ch n
ph ng V n H ng, hay còn có cách g i
d n gian là V ng H ng, là m t v n chài
c a v ng S n x a kia V th n c th
n có v hi u là Nam H i Thánh S , b c
t ng th th n c t c trong t th ng i
tr n ngai, khoác tr n m nh áo, m c a m t
v quan, y là m t cách m ph ng ph
bi n h nh nh các v thánh th n V hi u Nam H i Thánh S c a th n có danh t Nam H i c ng xu t hi n trong t n g i c a
v th n o Dáu - Nam H i Th n V ng
Có l danh t này ch v th n ng tr
v ng bi n phía nam, mà m t h ng ra bi n
c a khu v c S n chính là phía ng và phía Nam
2.2 Các d tích g n tín ng ng th
th th n ph b n V t Nam
2 2 1 n n Chà và tín ng ng th
v hánh ng
n V n Chài là t n y c a n Chài, xa x a là nh Chài thu c th n
Ng n Hà, x S n, nay là ph ng V n
H ng x a ch y u làm ngh chài l i ánh b t h i s n, ch có m t b ph n nh
c d n làm ru ng và tr ng tr t khai thác
v n i C d n V n H ng t nhi u n i
n nh Ngh An,Thanh Hóa, Hu , trong
ó có m t b ph n ng i d n làng Ng n
Hà, Thái B nh ánh cá b gió b o d t vào
n i y, mang theo Thành hoàng là
Trang 6v thánh này c th t i n Chài ngày
nay 2, 2-3 Tín ng ng th T v Thánh
N ng ph bi n kh p các làng ven bi n
t B c vào Nam Ngoài ra còn c th y
các làng ven s ng l n n m s u trong
ng b ng Nh ng ph bi n h n c là
v ng ven bi n mi n Trung mà trung t m
c a tín ng ng là n C n, Ngh An V
v y có th m m t gi thuy t n a v vi c t i
sao tín ng ng này l i t n t i S n
chính là do nh ng c d n ng i Ngh An,
V th n tích T v Thánh N ng, nhi u
d b n u th ng nh t lai l ch c a h là các
hoàng h u và c ng chúa nhà T ng b ch t
tr n bi n, sau tr i d t vào c a C n H
i-Ngh An Các v hi n linh c nh n d n
l p n th ph ng, c vua phong là Nam
H i Phúc Th n, phàm c d n s ng ven bi n
u th Theo th ng k s b tr n kh p
v ng bi n mi n Trung có Ngh An là n i có
nhi u làng th M u C n, kho ng 30 làng
Ti p n huy n Hoàng Hóa, Thanh Hóa có
kho ng 20 n i th T v Thánh N ng
H i Phòng, có tr n d i 10 i m th nh
V nh B o, Th y Nguy n nh ng s li u
này do B o tàng thành ph H i Phòng
th ng k c trong n m 2012 Nh v y,
có th suy oán r ng, nh ng ng i d n
Ngh An, Thanh Hóa khi n khai phá và
sinh s ng V n H ng, S n mang
theo t n hi u c a v Thành Hoàng qu
c n làm Thành Hoàng v ng t m i
M c d , T v Thánh N ng là nh ng v
th n có xu t th n ng i ngo i bang nh ng
v n c nh n d n t n x ng làm th n n c
Nam i u này có l xu t phát t quan
ni m c a d n gian cho r ng linh h n ng i
ch t u th d n c ó ph i cúng t ,
h n c y n, kh ng qu y phá hay làm
ph ng h i n i s ng c a h Th m vào
ó, bi n kh i là m t n i y b t tr c, ti m
n nhi u hi m nguy mà ngay c nh ng
ng i gan d nh t c ng ph i dè ch ng
nh ng con sóng d , nh ng tr n b o bi n
Do ó vi c c u mong s ph h t các th
l c thi ng s c ng c tinh th n, chí c a
ng i ng d n ng th i, vi c th cúng các v th n d là ng i ngo i bang c ng
xu t phát t truy n th ng nh n ái ng i
Vi t t bao i nay
Hi n nay di tích n V n Chài n m khu v c B n Th c, S n, d i tán c a 5
g c g o c th c cho là có tu i i l n
n tr m n m v ng này B n c nh n
V n Chài chính là n th Thánh T Ngh
Cá tr nh bày b n tr n n Chài ngày nay là m t c ng tr nh ki n trúc c
tr ng tu s a ch a l i, sau nh ng th ng tr m
c a l ch s và hai cu c kháng chi n T i
y hàng n m nh n d n cho kh i ph c
l i sinh ho t nghi l c u Thánh M u ph h cho c m a t m cá, i s ng nh n d n
c m no
L h i n Chài c t ch c vào d p tháng Gi ng hàng n m có s tham gia c a nhi u ng i d n trong và ngoài a ph ng Nghi l ti u bi u trong h i n Chài là l
r c n c, thuy n ch y t n ra bi n theo
h ng Cát Bà, n c c l y gi a bi n
em n làm l m c d c Ngoài ra còn có nghi l r c ki u bát c ng, ki u võng c Thánh M u Khi ng ki u bát c ng là các trai t n, ki ng ki u Thánh M u là các n
ng trinh L v t d ng l n các Thánh M u
có l n, gà, x i, m có thuy n r ng, linh
v t, còn có l phóng sinh t m cá Sau ph n
l trang nghi m, thành kính là ph n h i v i nhi u trò ch i thi u th hi n s c kh e, tài n ng c a ng i d n, c bi t có thi b i thuy n r ng Cu c thi u di n ra gi a các giáp trong làng và các v n chài khác c ng
Trang 7tham gia, m t thuy n có 36 mái chèo, b n
ch huy Theo ghi chép th so v i các l h i
trong v ng b y gi S n th h i thi b i
thuy n r ng n Chài là quy m và ng
vui nh t
2 2 2 n C Chín su R ng và tín ng ng
th M u am Ph , Ph
Tín ng ng th M u Tam Ph , T Ph
là lo i h nh tín ng ng ph bi n trong d n
gian Theo tín ng ng này, d n gian quan
ni m v tr c ph n chia thành các
ph do Thánh M u cai qu n Ban u là
quan ni m Tam Ph , g m Thi n Ph do
M u Th ng Thi n cai qu n, Tho i Ph
do M u Tho i và a Ph do M u a
Sau này b sung th m m t mi n th t là
Nh c Ph do M u Th ng Ngàn cai qu n
C Chín là m t trong các v th n thu c
hàng thánh C trong tín ng ng Tam Ph ,
T Ph 5
C Chín có nhi u hóa th n, trong s
Gi ng, Thanh Hóa là n i ti ng h n c
T n c a ng i n này b t ngu n t vi c
có 9 mi ng gi ng quanh n m có n c mát
n l n b n tr n m t t b n d i là m t
dòng su i t nhi n ch y qua n Sòng
và n Chín Gi ng S tích k r ng C
là con gái Ng c Hoàng, là ti n c giáng
tr n C có nhi u phép thu t th n th ng
qu ng i, tài xem bói ngh n qu , th i
chi n tranh lo n l c, C ti n oán s
vi c giúp vua th ng tr n T c ng lao to
l n ó, vua cho nh n d n l p n th , C
ng trong n cai qu n chín mi ng gi ng
t nhi n tr c c a n C Chín còn hóa
th n n Sòng S n, là m t cung n tr n
thi n nh, do ánh v chén ng c mà b
giáng xu ng tr n theo h u Thánh M u
Li u H nh Có hóa th n khác c a c
tr n mi n th ng ó là C Chín Th ng Ngàn, c có tài tr b nh b ng n c su i
n i nh n C Chín ng M L ng S n,
n C Chín Th ng B c Giang, n C Chín T y Thi n
n C Chín S n có t n ch là Long S n, n m d i ch n núi R ng n i
có m ch n c su i quanh n m trong mát,
do v y d n gian c ng g n lu n t n su i
v i t n n Qua các hóa th n c a C
c c p có th th y xu t th n ngu n
g c c a C có lúc là Thi n Ph , có lúc
là Ph Th ng Ngàn và chúng t i cho
r ng c còn xu t th n t Tho i Ph B i
v , các n i th c u b n các m ch
n c t nhi n trong lành, ch y quanh
n m, d i s cai qu n c a c Lúc giáng
ng c múa qu t, th u hoa, ban n c
su i ch a b nh cho con nhang t V
v y, có th x p C Chín su i R ng
S n là m t trong s các v th y th n c
nh n d n n i y th ph ng, nh các
th n i m T c, Nam H i Th n V ng,
T v Thánh N ng, Thánh t ngh cá
b n tr n Tín ng ng th M u Tam Ph ,
T Ph lu n t n t i và phát tri n kh ng
ng ng trong i s ng ng i Vi t th c
ch t xu t phát t chính nhu c u c a h
H mu n t m n các v th n thánh có
th ban phát may m n, tài l c cho hi n
t i i u mà h c n nh t, kh ng ph i là con ng gi i thoát kh i kh au ki p sau, th gi i khác nh giáo l các t n giáo c p i v i ng i d n lao ng,
nh ng mong m i c a h là khá th c t ,
bu n may bán t, do v y h t m n tín
ng ng th M u - nh ng v n th n mà
ch c n ng c b n c a ng i n là làm cho sinh s i, làm cho nh n l n
Trang 82.3 M t à ánh g á h th ng tín ng ng
th th th n S n, H Phòng
2 3 1 ín ng ng th th th n S n b t
ngu n t s ng c a ng d n, v a mang
tính b n a r ng và tính ph b n chung
Hai ngu n t o l p sinh k ch y u c a
ng i d n S n là d a vào t ai và bi n
c Trong ó tr c h t ph i k n khu v c
i núi v i d y núi R ng làm x ng s ng
v n ra bi n, quanh ch n núi là nh ng b i
t do ph sa s ng V n c, s ng Thái B nh
b i t , xa h n m i là các b i cát ven bi n
a h nh này t o i u ki n cho c d n n
khai phá, sinh s ng S n s m thích
nghi v i vi c làm n ng nghi p nh c y lúa,
tr ng c y n qu , khai thác v n i, sau
là v n kh i ánh cá Do v y trong i
s ng t m linh c a nh n d n S n t n t i
tín ng ng n ng nghi p nh bao làng qu
v ng ng b ng B c B khác Ho t ng
n ng nghi p th ng ch u s chi ph i rõ r t
c a các hi n t ng t nhi n nh th i ti t,
khí h u, t ai, ngu n n c V th con
ng i gán cho chúng m t linh h n, m t v
th n cai qu n T ó h c u xin nh n c
s che ch t nh ng th l c si u nhi n này
m a thu n gió hòa cho m a màng t i
t t y là nh n th c ph bi n nhi u d n
t c Y u t n c lu n c cho là óng vai
trò quan tr ng nh t nh trong n ng nghi p,
d n gian có c u “Nh t n c, nh ph n, tam
c n, t gi ng”, d n n nhóm th n n c
s th ng xuy n c ng i d n c u vi n
trong i s ng c a h Th n i m T c hay
v th n v t ch n chim là th n n c có tính
ch t b n a c a S n, c nh n d n
th ph ng coi nh v th n c a c T ng
S n x a kia Nghi th c t th n i m T c
là d ng l n con tr u ch i th ng cu c Th i
gian t ch c l h i cúng th n vào tháng
8 th ng có m a rào, d n gian cho r ng
ó là c m a r a s n nh gi h i Hi n
t ng t nhi n này nh m t ng m báo
hi u s ng thu n c a th n linh, ban m a thu n gió hòa cho nh n d n ng th i tính
b n a trong h th ng th th y th n
S n, H i Phòng còn ph i k n t c th Bà
ch n Hòn c, ph ng Ng c H i Có nhi u cách k v huy n tho i c a Bà ,
th c ch t cái ch t c a v th n y nh m
m c ích hi n sinh cho bi n c - n c
c u an Sau này, nh n d n thay th b ng
vi c hi n sinh con tr u th ng cu c trong
h i ch i tr u C ng v i ó vi c th cúng v
th n o Dáu Nam H i Th n V ng, th Thánh T ngh Cá là m t d ng th c th Thành Hoàng Thành Hoàng là v th n b o
tr che tr cho m t v ng, hay là ng i có
c ng v i nh n d n trong v ng nh d y d n làm ngh - T ngh , c ng ánh gi c b o
v b cõi y là m típ ph bi n trong tín ng ng th th n c a ng i Vi t Nam,
i v i t ng v ng s có c tr ng ri ng v
g c tích, lai l ch và c ng tr ng c a th n Nam H i Th n V ng c th o Dáu
c cho là m t v t ng nhà Tr n ch t
tr n tr i d t vào o, nh n d n em l p n
th Kh ng ph i ng u nhi n mà ng i d n
S n l i lan truy n s linh thi ng c a
th n o B i hòn o hoang s này c
ví nh vi n ng c c các d y núi tr n bán
o S n ch u v , mu n i ánh b t xa
kh i t t l ph i qua o Chính v v y mà trong l h i th Nam H i Th n V ng,
nh n d n th thuy n r ng b ng gi y, làm
l vào lúc n a m và l n nào sau khi l xong th sóng gió n i c n l n m t lúc r i tan, báo hi u c th n ch ng giám
Vi c th T ngh c ng t n t i khu v c
S n m t l n n a minh ch ng cho s
b t r c a tín ng ng n ng nghi p trong
v ng, ng th i th y s giao thoa v i
Trang 9tín ng ng ng nghi p c a nhóm d n c
ánh cá
B n c nh ngh n ng nghi p, S n
còn có nhóm d n c theo ngh ng nghi p
Nh ng ng i này có th là d n s ng trong
khu v c t li n, d n v n ra b bi n
khai thác l i ích t bi n c Nh ng c ng có
tr ng h p là ng i n t n i khác, nh ng
ng d n t mi n Trung là Thanh Hóa, Ngh
An t m n v ng t m i sinh s ng
Khác v i c d n l u i trong t li n, c
d n các t nh ven bi n mi n Trung s ng
d a vào bi n nhi u h n C ng v i vi c d i
d t mi n Trung kh c nghi t khi n cu c
s ng con ng i tr n n khó kh n h n, h
ph i t m cách i ra n i khác T ó d n
n vi c có nh ng nhóm ng d n Thanh
Hóa, Ngh An tr n ng i ánh cá, g p
n n, b gió b o ánh gi t vào v ng bi n
S n có làng chài V n H ng c d n t
nhi u n i n, trong ó có ba dòng h n
nh c t s m theo l i các c cao ni n là
h Nguy n t Ngh An, h ng Thanh
Hóa, h B i Hu u di chuy n t mi n
Trung ra Xu t phát t nhóm d n làm ng
nghi p này mà S n còn t n t i th m
các tín ng ng g n v i ngh i bi n N u
tín ng ng th T ngh Cá S n mang
nét ri ng c a a ph ng th tín ng ng th
T V Thánh N ng mang tính ph bi n
chung kh ng ch có S n mà còn tr n
c n c Tín ng ng này theo ch n nh ng
ng d n bi n mi n Trung n sinh c l p
nghi p S n, c ng i d n coi nh
v th n t qu h ng c n v ng n m i
tr giúp cho h v m t ni m tin tinh th n
H tin b n v th n này lu n hi n linh và ph
h cho ng i ng d n i bi n, h tr n bi n
g p s g mà k u c u T V Thánh N ng
th u linh ng D th y y là lo i h nh
tín ng ng t n t i ven bi n n i có ho t
ng ánh cá di n ra th ng xuy n mà trung t m tín ng ng là v ng bi n Qu nh
L u, Ngh An Vi c t n th b n v n th n trong tín ng ng T V Thánh N ng có nét t ng ng v i tín ng ng th M u t n
t i v c ng ph bi n trong t m th c ng i
Vi t B n n th n c cho là linh ng tr n
kh p v ng bi n h k u c u là c tr giúp,
gi ng v i quan ni m v các Ph - các mi n trong tín ng ng M u do b n v Thánh
M u cai qu n Con s b n - T V Thánh
N ng c ng t ng ng v i b n v Thánh
M u T u chung l i, m c d tín ng ng này
có m t bi n nh h ng m c v ng
bi n mi n Trung, nh ng th ng qua quá tr nh
di d n n khu v c S n, H i Phòng
m t v ng bi n v n ang trong giai o n b i
p, c d n v a làm ng nghi p và n ng nghi p an xen n Chài th T V Thánh
N ng S n c x y d ng vào gi a
th k XIX và tr i qua kháng chi n ch ng Pháp, n n m 1992 c tr ng tu nh hi n
tr ng ngày nay N u di tích n Chài th
T V Thánh N ng là m t trong s các tín ng ng th y th n ph bi n th n Long
S n hay nh n d n n i y quen g i là n
C Chín su i R ng S n, còn th m t
v th n quy n phép trong tín ng ng M u
c a n c ta V th n này c x p vào hàng
C V i ng i S n, n c su i t núi
R ng có m t giá tr c bi t, b i su i quanh
n m cho ra ngu n n c trong mát Mà,
n c chính là y u t quan tr ng cho tr ng
tr t và ph c v cho i s ng n n c d n gian thi ng hóa gán cho m t n th n tr ng coi, cai qu n Tính ph bi n t n t i trong tín
ng ng th n th n có g c th y th n
S n xu t phát t quan ni m d n gian cho
r ng ng i n mang ch c n ng sáng t o, che tr và b o v T ó d n n vi c nh n
d n g i g m ni m tin vào các v n th n,
Trang 10có lúc là v th n n c cai qu n ngu n n c
ph c v n ng nghi p, có lúc là các th n bi n
ph h ng i d n i bi n
2 3 3 ín ng ng th th th n S n
là s g ao thoa g a tín ng ng th th n
n c trong n ng ngh p và tín ng ng th
th n b n ng ngh p
S giao thoa gi a tín ng ng th th n
n c trong n ng nghi p v i tín ng ng th
th n bi n c a ng d n c bi u hi n
ch , th nh t là m i li n h gi a nghi th c
cúng t th n i m T c g n v i t c ch i
tr u Tr u là con v t c a nhà n ng, trong
m tr ng n ng i d n nh n th y chúng
ch i nhau tr n m t bi n r i bi n m t Hi n
t ng th y tri u bi n c cho là có li n
h tr c ti p v i m t tr ng y nh n d n
khéo léo li n h gi a ba s v t hi n
t ng ó là tr ng - tr u - bi n t o n n tín
ng ng th th n bi n i m T c - v th n
v t ch n chim, v i nghi th c t l b ng con
tr u ch i th ng cu c C ng v i t c l hi n
sinh tr u ch i trong l h i th th n i m
T c là li n h v i huy n tho i v Bà
- ng i con gái a ph ng v có hoang
thai mà b em d m ch t d i bi n Sau
khi l c b t các chi ti t huy n o, b n ch t
nghi th c kia chính là t c hi n sinh ng i
trong bu i u nh n th c c a con ng i v
vi c c u an D n d n t c này c thay th
b ng hi n sinh con v t, có l t ng là con
tr u th ng cu c trong h i ch i tr u, c
em ném xu ng v c xoáy ch hòn c
cúng th n bi n i u này cho th y mong
mu n c u b nh y n c a nh n d n khi s ng
n i bi n c y sóng to gió l n Th hai,
s giao thoa còn bi u hi n tín ng ng
th T ngh , m t trong nh ng tín ng ng
c tr ng trong nhi u làng x n ng th n
th v th n có c ng sáng t o, truy n ngh
i v i ng i d n S n y là v th n ngh cá c a ng i ng d n C d n
S n v g c gác có nhóm là c d n c trú
l u n m trong t li n, h s ng ch y u
b ng vi c khai thác ngu n l i t i núi và các b i b i ph sa tr ng tr t, bi n i
v i h m i ch em n nh ng ngu n l i
nh Tuy nhi n, ngoài nhóm d n c s ng
d a ch y u vào n ng nghi p là nh ng nhóm làm ng nghi p thành th c, g c gác là nh ng dòng h t bi n mi n Trung
nh Ngh An, Thanh Hóa n sinh c l p nghi p S n, h quen i bi n h n
T khi có s c trú an xen c a các nhóm
d n này d n n vi c giao thoa qua l i v
m t ni m tin trong i s ng c ng ng c a chính h M t b n là thành t n ng nghi p
hi n h u trong tín ng ng th T ngh k t
h p v i ngh i bi n c a nhóm c d n làm
ng nghi p i u áng chú , n Thánh
nay là ph ng V n H ng, tr c kia V n
H ng v n là m t làng chài v i a s d n
s ng b ng ngh ánh cá Th ba, trong hai tín ng ng th Nam H i Th n V ng và
th T V Thánh N ng, chúng t i th y các v th n này n m gi nh ng ch c n ng
nh th n Thành Hoàng v th n che tr ,
b o tr cho m t v ng N u, Nam H i Th n
V ng c coi là v th n o Dáu
S n, xu t th n là m t ng i ánh cá ch t
d t vào o hay m t v t ng ch t tr n tr n
bi n c nh n d n an táng t i y Th ,
t c th T V Thánh N ng t i n Chài
ph ng V n H ng là m t th n Thành Hoàng qu c c a nh ng ng i ng d n
v ng bi n mi n Trung n S n nh c làm n i m i Nh v y tín ng ng n ng nghi p m t l n n a g p g ni m tin c a
ng i d n ng nghi p Trong nghi l th Nam H i Th n V ng o Dáu, ng i
d n th ng t ch c vào bu i m nh m