Tính hai mặt của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ CHƯƠNG 2:ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM VỚI VIỆC PHÁT HUY CHỦ NGHĨA YÊU NƯỚC VIỆT NAM TRONG SỰ NGHIỆP CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HÓA
TÍNH CẤP THIẾT CỦA VIỆC KẾ THỪA VÀ PHÁT HUY CHỦ NGHĨA YÊU NƯỚC VIỆT NAM TRONG SỰ NGHIỆP CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ ĐẤT NƯỚC
Tính hai mặt của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam hình thành và phát triển cùng với quá trình hình thành và phát triển của dân tộc Việt Nam Bước sang cuối thế kỷ
XX, đầu thế kỷ XXI, sự vận động và phát triển của chủ nghĩa yêu nước chịu sự tác động của nhiều nhân tố, cả nhân tố khách quan lẫn nhân tố chủ quan, cả nhân tố trong nước lẫn nhân tố ngoài nước
Trong các yếu tố ảnh hưởng đến chủ nghĩa yêu nước ở Việt Nam, tính năng động của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa được xem là yếu tố hàng đầu Sự linh hoạt và đổi mới trong nền kinh tế này đã tác động mạnh đến nhận thức và cách nhìn nhận về các biểu hiện của lòng yêu nước, đồng thời làm nổi bật ý thức tự hào dân tộc Nhờ sự chuyển đổi này, lòng yêu nước được thể hiện một cách thiết thực và gắn với trách nhiệm, sự tham gia của mỗi người dân vào sự phát triển của đất nước Các yếu tố kinh tế, chính trị và văn hóa khác bổ sung cho nhau, nhưng động lực chính cho sự thay đổi tư duy về lòng yêu nước chính là nhờ tính năng động của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Phát triển kinh tế thị trường định hướng chủ nghĩa xã hội, mở cửa, giao lưu, hợp tác, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế là một chủ trương đúng đắn, sáng tạo của Đảng, đưa nước ta nhanh chóng thoát khỏi nghèo nàn, kém phát triển, tiến kịp các nước phát triển trong khu vực và thế giới Kinh tế tăng trưởng tạo tiền đề vật chất thúc đẩy sự phát triển xã hội một cách toàn diện, tạo ra thế và lực mới cho đất nước và con người Việt Nam vững vàng tiến lên theo kịp bước tiến của thời đại
Thắng lợi của sự nghiệp đổi mới 20 năm qua, trước hết khẳng định tính đúng đắn của đường lối đổi mới kinh tế của Đảng, triệt để xoá bỏ chế độ tập trung quan liêu bao cấp, “Thực hiện nhất quán và lâu dài chính sách phát triển kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa; đó chính là nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” [20, tr.86]
Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa giải phóng mọi năng lực sản xuất xã hội, cổ vũ việc làm giàu chính đáng và phát huy tính tích cực, sáng tạo của từng cá nhân Mô hình này mang lại lợi ích thúc đẩy con người hoạt động, giúp họ năng động, dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm, từ đó tích cực tìm tòi và lựa chọn nhiều giải pháp kinh tế đạt hiệu quả cao nhất Đồng thời, kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa khắc phục thói quen dựa dẫm tập thể, sự bao cấp của Nhà nước và ỷ lại, từ đó nâng cao động lực và hiệu quả sản xuất, kinh doanh.
Trong cơ chế thị trường, chính nhân tố định hướng xã hội chủ nghĩa đã thúc đẩy lý tưởng xã hội chủ nghĩa, cùng với tính chủ động, tự giác, sáng tạo của người lao động, kết hợp xây dựng nền kinh tế thị trường lành mạnh với tăng cường công tác giáo dục đạo đức như chủ nghĩa yêu nước, ý thức tự cường, ý thức cộng đồng, lòng nhân ái khoan dung, trọng tình nghĩa…vẫn tiếp tục được củng cố và phát triển trong quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
Việc tham gia tích cực vào các hoạt động kinh tế - xã hội trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa làm cho những thiên hướng, năng khiếu của cá nhân được bộc lộ và phát triển thành năng lực của con người một cách đầy đủ nhất
Trong sự phát triển của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay, cùng với những tác động tích cực tới sự phát triển kinh tế - xã hội, nó nảy sinh nhiều hiện tượng tiêu cực thường xuyên tác động tới đời sống xã hội nói chung và những giá trị văn hóa truyền thống nói riêng trong đó có tinh thần yêu nước hiện nay
Kinh tế thị trường với sức mạnh tự phát ghê gớm của nó đã khuyến khích chủ nghĩa cá nhân và lối sống thực dụng, khiến nhiều người chỉ chú ý tới lợi ích vật chất và coi nhẹ giá trị tinh thần, đồng thời chỉ quan tâm tới lợi ích cá nhân mà bỏ qua lợi ích của cộng đồng và lợi ích lâu dài Những mặt trái này càng được nâng lên khi lãnh đạo quản lý lỏng lẻo, thiếu định hướng, khiến đời sống văn hóa và tinh thần của dân tộc bị xáo trộn Đây là thách thức đối với truyền thống yêu nước Việt Nam, đặt áp lực lên sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo tồn các giá trị truyền thống để duy trì sự ổn định và phát triển bền vững cho đất nước.
Thêm vào đó là những tác động tiêu cực do mặt trái cơ chế thị trường đem lại đã làm cho một bộ phận cán bộ, đảng viên giảm sút niềm tin vào lý tưởng cách mạng của Đảng, vào con đường chủ nghĩa xã hội Do nhận thức mơ hồ về chủ nghĩa Mác –Lênin đã có người do bất mãn về một khía cạnh nào đó, đặt lợi ích cá nhân cao hơn lợi ích của Đảng, đã xâm hại đến lợi ích tập thể, thậm chí phản bội Tổ quốc Đặc biệt, hiện nay hiện tượng thanh thiếu niên thờ ơ với chính trị, với truyền thống cách mạng và truyền thống dân tộc
Thực tế đòi hỏi mỗi người dựa trên nền tảng văn hóa truyền thống của Việt Nam, biết kế thừa và phát triển những giá trị đặc sắc của văn hóa dân tộc, đồng thời thích ứng với thực tiễn sinh động và biến đổi nhanh chóng của đất nước và thời đại Đảng và Nhà nước ta đã nhận ra những biểu hiện này và trên thực tế đã đề ra nhiều biện pháp phù hợp nhằm điều chỉnh và hạn chế những tác hại, yếu kém, để vừa đẩy mạnh tăng trưởng kinh tế vừa xây dựng các chuẩn mực đạo đức mới phù hợp với thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển mạnh mẽ kinh tế – xã hội của đất nước.
Chúng ta nhận diện mặt trái của cơ chế thị trường để từ đó đấu tranh với nó bằng lòng yêu nước và chủ nghĩa xã hội, nhằm xây dựng và phát triển nền kinh tế nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa; đồng thời đề ra các giải pháp hữu hiệu cho phát triển kinh tế - xã hội bảo đảm đúng định hướng xã hội chủ nghĩa và tăng cường giáo dục chủ nghĩa yêu nước, tư tưởng, đạo đức và lối sống để nâng cao nhận thức và phát triển nguồn lực xã hội theo định hướng ấy.
Thực tế vừa qua đã chứng mình rằng, trong tình hình phức tạp của thế giới và trong nước, chúng ta vẫn giữ vững được ổn định chính trị, định hướng phát triển đúng bởi vì chúng ta luôn nêu cao lòng yêu nước, ý chí tự lực, tự cường, tình đoàn kết, tinh thần tương thân, tương ái, hướng thiện
Trong những năm qua, nền kinh tế thị trường đã cổ vũ sự phát triển trí tuệ và tài năng của nhân dân, góp phần vào phồn vinh đất nước, hạnh phúc của mỗi gia đình và sự phát triển toàn diện của từng con người Bên cạnh các yếu tố tích cực, nền kinh tế thị trường cũng mang lại thách thức, nghiêm trọng nhất là sự xói mòn tinh hoa văn hóa truyền thống dẫn đến suy thoái đạo đức và sự nhạt nhòa của lý tưởng Vì vậy việc nêu cao tinh thần yêu nước để giáo dục toàn Đảng, toàn dân là một nhiệm vụ vô cùng cấp bách, tạo ra sức mạnh to lớn nhằm khai phá tiềm năng vô tận của người Việt trước các thách thức của lịch sử, qua đó nhanh chóng đưa đất nước thoát nghèo và đuổi kịp các nước trong khu vực và trên thế giới.
Mục tiêu và nhiệm vụ của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước
Công nghiệp hóa và hiện đại hóa là con đường tất yếu đưa mọi quốc gia lên nền sản xuất hiện đại Quá trình này làm tăng nhanh lực lượng sản xuất và thúc đẩy sự tiến bộ của khoa học và công nghệ cả về số lượng lẫn chất lượng, tạo ra cơ sở vật chất- kỹ thuật quan trọng quyết định sự phát triển kinh tế - xã hội của mỗi nước Nhờ vậy, phương thức sản xuất được chuyển từ lao động thủ công sang lao động được cơ khí hóa, tự động hóa và tin học hóa, giải phóng sức lao động và nâng cao năng suất lao động xã hội Sản phẩm được sản xuất ra ngày càng nhiều và đa dạng, đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu của con người và thúc đẩy sự phát triển kinh tế bền vững.
Trong thời đại ngày nay, công nghiệp hóa không chỉ là phát triển công nghiệp nặng mà còn là quá trình hiện đại hóa toàn diện nền kinh tế Nó không đơn thuần là tăng tốc độ và tỷ trọng của sản xuất công nghiệp, mà còn đòi hỏi đổi mới công nghệ, ứng dụng số hóa và nâng cao năng suất, nhằm tạo giá trị gia tăng bền vững Công nghiệp hóa hiện đại hướng tới xây dựng cơ sở hạ tầng đồng bộ, phát triển nguồn nhân lực chất lượng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ yếu tố tài nguyên sang nền kinh tế tri thức dựa trên sáng tạo và dịch vụ.
Công nghiệp hoá là quá trình chuyển đổi căn bản và toàn diện các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế-xã hội từ sử dụng lao động thủ công là chính sang sử dụng phổ biến lực lượng lao động kết hợp với công nghệ, phương tiện và phương pháp tiên tiến, hiện đại Quá trình này dựa trên sự phát triển của công nghệ và sự tiến bộ khoa học-kỹ thuật, nhằm tạo nên năng suất lao động xã hội cao.
Nó gồm hai nội dung cơ bản là: trang bị kỹ thuật - công nghệ tiên tiến cho công nghiệp và các ngành khác của nền kinh tế quốc dân; tạo lập cơ cấu kinh tế mà nền tảng là cơ cấu công nghiệp - nông nghiệp và dịch vụ hiện đại Như vậy, công nghiệp hóa tất yếu gắn liền với hiện đại hóa, để từng bước tạo ra những giá trị vật chất với trình độ công nghệ cao hoàn thành cơ bản việc xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật cuả chủ nghĩa xã hội
Mục tiêu của công nghiệp hóa, hiện đai hóa đã được Đảng ta xác định là tạo ra tiềm lực to lớn đủ khả năng xây dựng cuộc sống tự do hanh phúc của toàn dân, thực hiện dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, bảo vệ vững chắc nền độc lập của Tổ quốc Đó là quá trình phấn đấu lâu dài gian khổ, đòi hỏi mọi người phải có hoài bão lớn, quyết tâm cao, chấp nhận những khó khăn, thử thách và hy sinh cần thiết để đưa dân tộc ta thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu Đó cũng chính là lòng mong ước của bao thế hệ người đi trước mà ngày nay chúng ta phải làm bằng được
Song, mục tiêu và lòng mong ước đó không phải là điều xa vời mà được thể hiện ngay trong từng bước phát triển, quan tâm đáp ứng nhu cầu thiết thân hàng ngày của nhân dân, từng bước cải thiện đời sống vật chất và tinh thần cho người lao động Đại hội VIII của Đảng cộng sản Việt Nam là cột mốc mới trong tiến trình phát triển của cách mạng – thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước với mục tiêu:
Xây dựng nước ta thành một nước công nghiệp hiện đại với cơ sở vật chất - kỹ thuật tiên tiến, cơ cấu kinh tế hợp lý và quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất; đồng thời nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân, củng cố quốc phòng an ninh vững mạnh, hướng tới một nước giàu mạnh, xã hội công bằng và văn minh.
Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X, Đảng ta đã tiếp tục khẳng định : Đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng kinh tế kinh tế, đạt được bước chuyển biến quan trọng về nâng cao hiệu quả và tính bền vững của sự phát triển, sớm đưa nước ta ra khỏi tình trạng kém phát triển Cải thiện rõ rệt đời sống vật chất, văn hoá và tinh thần của nhân dân Tạo được nền tảng để đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá và phát triển kinh tế tri thức, đưa nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại vào năm 2020
Để đáp ứng yêu cầu của quá trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa, lực lượng lao động Việt Nam phải trang bị năng lực và phẩm chất mới Trọng tâm là lòng yêu nước nồng nàn, phẩm chất đạo đức tốt, tinh thần tự cường dân tộc và tự trọng dân tộc cao, quyết tâm đưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu để thực hiện thành công công nghiệp hóa, hiện đại hóa vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh Lòng yêu nước phải thấm sâu vào từng trái tim, khối óc và biểu hiện bằng những hành động, việc làm cụ thể chứ không chỉ là một tình cảm trừu tượng.
Như vậy, để thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chúng ta cần phải phát huy cao độ chủ nghĩa yêu nước, truyền thống cách mạng, huy động lực lượng của toàn dân, động viên tinh thần và vật lực của cả dân tộc, trong đó có những đóng góp của cộng đồng người Việt Nam đang sinh sống ở nước ngoài, đồng thời cần phải tích cực tổng kết thực tiễn, tăng cường nghiên cứu lý luận để đáp ứng những yêu cầu ngày càng cao của sự nghiệp nói trên Để thực hiện thành công sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đòi hỏi Đảng ta phải có những chủ trương, biện pháp và những giải pháp đúng đắn để phát huy sức mạnh của chủ nghĩa yêu nước trong cả nước, nhất là thế hệ trẻ – những chủ nhân tương lai của đất nước.
Nhiệm vụ xây dựng đất nước gắn liền với kiên định mục tiêu chủ nghĩa xã hội
Trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đổi mới và hội nhập để phát triển là vấn đề cấp bách đối với nước ta Đường lối đổi mới được đề ra từ Đại hội VI là sự sáng tạo to lớn của Đảng ta, mở ra con đường phát triển đất nước theo chủ nghĩa xã hội dựa trên chủ nghĩa Mác–Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh Đại hội IX của Đảng khẳng định quyết tâm xây dựng đất nước Việt Nam theo con đường ấy trên nền tảng chủ nghĩa Mác–Lênnin và tư tưởng Hồ Chí Minh.
Xây dựng đất nước theo con đường xã hội chủ nghĩa trong bối cảnh hiện nay là một sự nghiệp vô cùng khó khăn, phức tạp và lâu dài, nhưng đó cũng là con đường đi thuận lợi nhất và nhanh nhất để có một nước Việt Nam giàu mạnh, văn minh, nhân dân có cuộc sống tự do, ấm no, hạnh phúc Sự nghiệp đó đòi hỏi Đảng ta và nhân dân ta phải kiên định mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta có một quyết tâm cao và sáng tạo
Từ cơ sở tổng kết thực tiễn, đường lối đổi mới của Đảng tiếp tục được bổ sung và hoàn chỉnh qua các kỳ đại hội của Đảng Với Việt Nam, vấn đề độc lập và hội nhập là vấn đề lý luận và thực tiễn đang đặt ra Chúng ta cần giữ vững độc lập và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời phải chủ động liên kết, hội nhập Chúng ta cần phát huy nội lực tối đa và phải hạn chế phụ thuộc đến mức tối thiểu, tranh thủ tiếp thu những tư tưởng tiên tiến của thời đại Muốn vậy, chúng ta cần phải động viên tinh thần yêu nước và phát huy tinh thần ấy ở cả dân tộc Yêu nước là mẫu số chung để đoàn kết và tập hợp mọi lực lượng dân tộc Đổi mới, phát huy nội lực, động viên tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc, ý thức, trách nhiệm và bản lĩnh của mỗi người dân Việt Nam trong quá trình hội nhập vào xu thế phát triển chung của khu vực và thế giới, tăng cường quan hệ quốc tế, mở rộng hợp tác khoa học – công nghệ sẽ tạo ra sức mạnh to lớn để tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Có phát triển đất nước mới tạo ra những điều kiện tốt nhất bảo đảm cho sự vững chắc của một nền độc lập thực sự, chủ quyền hoàn toàn và sự toàn vẹn lãnh thổ
Hiện nay, khi Việt Nam đã gia nhập WTO và mở cửa hội nhập kinh tế, văn hóa, khoa học kỹ thuật và tham gia sâu vào các xu thế phát triển chung của khu vực và thế giới, chúng ta vừa có cơ hội vừa phải đối mặt với những tác động tích cực và tiêu cực Các thế lực thù địch đang ráo riết thực hiện chiến lược “diễn biến hòa bình” nhằm xóa bỏ chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam; trong nước và ngoài nước cấu kết với nhau để khai thác khủng hoảng và sơ hở của ta nhằm phá hoại bằng các thủ đoạn thâm độc Điều này cho thấy các thế lực bá quyền và chủ nghĩa đế quốc vẫn nuôi tham vọng xâm lược lâu dài để làm suy yếu và khuất phục nhân dân ta Vì vậy nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc gắn liền với giữ vững độc lập dân tộc, bảo vệ an ninh, chủ quyền và chế độ xã hội chủ nghĩa của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân là nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài, và đồng thời phải gắn với xây dựng đất nước, phát triển kinh tế theo định hướng xã hội chủ nghĩa Ở nước ta, bảo vệ Tổ quốc đi đôi với giữ vững độc lập và chủ quyền, và xây dựng đất nước gắn với kiên định mục tiêu xã hội chủ nghĩa; hai nhiệm vụ cấp thiết này cùng hướng tới mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh, đóng vai trò nền tảng cho độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội.
Phát huy tinh thần yêu nước, niềm tự hào dân tộc và ý thức, trách nhiệm về độc lập dân tộc là nền tảng để mỗi người Việt Nam cống hiến sức lực cho sự nghiệp dân giàu, nước mạnh, xây dựng xã hội công bằng, dân chủ, văn minh và bảo vệ Tổ quốc.
Để thực hiện nhiệm vụ cấp thiết ấy, chúng ta cần xác định nguồn sức mạnh dựa trên chủ nghĩa yêu nước và tinh thần dân tộc, những yếu tố then chốt giúp khai thông nội lực Những giá trị này không chỉ là cảm xúc mà còn là động lực tập thể, nâng cao sự đoàn kết và quyết tâm vượt khó trong mọi hoàn cảnh Bằng việc phát huy lòng tự hào dân tộc, trách nhiệm với tổ quốc và sự đồng thuận xã hội, chúng ta có thể khai thông nguồn lực nội tại và tăng cường hiệu quả hành động Vì vậy, chủ nghĩa yêu nước và tinh thần dân tộc đóng vai trò quan trọng hàng đầu trong phát huy nội lực hiện nay để thực hiện các nhiệm vụ cấp thiết.
ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM VỚI VIỆC PHÁT HUY CHỦ NGHĨA YÊU NƯỚC VIỆT NAM TRONG SỰ NGHIỆP CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HÓA ĐẤT NƯỚC (1996 - 2006)
Quan điểm của Hồ Chí Minh về yêu nước và thi đua yêu nước
sự nghiệp cách mạng của dân tộc
2.1.1 Quan điểm của Hồ Chí Minh về yêu nước và thi đua yêu nước
Theo từ điển Bách khoa toàn thư, Chủ nghĩa yêu nước là biểu hiện quan điểm tích cực về quê hương của một cá nhân hay tập thể, trong đó quê hương là một vùng, một thành phố nhưng thường gắn với khái niệm quốc gia
Những quan điểm được nêu ra tập trung vào sự tự hào về thành tựu và văn hóa quê hương, đồng thời thể hiện mong muốn bảo vệ những đặc điểm ấy Đồng thời, nó nhấn mạnh ý định đồng hóa mọi thành viên của quốc gia để duy trì sự thống nhất và bản sắc tập thể.
Chủ nghĩa yêu nước Việt Nam đóng vai trò nền tảng trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc, thể hiện qua truyền thống chống xâm lược, sự đoàn kết toàn dân và lấy dân làm gốc nhằm đem lại hạnh phúc cho nhân dân Những giá trị ấy được Đảng ta, dưới sự lãnh đạo của Hồ Chí Minh, kế thừa và phát triển trên nền tảng của chủ nghĩa Mác–Lênin, hình thành một giai đoạn phát triển mới của chủ nghĩa yêu nước—chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh Nhờ vậy, sức mạnh của dân tộc Việt Nam được nâng lên, đẩy toàn dân tiến từ thắng lợi này sang thắng lợi khác.
Hồ Chí Minh cho rằng, đã là người Việt Nam, đã là con Lạc cháu Hồng thì ít hay nhiều, ai cũng có lòng yêu nước Có thể có người ở lúc nào đó, trong hoàn cảnh nào đó, đã vì lợi nhỏ mà quên nghĩa lớn, song nhìn chung, không ai lại không có lòng yêu nước Đây là quan điểm mang tính chất nhân đạo và nhân văn cao cả
Theo Hồ Chí Minh, dân ta không chỉ có lòng yêu nước mà còn có lòng yêu nước nồng nàn, đây là truyền thống yêu nước quý báu của dân tộc ta Truyền thống ấy được thể hiện qua sự kiên cường, đoàn kết và tinh thần vượt khó của nhân dân ta, tiếp thêm sức mạnh để xây dựng và bảo vệ đất nước.
“Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là một truyền thống quý báu của ta Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước” [30, tr.171]
Như vậy, đối với mỗi người, lòng yêu nước chính là tinh thần yêu nước và được nuôi dưỡng bởi tri thức, chứ không chỉ dừng lại ở cảm xúc thuần túy Lòng yêu nước thật sự bền vững khi gắn với hiểu biết và ý thức trách nhiệm của mỗi người, chứ không phải chỉ là tình cảm Truyền thống này đã được lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc ta minh chứng một cách rõ ràng.
Người cho rằng: Đồng bào ta ngày nay cũng rất xứng đáng với tổ tiên ta ngày trước Từ các cụ già tóc bạc đến các cháu nhi đồng trẻ thơ, từ những kiều bào ở nước ngoài đến những đồng bào ở vùng tạm chiếm, từ nhân dân miền ngược đến miền xuôi, ai cũng một lòng nồng nàn yêu nước, ghét giặc Từ những chiến sĩ ngoài mặt trận chịu đói mấy ngày để bám sát lấy giặc đặng tiêu diệt giặc, đến những công chức ở địa phương nhịn ăn để ủng hộ bộ đội, từ những phụ nữ khuyên chồng con tòng quân mà mình thì xung phong giúp việc vận tải, cho đến các bà mẹ chiến sĩ săn sóc thương yêu bộ đội như con đẻ của mình Từ những nam nữ công nhân và nông dân thi đua tăng gia sản xuất, không quản khó nhọc để giúp một phần vào kháng chiến, cho đến những đồng bào điền chủ quyên đất ruộng cho Chính phủ…Những cử chỉ cao quý đó, tuy khác nhau nơi việc làm, nhưng đều giống nhau nơi lòng nồng nàn yêu nước [30, tr.172]
Yêu nước không chỉ là cầm súng đứng ở tiền tuyến mà còn thể hiện qua vô vàn công việc cụ thể, phong phú và diễn ra ở mọi thời điểm, mọi nơi, ở mọi lứa tuổi, nhằm giành thắng lợi trong kháng chiến Trong Thư gửi các chiến sĩ trẻ quyết tử cho Thủ đô, Người nhấn mạnh rằng tinh thần tự tôn và tự lập của dân tộc – một phần của tinh thần yêu nước – là bất diệt, và vì thế lòng yêu nước của đồng bào ta cũng bất diệt Theo Người, tinh thần yêu nước là một báu vật cần được nâng niu và trân trọng: có khi rõ ràng, dễ thấy, có khi ẩn kín và khó nhận ra Nhiệm vụ của chúng ta là làm cho những giá trị kín đáo ấy được trưng bày, để mọi người thấy, thông qua giải thích, tuyên truyền, tổ chức và lãnh đạo, để tinh thần yêu nước của mọi người được thể hiện trong cuộc kháng chiến.
Hồ Chí Minh cho rằng:
Tinh thần yêu nước cũng như các thứ của quý Có khi được trưng bày trong tủ kính, trong bình pha lê, rõ ràng dễ thấy Nhưng cũng có khi cất dấu kín đáo trong giương, trong hòm Bổn phận của chúng ta là làm cho những của quý kín đáo ấy đều được đem ra trưng bày Nghĩa là phải ra sức giải thích, tuyên truyền, tổ chức, lãnh đạo, làm cho tinh thần yêu nước của tất cả mọi người đều được thực hành vào công việc yêu nước, công việc kháng chiến [30, tr.172]
So với chủ nghĩa yêu nước trong lịch sử, quan niệm về chủ nghĩa yêu nước Hồ Chí Minh đã có bước phát triển mới về chất Lòng ái quốc là vốn quý của mỗi con người, đồng thời là giá trị bền vững và trường tồn cùng với con người và dân tộc Việt Nam.
Vậy những tinh hoa nào trong chủ nghĩa yêu nước truyền thống được
Hồ Chí Minh kế thừa, phát triển lên một bước mới trên cơ sở chủ nghiã Mác – Lênin?
Th ứ nh ấ t , chủ nghĩa yêu nước chân chính thể hiện rõ nhất khi có giặc ngoại xâm thì việc làm cấp bách trước hết là đánh đuổi quân xâm lược Bởi vì, truyền thống đánh giặc ngoại xâm là tinh hoa đầu tiên của chủ nghĩa yêu nước truyền thống mà Hồ Chí Minh kế thừa Chính vì khát vọng giải phóng dân tộc mà 21 tuổi Người đã ra đi tìm đường cứu nước, giải phóng dân tộc Khi đã tìm ra con đường cứu nước là con đường cách mạng vô sản, Người đã trở về nước đi vào phong trào cách mạng quần chúng thức tỉnh họ, tổ chức họ, đoàn kết họ đấu tranh giành quyền độc lập, tự do
Thấm thía nỗi nhục của người dân mất nước, mất tự do, Người đã phát huy tinh thần đấu tranh bất khuất của dân tộc “thà chết tự do còn hơn sống nô lệ”, “chết trong còn hơn sống đục” Đối với dân tộc bị mất nước thì cứu giống nòi ra khỏi nước sôi lửa bỏng, giải phóng dân tộc là cao hơn hết thảy, đặt lợi ích của Tổ quốc lên trên hết Kế tiếp truyền thống “Nam quốc sơn hà”, “Hịch tướng sĩ”, “Bình Ngô đại cáo”, Người kêu gọi toàn quốc đứng dậy đập tan ách xiềng xích: “Hơn hai mươi triệu con cháu Lạc Hồng quyết không chịu làm vong quốc nô mãi”, “Toàn quốc đồng bào hãy đứng dậy đem sức ta mà giải phóng cho ta”, “chúng ta thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ”, “không có gì quý hơn độc lập tự do”
Hồ Chí Minh đã nâng cách mạng giải phóng dân tộc lên tầm cao mới bằng cách huy động tối đa mọi khả năng và tiềm lực của mỗi con người, đồng thời gắn cách mạng Việt Nam với cách mạng thế giới Hưởng ứng lời kêu gọi của Người, toàn dân tộc Việt Nam đã nhất tề đứng lên, đập tan chủ nghĩa thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước và hoàn thành nhiệm vụ giải phóng dân tộc, mang lại độc lập, tự do cho đất nước.
Th ứ hai, muốn đánh đuổi quân xâm lược, xây dựng đất nước thì phải đoàn kết toàn dân Đoàn kết dân tộc vừa là phương tiện để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đồng thời cũng là tinh hoa của chủ nghĩa yêu nước truyền thống Việt Nam Nhờ đoàn kết mà chúng ta tạo nên sức mạnh chiến thắng trong các cuộc chiến tranh giành độc lập và bảo vệ tổ quốc Phát huy truyền thống đoàn kết là sức mạnh, Hồ Chí Minh cho rằng, đoàn kết là thắng lợi, đoan kết là thành công: “Đoàn kết, đoàn kết, đại đoàn kết; thành công, thành công, đại thành công” [29, tr.172]
Nội dung và đặc điểm của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước
Trong hệ thống các giá trị văn hoá truyền thống đặc sắc của dân tộc Việt Nam, chủ nghĩa yêu nước là một giá trị cơ bản, hàng đầu, làm cơ sở cho những giá trị khác Nét đặc sắc của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam là tinh thần hy sinh quên mình vì lợi ích quốc gia, dân tộc bởi vì lịch sử tồn tại của dân tộc đã để lại cho muôn đời bài học xương máu “nước mất thì nhà tan”
“Trung quân ái quốc” là tư tưởng chủ đạo trong thời kỳ phong kiến, trung với vua có nghĩa là trung với nước, dù rằng vị vua đó có bất tài, có thể làm trái với lợi ích quốc dân, nhưng bề tôi vẫn trung thành Không thấy đất nước bao gồm cả lãnh thổ, quốc gia, dân tộc mà chỉ thấy vua với dòng họ đương quyền “Yêu nước” như vậy không phải cái để chúng ta kế thừa và phát huy
Tinh thần yêu nước nồng nàn, lòng tự tôn và ý thức dân tộc cao đã làm nên những kỳ tích lịch sử của dân tộc ta: hơn 10 thế kỷ Bắc thuộc nhưng không bị đồng hóa, chúng ta đã vượt qua và khẳng định bản lĩnh trước các đế chế phong kiến phương Bắc và đế quốc Tây phương Chính tinh thần ấy sản sinh ra những anh hùng lịch sử như Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Nguyễn Trãi và Quang Trung, trở thành niềm tự hào của dân tộc và minh chứng cho sức mạnh đoàn kết của nhân dân Đây là giá trị yêu nước đích thực của truyền thống, tạo nên sức sống mãnh liệt của Việt Nam, và chúng ta cần kế thừa, phát huy và tôn vinh nó.
Chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa của nhân dân ta bắt nguồn từ sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam, từ vai trò lãnh đạo của Đảng đối với cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân và quá trình tiến lên chủ nghĩa xã hội Trong giai đoạn xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa và tiến lên công nghiệp hóa, hiện đại hóa, chủ nghĩa yêu nước truyền thống được nâng lên ngang tầm thời đại, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ đất nước Nội dung chủ yếu của nó gồm tinh thần độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; chuyển từ động lực tinh thần trong chống ngoại xâm sang động lực xây dựng đất nước; và thể hiện tinh thần sẵn sàng chiến đấu, hy sinh để bảo vệ vững chắc Tổ quốc xã hội chủ nghĩa.
Th ứ nh ấ t , tinh thần độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội Độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội với Việt Nam không chỉ là mục tiêu, là nhu cầu, là cương lĩnh hành động, là ngọn cờ hiệu triệu, mà còn là động lực, niềm tin sắt son của dân tộc Việt Nam ta Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội là sự gắn kết hai sức mạnh thành một sức bật mới; là cội nguồn thắng lợi của cách mạng Việt Nam hôm qua, hôm nay và mai sau Dưới sự lãnh đạo của Đảng, độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội đã trở thành động lực chính trị – tinh thần to lớn của quân và dân ta trong hai cuộc kháng chiến chống quân xâm lược giành độc lập dân tộc Ngày nay, nó là động lực chính trị – tinh thần của nhân dân ta trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội là nội dung chủ yếu, cốt lõi của chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa của người Việt Nam hiện nay
Tinh thần độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội phản ánh tồn tại khách quan của quá trình phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta Thắng lợi và thành tựu của công cuộc đổi mới đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa do Đảng ta lãnh đạo đã khẳng định tính khách quan của sự gắn kết đó Đồng thời là xu thế phát triển của đời sống chính trị, tinh thần của xã hội nước ta hiện nay Chủ nghĩa yêu nước ngày nay đòi hỏi phải gắn kết tinh thần yêu Tổ quốc với yêu chế độ xã hội chủ nghĩa Độc lập dân tộc trong giai đoạn công nghiệp hoá, hiện đại hoá hiện nay cũng có nội dung rộng hơn, phong phú hơn; đó là toàn bộ những yếu tố dân tộc, sức mạnh dân tộc, ý chí dân tộc là toàn bộ sức người, sức của, là tài nguyên, tài sản vốn có của quốc gia Độc lập dân tộc hiện nay không chỉ là đấu tranh để chống lại mọi áp bức bất công, chống sự nô dịch mới của chủ nghĩa đế quốc và các thế lực thù địch mà độc lập dân tộc hiện nay là phải xây dựng độc lập tự chủ trên từng lĩnh vực, để đủ sức chống nguy cơ chệnh hướng xã hội chủ nghĩa
Mỗi con người Việt Nam hôm nay đều nhận thức sâu sắc rằng, chỉ có phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa thì dân tộc mới giữ được độc lập thực sự Yêu Tổ quốc, yêu nhân dân phải luôn gắn liền với yêu chế độ xã hội chủ nghĩa, chỉ có tiến lên chủ nghĩa xã hội thì nhân dân mới ngày một no ấm, đất nước mới giàu mạnh, sánh vai được với các cường quốc năm châu Lòng kiên trung với con đường xã hội chủ nghĩa là nét chủ đạo trong đời sống tinh thần của nước ta hiện nay và là chuẩn mực đạo đức của nước Việt Nam mới
Th ứ hai , chuyển từ động lực tinh thần trong chống ngoại xâm sang động lực trong xây dựng đất nước
Hiện nay, dưới sự lãnh đạo của Đảng, toàn dân ta đang bước vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, mở cửa, hội nhập ra thế giới với mục tiêu: “Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh” Đây là một quá trình lâu dài và gian khổ, thời cơ nhiều mà thách thức cũng lắm, đòi hỏi phải phát huy mọi khả năng và trí tuệ của mỗi người Việt Nam Vì thế, hơn lúc nào hết, toàn Đảng, toàn dân ta phải phát huy tác dụng của các yếu tố văn hóa tinh thần đang có, trước hết là sức mạnh của chủ nghĩa yêu nước, ý chí tự lực, tự cường dân tộc để giành lấy thắng lợi trong sự nghiệp chấn hưng đất nước, sớm đưa Việt Nam lên hàng các quốc gia cường thịnh
Yêu nước ngày nay không chỉ là yêu lãnh thổ, biên giới, hải đảo hay cảnh sắc thiên nhiên, khoáng sản và tài nguyên mà còn là yêu chế độ xã hội chủ nghĩa, yêu Đảng, Nhà nước và yêu nhân dân lao động, đồng thời có trách nhiệm bảo vệ chúng Trước đây, phẩm chất hàng đầu của người Việt Nam là dũng cảm đánh giặc để giải phóng quê hương, giành độc lập dân tộc và thống nhất đất nước Ngày nay, yêu nước được thể hiện ở sự hăng say lao động sản xuất, biết làm giàu chính đáng cho bản thân và cho xã hội, nhằm góp sức bảo vệ độc lập, chủ quyền, an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội và cuộc sống lao động bình yên của mọi tầng lớp nhân dân.
Tại Đại hội X, Đảng ta đã bổ sung và phát triển những đặc trưng của xã hội chủ nghĩa được nêu ra tại Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ đó là:
Xã hội xã hội chủ nghĩa mà nhân dân ta xây dựng là một xã hội dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh; do nhân dân lao động làm chủ; có nền kinh tế phát triển cao, dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất; có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; con người được giải phóng khỏi áp bức, bất công, có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, phát triển toàn diện; các dân tộc trong cộng đồng Việt Nam bình đẳng, đoàn kết, tương trợ, giúp đỡ nhau cùng tiến bộ; có Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản; có quan hệ hữu nghị và hợp tác với các nước trên thế giới [23, tr.67-68]
Mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội đã trở thành động lực hành động cụ thể cho người dân hoạt động trên các lĩnh vực của đời sống, thúc đẩy sự giàu có cho bản thân, gia đình, cộng đồng và đất nước; dân giàu nước mạnh là kết quả của nguồn lực con người được huy động Với thái độ lao động mới thể hiện qua năng suất, chất lượng và hiệu quả trong lao động sản xuất, công tác và học tập, quá trình này gắn liền với ý thức và năng lực tình cảm, đồng thời thúc đẩy tìm tòi sáng tạo, phát minh và cải tiến kỹ thuật Đồng thời, mỗi người ngày càng trau dồi đạo đức và phẩm chất của con người văn minh, hiện đại, sống và làm việc có kỷ luật, có tổ chức và tự giác cao, nhờ đó mà nâng cao hiệu quả và khắc phục được tình trạng nghèo nàn lạc hậu.
Yêu nước thời kỳ cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân là cầm súng đánh giặc để rửa sạch nỗi nhục mất nước Ngày nay, yêu nước được hiểu là đóng góp để đất nước giàu mạnh và lan tỏa hình ảnh Việt Nam đẹp đẽ trên trường quốc tế, để bạn bè thế giới biết đến Việt Nam không chỉ bằng các chiến công mà còn bằng sự phát triển kinh tế và tinh thần đổi mới Những người Việt năng động, dám nghĩ dám làm đang đóng góp cho nền kinh tế và xã hội, xây dựng đất nước ngày càng đàng hoàng, to đẹp, như mong ước của Bác Hồ kính yêu.
Th ứ ba , sẵn sàng chiến đấu hy sinh bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa
Hơn 70 năm qua, dưới sự lãnh đạo của Đảng, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh, dân tộc Việt Nam đã đoàn kết một lòng đánh thắng hai đế quốc xâm lược lớn là thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, giải phóng dân tộc, thống nhất
Trong bối cảnh lịch sử đầy biến động, Tổ quốc ta tiếp tục đẩy cả nước vượt qua quá trình quá độ lên chủ nghĩa xã hội, đồng thời kiên định đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa Dân tộc ta đã vượt qua cơn lốc sụp đổ của hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu, giành được những thành tựu to lớn và có ý nghĩa trong công cuộc đổi mới; từ đó chủ nghĩa yêu nước Việt Nam được bồi đắp và phát triển lên tầm cao mới, chuyển từ chủ nghĩa yêu nước truyền thống sang chủ nghĩa yêu nước xã hội chủ nghĩa.