Đặc điểm ngôn ngữ đề dẫn (lead) trên báo trực tuyến tiếng việt (khảo sát trên báo trực tuyến vnexpress và thanh niên năm 2007)

Số lượng khảo sát là 2.231 đề dẫn chọn ngẫu nhiên bao trùm lên tất cả các thể loại ổn định trong hệ thống thể loại báo chí trực tuyến của VnExpress và TNO năm 2007.Cứ liệu khảo sát mang

D Õ E

HUỲNH THỊ THUỲ DUNG

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ ĐỀ DẪN (LEAD) TRÊN BÁO

TRỰC TUYẾN TIẾNG VIỆT

(KHẢO SÁT TRÊN BÁO TRỰC TUYẾN VNEXPRESS VÀ

THANH NIÊN NĂM 2007)

CHUYÊN NGÀNH: NGÔN NGỮ HỌC

MÃ SỐ: 60.22.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS LÊ KHẮC CƯỜNG

1

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các

số liệu, kết quả điều tra nêu trong luận văn là trung thực Những kết luận khoa học chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Huỳnh Thị Thuỳ Dung

LỜI CẢM ƠN

Tác giả Luận văn xin trân trọng bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đối với sự hướng dẫn khoa học, sự chỉ dạy tận tình và rất kỹ lưỡng của TS Lê Khắc Cường

Xin mãi mãi ghi nhớ công ơn dạy dỗ và những lời động viên quí báu của GS.TS K.M Shrivastava( IIMC) khi tác giả học tại Ấn Độ và trong lúc thực hiện đề tài

Xin luôn tri ân lời động viên và giúp đỡ quí báu của ba Huỳnh Thương, nhà báo Hoàng Tuyên trong những lúc tác giả gặp phải khó khăn khi viết luận văn

Xin thành thật cảm tạ sự giảng dạy nhiệt tình của các vị Giáo sư, Tiến sĩ

đã giúp tác giả hoàn thành các chuyên đề trong chương trình cao học

Tác giả vô cùng cảm ơn Phòng Đào tạo Sau Đại học, Khoa Văn học & Ngôn ngữ Trường Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn - Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh đã luôn tạo điều kiện tốt nhất cho tác giả học tập và nghiên cứu

Xin mãi mãi nhớ ơn sự chăm sóc, cổ vũ và khích lệ của gia đình cùng bạn bè lớp ngôn ngữ học 2005, đồng nghiệp, học viên Trường Tiếng Việt Sài Gòn, Trường Du lịch và Tiếp thị Quốc tế.Tôi cũng không bao giờ quên sự cộng tác quý báu của các nhà báo, độc giả ở Cần Thơ, TP Hồ Chí Minh và Hà Nội Đặc biệt là chú Philip Sedlak, chị Kimberly ( Trường Tiếng Việt Sài Gòn), nhà báo Đinh Thị Ngọc Thủy và bạn Nguyễn Thị Thủy Tiên(UBND Tp.Cần Thơ)

Một lần nữa xin được gửi tới toàn thể quý thầy cô, gia đình, bạn bè, sinh viên vô vàn tình yêu thương và ngàn lời cảm ơn của tác giả

MỤC LỤC

[.\

Trang DẪN LUẬN 1 Lý do chọn đề tài, mục đích nghiên cứu 9

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

3 Lịch sử nghiên cứu 11

4 Phương pháp nghiên cứu 14

5.Đóng góp của luận văn 15

6 Bố cục của Luận văn 15

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Phong cách ngôn ngữ báo chí 18

1.2.Đề dẫn 24

1.3.Báo trực tuyến 28

1.4 Đề dẫn Báo trực tuyến 30

1.5 Tiểu kết 30

Chương 2: ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ ĐỀ DẪN TRÊN BÁO TRỰC TUYẾN 2.1 Phân loại đề dẫn 32

2.1.1 Các loại đề dẫn 32

2.1.2 Dạng hình tháp ngược 36

2.1.3Dạng hình tháp 43

2.2 Chức năng đề dẫn 44

2.2.1 Tóm tắt thông tin quan trọng nhất 45

2.2.2 Nêu bật yếu tố mới, hấp dẫn độc giả 47

2.3.Mối quan hệ giữa tiêu đề và đề dẫn 52

2.4 Đặc điểm ngôn ngữ đề dẫn 57

2.4.1 Những đặc điểm về từ ngữ 58

2.4.2 Những đặc điểm về ngữ pháp 72

2.5 Độ dài đề dẫn và độ dài của câu trong đề dẫn 80

2.5.1 Độ dài đề dẫn 80

2.5.2 Độ dài của câu trong đề dẫn 82

2.6 Những thủ pháp được sử dụng trong đề dẫn 84

2.6.1 So sánh tu từ 84

2.6.2 Ẩn dụ tu từ 85

2.6.3 Nhân hoá tu từ 87

2.6.4 Uyển ngữ 88

2.6.5 Hoán dụ tu từ 91

2.6.6 Những thủ pháp khác 91

2.7 Tiểu kết 98

Chương 3: XU HƯỚNG VẬN ĐỘNG CỦA ĐỀ DẪN VÀ MỘT

SỐ ĐỀ XUẤT NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG CỦA ĐỀ DẪN

3.1 Xu hướng vận động của đề dẫn 99

3.1.1 Ngắn hơn, hấp dẫn hơn 99

3.1.2 Tóm tắt thông tin chính 106

3.1.3 Dùng từ ngữ dễ hiểu, dễ nhớ 108

3.1.4 Theo mô hình kim tự tháp ngược 109

3.2 Những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả đề dẫn 111

3.2.1 Về sử dụng ngôn từ 111

3.2.2 Công tác đào tạo tại trường báo chí 128

3.2.3 Nhà báo và toà soạn 129

3.3.Tiểu kết 130

KẾT LUẬN 133

TÀI LIỆU THAM KHẢO 137

BẢNG DỮ LIỆU

[.\

Trang Bảng 2.1 Những yếu tố (W) độc giả thích hiện diện trong đề dẫn … 41

Bảng 2.2 Đồ thị……… 42

Bảng 2.3 Chữ W độc giả muốn biết trước tiên……… 43

Bảng 2.4 Đồ thị chữ W độc giả muốn biết trước tiên……… 44

Bảng 2.5 Bảng phân loại tiêu đề theo tiêu chí cấu trúc ngữ pháp- TNO 59

Bảng 2.6.Bảng phân loại tiêu đề theo tiêu chí cấu trúc ngữ pháp- VnE 59

Bảng 2.7 Bảng mối quan hệ giữa tiêu đề và đề dẫn ……… 61

Bảng 2.8 Bảng phụ từ chỉ thời gian ……… 76

Bảng 2.9 Bảng kiểu câu độc giả thích………79

Bảng 2.10 Bảng phân loại câu theo tiêu chí cấu trúc ngữ pháp……….81

Bảng 2.11 Bảng các kiểu câu trong đề dẫn theo mục đích phát ngôn………84

Bảng 2.12 Đồ thị độ dài trung bình của đề dẫn và câu……… …86

Bảng 3.1 Bảng thời gian đọc báo trực tuyến ……… 106

Bảng 3.2 Bảng kiểu câu độc giả thích ……… 107

Bảng 3.3 Bảng độc giả thích trong phần đề dẫn có tóm tắt nội dung chính.113

UBND : Ủy ban Nhân dân

VnE : VnExpress ( Báo trực tuyến)

PHẦN DẪN LUẬN

[.\

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI, MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Chúng tôi chọn nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ đề dẫn trên báo trực tuyến vì những lý do sau:

1.1 Hệ thống tiêu đề trong một bài báo gồm:

1.2.Đây là loại hình báo mới đầy tiềm năng cần được khảo sát cả trên bình diện báo chí học lẫn ngôn ngữ học

Kết hợp cả hai lý do trên chúng tôi chọn nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ đề dẫn trên báo trực tuyến tiếng Việt

2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là ngôn ngữ đề dẫn trên báo

trực tuyến Phạm vi khảo sát là hai tờ báo trực tuyến VnExpress và Thanh Niên Online(TNO) năm 2007 Hai tờ báo này, một là báo trực tuyến thuần, tức là không có phiên bản in(VnExpress), một có cả hai phiên bản

in lẫn trực tuyến(Thanh Niên Online) để dễ đối sánh

VnExpress được chọn khảo sát vì tháng 6 năm 2007, VnExpress ở

vị trí 98 trong top 100 website toàn cầu có nhiều người đọc nhất của Alexa1 Thanh Niên Online(TNO) cũng thế, ra đời từ năm 2003, nhưng sau sự kiện 11 tháng 9 năm 2006 tại Mỹ, TNO đã chứng tỏ mình là một thế lực mới trong truyền thông trực tuyến

Hơn nữa, báo trực tuyến VnExpress và Thanh Niên Online được trình bày nội dung theo chiều dọc (trước 2007, TNO vẫn còn giữ giao diện dọc) Giao diện này dễ nhận thấy phần đề dẫn vì chúng xuất hiện ngay trên trang chủ homepage2

Số lượng khảo sát là 2.231 đề dẫn chọn ngẫu nhiên bao trùm lên tất

cả các thể loại ổn định trong hệ thống thể loại báo chí trực tuyến của VnExpress và TNO năm 2007.Cứ liệu khảo sát mang tính đại diện cao, có thể giúp phân tích và đánh giá đặc điểm ngôn ngữ của báo trực tuyến tiếng Việt hiện đại

1 Các website tin tức xuất hiện không nhiều trong Top 100 website toàn cầu, với sự góp mặt của

BBC (đứng thứ 35), CNN (70) VnExpress là website Việt Nam đầu tiên lọt vào danh sách này, ở

vị trí 98 ( theo đánh giá của Alexa.)( Theo

3 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU

Đề dẫn là bộ phận quan trọng của tác phẩm báo chí do vậy đã được một số tác giả khảo sát

Nguyễn Đức Dân(2007) trong cuốn: Ngôn ngữ báo chí – những vấn

đề cơ bản cho rằng đề dẫn chỉ mới xuất hiện “Trong vài mươi năm nay, đề dẫn đang thành một “mốt”[29, tr.123]”

Vũ Quang Hào(2007) gọi đề dẫn là tít dẫn Ông cho rằng tít dẫn bắt đầu từ chapeau của tiếng Pháp và làng báo Việt Nam quen cách gọi phiên

âm sa-pô với tư cách là một thuật ngữ- từ nghề nghiệp[65,tr.139]

Theo quan niệm của Gergely(1992), tác giả phân ra bốn loại đề dẫn như sau: đề dẫn tít, đề dẫn thông tin, đề dẫn đánh giá, bình luận và đề dẫn kích thích.3

Fabienne Gérault thì chia đề dẫn thành hai loại:

• Đề dẫn có tính thông tin hay khơi gợi

• Đề dẫn chứa đựng ít nhiều cả hai yếu tố, giống như tít [150]

Trong cuốn “ News Reporting and Editing”(bản in đầu tiên năm 1987), K.M Shrivastava(1987) cũng nhận định:“ Theo giá trị của tin bài

thì phần đề dẫn là phần quan trọng nhất”(According to news value, the

most important element should come in the intro) K.M Shrivastava chia

đề dẫn thành nhiều loại đề dẫn nhưng chủ yếu vẫn là hai loại chính: đề

dẫn đơn giản (simple lead )và đề dẫn phức tạp (complex lead)[190, tr.15]

3 Dẫn theo Nguyễn Đức Dân trong cuốn “ Ngôn ngữ báo chí- Những vấn đề cơ bản”,

Nguyễn Đức Dân[ 29, tr.125]

Trong cuốn sách “ Hướng dẫn cách viết báo”, các tác giả Jean- Luc

Martin- Lagardette có lưu ý bộ phận đề dẫn và chia thành các loại đề dẫn

như sau: “Lời đề dẫn mang thông tin, lời đề dẫn có vai trò giới thiệu, lời

đề dẫn gây chú ý, đề dẫn có tính chất nhắc lại” [75,tr.138]

Michel Voirol(2003) cũng nhắc đến phần đề dẫn trong sách “Hướng

dẫn cách biên tập” Tác giả gọi đề dẫn là “phần tóm tắt nội dung chủ yếu trong bài báo”[158, tr.28]

Philippe Gaillard (2003) cho rằng đề dẫn là lời mào đầu (Chapeau-

tiếng Pháp); là “một phần nhỏ tiếp ngay sau đầu đề, có cùng độ dài dòng

như nhau” [48, tr.154]

Nhóm Missouri(2007) trong cuốn sách Nhà báo hiện đại( tên bản

dịch tiếng Việt từ News Reporting and Writing) nhận định rằng: Để viết dẫn nhập- lời vào đề đơn giản, rõ ràng trong phần đầu của tin bài- việc đầu tiên phải xác định được cái gì cần nói ở đây(…) Một cách đo lường những tiêu chuẩn này là hãy hỏi “vấn đề gì?” “ ai quan tâm?”[145,

tr.159]

Trong cuốn Tường thuật và viết tin- Sổ tay những điều cơ bản, Peter

Eng và Jeff Hodson(2007) cũng cho rằng có hai loại mở đề và tuỳ theo viết tin thời sự hay phóng sự để chọn loại mở đề phù hợp [47, tr.97]

Trong cuốn: “Thủ thuật làm tin”, các tác giả đều cho rằng viết đề

dẫn rất khó và đề dẫn có vai trò quyết định chất lượng của tin [55,tr.62]

Theo giáo trình “AFP Style Book” và trên các website4 cho rằng đề dẫn (lead) là phần quan trọng nhất của bất kỳ tin bài nào, dù đó là tin vắn, tin tổng hợp, bài phân tích hay bài phóng sự

4 www.nghebao.com ; www.vietnamjournalism.com

Trong các giáo trình về nghiệp vụ báo chí như: Nghề báo [90],

Guide to New Writing[180], Reporting and Writing News – A Basic Handbook [183], How to Write a News Lead [199], Basic News Writing

[202], News Style [207],…Các tác giả cũng đề cập đến kỹ thuật viết đề

dẫn như một thao tác kỹ thuật nghiệp vụ quan trọng của nghề báo

Báo điện tử sinh viên An Giang khi bàn về đề dẫn cũng khẳng định:

Lead - Yếu tố không thể thiếu của tin 5 Nhà báo Hoàng Tuyên6 cũng cho

lead là cái gì nhạy cảm nhất, quan trọng nhất được đưa lên trên

Một số khóa luận của sinh viên hai khoa báo chí thuộc Học viện Báo chí và Tuyên truyền và trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn- Đại học Quốc gia Hà Nội cũng nghiên cứu về đề dẫn trên một số tờ báo cụ thể7

Qua các tư liệu trên có thể nhận thấy là lâu nay, nhiều vấn đề của đề dẫn như vai trò của nó trong tác phẩm báo chí, các loại đề dẫn, cách viết

đề dẫn đã được nhiều tác giả trong, ngoài nước đề cập trong một số công trình về báo chí Tuy nhiên, ở từng tác giả, trong từng công trình dung lượng dành cho đề dẫn là chưa nhiều, còn phiến diện và đặc biệt là chưa

có nhiều tác giả chú ý đến bình diện ngôn ngữ học của đề dẫn Đề dẫn trên báo trực tuyến cũng chưa được quan tâm, mặc dù đề dẫn trên loại hình báo chí mới này có một số khác biệt so với đề dẫn trên báo in, do những quy định về loại hình báo điện tử, lẫn những quy định về kỹ thuật

6 Trưởng văn phòng đại diện báo Tiếp Thị tại Cần Thơ, trình bày đề tài: “ Breaking News” trong khoá đào tạo các nhà báo của Quỹ Tưởng niệm Báo chí Đông Dương (Indochina Media Memorial Foundation -UK), www.immf.th.org [203]

7 Cũng phải kể đến : Ngô Thị Cẩm Tú, Diện mạo tít dẫn trên báo in, Báo cáo khoa học sinh viên,

Khoa báo chí, ĐHKHXH&NV 4/2000

Luận văn này có thể xem là chuyên luận đầu tiên nghiên cứu một cách toàn diện bộ phận đề dẫn trên bình diện ngôn ngữ học và đưa ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa đề dẫn trên các loại hình báo truyền thống, nhất là báo in, với đề dẫn trên báo trực tuyến, loại hình báo chí mới ra đời vào thập niên cuối cùng của thế kỷ XX

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Trong luận văn này, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp phân tích nhằm làm rõ vị trí cũng như vai trò

của đề dẫn trong một tác phẩm báo chí

- Phương pháp so sánh, đối chiếu nhằm so sánh đề dẫn trên các

loại hình báo chí và đề dẫn trên các tờ báo cụ thể, chủ yếu trên bình diện

ngôn ngữ Phần mềm Readability cũng được sử dụng để kiểm tra độ dài

và độ khó văn bản của các đề dẫn Bên cạnh đó, chúng tôi sử dụng thêm Golden Corpus- Tập văn bản vàng (ngữ liệu vàng)8 để kiểm chứng kết quả

khảo sát của phần mềm Readability

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi và phỏng vấn sâu để

tìm hiểu đánh giá của người làm báo và của độc giả về ngôn ngữ đề dẫn

(được xử lý bằng phần mềm SPSS)

8 Theo Đinh Điền(2006), Giáo trình xử lý ngôn ngữ tự nhiên, NXB Đại học Quốc gia

Tp.HCM[35]; cũng xin tham khảo thêm Sylvia Chalker, Edmund Weiner(2000), Từ điển văn phạm tiếng Anh, NXB TP.HCM [11, tr.151]

5 ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN VĂN

Về lý thuyết

Luận văn khái quát hóa những tri thức liên quan đến đề dẫn và ngôn ngữ đề dẫn, đặc biệt là đề dẫn trên báo trực tuyến Những tri thức này có thể bổ sung lý thuyết báo chí, truyền thông

Về thực tiễn

Đồng tình với quan điểm “Ngôn ngữ vẫn là phương tiện thể hiện và trình bày quan trọng nhất của báo chí”[97,tr.11] và “Báo chí phải là tấm gương về ngôn ngữ’’[165], trong luận văn này, người viết cố gắng cung cấp một cái nhìn mới, đa dạng, phong phú và một vài gợi ý để có một đề dẫn tốt, xét trên bình diện ngôn ngữ học Những đề xuất, kiến giải này có thể góp phần vào việc nâng cao năng lực của đội ngũ báo giới

6 BỐ CỤC CỦA LUẬN VĂN

Luận văn được chia thành ba phần: mở đầu, ba chương nội dung và kết luận

Trong phần mở đầu, chúng tôi nêu lên: Lý do chọn đề tài, đối tượng

và phạm vi nghiên cứu, lịch sử nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, đóng góp của luận văn về mặt lý thuyết và thực tiễn và bố cục của luận văn

Phần nội dung có ba chương:

Chương 1: Một số vấn đề chung

Chương này đề cập đến vấn đề chung về phong cách ngôn ngữ báo chí, khái niệm đề dẫn (lead), báo trực tuyến, đề dẫn trên báo trực tuyến, đây là cơ sở lý thuyết của luận văn

Chương 2: Đặc điểm ngôn ngữ đề dẫn trên báo trực tuyến

Qua khảo sát 2.231 đề dẫn của hai báo VnExpresss và TNO, tác giả đưa ra hai dạng đề dẫn chính: dạng đề dẫn hình tháp ngược và dạng hình tháp Hai chức năng của đề dẫn được nhận định là tóm tắt thông tin quan trọng nhất và nêu bật yếu tố mới, hấp dẫn Những đặc điểm ngôn ngữ đề dẫn như đặc điểm về từ ngữ, đặc điểm về ngữ pháp, độ dài câu và độ dài

đề dẫn cũng như những thủ pháp nhằm tăng cường chức năng hấp dẫn của

đề dẫn như sử dụng lối nói so sánh tu từ, ẩn dụ tu từ, nhân hoá tu từ, hoán

dụ, uyển ngữ,dấu ngoặc kép, trích dẫn, dùng từ hội thoại, dùng các con số, dùng thành ngữ và kỹ thuật trình bày Trong chương này, chúng tôi dùng

phần mềm Readability để so sánh độ dài của câu và của đề dẫn trên hai

báoVnExpress[176] và Thanh Nien Online[167]với báo điện tử BBC.Vietnamese.com[178](khảo sát 1020 đề dẫn báo BBC online bản tiếng Việt) Người viết cũng khảo sát thêm 500 đề dẫn báo NewYork Times và 500 đề dẫn trên báo Washington Post để chứng minh yếu tố What, Who thường được các nhà báo nước ngoài đưa ra trước tiên trong

đề dẫn Thêm vào đó, theo Phương pháp phi thực nghiệm gồm có

phương pháp điều tra bằng bảng câu hỏi và phương pháp phỏng vấn sâu (để tìm hiểu đánh giá của người làm báo và của độc giả về ngôn ngữ

đề dẫn), chúng tôi dùng phần mềm SPSS để thu thập dữ liệu, xử lý dữ

liệu, phân tích dữ liệu và báo cáo kết quả 545phiếu bảng hỏi độc giả được gửi trực tiếp và gửi qua email cho sinh viên (chủ yếu là sinh viên trường

Du lịch và Tiếp thị Quốc tế, Đại học Cần Thơ, Đại học Khoa học Xã hội

và Nhân văn), cán bộ, công nhân viên chức đang làm việc tại Ủy ban Nhân dân Thành phố Cần Thơ, Hội đồng Nhân dân Thành phố Cần Thơ,

Ủy ban Nhân dân tỉnh Hậu Giang, Hội đồng Nhân dân tỉnh Hậu Giang,các

sở ban ngành ở thành phố Cần Thơ, độc giả đang sinh sống tại thành phố

Cần Thơ và thành phố Hồ Chí Minh, học viên người nước ngoài học tiếng Việt (nghe hiểu, nói tiếng Việt lưu loát) tại Trường Tiếng Việt Sài Gòn (VLS) Bên cạnh đó, phương pháp phỏng vấn 50 độc giả và 50 nhà báo tại

ba thành phố lớn ở Việt Nam như Hà Nội, Hồ Chí Minh, Cần Thơ bằng phương tiện ghi âm trực tiếp (các độc giả và nhà báo ở thành phố Cần Thơ

và thành phố Hồ Chí Minh) và ghi âm qua điện thoại (các độc giả và nhà

báo ở Hà Nội) được tiến hành trong thời gian từ năm 2007- 2008

Chương 3: Xu hướng vận động của đề dẫn và một số đề xuất nhằm nâng cao chất lượng đề dẫn

Trong chương 3, tác giả đưa ra xu hướng vận động của đề dẫn và những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng của đề dẫn trên báo trực tuyến như: chọn lựa ngôn từ chuẩn xác, tôn trọng chính tả, chuẩn hoá dấu thanh, viết hoa đúng quy tắc, hạn chế dùng từ vay mượn từ tiếng nước ngoài, hạn chế dùng từ kỹ thuật, hạn chế viết tắt, tránh lặp từ và dũng cảm đính chính.Bên cạnh đó, người viết luận văn cũng có những đề xuất giúp cho nhà báo, cho tòa soạn và cho công tác đào tạo ở trường báo chí

PHẦN NỘI DUNG

[.\

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Phong cách ngôn ngữ báo chí

Hiện nay, ngôn ngữ báo chí đang được xem là một phong cách chức năng trong ngôn ngữ

Đinh Trọng Lạc quan niệm: “Phong cách là những khuôn mẫu

trong hoạt động lời nói, được hình thành từ những thói quen sử dụng ngôn ngữ có tính chất truyền thống và chuẩn mực việc xây dựng các lớp văn bản tiêu biểu”[78,tr.19]

Tác giả Hoàng Anh cho rằng:

Chức năng cơ bản của báo chí là thông tin Báo chí phản ánh hiện thực thông qua việc đề cập các sự kiện thì không thể có tin tức.Do vậy, theo chúng tôi, nét đặc trưng bao trùm của ngôn ngữ báo chí là tính sự kiện Chính tính sự kiện đã tạo nên cho ngôn ngữ báo chí một loạt các tính chất như: tính chính xác, tính cụ thể, tính đại chúng, tính ngắn gọn, tính định lượng, tính bình giá, tính biểu cảm và tính khuôn mẫu.[2,tr.16]

Nguyễn Đức Dân (2007) khẳng định:

Ngôn ngữ báo chí là ngôn ngữ sự kiện, thứ ngôn ngữ khách quan về những hoạt động, những gì đang xảy ra đúng như hiện thực khách quan không thêm thắt những nhận xét bình luận chủ quan của nhà báo(…)Ngôn

ngữ sự kiện loại bỏ những tìm tòi chi li, loại bỏ mọi yếu tố xa lạ với cách tường thuật trực tiếp những sự việc vừa xảy ra [29,tr.30]

Như vậy, theo tác giả, phong cách ngôn ngữ báo chí là phong cách thiên về cách viết trực tiếp Nó cũng không phải là thứ ngôn ngữ miêu tả những trạng thái, cảm xúc riêng của tác giả

Claudia Mast chỉ rõ những đặc trưng của ngôn ngữ báo chí:

Ngôn ngữ các phương tiện truyền thông có khác nhau và đều phải chạy theo thị hiếu chính đáng của độc giả, khán giả và thính giả Nhưng có

ba quy tắc cơ bản phải chú ý trên cả ba phương tiện:

• Hãy nói ngắn gọn! Đừng tán gẫu, chớ cường điệu

• Hãy trình bày rõ ràng, chính xác câu chuyện, xác định rõ mục tiêu, không vòng vo miên man Hãy viết rành mạch, sinh động, cụ thể

• Lấy sự đánh giá của bạn đọc làm chuẩn mực cho tác phẩm

Một vấn đề đặt ra là các phong cách ngôn ngữ đã hình thành trong xã hội phần lớn cũng đều mang tính trung thực, chính xác, dễ hiểu và hấp dẫn Phong cách ngôn ngữ báo chí cũng thế Đi sâu vào phân tích chức năng từng phong cách ngôn ngữ thì mỗi phong cách thể hiện tính trung thực, chính xác, hấp dẫn theo kiểu cách riêng.Tính trung thực, chính xác trong ngôn ngữ văn học là xây dựng hình tượng nghệ thuật đúng với bản chất cuộc sống xã hội

Các nhà văn thường nói: “bịa y như thật” là sáng tạo ra những hình tượng

nghệ thuật giống như những chuyện thật đã xảy ra trên đời Còn ngôn ngữ báo chí, nói về tính chính xác là không thể sử dụng từ ngữ, cú pháp gì để làm sai lệch sự thật, không thổi phồng, bóp méo sự thật mà nói đúng bản chất của sự

kiện Vẫn trong sách Ngôn ngữ báo chí- Những vấn đề cơ bản, Nguyễn Đức

Dân cũng đã viết về tính trung thực, tính chính xác của ngôn ngữ báo chí Tác

giả cho rằng: “ Một bài báo trước hết, do sự việc nói lên, chớ không phải ở

lời bình phán chủ quan của người viết Cho nên, trước hết nhà báo cần cung cấp thông tin chính xác ; sau đó mới là nghệ thuật viết” Tác giả cũng nói rõ:

“ Có điều, không phải mọi sự thật đều có thể nói ra một cách trần trụi Vấn đề

là lựa chọn sự thật nào để đưa ra thì có lợi hơn”[29,tr.24]

Về tính hấp dẫn thì trong ngôn ngữ báo chí và ngôn ngữ văn học đều đòi hỏi phải có Trong việc xây dựng tác phẩm văn học cũng như tác phẩm báo chí, nghệ thuật sử dụng ngôn từ là thành tố số một nhằm làm hấp dẫn độc giả Cho nên cả trong báo chí và trong văn học, người viết đều phải sử dụng các biện pháp tu từ như ẩn dụ, hoán dụ, so sánh, … trong đó, biện pháp ẩn dụ

là một phương tiện đánh giá, diễn cảm các sự kiện trong tác phẩm rất quan trọng

Nếu trong văn học, với chức năng cơ bản là thẩm mỹ thì phạm trù diễn cảm, đánh giá sự kiện thường được biểu lộ dưới các ngôn từ ẩn dụ, nhằm thể hiện những hình tượng nghệ thuật tràn đầy cảm xúc:

… “Ôi, những cánh đồng quê chảy máu

Dây thép gai đâm nát trời chiều”

(Trích trong bài thơ “Đất nước” in trong tập thơ “Người chiến sĩ” của

Nguyễn Đình Thi, 1948 – 1955 [172]

Trong ngôn ngữ báo chí với chức năng chủ yếu là thông tin, nhà báo phải phản ánh hiện thực thông qua việc đề cập sự kiện xảy ra rất nóng được công chúng quan tâm Đề dẫn trên báo TNO ngày 30/9/2007 thu hút hàng triệu người truy cập vào trang web Qua thủ pháp “điệp từ ngữ”, người viết đã làm cho bao trái tim bạn đọc đau đớn theo nỗi đau mà gia đình của nạn nhân

vụ sập cầu Cần Thơ phải gánh chịu:

Nguyên tắc cơ bản của ngôn ngữ báo chí đồng thời cũng là cơ sở và đặc điểm cấu trúc của nó là sự công khai, sự diễn đạt trực tiếp của các tác giả

về các sự kiện Tác giả bộc lộ rõ ràng và thẳng thắn sự đánh giá và niềm cảm xúc của mình đối với các sự kiện thời sự nóng bỏng Dẫu rằng, sự đánh giá,

niềm cảm xúc của tác giả báo chí, bao giờ cũng đại diện cho tờ báo, cho một nhóm xã hội, một giai cấp, hay một tổ chức Đảng hay một tổ chức xã hội…

Thế nhưng, trước hết những sự đánh giá, những xúc cảm ấy thể hiện rõ ràng là của tác giả Ngôn ngữ báo chí thường in đậm vai trò và chất xúc cảm

cá nhân tác giả

Trong khi đó, ngôn ngữ văn học lại thiên về tính ước lệ Cái thế giới do nhà văn sáng tạo nên trong văn học là thế giới tưởng tượng, thế giới được cải biên và đầy chất ước lệ Về nguyên tắc, tác giả văn học không đưa ra những lời đánh giá trực tiếp của mình đối với các nhân vật cũng như đối với các hành vi và lời nói của nhân vật Tác giả để cho nhân vật tự bộc lộ tính cách

Sự can thiệp trực tiếp của tác giả, trong một số trường hợp cá biệt có thể có, nhưng chỉ là một thủ pháp cố ý nhất thời của tác giả để làm nổi lên một vấn

đề nào đó trong câu chuyên sáng tạo nghệ thuật Tuy nhiên, kiểu cách diễn đạt này không điển hình cho phong cách văn học nghệ thuật, là nơi mà các nhân vật, hình tượng nghệ thuật phải có cuộc sống độc lập, không dính líu trực tiếp với “vai trò cái tôi” của tác giả văn học

Phong cách ngôn ngữ báo chí được đặc trưng bởi chức năng thông tin

xã hội với một số đặc trưng cơ bản sau đây9:

1 Tính thời sự cập nhật Khác với các phong cách khác, những thông

tin xã hội, chính trị nhằm mục đích truyền tin kịp thời những sự kiện xảy ra hằng ngày, hằng tuần để mọi người được biết Vì vậy, ngôn ngữ báo chí là nói thẳng, nói thật và nói ngay ra những sự kiện nóng bỏng, sinh động, nhiều mặt nhiều vẻ trong cuộc sống xã hội

9 Nguyễn Thái Hòa, Từ điển tu từ- phong cách thi pháp học, NXB Giáo dục, 2005[ 65,tr.185]

2 Tính chiến đấu, thuyết phục, giáo dục Báo chí là cơ quan ngôn luận

của một đảng phái, tổ chức đoàn thể chính trị, xã hội Việc đưa tin hay phân tích, nhận định tình hình thời sự cũng mang mục đích chính trị, nhằm tuyên truyền thuyết phục bạn đọc theo quan điểm chính trị của mình Ngôn ngữ báo chí không giới hạn các thủ pháp diễn đạt, các biện pháp tu từ nhằm đạt hiệu quả cao nhất của báo chí

3 Tính ngắn gọn của thể loại Do dung lượng của tờ báo (báo hằng

ngày, hằng tuần, hằng tháng) rất có hạn nên bài báo được tính bằng dòng chữ, cột báo và số chữ dù là bản tin, bài bình luận hay phóng sự Ngôn ngữ báo chí thường viết ngắn gọn, súc tích

Trên đây là một số khác biệt quan trọng của phong cách ngôn ngữ báo chí so với phong cách một số ngôn ngữ khác trong xã hội Các phong cách ngôn ngữ đều là sử dụng ngôn từ nhuần nhuyễn chính xác để độc giả cảm nhận tốt tác phẩm và thu hút độc giả Song kiểu cách sử dụng ngôn từ của mỗi phong cách ngôn ngữ lại khác nhau nhằm thể hiện ý nghĩa và mục đích khác nhau của từng phong cách ngôn ngữ Việc nêu ra một số nét khác biệt như trên nhằm giúp cho người viết báo kiên định nhận thức phong cách ngôn ngữ báo chí mà mình đang thể hiện không để lẫn lộn với kiểu sử dụng từ ngữ cú pháp trong phong cách ngôn ngữ nào khác, nhằm chủ động chọn lọc sử dụng ngôn từ rõ ràng, chính xác, có hiệu quả, bảo đảm ngày càng cao chức năng thông tin, sự kiện thời sự trung thực và hấp dẫn của báo chí

1.2 Đề dẫn (lead)

Theo “Từ điển báo chí Anh Việt” đề dẫn là “phần mở đầu/ phần dẫn đề

của một bài báo.”[22, tr.213] Trong từ điển tiếng Việt Phổ thông có định

nghĩa đề dẫn như sau: “Nêu ra trước có tính chất để hướng dẫn hoặc giải

thích cho phần tiếp theo”[160,tr.276]

Richard Weiner(1990) viết: “Lead is the first, the most

important.(Journalism)The beginning of a story”(Lead là phần đầu tiên, phần

quan trọng nhất (Báo chí) Phần dẫn đề của một bài báo[195, tr.258])

Thuật ngữ “Sa-pô” (xuất phát từ “Chapeau” của tiếng Pháp) rất quen thuộc trong giới báo chí Việt Nam từ những năm đầu thế kỷ XX Tác giả Vũ

Quang Hào trong cuốn: Ngôn ngữ báo chí không gọi lead là đề dẫn mà là tít

dẫn Theo ông, tít dẫn là:

“Bức thông điệp rút gọn từ bài báo”, “ Lời mào đầu nằm ngay sau tít chính”, “Một điểm nhấn cần thiết, nêu vắn tắt đầu đề bài báo đặt ra để lôi cuốn người đọc’’, “Cánh cửa mở ra để người đọc liếc mắt vào và mời gọi họ vào”, “ Những thông tin chắt lọc nhất rút ra từ bài báo, ý tưởng chủ đạo của người viết muốn gửi gắm”…Tác giả còn nhấn mạnh vào tầm quan trọng của tít dẫn trên báo trực tuyến: “Tít dẫn dường như không thể không có”[65,tr.139]

Nguyễn Đức Dân (2007) nhận định:

Cấu trúc thông tin của một bài báo, như đã biết, được xây dựng theo hình tháp ngược… Về hình thức : Đó là một văn bản ngắn, chỉ 2,3 câu và không chiếm quá 1/10 số lượng chữ toàn bài Chữ được in đậm hoặc in nghiêng, cũng có khi in bằng chữ hoa Để làm nổi bật đề dẫn, có thể đặt nó trong một nền màu nhạt dễ đọc Không nên viết dài(…) Về nội dung: đề dẫn

giới thiệu những vấn đề cơ bản, cốt lõi mà bài báo đề cập, qua đó rút ra những bài học, những cảnh báo, những điều đáng suy ngẫm.(…)Đề dẫn giới thiệu nội dung, những ý chính của bài báo mà tiêu đề không làm được chứ không phải là tóm tắt nội dung Vì đã tóm tắt đầy đủ rồi thì độc giả không cần đọc tiếp nữa Như vậy, qua một vài câu, một vài con số hoặc một vài sự kiện có thể tạo ra một đề dẫn có sức khái quát cao, gây ấn tượng và xúc động nơi độc giả [29,tr.123- 125]

Trong vài chục năm nay, các nhà nghiên cứu báo chí trên thế giới cũng

đã đề cập vấn đề viết đề dẫn trên báo chí khá nhiều

Các tác giả trong nhóm Missouri (2007) đều cho rằng lead là đoạn dẫn nhập, “sa-pô”[145, tr.456]

Zane Ewton (2007) viết:

Đề dẫn hay còn gọi là câu đầu tiên của bài báo, đây là phần quan trọng nhất của bài báo Dựa vào nội dung của câu đầu tiên của đề dẫn, độc giả sẽ tiếp tục đọc bài báo hay chuyển qua đọc bài khác (The lead, or the first sentence of the story, is arguably the most important part of the article Based

on the content of that first sentence, a reader will either look deeper into the story, or move on to the next one) [182]

Fabienne Gérault (2006)cho rằng:

Lead là phần quan trọng nhất của bất kỳ tin bài nào, dù đó là tin vắn, tin tổng hợp, bài phân tích hay bài phóng sự Lead- tức đoạn văn đầu tiên (còn gọi

là intro) – có thể làm cho câu chuyện trở nên hấp dẫn nhưng cũng có thể khiến

nó thất bại(…) Đây không phải là một đoạn mở đầu dài dòng giới thiệu sự việc, nhân vật, hay vấn đề, mà là ngược lại “Catch phrase”: nó phải tóm được độc giả! Đây là một trong những đoạn khó viết nhất trong một bài báo [206]

Để nhấn mạnh độ dài cần thiết của một đề dẫn, Fabienne Gérault đề

nghị: “ Đề dẫn thường là câu đầu tiên hay trong vài trường hợp đề dẫn nằm ở

hai câu đầu tiên trong bài báo và độ dài lý tưởng là từ 20-25 từ” (The lead is usually the first sentence, or in some cases the first two sentences, and is ideally 20-25 words in length [206])

Michel Voirol (2003) đã nhận định: “ Phần này (tức đề dẫn, chú thích của người viết) thông thường được đóng khung hay trình bày trong một nền

riêng biệt luôn luôn đặt ở đoạn đầu tiên của bài báo Yêu cầu là tóm tắt cho độc giả những thông tin chủ yếu và kích thích độc giả Đề dẫn không được viết dài quá 3 dòng(…) Phần tóm tắt bài báo có độ dài với tỉ lệ khoảng 1/10 của bài báo’’ [158, tr.28]

Trong quyển sách News Reporting and Editing của K.M

Shrivastava(1995)10 đã định nghĩa đề dẫn (lead) như sau: Lead được phát âm

là leed Đoạn đầu tiên của bài báo; tóm tắt thông tin tổng quát của một bài báo.(Lead Pronounced leed First paragraph of a news story; containing a

general summary of a long news story [193,tr.247])

Qua thống kê trên các báo trực tuyến11, chúng tôi nhận thấy tỉ lệ số từ của đề dẫn bằng khoảng 1/10 số từ của bài báo là chưa hợp lý Chính Nguyễn

Đức Dân đưa ra một mẫu đề dẫn hợp lý khoảng 42 từ của bài báo: Đồ chơi

biết suy nghĩ TGM, 01/04/ 1996, có độ dài 800 từ Nếu vận dụng tỉ lệ 1/10 thì

đề dẫn này phải dài ra 80 từ Vì thế, tỉ lệ 1/10 nói trên phải xem xét lại Bởi

vì đề dẫn xuất hiện trên báo chí xuất phát từ yêu cầu tóm tắt ý chính của bài báo, giúp độc giả nhận biết nhanh nội dung chính của bài báo, kích thích độc

10 Cũng được dùng làm giáo trình giảng dạy trong một khoá tu nghiệp các nhà báo từ các nước không liên kết tại IIMC, New Delhi, Ấn Độ, 1995-1996(Tác giả đã được tham gia vào khoá học này)

11 Có sử dụng phần mềm Readability và Golden corpus

giả đọc tiếp bài báo Cho nên đề dẫn phải ngắn gọn, rõ ràng và hấp dẫn

“Những công trình nghiên cứu đã chỉ ra rằng trung bình người ta nhớ được

12 từ trong mỗi câu.Trong văn phong báo chí, người ta sử dụng tới mức tối

đa những câu ngắn, sắc bén”12 Nguyên tắc: “Ngắn gọn thì hay”(Short is beautiful) hay “Càng ngắn gọn, càng súc tích, càng hay” (Shorter is even

better)là rất quen thuộc với người viết báo13

Tóm lại, đề dẫn:

Về hình thức

• Là đoạn dẫn nhập của một bài báo; đoạn văn ngắn gọn, từ 1 đến

3 câu, với khoảng 20 đến 50 từ tuỳ theo độ dài bài báo

• Được in đậm, hoặc sử dụng kiểu chữ khác với kiểu chữ ở phần nội dung

Dưới đây là một thí dụ về lời đề dẫn của bài báo Người khuyết tật là

thủ lĩnh vệ sĩ trên Báo Thanh Niên Online (TNO) 22/12/2007 “ Anh bước

khập khiễng trước hàng vệ sĩ oai dũng Dáng người anh nhỏ thó Anh không có bàn tay, bàn chân, nhưng mắt anh sáng, trán cao và khuôn mặt góc cạnh Anh là Nguyễn Văn Nam, tổng giám đốc công ty vệ sĩ chuyên nghiệp Văn Nhân”

12 Theo các tác giả Jean- Luc Martin- Lagardette, Hướng dẫn cách viết báo[ 75,tr.46]

13 Dẫn theo Nguyễn Đức Dân,tlđd,trang 30

Bài viết dài khoảng 1250 từ Đề dẫn 40 từ là hợp lý Ngoài tả chân, tác giả còn gợi lên nhiều thông tin lý thú trong lòng độc giả

1.3 Báo trực tuyến

Hiện nay, mọi người đều nhìn nhận báo trực tuyến14 là sự tích hợp của cả báo giấy (text), báo tiếng (audio) và báo hình (video)(còn gọi là tam giác truyền thông 15) Quan sát Tam giác truyền thông dưới đây có thể nhận ra được sự tích hợp ấy

Vậy báo trực tuyến là gì?

Theo Luật báo chí Việt Nam 16, báo trực tuyến là báo được “thực hiện trên mạng thông tin máy tính” Theo từ điển tin học thì on-line nghĩa

là “ghép nối trực tiếp với một máy tính đồng thời có thể truy nhập vào máy tính đó” Trong truyền thông dữ liệu, “trực tuyến” là đã được nối với

14 Năm 1969, mạng ARPAnet của bộ Quốc phòng Mỹ được thành lập (ARPA là viết tắt của từ Advanced Research Projects Agency - Cơ quan các dự án nghiên cứu cao cấp, net là mạng ) http: //google/Các khái niệm cơ bản của Internet.htm

*Tháng 10/1993, Khoa báo chí Đại học Florida (Mỹ) tung ra cái mà họ tự tin là tờ báo trực tuyến đầu tiên Năm 1994, “Cơn sốt vàng” của thời thông tin trực tuyến bắt đầu khi có phiên bản

trực tuyến của tạp chí Hotwired chạy những banner quảng cáo đầu tiên và hàng loạt báo khác tại

Mỹ ồ ạt mở website

*19/11/1997, Việt Nam chính thức hoà nhập mạng Internet.Tờ báo điện tử đầu tiên của Việt Nam chính là Tạp chí Quê Hương điện tử www.quehuong.vnn.vn

( Theo http://www4.thanhnien.com.vn/CNTT/2005/4/4/82915.tno)

15 Tam giác truyền thông.Philippe Breton và Serge Proulx, trong “Bùng nổ truyền thông-Sự ra

đời một ý thức hệ mới” cho rằng: “đặc tính dễ nhận thấy nhất của sự phát triển các kỹ thuật

truyền thông chắc chắn là khuynh hướng tích hợp (integration) các vùng đất tạo thành các kỹ thuật đó” (Theo Lê Khắc Cường(2008),Bài giảng Ngôn ngữ và Truyền Thông, ĐH Khoa học

Xã hội và Nhân văn)

16 Theo Lê Khắc Cường( 2007), Bài giảng Ngôn ngữ Báo chí, ĐH KHXN&NV[22]

một máy tính khác ở xa Như vậy báo trực tuyến là báo đọc được trên máy tính nhờ máy đó đã được ghép nối với một máy tính khác (máy chủ) ở xa

Các tiêu chí định dạng một xuất bản phẩm trực tuyến là:

1) Chủ thể của nội dung thông tin phải là các tổ chức được phép hoạt động như một cơ quan báo chí theo luật hiện hành

2) Tờ báo phải có sự độc lập trên mạng (phải có ranh giới giữa thông tin của tờ báo với thông tin của trang web mà nó cùng chung tên miền)

3) Nội dung của thông tin phải được làm mới định kỳ

Còn thư viện CONSER định nghĩa như sau: “Một tờ báo điện tử

là một xuất bản phẩm chuỗi chứa những tin tức về những vấn đề thời sự bình thường hoặc đặc biệt, được phát hành trong một format có thể đọc được trên máy và được truy cập từ xa thông qua những dụng cụ bên trong hoặc bên ngoài nối với một máy điện toán”

Tóm lại, báo trực tuyến phải thoả mãn ít nhất các đặc điểm sau đây:

- Dịch vụ tin tức thời sự; format đọc được trên máy vi tính

- Có thể truy cập từ xa thông qua mạng máy điện toán

- Có phần liên kết hay kết nối (link)

- Về hình thức, chỉ có một trang chủ (homepage)

1.4 Đề dẫn trên báo trực tuyến

Đề dẫn trên báo trực tuyến là đoạn dẫn nhập của bài báo thực hiện

trên mạng thông tin máy tính Đây là đoạn đặt giữa tít và phần đầu của bài báo trực tuyến Đề dẫn trên báo trực tuyến có đặc tính ngắn gọn, súc tích Phải nêu ra ngay những ý chính nhất, những ý mới nhất, những ý hấp dẫn nhất Yêu cầu là giữ được độc giả bám đọc bài báo đến cùng Nói cách

khác, theo tác giả Nguyễn Đức Dân đề dẫn trên báo trực tuyến là ““món

rượu khai vị” của một bài báo ngon, độc giả sẽ thấy ngon miệng đọc hết bài báo”[29, tr.185]

1.5 Tiểu kết

Đề dẫn trên báo trực tuyến là đoạn dẫn nhập trong bài báo trực tuyến Đây là đoạn văn ngắn chỉ khoảng từ 1 đến 3 câu có vai trò đặc biệt quan trọng trong bài báo Đoạn dẫn nhập này có thể là tất cả những gì hiển

17 Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ , website : 04x.htm - 449k

www.nlv.gov.vn/nlv/images/documents/marc21/01x-thị trên màn hình đại diện cho bài báo ở trang chủ (homepage), đại diện cho bài báo Người đọc có thể nhấp chuột vào đây để đọc thêm, hiểu thêm

về câu chuyện Nó khẳng định cái gì hoặc nêu ra vấn đề mới để thu hút sự quan tâm của công chúng Tóm lại, đề dẫn trên báo trực tuyến có ý nghĩa

quyết định “lôi kéo” công chúng, “mời gọi” độc giả đọc tiếp bài báo

Chương 2

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ ĐỀ DẪN TRÊN BÁO TRỰC TUYẾN

2.1 Phân loại đề dẫn

2.1.1 Theo K.M Shrivastava(1995)18 có các loại đề dẫn sau:

• Đề dẫn hình ống hay hình viên nang thuốc: đề dẫn này tóm tắt

toàn bộ thông tin chính yếu và thu hút tối đa độc giả bằng giá trị thông tin

• Đề dẫn gây sự chú ý: loại đề dẫn này có chiều dài trung bình

khoảng 25 đến 35 từ, và cố gắng thu hút sự chú ý của độc giả bằng những thông tin bất ngờ

• Đề dẫn cú đấm : đề dẫn này nhẹ nhàng hơn hai loại đề dẫn trên,

độ dài đề dẫn thì bằng khoảng trung bình cộng của độ dài của 2 loại đề dẫn trên Đây là loại đề dẫn thường được sử dụng khi viết những tin bài không giật gân

• Đề dẫn mang tính lịch sử hay sử dụng điển tích văn học: Đây là

loại đề dẫn định vị sự việc qua miêu tả bức ảnh chân dung một nhân vật hay một sự kiện trong lịch sử hay trong văn học có liên quan đến một sự kiện hoặc một nhân vật ở trong bài viết

• Đề dẫn đối nghịch: Nó thu hút công chúng bằng những sự so

• Đề dẫn miêu tả: Định vị sự việc bằng một miêu tả một tình

huống hay một bức ảnh, lối nhập đề này cố gắng khắc hoạ một chân dung của một con người, một nơi, một thứ gì đó thật thú vị để tạo ra sự hấp dẫn, lôi cuốn cho bài báo

• Đề dẫn “bắt chước”: Người viết chơi chữ, sử dụng những câu

tục ngữ, những thành ngữ, những trích dẫn, tên bài hát, những câu nói nổi tiếng …để thu hút độc giả

• Đề dẫn ngắt âm: Đề dẫn có sự cắt xén từ, cụm từ, câu, thỉnh

thoảng nó bị chia cách bằng các dấu câu hay gạch ngang

• Đề dẫn tóm tắt: Mở đầu tóm tắt, nhập đề toát yếu-đoạn mở đầu

của một bài báo mà người viết tóm lược hai hay nhiều hành động thay vì tập trung vào bất kỳ hành động nào

• Đề dẫn giải thích: Đây là loại đề dẫn phổ biến trong báo chí.Loại

đề dẫn này thông thường không trích dẫn lời người nào và bắt đầu với lời của người viết bài báo Đề dẫn này có sự đánh giá của phóng viên hay

cộng tác viên dựa trên những sự kiện [193,tr.20-23]

Fabienne Gérault thì cho rằng chỉ có hai loại đề dẫn: đề dẫn có tính

thông tin và đề dẫn có tính khơi gợi

(1) Đề dẫn có tính thông tin trả lời một cách đầy đủ nhất có thể cho các câu hỏi tham khảo, nhắc lại góc độ của bài báo bằng cách làm rõ nó

(2) Với đề dẫn có tính khơi gợi, các sự việc đôi khi được coi là

đã được biết đến Đề dẫn ở đây đưa ra ý tưởng chung của bài báo, góc độ

và giọng điệu của bài báo Thích hợp với thể loại phóng sự, chân dung, một số thể loại phỏng vấn và bài tổng hợp viết cho các tạp chí.[165]

Gergely phân đề dẫn thành 4 loại như sau :

a Đề dẫn tít

Chẳng hạn: “Head-hunter hoặc head-hunting firm là những người, những công ty chuyên săn lùng chất xám, những cái đầu thông minh hay những nhân tài về làm việc cho một doanh nghiệp Đó là những kẻ” săn đầu người”_ một thuật ngữ nghe có vẻ rùng rợn Dịch vụ” săn đầu người”

ở Việt Nam đang hoạt động ra sao?” Trên đây là đề dẫn cho bài “ Dịch vụ săn đầu người ở Việt Nam”(TTCN, 23.6.1996)

b Đề dẫn thông tin, còn gọi là đề dẫn tóm tắt Trong loại đề dẫn này có thể có đủ những thông tin ai, về vấn đề gì, ở đâu, vì sao?

_ Lời đề dẫn mang thông tin

_ Lời đề dẫn có vai trò giới thiệu

Trong cuốn Nhà báo hiện đại, nhóm Missouri (2007) đưa ra 5 loại

đề dẫn:

_ Mở đầu đích danh (hard lead): trong cách mở đầu đích danh, một

trong những thông tin quan trọng nhất là “ai”, hoặc tiếng tăm của nhân vật chính Các phóng viên thường dùng cách vào đề này khi có nhân vật quan trọng hoặc ai đó mà tên tuổi được mọi người biết đến để giật tin

_ Mở đầu ẩn danh (soft lead): Thông thường, phóng viên sử dụng

cách mở đầu ẩn danh khi tên tuổi của một cá nhân, tập thể hay tổ chức có liên quan đến câu chuyện không được quen biết nhiều trong giới bạn đọc

_ Mở đầu tóm tắt (summary lead): Các phóng viên xoay quanh một

số nội dung quan trọng để có thể tóm tắt, tổng kết lại toàn bộ sự việc ở trong phần ăn nhập hơn là chỉ chú ý vào một yếu tố nổi bật và đặc biệt nào

đó Đây là một trong những trường hợp hãn hữu, khi một sự trình bày tóm tắt hay báo cáo tổng quát lại được ưa chuộng hơn một hành động đặc biệt

_ Mở đầu phức hợp: Với một số câu chuyện, việc chọn một chủ đề

để dẫn nhập là khá bó buộc Trong những trường hợp đó, phóng viên có thể chọn cách dẫn đa chủ đề để có thể xử lý nhiều thông tin trong đoạn đầu tiên Nhưng bạn nên viết lời dẫn chỉ trong vòng một câu hoặc vài ba câu sáng rõ và đơn giản

_ Mở đầu gay cấn: Mặc dù cấu trúc hình tháp ngược nhanh nhảu

mang đến ngay cho người đọc những thông tin mới, không phải tất cả các tin bài đều mở màn với thông tin quan trọng nhất Khi giá trị tin tức mà bạn muốn nhấn mạnh là tính mới, lạ, khác thường thì lời dẫn nhập cũng phải đặc sắc- độc đáo.[145, tr.167]

Peter Eng và Jeff Hodson trong Tường thuật và viết tin- Sổ tay

những điều cơ bản, cho rằng có hai dạng đề dẫn mà nhà báo có thể chọn

lựa cho bài viết của mình Đó là đề dẫn trực tiếp và đề dẫn gián tiếp[47, tr.97-98] Trong luận văn này, chúng tôi chọn cách phân loại của Peter Eng và Jeff Hodson Theo đó có hai dạng cấu trúc đề dẫn là hình tháp ngược và hình tháp

2.1.2 Dạng hình tháp ngược20

Hiện nay, nhà báo thường sử dụng nhiều dạng đề dẫn trực tiếp (phương pháp trực khởi, quy nạp để dẫn dắt người đọc tiếp cận câu chuyện nhanh hơn) Mô phỏng như hình kim tự tháp lộn ngược Kim tự tháp này rộng nhất ở trên đầu Càng đi xuống, kim tự tháp càng hẹp dần, sau chót là mũi nhọn Những yếu tố quan trọng nhất của câu chuyện được đưa lên hàng đầu Tiếp theo là cái ít quan trọng hơn Cuối cùng là các yếu

tố ít quan trọng nhất Dạng đề dẫn này làm cho độc giả thấy ngay ý chính của câu chuyện – ngay trong câu đầu tiên

Dạng hình tháp ngược chứa đựng dữ kiện quan trọng nhất về những

gì xảy ra, chẳng hạn như điểm quan trọng nhất về những gì xảy ra trong 5 chữ W và 1 chữ H

Đoạn đề dẫn sau đây trên VnExpress ngày 20/11/2007:

20 Cấu trúc hình tháp ngược được hình thành từ thế kỷ 20[62, tr.139]

“Chiều 19/11, ông Nguyễn Đức Chánh, Phó chủ tịch UBND huyện Trà Bồng (Quảng Ngãi) cho biết tại đồi Trà Lá, xã Trà Sơn xảy ra hiện tượng nước sùi bọt, phun trào thành vòi lên cao 1 mét so với mặt đất.”

Đoạn mở đề cho thấy Who (ai) (ông Nguyễn Đức Chánh, Phó chủ tịch UBND huyện Trà Bồng, Quảng Ngãi), What (sự gì) (cho biết xảy ra hiện tượng nước sùi bọt, phun trào thành vòi lên cao 1mét so với mặt đất), Where (ở đâu) (Đồi Trà Lá, xã Trà Sơn), When (khi nào) (chiều 19/11)

Đoạn mở đề trên báo TNO ngày 1/7/2007 cũng cho thấy 4 chữ W đều có mặt trong đề dẫn sau:

• “Hỗn chiến giữa hai nhóm thanh niên: 1 người chết, 2 người

bị thương

Rạng sáng 30.6, Đội Cảnh sát điều tra (CSĐT) tội phạm về trật tự

xã hội, Công an Q.Tân Bình, TP.HCM đã thực hiện lệnh bắt khẩn cấp 6 thanh niên liên quan đến vụ chém nhau nghiêm trọng xảy ra vào tối 29.6 tại đường Trần Văn Dư, P.13, Q.Tân Bình.”

Tại sao hiện nay phần lớn các nhà báo đều dùng cấu trúc kim tự tháp lộn ngược?

Độc giả không có đủ thời giờ đọc hết tất cả mọi bài báo Phần lớn công chúng chỉ đọc đề dẫn vì họ muốn biết các thông tin mới, quan trọng nhất ngay Nếu thông tin mới, hấp dẫn, gây tò mò, bạn đọc sẽ “nhấp chuột”21 đọc tiếp bài báo Vì vậy, kiểu hình tháp ngược là kiểu đề dẫn đắc dụng cho đề dẫn

Tuy nhiên, tính thông tin trong ngôn ngữ đề dẫn không phải lúc nào cũng thoả mãn 5 chữ W và 1chữ H và thứ tự các chữ W và H không nhất

21 Click mouse: nhấp chuột vi tính

thiết phải giống nhau mà tùy thuộc vào yêu cầu thông tin của từng bài viết

và cũng tùy theo phong cách mỗi nhà báo

Theo khảo sát các tin bài trên hai báo trực tuyến được nghiên cứu thì phần lớn cấu trúc đề dẫn đều có kiểu đặc trưng này: có ít nhất bốn chữ

W Tức là trong đề dẫn, yếu tố thời gian (When), yếu tố ở đâu (Where), ai (Who), cái gì (What) luôn có mặt trong đề dẫn

Khi nào? Ở đâu? Ai? Cái gì?

- Trong 2 ngày 28-29/4, hàng nghìn khách hàng đến hội chợ "Thế giới Viettel" tổ chức tại TP HCM đã được dùng miễn phí điện thoại trong nước và quốc tế (VnExpress ngày 30/04/2007)

- Chiều 29.6, tại Văn phòng Trung ương Đảng, Tổng bí thư Nông Đức Mạnh đã tiếp và nói chuyện thân mật với đoàn đại biểu cán bộ lão thành và già làng tiêu biểu của huyện Bắc Trà My, tỉnh Quảng Nam, đang

có chuyến ra thăm thủ đô Hà Nội.(TNO, 30/6/2007)

Khả năng xuất hiện

Theo khảo sát trên báo VnExpress, đề dẫn có ít nhất 4 chữ W có tỷ lệ: 526 đề dẫn/ 1.029 đề dẫn, chiếm 77,8 % Còn trên báo Thanh Niên Online, đề dẫn kiểu cấu trúc này cũng chiếm tỉ lệ rất cao: 954 đề dẫn/1.202 đề dẫn, chiếm 79,4 %

Đề dẫn kiểu hình tháp ngược với ít nhất bốn chữ W thường được dùng nhiều nhất cho cấu trúc tin thời sự trong nước, quốc tế, các nội dung chính trị-xã hội, pháp luật thường chiếm đến 82,2 %

545 phiếu “ Bảng hỏi độc giả” được gửi đến độc giả( cán bộ, công nhân viên, giáo viên, sinh viên, công nhân, doanh nhân, tài xế, nội trợ,…) thường đọc báo trực tuyến ở thành phố Hồ Chí Minh và thành phố Cần

Thơ Chúng tôi thu thập, xử lý, phân tích dữ liệu và báo cáo kết quả bằng

phần mềmSPSS Kết quả khảo sát: có 350 người chiếm 69,3% trong tổng

số 505 người trả lời(40 người không trả lời) cho rằng bốn yếu tố trên nhất thiết phải hiện diện trong đề dẫn (xem bảng 2.1 và hình 2.2) Có đến 366 người, chiếm 72,5 % trong tổng số 505 người được hỏi cho rằng yếu tố cái

gì (What) là yếu tố họ muốn biết trước tiên Điều đó cũng chứng tỏ chữ (What) là yếu tố mà nhiều người muốn biết trước nhất (xem bảng 2.3 và hình 2.4 dưới đây)

Bảng 2.1 Những yếu tố(W) độc giả thích hiện diện trong đề dẫn

Các chữ W Tần số Frequency Phần trăm (Percent)

Phần trăm hợp lệ (Valid Percent)

Phần trăm tích luỹ

Bảng 2.3 Chữ ( W)độc giả muốn biết trước tiên

Tần số Tỉ lệ % Phần trăm hợp lệ Phần trăm tích lũyValid What 366 67.2 72.5 72.5