A. MÔ TẢ BẢN CHẤT CỦA SÁNG KIẾN Quá trình dạy học là một hoạt động phức tạp có sự tác động đa chiều, trong đó chất lượng và hiệu quả của hoạt động dạy – học cơ bản phụ thuộc vào chủ thể nhận thức người học. Việc tiếp nhận và hình thành kiến thức kỹ năng lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố chủ quan của người học như năng lực nhận thức, động cơ học tập, sự quyết tâm... tuy nhiên các yếu tố khách quan cũng đóng vai trò rất quan trọng trong việc tác động để tạo tâm lý sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ và hứng thú học tập của học sinh; quá trình hình thành các yếu tố khách quan lại chủ yếu phụ thuộc vào tác động của người giáo viên đứng lớp.
Trang 1- Ngày sáng kiến được áp dụng: Từ tháng 10 năm 2020
A MÔ TẢ BẢN CHẤT CỦA SÁNG KIẾN
Quá trình dạy - học là một hoạt động phức tạp có sự tác động đa chiều,trong đó chất lượng và hiệu quả của hoạt động dạy – học cơ bản phụ thuộcvào chủ thể nhận thức - người học Việc tiếp nhận và hình thành kiến thức kỹnăng lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố chủ quan của người học như năng lựcnhận thức, động cơ học tập, sự quyết tâm tuy nhiên các yếu tố khách quancũng đóng vai trò rất quan trọng trong việc tác động để tạo tâm lý sẵn sàngthực hiện nhiệm vụ và hứng thú học tập của học sinh; quá trình hình thành cácyếu tố khách quan lại chủ yếu phụ thuộc vào tác động của người giáo viênđứng lớp
Trước tình hình thực tế hiện nay, đa số giáo viên đều có tinh thần tự đổimới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh; tuynhiên phần lớn các thầy cô giáo đều hướng đến việc đổi mới trong hoạt độnghình thành kiến thức là chủ yếu, chưa quan tâm đúng mức tới vai trò của khởiđộng trong việc định hướng tiết dạy, tạo tâm lý tích cực cho học sinh để các
em chủ động và tích cực khám phá kiến thức mới và những năng lực cần hìnhthành cho học sinh sau mỗi tiết học qua phần hướng dẫn về nhà qua mục củng
hay thậm chí chỉ ngồi như “pho tượng” không cảm xúc,… Từ tư tưởng ấy
dẫn đến kết quả không chỉ cảm thụ sai tác phẩm mà năng lực rung cảm củahọc sinh cũng dẫn xói mòn Đây là vấn đề khiến chúng ta phải lưu tâm
Trang 2Từ thực tế trên, chúng tôi xin mạnh dạn lựa chọn đề tài: “Tạo hiệu quả hấp dẫn, sáng tạo qua phần khởi động, củng cố - hướng dẫn về nhà trong môn Ngữ văn” Với những nội dung cụ thể sau.
B MÔ TẢ NỘI DUNG SÁNG KIẾN
I Một số biện pháp chung tạo tính hấp dẫn áp dụng cho cả hai phần khởi động và củng cố - hướng dẫn về nhà.
1 Biện pháp áp dụng trò chơi
Giáo viên cần chú ý đến đặc thù của từng phân môn; lưu ý mối quan hệgiữa trò chơi với hệ thống câu hỏi; vận dụng linh hoạt, hợp lí, đúng mức vàđúng lúc để không xáo trộn nhiều không gian lớp học, nhanh chóng ổn địnhlớp học khi trò chơi kết thúc; trò chơi phải phù hợp với nội dung, mục tiêucần đạt, không vận dụng cho tất cả các tiết học, đôi khi gây phản cảm, phảntác dụng; trò chơi bao giờ cũng kết thúc bằng thưởng cho người (đội) thắnghoặc xử phạt nhẹ nhàng cho vui (dí dỏm, tế nhị) Trong quá trình khởi độngbài học và vào phần củng cố hướng dẫn về nhà chúng tôi thường áp dụng một
số trò chơi sau:
1.1 Trò chơi ai nhanh hơn
Mục đích: Áp dụng trò chơi này nhằm huy động tính tích cực của tất cảhọc sinh trong lớp, em nào cũng phải động não và hoạt động kể cả học sinhyếu kém Trò chơi này áp dụng linh hoạt khi mở đầu tiết học hoặc trong quátrình hình thành kiến thức và củng cố bài học
Cách tiến hành trò chơi:
+ Chuẩn bị bảng phụ và phiếu học tập cá nhân
+ Trên lớp giáo viên treo bảng phụ, chia nhóm và công bố luật chơi
+ Tổng kết cuộc chơi, rút kinh nghiệm và khen thưởng
Ví dụ: Trước khi dạy bài “Thực hành về một số kiểu câu trong vănbản” Tiết 61-62 - Ngữ văn 11- tập 1 Khi vào bài thầy cô có thể áp dụng trò
Trang 3chơi này bằng cách chia lớp theo 4 nhóm, mỗi nhóm được phát một tập phiếutrắng, các em làm việc và ghi ra câu chủ động và chuyển câu ấy sang câu bịđộng vào phiếu (một phiếu ghi câu chủ động, một phiếu ghi câu bị động) rồilần lượt từng em lên dán phiếu vào bảng phụ cho phù hợp 2 cột (giáo viênchia bảng phụ ra làm 2 cột một bên là câu chủ động, một bên là câu bị động)của nhóm mình Trò chơi 3 phút, giáo viên tuyên bố kết thúc cuộc chơi,hướng dẫn học sinh nhận xét, góp ý cách chuyển câu chủ động sang câu bịđộng, nhóm nào tìm được nhiều ví dụ hơn thì thắng cuộc Giáo viên khenthưởng cho nhóm thắng cuộc bằng cách cộng điểm thực hành hoặc một tràngpháp tay Với hình thức này giáo viên vừa ôn lại kiến thức cũ vừa dẫn dắt họcsinh hình này được tri thức mới của bài học một cách rất nhẹ nhàng.
Học sinh đang thực hiện trò chơi ai nhanh hơn
1.2 Trò chơi nhìn hình đoán chữ.
Mục đích: giúp học sinh phát huy khả năng tư duy nhanh nhạy củaminh, tạo không khí sôi nổi trong giờ học, tạo sự hứng thú và bớt căng thẳng
Trang 4ở học sinh Trò chơi này có thể áp dụng khi khởi động chuẩn bị tìm hiểu kiếnthức mới của bài học hoặc áp dụng ở phần củng cố của bài học.
Cách tiến hành trò chơi: Giáo viên chuẩn bị hình ảnh minh họa liênquan đến nội dung bài học có sử dụng trò chơi Giáo viên chiếu hình lên máychiếu hoặc treo hình lên bảng phụ và cho cả lớp đoán những hình ảnh ấy thểhiện nội dung gì? Cả lớp cùng chơi và học sinh nào trả lời được đúng vànhiều hình nhất sẽ được thưởng tràng pháo tay hoặc cộng thêm điểm Giáoviên nhận xét rút ra nội dung bài học, tuyên dương những em trả lời tốt vànhắc nhở những em chưa thật sự tập trung
Với trò chơi này giáo viên cũng có thể áp dụng khi dạy bài “Thực hành
về thành ngữ, điển cố”- Tiết 22-23, Sách Ngữ Văn 11- tập 1 Sau khi dạyxong đến phần củng cố giáo viên tổ chức cho các em chơi khoảng 3 phútnhằm khắc sâu hơn kiến thức bài học Giáo viên chiếu những hình ảnh lênmáy chiếu hoặc treo những hình ảnh đã chuẩn bị sẵn lên bảng phụ và cho các
em nhìn vào hình và đọc xem hình ảnh ấy muốn nói tới câu thành ngữ nào?
Ai đọc đúng và nhanh sẽ được giáo viên tuyên dương trước lớp hoặc nhậnphần quà nhỏ của giáo viên Như vậy các em sẽ rất ấn tượng với bài đã đượchọc do dó mà sẽ nhớ bài lâu hơn
Trang 5Hình ảnh minh họa cho bài thực hành về thành ngữ điển, điển cố
( Khi chiếu bằng máy chiếu những hình trên là hình động, học sinh rất dễđoán ra câu thành ngữ)
1.3 Trò chơi giải mã ô chữ
Hình thức: Trò chơi ô chữ trong dạy học có nhiều dạng khác nhau, cóthể là giải những ô chữ hàng ngang rồi tìm từ khóa trong ô chữ hàng dọc, cóthể là ô chữ dưới dạng sơ đồ …Mỗi ô chữ có lời gợi ý và nội dung ô chữ cóliên quan trực tiếp đến bài học
Mục đích: Giới thiệu vào bài mới, kiểm tra bài cũ hoặc củng cố khắcsâu kiến thức của bài học Phát huy tư duy nhanh nhạy, sáng tạo của học sinh
Trang 6Cách chơi: Giáo viên giới thiệu qua ô chữ gồm có bao nhiêu hàngngang, hàng dọc từ chìa khoá nằm ở hàng nào sau đó giáo viên lần lượt đọctừng câu hỏi gợi ý để học sinh xung phong giải ô chữ Nếu bạn nào trả lờiđúng thì ghi dòng chữ đó vào ô chữ và sẽ được cộng điểm hoặc tuyên dươngcòn nếu trả lời sai thì sẽ nhường cơ hội cho các bạn còn lại Ai tìm ra được ô
từ khóa chính xác và nhanh nhất sẽ là người chiến thắng
Với trò chơi này chúng ta có thể áp dụng cho tất cả các bài học đặc biệt là ởcác bài giảng văn, áp dụng chơi vào đầu giờ để giới thiệu bài mới nhằm gâyhứng thú với học sinh hoặc lúc củng cố để các em khắc sâu nội dung bài họccũng mang lại hiệu quả cao
Chẳng hạn như khi kết thúc bài dạy “ Hai đứa trẻ “ giáo viên củng cố dặn dòbằng cách sử dụng ô chữ : Qua truyện ngắn “ em cảm nhận như thế nào vềcon người và tình cảm của nhà văn?
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13
Học sinh lần lượt trả lời 13 câu hỏi, sau đó sẽ tìm được những chữ cáitrong từ khoá Sắp xếp các chữ cái sẽ tìm được từ chìa khoá, tất nhiên nội
dung câu hỏi và từ chìa khoá đều liên quan đến Thạch Lam và văn bản “Hai đứa trẻ” Nội dung các câu hỏi theo thứ tự như sau:
1 Quê của nhà văn Thạch Lam?
2 Tên khai sinh của Thạch Lam?
3 Thạch Lam là nhà văn tiêu biểu của nhóm văn nào?
Trang 74 Truyện ngắn của Thạch Lam thường được ví với ?
5 Phong cách viết văn của Thạch Lam?
6 Tác phẩm tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật của Thạch Lam?
7 Tên một nhân vật chính trong truyện ngắn “Hai đứa trẻ”?
8 Mở đầu truyện ngắn “Hai đứa trẻ” là âm thanh gì?
9 Tâm trạng của nhân vật Liên trước giờ khắc của ngày tàn?
10 Đây là nhân vật hơi điên được miêu tả trong tác phẩm?
11 Tiếng cười của bà cụ Thi?
12 Đây là từ miêu tả ánh sáng của các toa tàu?
13 Ba từ kết thúc tác phẩm?
Sau khi trả lời đúng các câu hỏi, ô chữ hiện lên đầy đủ là:
n
a o i h
v i n h
n
a d o v
b a
g
n s a o
d a t i
g
n t r a
t
g o i n
o
d a y b
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13
Học sinh sắp xếp lại trật tự các chữ cái trong từ chìa khoá ở hàng dọc sẽ
được đáp án cần tìm là: Nắng trong vườn, là tên một tập truyện của Thạch
Lam Truyện ngắn “Hai đứa trẻ” là một tác phẩm trích trong tập truyện ngắn
này
Như vậy, bằng cách vận dụng một số trò chơi nói trên , tôi thấy bàigiảng hấp dẫn và lôi cuốn học sinh khi chúng ta vận dụng đúng cách và phùhợp Bên cạnh những trò chơi nói trên, mỗi giáo viên có thể sáng tạo thêmnhiều trò chơi khác như: Tập làm phóng viên, ai làm đúng, trò chơi ghép đôi,
Trang 8trò chơi đố vui…chủ yếu phải phù hợp bài học, phù hợp với thực tế học sinh,thực tế ở địa phương.
2 Biện pháp sử dụng video clip minh họa
Để thực hiện được điều này chúng ta phải chuẩn bị kĩ càng nộidung ,chắt lọc những video có liên quan tất yếu đến nội dung của bài học ,những bài thơ đã được phổ nhạc ghi âm sẵn trong radio Việc vận dụng videoclip, bài hát trong quá trình bắt đầu bài mới và củng cố dặn dò khắc sâu kiếnthức thu hút và hấp dẫn cao đối với học sinh mà chúng tôi đã áp dụng rất hiệuquả
Chẳng hạn như khi dạy bài ” Thao tác lập luận so sánh” trong chươngtrình ngữ văn 11 Giáo viên có thể sử dụng đoạn video clip về phim cổ tích
"Tấm Cám" từ việc xem phim, học sinh đem so sánh hai nhân vật Tấm, Cám
Từ đó giáo viên định hướng vào bài học
Hình ảnh cắt ra từ clip truyện cổ tích Tấm Cám
Hoặc ví dụ như trước khi dạy bài Chí Phèo (phần tác giả) Chúng tôi
đã trình chiếu audio tư liệu: Nam Cao nhà văn chủ nghĩa hiện thực xuất sắc,
từ đó giáo viên định hướng học sinh tiếp cận cuộc đời và sự nghiệp nhà văn
Đó cũng là một cách để dẫn nhập bài tạo được những cảm xúc, tâm thế chohọc sinh để tiếp nhận bài mới tốt hơn
Trang 9Hình ảnh cắt ra từ video và link tải : https://www.youtube.com/watch?
v=lPcrhxMn8eYKết thúc tác phẩm Chí Phèo để các em nắm kĩ vấn đề , khắc sâu kiến thức quaphần củng cố bằng cách chiếu đoạn phim Làng Vũ Đại ngày ấy có phân đoạn
Chí phèo
Những hình ảnh cắt ra trong video clip Bên trên chỉ là một số video mẫu đã thực hiện và thấy được hiệu quả tíchcực Thầy cô có thể vận dụng những video clip khác sao cho phù hợp với nộidung, điều kiện của lớp học mà chúng ta cần truyền tải ý nghĩa khi vào bài vàkết thúc tiết d
II Một số biện pháp riêng phát huy tính tích cực, hấp dẫn áp dụng cho phần khởi động
Khi áp dụng tổ chức hoạt động khởi động cho tất cả các tiết học ở cáclớp thì GVBM nên lưu ý: Kế hoạch hoạt động đã xây dựng cần có sự điều
Trang 10chỉnh cho phù hợp với đặc điểm học sinh của từng lớp; tránh việc xây dựng 1tình huống cố định dùng chung cho tất cả các lớp trong cùng một khối.Phương án xây dựng tình huống khởi động giữa các tiết, các bài học nên có
sự đổi mới về hình thức, phương pháp; tránh sự nhàm chán cho học sinh khitiết học nào cũng tổ chức hoạt động khởi động theo kiểu “đến hẹn lại lên” vớicác bước tuần tự như nhau
1 Sử dụng tranh ảnh về tác giả để giới thiệu vào bài
Để thực hiện được phương pháp này giáo viên cần có cái nhìn bao quát
về một giai đoạn, một trào lưu văn học tìm những tác giả cùng thời hoặc cóchung quan điểm sáng tác, phong cách sáng tác , đề tài sáng tác, Để từ đóphần dẫn dắt thêm sinh động, sâu sắc tạo sức hút với học sinh
Ví dụ: Khi dạy bài ” Đây thôn Vĩ Dạ” của Hàn Mặc Tử trước khi đi vàobài mới giáo viên có thể tạo tâm thế cho học sinh bằng cách chiếu một số tácgiả của phong trào thơ mới Sau đó giáo viên yêu cầu học sinh kể tên của tácgiả đó và từ tác giả giáo viên dẫn dắt vào bài
XUÂN DIỆU NGUYỄN BÍNH
Giáo viên có thể dẫn dắt như sau: Trong phong trào thơ mới(giai đoạn
1930 – 1945), chúng ta đã được học về thơ Nguyễn Bính- một nhà thơ thấmđẫm hồn quê, chúng ta cũng được học thơ Xuân Diệu - một hồn thơ nồng nàntha thiết và rạo rực yêu đời, yêu người; Một Huy Cận bâng khuâng, bát ngát
Trang 11mênh mang buồn Đặc biệt hôm nay, cô trò chúng ta sẽ cùng nhau tìm hiểuthêm một nhà thơ mới nữa, một nhà thơ có thể nói rằng phức tạp và cũng đặcbiệt nhất trong các nhà thơ mới Đó chính là Hàn Mặc Tử với thi phẩm ”Đâythôn Vĩ Dạ”
2 Ứng dụng bài hát thơ phổ nhạc
Giáo viên có thể lựa chọn những bài thơ được phổ nhạc quen thuộc nhằmmục đích giúp học sinh dễ dàng ghi nhớ được nội dung bài học, dễ dàng ghinhớ tác phẩm Và mở đầu tiết học, học sinh được nghe nhạc hoặc nếu giáoviên có năng khiếu có thể tự hát sẽ là một hoạt động làm không cho khí lớpsinh động, học sinh vui vẻ và hào hứng,một cách dẫn vào bài ấn tượng làmcho bài giảng bớt khô khan hơn Phần ứng dụng bài hát có thể sử dụng linhhoạt trong phần khởi động để tạo dư âm, ấn tượng trong lòng học sinh
Ví dụ: sau khi chúng ta kiểm tra bài cũ khi ta chuẩn bị vào bài ” Đây thôn
Vĩ Dạ”, khác với phương pháp giới thiệu những nhà thơ cùng thời như trên,giáo viên có thể chọn cách khác bằng việc cho học sinh nghe lời bài hát ”Đây thôn Vĩ Dạ” được Phan Huỳnh Điểu phổ nhạc và do ca sĩ Bảo Yến trìnhbày Từ đó giáo viên giới thiệu về nhà thơ Hàn Mặc Tử dẫn vào bài mới
Hình ảnh cắt ra từ bài hát ”Đây thôn Vĩ Dạ” và Link tải:
https://www.youtube.com/watch?v=AIAJGXFjIKI Hoặc khi dạy bài ”Tôi yêu em” của Puskin trước khi vào bài học giáoviên có thể cho học sinh nghe bài thơ Tôi yêu em được phổ nhạc bởi Hải Anhdựa trên bản dịch của Thúy Toàn Với nhịp điệu ngân nga vừa giải tỏa đượccăng thẳng sau những tiết học mệt mỏi vừa tạo độ nhấn ngân vang để lại trong
Trang 12lòng học sinh những cảm xúc ấn tượng sâu sắc khi chuẩn bị tiếp thu nội dungbài học.
Hình ảnh cắt ra từ bài hát và nguồn hhttps://www.youtube.com/watch?v=SFsvrFv97vgSFsvrFv97vg
3 Biện pháp xây dựng tình huống lựa chọn
Tình huống lựa chọn là là tình huống giáo viên đặt học sinh trước một
sự lựa chọn khó khăn Học sinh được chọn một giải pháp trước hai hay nhiềuphương án để giải quyết vấn đề mà có thể cái nào cũng dường như có lí , cósức hấp dẫn Tình huống này bắt buộc học sinh phải bộc lộ quan điểm, thái độcủa bản thân với vấn đề được nêu ra Qua đây phát huy được tính tích cực,chủ động, sáng tạo của các em và tăng không khí hứng thú, hấp dẫn tạo tiền
đề để hình thành bài mới
Ví dụ: Khi chúng ta dạy bài “ Luyện tập thao tác lập luận bác bỏ”
Giáo viên nêu vấn đề bằng tình huống sau: có người cho rằng : “ ăn để sống”
nhưng có người lại cho rằng “ sống để ăn” Trình bày suy nghĩ của em về ýkiến trên?
Mục tiêu : giúp các em vận dụng lí thuyết bài thao tác lập luận bác bỏ để giảithích, trình bày ý kiến cá nhân về vấn đề nêu ra
Từ những lời giải quyết mang tính cá nhân của học sinh, giáo viên giảithích rõ hai cụm từ “ sống để ăn “ và “ ăn để sống” Từ đó định hướng vềquan niệm sống của cá nhân rồi dẫn dắt vào bài mới
Trang 13Hoặc khi chúng ta chuẩn bị dạy bài “ thao tác lập luận bình luận” thì
giáo viên cũng tạo ra một tình huống tương tự để dẫn vào bài
- Chuẩn bị: Mời hai em học sinh, một học sinh am hiểu, yêu thích thườngxuyên xem về bóng đá và em còn lại thì không thích bóng đá nên rất ít khixem
- Tiến hành: Giáo viên đặt hỏi: theo các em hai học sinh này có thể bình luận
về bóng đá được không?
Học sinh sẽ trình bày quan điểm cá nhân của mình tất nhiên bao gồm cả đồng
ý, cả không đồng ý kèm theo lời giải thích Và dựa trên những những câu trảtrả lời ấy giáo viên định hướng để bình luận về một vấn đề thì không hề đơngiản mà chúng ta phải cùng nhau am hiểu sâu sắc về vấn đề đặt ra, trình bàyvấn đề phải trung thực, khách quan , chứng tỏ được ý kiến nhận định củamình là xác đáng và đặc biệt chúng ta cũng phải nắm cả cách bình luận nhưthế nào?
Từ việc nêu ra những tình huống có vấn đề sau đó dẫn vào bài thực sự tạođược nhiều sức hút với học sinh khi bắt đầu bài học
III Một số biện pháp phát huy tính hấp dẫn sáng tạo áp dụng riêng trong phần củng cố- hướng dẫn về nhà.
Để hình thức củng cố bài-hướng dẫn về nhà có hiệu quả cần lưu ý: Tuỳ theo điều kiện cụ thể của tiết học mà lựa chọn cho mình một phương pháp củng cố bài thích hợp nhất Giáo viên có thể kết hợp nhiều phương pháp để
củng cố bài như gạch ý cốt lừi trờn bảng, dựng lời hệ thống lại kiến thức, Tuy nhiờn dự sử dụng phương pháp nào thỡ cũng nờn chỳ ý khắc sâu kiến
thức trọng tâm, cần chú ý đến chuẩn kiến thức- kĩ năng vỡ khi bám sát chuẩn
kiến thức- kĩ năng, chúng ta sẽ xác định được những nội dung cơ bản để củng
cố bài đạt hiệu quả hơn
1 Dùng hình thức trắc nghiệm khách quan: để kiểm tra nhanh kiến thức
của học sinh