M.Sôlôkhốp là nhà văn viết sâu sắc nhất về mảng đề tài này các tác phẩm nổi tiếng nh: Tập truyện “Số phận một con ngời”; tiểu thuyết Đất vỡ hoang“ ”, “Họ chiến đấu vì tổ quốc”… Đặc biệt
Trang 1trờng đại học vinh khoa ngữ văn
- -vấn đề số phận con ngời trong và sau chiến tranh qua hai tập truyện "số phận một con ngời" của m.sôlôkhốp và "cỏ lau" của
nguyễn minh châu
khóa luận tốt nghiệp đại học chuyên ngành: văn học nớc ngoài
Giáo viên hớng dẫn: ThS Nguyễn Hữu Vinh
Sinh viên thực hiện: Phạm Văn Tình
3 Đối tợng, phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu 11
Trang 21.1 Quan niệm nghệ thuật của nhà văn về cuộc sống con ngời 141.2 Vấn đề số phận con ngời đặt ra trong văn chơng trong chiến tranh 171.3 Vấn đề số phận con ngời đặt ra trong văn chơng sau chiến tranh 19
Chơng 2 Vấn đề số phận con ngời trong và sau chiến tranh
qua hai tập truyện "Số phận một con ngời" của M.Sôlôkhốp và
"Cỏ lau" của Nguyễn Minh Châu.
25
2.1 Vấn đề số phận con ngời trong và sau chiến tranh qua hai tập
truyện của M.Sôlôkhốp và Nguyễn Minh Châu. 252.1.1 Vấn đề số phận con ngời trong tập truyện của M.Sôlôkhốp 252.1.2 Vấn đề số phận con ngời trong tập truyện của Nguyễn Minh Châu 332.2 Những nghịch lý của đời sống con ngời trong hai tập truyện "Số
phận một con ngời" và "Cỏ lau" 402.2.1 Nghịch lý của đời sống con ngời trong tập truyện "Số phận một
2.2.2 Nghịch lý của đời sống con ngời trong tập truyện "Cỏ lau" của
2.3 Những nét tơng đồng và dị biệt trong hai tập truyện "Số phận một
con ngời" và "Cỏ lau"
49
Chơng 3 Những thủ pháp nghệ thuật đặc sắc đợc sử dụng
trong hai tập truyện "Số phận một con ngời" của M.Sôlôkhốp
và "Cỏ lau" của Nguyễn Minh Châu 553.1 Khắc họa tâm lý nhân vật 55
3.3 Không gian - thời gian nghệ thuật 64
Trang 3Tài liệu tham khảo 71
Lời cảm ơn!
Khóa luận thành công là kết quả của quá trình học tập và nghiên cứu tại khoa Ngữ văn - Trờng Đại học Vinh Ngoài sự nỗ lực của bản thân tôi nhận đợc sự hớng dẫn chân thành, nhiệt tình, có phơng pháp của thầy giáo hớng dẫn ThS Nguyễn Hữu Vinh.
Nhân dịp này tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành, sâu sắc tới thầy giáo hớng dẫn ThS Nguyễn Hữu Vinh Sự góp ý quý báu của thầy giáo TS Nguyễn Văn Hạnh, TS Lê Thời Tân, các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn Sự động viên khích lệ của bạn bè, đồng nghiệp và ngời thân đã giúp tôi hoàn thành khóa luận.
Mặc dù đã cố gắng rất nhiều để hoàn thành khóa luận Song với thời gian và trình độ hạn chế, khóa luận khó tránh khỏi sự sai sót Vì vậy, rất mong nhận đợc sự thông cảm, góp ý của các thầy giáo, cô giáo, các anh, chị và tất cả các bạn để khóa luận đợc hoàn chỉnh hơn.
Xin chân thành cảm ơn!
Vinh, tháng 5 năm 2006
Tác giả
Phạm Văn Tình
Trang 4Phần mở đầu
1 Lý do chọn đề tài.
Thời gian cứ trôi đi, trôi mãi theo dòng đời bất tận, bốn mùa luôn luânchuyển, con ngời xuất hiện một lần trong cõi đời và cũng chỉ một lần ra đi mãimãi vào cõi vĩnh hằng, rồi tất cả sẽ tan biến thành h vô, nhuộn lên đó là lớpbụi dày của thời gian lạnh lùng và khắc nghiệt Nhng những hiện tợng văn họcnghệ thuật lớn vẫn mãi trờng tồn với dòng chảy bất tận của thời gian MikhainSôlôkhốp (1905 -1984) - Ngời con u tú của Sông Đông và Nguyễn Minh Châu(1930 - 1989) là những hiện tợng kỳ diệu của nền văn học cách mạng hiệnthực xã hội chủ nghĩa và tiến bộ trên thế giới
Họ viết về số phận con ngời trong và sau chiến tranh với những mảnh
đời và số phận éo le, ngang trái, những tổn thất đau thơng mất mát do chiếntranh gây ra vẫn luôn nhức nhối trong đời sống của chúng ta Một số nhà văntrên thế giới cũng nh Việt Nam đã đi sâu khám phá ra tận “vỉa ngầm của đờisống” (Số phận con ngời) trong và sau chiến tranh với muôn mặt của nó M.Sôlôkhốp là nhà văn viết sâu sắc nhất về mảng đề tài này các tác phẩm nổi
tiếng nh: Tập truyện “Số phận một con ngời”; tiểu thuyết Đất vỡ hoang“ ”,
“Họ chiến đấu vì tổ quốc”… Đặc biệt là tiểu thuyết sử thi nổi tiếng “ Đặc biệt là tiểu thuyết sử thi nổi tiếng “Sông
Đông êm đềm” (Giải Noben văn học 1965) đã trở thành tài sản tinh thần vô
cùng quý giá của nhân dân Xô Viết và toàn nhân loại Qua các tác phẩm củamình M Sôlôkhốp tập trung mô tả thời đại, vĩ đại nhất trong lịch sử loài ngời
ở những khúc ngoặt quan trọng trong đó con ngời phải tự lựa chọn số phận
cho chính bản thân mình Nếu nh “Đất vỡ hoang” mô tả cuộc chiến thầm lặng,
ác liệt của kẻ thù giấu mặt, quá trình trăn trở dứt bỏ đầu óc t hữu để xây dựng
nông trang “Họ chiến đấu vì tổ quốc” tôi rèn bản lĩnh cho ngời lính, “Số phận
một con ngời” viết về số phận con ngời với bao nỗi khổ bất hạnh “Sông Đông
êm đềm” là tác phẩm vĩ đại quan trọng nhất của M Sôlôkhốp viết về thời kỳ
nội chiến khi mà cuộc đấu tranh giữa cái mới với cái cũ có những hình thứcquyết liệt nhất Những mảnh đời, số phận con ngời trong chiến tranh gắn vớivận mệnh lịch sử của dân tộc, tính tất yếu lịch sử và khả năng lựa chọn của
con ngời Tác phẩm “Sông Đồng êm đềm” ngay từ quyển một đợc đăng trên
tạp chí Nhà văn Xêraphimôvích đã khẳng định: “Cái tài năng lớn lao ấy đãlàm cho M Sôlôkhốp vụt cái bay lên đến trời, khiến cho mọi ngời phải trôngthấy… Đặc biệt là tiểu thuyết sử thi nổi tiếng “” Và chính ông đã không hết lời ca ngợi: “Con đại bàng non mỏ vàng
Trang 5bất chợt vẫy lên đôi cánh mênh mông” Vậy điều gì đã làm nên thành công
trong các tác phẩm viết về số phận con ngời của M.Sôlôkhốp?
Chúng ta biết rằng sáng tác của M Sôlôkhốp đặt ra đợc vấn đề hết sứclớn lao và mới mẻ cả về nội dụng và hình thức nghệ thuật Ông đã vinh dự
nhận giải Noben văn học năm 1965 cho tiểu thuyết “Sông Đông êm đềm” đã
khẳng định tài năng kiệt xuất của mình
Với quan điểm tôn trọng sự thật, nói thẳng sự thật “… Đặc biệt là tiểu thuyết sử thi nổi tiếng “Dù sự thật cay
đắng đến đâu nữa” M Sôlôkhốp đã tái hiện một cách chân thực bức tranh đời
sống phong phú của nhân dân Xô Viết nói chung và của nhân dân vùng Sông
Đông nói riêng Những cảnh đời sinh hoạt, thái độ t tởng… Đặc biệt là tiểu thuyết sử thi nổi tiếng “ cũng nh của chiếntranh chống phát xít Đức và nội chiến trong nớc Với tài năng nghệ thuật bậcthầy trong việc thể hiện và khám phá tài tình những bí ấn nội tâm của con ng-
ời, qua những cuộc tự đấu tranh, những mâu thuẫn giằng xé trong hành động
để lựu chọn con đờng chân lí cuộc đời, chân lí thời đại của nhân vật M.Sôlôkhốp đã sáng tạo nên những hình tợng nghệ thuật điển hình.Từ thế giới
đến đối tợng miêu tả, cũng nh ngôn ngữ lời văn và những vấn đề tác giả đặt ratrong tác phẩm… Đặc biệt là tiểu thuyết sử thi nổi tiếng “Tất cả đều mang tầm vóc sử thi to lớn và đầy giá trị
ở Việt Nam Nguyễn Minh Châu là một tấm gơng sáng tạo nghệ thuật
đầy cần mẫn để lại cho đời một di sản văn học đáng kính trọng, sáng tác củaNguyễn Minh Châu chia làm 2 giai đoạn rõ rệt Trớc năm 1980 ông đã đónggóp nhiều cho văn học nớc nhà, với những tác phẩm giàu chất sử thi và cóthiên hớng trữ tình lãng mạn Từ đầu thập kỷ 80 đến khi mất ông chuyển hẳnsang cảm hứng thế sự với vấn đề đạo đức và hiện thực đời sống một cách sâusắc, tác phẩm của ông viết nhiều về số phận, đời t cá nhân, những nghịch cảnhcủa đời sống con ngời trong và sau chiến tranh
Đề tài số phận con ngời trong và sau chiến tranh cả M Sôlôkhốp vàNguyễn Minh Châu đều thể hiện một cái nhìn đa chiều trên tất cả các phơngdiện về số phận con ngời do mặt trái của chiến tranh gây ra Những tác hại vàhậu quả của nó đã làm cho cuộc sống con ngời trong mọi tầng lớp chịu thiệtthòi mất mát đau thơng
Hai tập truyện “Số phận một con ngời’ của M Sôlôkhốp và “Cỏ lau”
của Nguyễn Minh Châu đã ghi lại những mảnh đời, những số phận con ngờitrong và sau chiến tranh nh một bằng chứng, một cuốn phim quay chậm ghilại hiện thực đau thơng nhng anh hùng của cuộc chiến tranh vệ quốc
Tập truyện “Số phận một con ngời” trong đó có thiên truyện ngắn nổi tiếng “Số phận con ngời” đăng trên 2 số báo Sự thật ngày 31 tháng 12 năm
1956 và ngày 1 tháng 1 năm 1957 Tác giả ấp ủ ý đồ sáng tác thiên truyện nàyhơn 10 năm, vì thế ông đã viết ra trong một tuần lễ M Sôlôkhốp đã trình bày
Trang 6quan niệm về “trạng thái nhân sinh” và “số phận con ngời” có mối quan hệ
chặt chẽ với số phận lịch sử của nhân dân Xô Viết
Tập truyện “Cỏ lau” (1989) Nguyễn Minh Châu đã khám phá tận vỉa
ngầm ẩn kín sâu trong tiềm thức đời sống con ngời, nó nh có chút gì đó bùingùi, buồn tủi pha lẫn sự nuối tiếc xót xa cho thân phận cùng với những
nghịch lý của cuộc sống đời ngời Từ đó suy ngẫm về “nhân tình thế thái”, sự
lặng lẽ chiêm nghiệm những biến thái con ngời trong và sau chiến tranh Conngời phải bơn chải, lăn lộn trong vòng xoáy của cuộc sống, ganh đua nhau,chén ép nhau nhiều khi đến ác nhẫn Tất cả những nghịch lý, nghịch cảnhtrong cuộc sống của mỗi con ngời đều do chiến tranh gây ra, chiến tranh vốn
dĩ là những tàn khốc nhng hậu chiến lại càng khốc liệt hơn
Hôm nay chiến tranh đã qua đi Hai đất nớc Liên Xô - Việt Nam đang
đợc hồi sinh và ngày càng phát triển mọi mặt, mọi phơng diện, nhng d âm vàdấu ấn của một thời đau thơng tàn khốc do bom đạn chiến tranh vẫn còn in
đậm trong ký ức của mỗi ngời Văn học cũng phát triển cùng với sự đi lên của
đất nớc, nó phản ánh cuộc sống trong sự phong phú đa dạng nhiều chiều, nhng
nó không vì sự trôi chảy của thời gian mà bỏ quên quá khứ Văn học viết về sốphận con ngời trong và sau chiến tranh, về những con ngời làm nên dấu ấn vẻvang của thời đại Các nhà văn đã tìm tòi, đào sâu khám phá trong chiều sâu
bí ẩn của nó
Nhiều thập kỷ qua, mảng đề tài viết về số phận con ngời trong và sauchiến tranh vẫn là cảm hứng chủ đạo là sợi chỉ đỏ xuyên suốt tiến trình vănhọc dân tộc và nhân loại, hành trình sáng tạo nghệ thuật là cả quá trình trăntrở đổi mới, cách tân Chiến tranh đã lùi vào quá khứ, trang sử vàng của haidân tộc anh hùng, khép lại một thời oanh liệt, đau thơng, mở ra vận hội mới
Đề tài “Số phận con ngời” qua hai tập truyện “Số phận một con ngời” của M Sôlôkhốp và “Cỏ lau” của Nguyễn Minh Châu Chúng tôi không bắt nguồn từ “mảnh đất trống” mà đã kế thừa, chọn lọc và bổ sung để đề tài đầy
đủ hơn Do sức lôi cuốn và những tác động mạnh mẽ của hai nhà văn có ảnhhởng lớn trên lộ trình văn học thế giới cũng nh nghệ thuật sân khấu điện ảnh
Năm 1959, truyện ngắn “Số phận một con ngời” đợc đạo diễn và nghệ
sỹ điện ảnh Xergây Bônđatruc dựng thành phim, trở thành sự kiện lớn trongnghệ thuật điện ảnh, hàng triệu công chúng ở nhiều xứ sở càng thêm ngỡng
mộ, mến yêu M Sôlôkhốp Khi nói về ảnh hởng vang dội của M Sôlôkhốp
đối với thế giới nhà văn Xô Viết IU Bônđarep đã viết: “Tên tuổi này dờng nh
đã tách rời khỏi một con ngời và giờ đây thuộc về nền nghệ thuật Xô Viết đồng thời thuộc về toàn bộ nền văn hóa thế giới”.
Trang 7Cùng với tên tuổi M Sôlôkhốp, ở Việt Nam Nguyễn Minh Châu với tập
truyện “Cỏ lau” đem đến cho ngời đọc những nhận thức sâu sắc về cuộc đời,
lẽ sống sau năm 1975
Chọn đề tài này cũng là tìm hiểu về nét mới trong việc nhìn nhận phản
ánh số phận con ngời, “những góc khuất tâm hồn” và những nghịch lý đời
sống, qua cái nhìn đa chiều của hai nhà văn thời hậu chiến Hơn nữa M.Sôlôkhốp và Nguyễn Minh Châu là những hiện tợng văn học lớn có ảnh hởngsâu sắc trong nền văn chơng thế giới
Đây là một đề tài rất có ý nghĩa thực tiễn, hầu nh cha có một công trìnhnào nghiên cứu Do vậy, chúng tôi mạnh dạn nghiên cứu với hy vọng góp phầnvào việc giảng dạy tốt hơn trong chơng trình văn học ở trờng phổ thông
2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu.
M Sôlôkhốp và Nguyễn Minh Châu là hai hiện tợng đặc biệt trong nềnvăn học Xô Viết và Việt Nam Tầm vóc, tài năng và tính phức tạp của họ đãphần nào đợc thể hiện qua khối lợng tác phẩm đồ sộ trong nhiều thập niêncầm bút sáng tác, cùng với các công trình nghiên cứu đồ sộ viết về họ
2.1 Về M Sôlôkhốp.
Chặng đờng chinh phục bạn đọc khắp thế giới của tác phẩm M.Sôlôkhốp trong gần một thế kỷ qua đã khẳng định tài năng và tầm vóc của
M Sôlôkhốp Viện hàn lâm khoa học Thuỵ Điển trao giải thởng Noben vào
năm 1965 cho tiểu thuyết sử thi vĩ đại “Sông Đông êm đềm” xác nhận ý nghĩa
thế giới của văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Một giáo s ngời Iran đã coi
M Sôlôkhốp là: “một trong những nhà văn xuôi lớn nhất thế kỷ XX” Nữ văn sĩ Phần Lan chọn M Sôlôkhốp vào “Viện hàn lâm của những ngời bất tử” Nhà thơ Ba Lan mệnh danh M Sôlôkhốp là “biển sáng suốt” Tất cả họ đều thừa
nhận sáng tác của M Sôlôkhốp là một khám phá, một tiếng nói mới trong vănhọc thế giới Đánh giá cao tài năng và cống hiến của M Sôlôkhốp, năm 1962trờng Đại học tổng hợp Laixích (Cộng hoà dân chủ Đức) đã tặng M Sôlôkhốpbằng Tiến sĩ danh dự Trớc đó từ lâu ông đã là Tiến sĩ danh dự của trờng Đạihọc tổng hợp Rôxtốp - trên Sông Đông
Tác phẩm của M Sôlôkhốp đợc đón đọc nồng nhiệt, in lại nhiều lần ởLiên Xô Hầu hết các tác phẩm đều đợc chuyển thành kịch Ôpêra hoặc đợcdựng thành phim Nhà văn IU.Bônđarép coi sáng tác của M.Sôlôkhốp là:
“ranh giới cao nhất của văn học mà cho tới lúc này cha ai vợt qua đợc” [4, 152]
Viết về những chiến công vĩ đại mà Đảng cộng sản đã lãnh đạo nhândân Xô Viết đạt đợc, bắt đầu hình thành ngay từ những tháng đầu tiên củacuộc chiến tranh Hạt giống của những cuốn sách tơng lai đã chín muồi từtrong những phóng sự mặt trận của M Sôlôkhốp, chính những phóng sự này
đã “nâng ngòi bút lên ngang tầm lỡi lê” Tạo cho quần chúng nhân dân niềm
Trang 8tin vào tính tất yếu của chiến thắng “Tình yêu và lòng căm thù, đó là những
ngọn hải đăng mà văn học đã thắp lên trong tim của những con ngời Xô Viết”.
Năm 1942 trong thiên truyện ngắn “Khoa học căm thù” M Sôlôkhốp đã viết:
“Nếu nh tình yêu đối với tổ quốc đợc ấp ủ trong tim chúng tôi và sẽ đợc ấp ủ
đến khi nào trái tim ngừng đập, thì lòng căm thù đối với quân giặc luôn luôn
đợc chúng tôi mang trên đầu lỡi lê” [7, 604] Sức súc tích của thiên truyện
ngắn đợc coi nh là các đề cơng của “Số phận con ngời”, “Khoa học căm thù” đã
dạy cho chúng ta biết đánh kẻ thù và tin vào chính nghĩa
Trong thiên truyện “Số phận một con ngời” M Sôlôkhốp đã trình bày
quan niệm của mình về trạng thái nhân sinh và số phận của con ngời, ông lýgiải trong mối quan hệ chặt chẽ với số phận lịch sử của nhân dân Xô Viết
ở Việt Nam, tên tuổi M Sôlôkhốp đã đợc kính trọng từ lâu, tác phẩmcủa ông đến với bạn đọc Việt Nam từ những năm 30 (qua bản dịch tiếng Pháp)
và tiếng Trung Quốc) Năm 1946 báo Cứu quốc đã đăng một phần bản dịch
của tiểu thuyết “Sông Đông êm đềm” Từ sau năm 1954 hầu hết các tác phẩm
của M Sôlôkhốp đã đợc dịch sang tiếng Việt và tái bản nhiều lần đáp ứng nhucầu của bạn đọc Các cuốn phim dựa theo tác phẩm của ông đợc chiếu rộngrãi, M Sôlôkhốp đã trở nên quen thuộc với bạn đọc Việt Nam Nhà văn Tô
Hoài nhân dịp M Sôlôkhốp thọ 76 tuổi đã viết: “Sáng tác của M Sôlôkhốp
không chỉ là đóng góp đáng kể vào văn học dân tộc mà còn có ảnh hởng mạnh
mẽ tới văn học các dân tộc khác trong đó có nhân dân Việt Nam” (Tạp chí
những vấn đề văn học Tiếng Nga, số 4 – 1975) Năm 1984 toàn thế giới đaubuồn vĩnh biệt M Sôlôkhốp – Ngời con u tú của Sông Đông, ngời lao độngnghệ thuật không mệt mỏi, hai lần đợc tặng danh hiệu anh hùng lao động xãhội chủ nghĩa, nhà văn chiến sỹ chiến đấu ròng rã hơn 60 năm trên mặt trậnvăn nghệ
Việc nghiên cứu về M Sôlôkhốp nói chung và tập truyện “Số phận một
con ngời” nói riêng cha nhiều, trên cơ sở những tài liệu bằng tiếng Việt, chúng
tôi điểm qua các công trình nghiên cứu sau đây:
2.1.1 Nhà nghiên cứu Bôrit Xuskov trong công trình “Tìm hiểu số phận
lịch sử của chủ nghĩa hiện thực” đã khẳng định tầm quan trọng của M.
Sôlôkhốp đối với quá trình phát triển của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa
ông viết: “Biểu hiện khá rõ ở sự quan tâm của M Sôlôkhốp tới tính biện
chứng tâm hồn những nhân vật của ông, ở sự diễn tả giàu sắc thái và đầy dung
lợng các trạng thái tâm lý và thế giới bên trong của chúng Trong các tác phẩm M Sôlôkhốp những mâu thuẫn của cuộc sống, những tấn kịch bên trong của nó, tâm lý của nhân vật, những động cơ và hành vi của chúng đều đợc nhìn từ bên trong” Rõ ràng ý kiến này chỉ ra đợc ngòi bút của M Sôlôkhốp
đã chọn một cách thể hiện riêng khi đi vào miêu tả thế giới tâm hồn con ngời
Trang 92.1.2 Trong tác phẩm “Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa” (NXB Sự
thật Hà Nội, 1981) tác giả A.I ốptsarencô khi nói loại mẫu của chủ nghĩahiện thực bằng phân tích thông qua những tác phẩm nổi tiếng của Liên Xô,
trong đó có “Sông Đông êm đềm” ông đã mợn ý của các nhà nghiên cứu Tiệp Khắc viết về tác phẩm nh sau: “ở đây chúng ta thờng thấy cách nhìn thực tại
bằng cặp mắt của nhân vật, việc chuyển tiếp nhịp nhàng, đôi khi khó nhận ra
từ vị trí ngời kể chuyện, sang vị trí nhân vật và ngợc lại đặc biệt là trong việc kết hợp tiếng nói nội tâm của nhân vật và tính thẳng thắn của tác giả” [1,
110] Có thể nói ý kiến này đã có cái nhìn hết sức tinh nhạy, chỉ một quan
điểm tiếp cận và miêu tả có tính chất hiện thực trong nghệ thuật thể hiện tâm
lý, giọng điệu nhân vật của M Sôlôkhốp từ đó nhận ra sự mới mẻ của M.Sôlôkhốp với các nhà văn khác
2.1.3 Cuốn lịch sử văn học Xô Viết của Mêlích Nubarốp (Bùi Khánh
Thế dịch – NXB Văn hoá, 1981) trong bài “Một số đặc điểm nghệ thuật của
M Sôlôkhốp” tác giả đã nhận xét: Đối với M Sôlôkhốp ph“ ơng pháp xác định tính chất tâm lý của nhân vật là một trong những nguyên tắc căn bản của sự phát triển toàn bộ tính chất phức tạp của tâm hồn con ngời … ông tập trung ông tập trung
sự chú ý của mình vào việc thể hiện những trạng thái tâm lý của nhân vật”.
Đó là sự ghi nhận về vai trò của M Sôlôkhốp trong nền văn học Xô Viết, làmcho vờn hoa văn học Nga thêm rực rỡ
2.1.4 Gần gũi với độc giả Việt Nam hơn là những bài viết, những tácphẩm giới thiệu, nghiên cứu về M Sôlôkhốp của chính các tác giả trong nớc
Tác giả Huy Liên trong bài “Tìm hiểu một vài đặc điểm về thi pháp M.
Sôlôkhốp” (Tạp chí văn học số 5 – 1984) đã phân tích và chỉ ra một số biện
pháp nghệ thuật đặc sắc trong sáng tác của M Sôlôkhốp
2.1.5 Cuốn văn học Xô Viết (Tập 2 – Sách dùng cho các trờng Đạihọc s phạm, NXB Giáo dục Hà Nội, 1998) Hai tác giả Nguyễn Hải Hà và Đỗ
Xuân Hà đã viết: “M Sôlôkhốp đã vận dụng ca dao, tục ngữ để thể hiện tâm
lý nhân vật Phong cảnh thiên nhiên, miêu tả đời sống riêng t của nhân vật trong mối quan hệ hữu cơ với các biến cố lịch sử và nghệ thuật phép biện“
chứng tâm hồn của con ng” ời”.
Trên đây là những công trình nghiên cứu khoa học viết về M Sôlôkhốp
mà chúng tôi khảo sát đợc ở th viện trờng Đại học Vinh, th viện Nghệ An Tuy
nhiên vấn đề về “Số phận con ngời trong và sau chiến tranh” qua tập truyện
“Số phận một con ngời” thì cha thấy có một công trình nào nghiên cứu cụ thể.
2.2 Về Nguyễn Minh Châu.
So với M Sôlôkhốp, tầm vóc và vị trí của Nguyễn Minh Châu có phầnkhiêm tốn hơn Tuy nhiên trên lộ trình sáng tạo văn học nghệ thuật hơn 30năm cầm bút, Nguyễn Minh Châu đã để lại một di sản tinh thần đồ sộ, ít có
Trang 10nhà văn hiện đại nào ở Việt Nam có đợc Ông đã kịp đóng dấu ấn của mìnhtrong nền văn xuôi hiện đại của dân tộc Từ khi ông qua đời (1989), có rấtnhiều các công trình nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp cầm bút của ông đãxuất hiện, cho đến nay vẫn đang còn tiếp diễn Trong phạm vi tài liệu thamkhảo đợc, chúng tôi điểm qua các công trình nghiên cứu về Nguyễn MinhChâu nh sau:
2.2.1 Tôn Phơng Lan, “Phong cách nghệ thuật Nguyễn Minh Châu” (NXB Khoa học xã hội, 2002) đã viết: “Nguyễn Minh Châu đã tìm cách phân
tích các quan hệ sâu kín của những hiện tợng và tình huống cá biệt để làm bật lên cái phức tạp, phong phú và sống động của nó và trên hớng đó con ngời đ-
ợc soi chiếu vừa trong mối quan hệ gia đình, trong tình yêu, bạn bè và trong quan hệ với xung quanh” ở một chỗ khác Tôn Phơng Lan lại viết: “Nhân vật
hoạ sỹ trong truyện ngắn Bức tranh là ngời hoạ sỹ có phẩm chất nổi tiếng
không chỉ ở trong nớc mà còn ở nớc ngoài, sau lần đi đến cái quán nhỏ để cắt tóc anh ta đã bàng hoàng phát hiện ra tội lỗi khó bề tha thứ của mình do thất hứa với ngời lính, đã từng giúp đỡ, cứu mạng mình bắt đầu từ những ngày đó anh sống trong dằn vặt, đau khổ” Qua đó thấy đợc cái nghịch lý tồn tại mọi
nơi, trong từng hành động, từng suy nghĩ của con ngời
2.2.2 Nguyễn Văn Hạnh trong bài “Nguyễn Minh Châu những năm
1980 và sự đổi mới cách nhìn về con ngời” (Tạp chí văn học, số 3 – 1993) đã
khẳng định sự đổi mới của Nguyễn Minh Châu: “Nguyễn Minh Châu đã cảm
nhận đợc ngày càng rõ nét trong những chuyển động có ý nghĩa thời đại của cuộc sống và của văn học, và anh đã mạnh dạn tự phủ định mình, đổi mới cách viết từ một cái nhìn mới về con ngời và về cuộc sống… ông tập trung” “Quan hệ giữa con ngời và đất, giữa ngời và thiên nhiên giữa con ngời với nhau trên mảnh
đất và đối diện với thiên nhiên, đó mới là chuyện lâu đời, thờng xuyên tạo nên tính cách, phẩm giá, vẻ đẹp và bi kịch cuộc đời của những ngời lao động Càng gần gũi cuộc đời thực càng từng trải, càng đi sâu vào kiểm nghiệm, Nguyễn Minh Châu càng muốn viết kỹ về sự vất vả của những ngời lao động Dới ngòi bút Nguyễn Minh Châu, cuộc sống lao động của con ngời vừa là một bản anh hùng ca, vừa là một bi kịch” Cuối bài viết của mình Nguyễn Văn
Hạnh lại một lần nữa khẳng định đóng góp của Nguyễn Minh Châu: “Nguyễn
Minh Châu cha làm đợc nhiều nh mình muốn, nhng anh đã nhận đợc đúng, đã kịp thời thay đổi khi cần phải đổi thay, và đã thực hiện đợc những chuyển biến bớc đầu xuất sắc”
2.2.3 Lê Văn Tùng “Nguyễn Minh Châu – Tài năng và sáng tạo nghệ thuật” (NXB Văn hoá thông tin, Hà Nội, 2001) Mặc dù không trực tiếp đề
cập đến nghịch lý đời sống của nhân vật nhng đã có những ý kiến xác đáng về
vấn đề mà luận văn của chúng tôi quan tâm: “ Đây chỉ là một niềm hối tiếc
pha chút ân hận sau những năm tháng trải bớc khắp mọi phơng trời, ta lại không một lần ngoái về để nhìn ra đợc vẻ đẹp của những gì thân quen, gần gũi
Trang 11nhất, nơi đẻ ra ta, nuôi ta lớn thành ngời và là nơi ta sẽ nằm xuống mãi mãi trong lòng đất mẹ… ông tập trung” Nhng oái oăm thay, nhân vật lại đau đớn trong một giới
hạn mang tính bi kịch, đã nhìn thấy chân lý mà không có điều kiện thực hiện
Đó là sự bất lực của thực tiễn trớc khát vọng đẹp đẽ và lành mạnh nh một yêucầu tất yếu
2.2.4 Hồ Hồng Quang trong bài viết “Cái nhìn mới của Nguyễn Minh
Châu về chiến tranh và ngời lính cách mạng trong tác phẩm những năm 1980” (NXB Văn hoá thông tin, Hà Nội, 2001) Nhận xét: “Các tác phẩm viết sau năm 1980 của Nguyễn Minh Châu có âm hởng khá sâu, cái đau thơng, tổn thất của từng số phận cá nhân ngời lính Anh giải phóng quân trong Bức tranh may mắn nguyên vẹn trở về nhng lại gặp nỗi bất hạnh quá lớn Mẹ đã
mù loà vì khóc quá nhiều trong những ngày chống cửa chờ con Lực (Cỏ lau)
cới vợ đợc mấy ngày phải ra chiến trờng, lúc trở về vợ đã có mấy con với ông thợ ảnh… ông tập trung” Qua bài viết này Hồ Hồng Quang đã có cái nhìn hết sức nhạy
cảm về truyện ngắn Nguyễn Minh Châu sau năm 1975 Các vấn đề, tình tiếttrong truyện ngắn Nguyễn Minh Châu đa ra không chỉ dừng lại ở nghịch lý
đời sống nữa mà nó đã đợc đẩy lên đỉnh điểm của nghịch lý là thành bi kịch,tất cả các chuỗi của nghịch lý là bấy nhiêu những bi kịch
2.2.5 Đinh Trí Dũng trong bài viết “Nguyễn Minh Châu và sự trăn trở
của một ngòi bút đầy trách nhiệm” (Nguyễn Minh Châu – tài năng và sáng
tạo nghệ thuật, NXB Văn hoá thông tin, Hà Nội, 2001) có suy nghĩ: “Truyện
ngắn Con thuyền ngoài xa thông qua một câu chuyện đầy nghịch lý của cuộc
đời, Nguyễn Minh Châu muốn nói đến một sự thực trong nghệ thuật Ngời nghệ sỹ nhiếp ảnh phát hiện ra mâu thuẫn éo le trong nghề nghiệp của mình,
đằng sau bức ảnh con thuyền mờ sơng rất đẹp mà anh ta đã tình cờ chụp đợc
là số phận đớn đau của một ngời phụ nữ, là sự nheo nhóc chẳng đẹp đẽ gì trong một giai đoạn lao động làm nghề chài lới… ông tập trung”
2.2.6 Cùng chung sự đánh giá đó Tô Hoài nhận xét: “Những cái tởng
nh bình thờng, lặt vặt trong cuộc sống hàng ngày dới con mắt và ngòi bút Nguyễn Minh Châu đều trở thành những gợi ý và có tầm triết lý” Quả thực
Tô Hoài đã có cái nhìn chính xác về các truyện ngắn Nguyễn Minh Châu, từnhững cái rất nhỏ bé trong cuộc sống hàng ngày nhiều khi là rất nhỏ, rất đờithờng Nguyễn Minh Châu đã nêu đợc những vấn đề có sức ám ảnh
2.2.7 Cũng đề cập tới cái nhìn đa diện về cuộc sống con ngời của
Nguyễn Minh Châu Trần Đình Sử trong bài viết “Văn học Việt Nam trong
thập kỷ chuyển mình 1975 – 1985” (Tạp chí văn học số 6 – 1986) đã nhận
xét: “Truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu gần đây là một hiện tợng đáng chú
ý về mặt mở rộng cách quan sát con ngời Nhà văn này, trong tập truyện Bến“
quê và một số truyện trong tập Ng” “ ời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành đã”
nhìn con ngời qua những hiện tợng nghịch lý của tồn tại Một ngời đã từng đi
Trang 12khắp nơi trên trái đất cha đến đợc vùng đất bến quê, một ngời đàn bà bị chồng hành hạ nhng không thể bỏ đợc chồng, con ngời có lơng tri, yêu con vật chỉ sống bằng bản năng, một ngời đàn bà đồng bóng, đành hanh nh trẻ con lại mang đến chút gì tơi tắn cho tâm hồn khô cằn, một thủ thành tài năng để lọt lới những quả bóng vô lý nhất… ông tập trung”; “Nhà văn muốn đi lại những quan niệm một chiều Ngòi bút nhà văn không giản đơn chỉ đa dắt ngời đọc đi đến tán thành t tởng hay phản đối t tởng kia của nhân vật mà còn làm cho họ đối thoại Khuynh hớng tâm lý triết học mang lại cho những truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu một cái nhìn tỉnh táo có tính chất khai sáng” Rõ ràng
Trần Đình Sử đã có cái nhìn hết sức khái quát về truyện ngắn của NguyễnMinh Châu sau năm 1975, ghi nhận đóng góp của Nguyễn Minh Châu trongcách nhìn nhận mới mẻ về con ngời, xã hội với vô vàn những nghịch lý không
dễ gì giải thích đợc
Ngoài ra còn có rất nhiều bài viết, công trình nghiên cứu khác đợc đăngtrên báo văn nghệ, tạp chí văn học, báo Văn nghệ quân đội và trong các tậpsách Do giới hạn của đề tài chúng tôi xin đợc giới thiệu thêm một số bài viết
về Nguyễn Minh Châu
* Văn Chính với bài viết “Nguyễn Minh Châu và tập truyện cuối cùng
Cỏ lau” (Báo Nhân dân chủ nhật số 48, ngày 7/ 01/ 1990).
* Đỗ Đức Hiểu với bài viết “Đọc phiên chợ Giát của Nguyễn Minh
Châu” (Báo Văn nghệ số 7, ngày 17/ 02/ 1990).
* Hồ Dzếnh với bài viết “Cỏ lau” (Thơ), (Kiến thức ngày nay, số 30
ngày 01/ 03/ 1990)
* Tập truyện “Cỏ lau” đợc xuất bản thành sách riêng, NXB Văn học Hà
Nội đợc trao giải thởng Hội nhà văn Việt Nam (1988 – 1989)
Qua những công trình nghiên cứu, những bài viết của các tác giả trongnớc cũng nh ngoài nớc đều khẳng định tầm vóc và tài năng sáng tạo kỳ diệucủa M Sôlôkhốp và Nguyễn Minh Châu Tuy nhiên hầu nh cha thấy một công
trình nghiên cứu cụ thể về vấn đề “Số phận con ngời”, đặc biệt việc đặt hai
hiện tợng, hai tác giả cùng các tác phẩm của họ bên cạnh nhau qua cái nhìn sosánh để tìm ra những nét tơng đồng, dị biệt thì hoàn toàn cha có một côngtrình nào chú ý
Chúng tôi cha dám nghĩ tới một cách trình bày hoàn hảo, toàn diện, đầy
đủ trên tất cả mọi vấn đề, song chúng tôi cũng cố gắng đóng góp một số ý
kiến cá nhân của mình về “Vấn đề số phận con ngời trong và sau chiến
tranh qua hai tập truyện Số phận một con ngời của M Sôlôkhốp và Cỏ lau
của Nguyễn Minh Châu” Hy vọng sẽ cung cấp một cái nhìn sâu sắc hơn về
tác giả cũng nh tác phẩm của hai nhà văn
3 Đối tợng, phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu.
Trang 133.1 Đối tợng nghiên cứu.
Do khuôn khổ của một khoá luận tốt nghiệp đại học và hạn chế về trình
độ ngoại ngữ (tiếng Nga) Về tác giả M Sôlôkhốp chúng tôi khảo sát tập
truyện “Số phận một con ngời” qua bản dịch tiếng Việt, NXB Văn học Hà
3.2 Phạm vi nghiên cứu.
Nh tên đề tài đã xác định, phạm vi nghiên cứu của đề tài chúng tôi là:
“Vấn đề số phận con ngời trong và sau chiến tranh, qua hai tập truyện Số
phận một con ngời (M Sôlôkhốp) và Cỏ lau (Nguyễn Minh Châu)”.
Do sự phức tạp của đề tài Chúng tôi chỉ tập trung khảo sát trên một sốphơng diện cơ bản sau:
- Những vấn đề lý luận chung về quan niệm nghệ thuật của nhà văn về
Số phận con ngời trong va sau chiến tranh
- Vấn đề số phận con ngời trong và sau chiến tranh qua hai tập truyện
“Số phận một con ngời” và Cỏ lau“ ”
- Những thủ pháp nghệ thuật đặc sắc đợc hai nhà văn sử dụng trong hai
tập truyện “Số phận một con ngời” và Cỏ lau“ ”
3.3 Nhiệm vụ nghiên cứu.
Từ đối tợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài Chúng tôi tập trung giảiquyết các nhiệm vụ sau:
Thứ nhất: Chỉ ra những biểu hiện vấn đề số phận con ngời trong và sau
chiến tranh qua hai tập truyện trên một số phơng diện cơ bản từ đó phát hiện
Trang 14- Đọc, tái hiện qua bản dịch bằng tiếng Việt tập truyện của M.Sôlôkhốp.
- Khảo sát, thống kê
- Đối chiếu, so sánh để làm nổi bật phong cách riêng biệt của hai nhà văn Ngoài ra chúng tôi còn sử dụng phơng pháp phân tích, khái quát, tổng hợp
5 Cấu trúc của luận văn.
Nhằm giải quyết các nhiệm vụ đã nêu, ngoài phần mở đầu và phần kếtluận, nội dung chính của khoá luận đợc triển khai qua 3 chơng:
Chơng 1: Những vấn đề lý luận chung.
Chơng 2: Vấn đề số phận con ngời trong và sau chiến tranh qua hai tập truyện “Số phận một con ngời” và Cỏ lau“ ”
Chơng 3 : Những thủ pháp nghệ thuật đặc sắc đợc hai nhà văn sử
dụng trong hai tập truyện “Số phận một con ngời” và Cỏ lau“ ”
Trang 15phần nội dungChơng 1 Những vấn đề lý luận chung
1.1 Quan niệm nghệ thuật của nhà văn về cuộc sống con ngời.
Đại văn hào văn học Nga thế kỷ XX M.Gorki đã viết: “Văn học là nhân
học” Đối tợng chủ yếu của văn học là con ngời, không thể lý giải thơ, văn
bằng nghệ thuật ngôn từ mà bỏ qua con ngời đợc thể hiện trong đó Không chỉ
có con ngời thực tế mà còn là quan niệm về con ngời một cách thẩm mỹ, nghệthuật, hay nói cách khác đó là quan niệm nghệ thuật về con ngời
Đời sống hiện thực khách quan là địa hạt, là nơi ơm mầm cho văn họcphát triển, có thể nói đời sống hiện thực khách quan là đề tài, là nguồn lực vôtận cho văn học khai thác, tìm kiếm, sáng tạo thông qua lăng kính chủ quancủa nhà văn Cuộc sống của con ngời hiện lên với muôn mặt của nó làm
phong phú hơn cho mọi nền văn học Nhà văn Stăngđan đã từng viết: “Văn
học không chỉ phản ánh bầu trời đầy sao mà còn phản ánh cả mặt đất đầy lầy lội”.
Cùng với những thay đổi trong quan niệm nhà văn về đời sống con
ng-ời, thì đời sống con ngời nh là đối tợng phản ánh, khám phá của văn học đợc
mở rộng và toàn diện Đời sống không chỉ là hiện thực cách mạng, các biến cốcủa lịch sử và đời sống cộng đồng, mà đó còn là hiện thực của đời sống hàngngày, với các quan hệ thế sự vốn dĩ đã đa đoan, đa sự, phức tạp, chằng chịt
đan dệt lên những “mạch nổi và mạch ngầm của đời sống” Hiện thực đó còn
là đời sống cá nhân của mỗi con ngời với những vấn đề riêng t, số phận, nhâncách, khát vọng muôn mặt cả hạnh phúc và bi kịch Hiện thực đời sống trongtính toàn vẹn của nó đã mở ra những không gian vô tận cho văn học thỏa sứcchiếm lĩnh, khám phá và khai vỡ Nguyễn Minh Châu trong một lần trả lời
phỏng vấn báo Văn nghệ đầu năm 1986 đã nói: “Văn học và đời sống là hai
vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm của nó là con ngời Ngời viết nào cũng có tính xấu nhng tôi không thể tởng tợng nổi một nhà văn mà lại không mang nặng trong mình tình yêu cuộc sống và nhất là tình yêu thơng con ngời Tình yêu này của ngời nghệ sỹ vừa là niềm hân hoan say mê, vừa là một nỗi đau
đớn, khắc khoải Cầm giữ cái tình yêu lớn trong mình, nhà văn mới có khả năng cảm thông sâu sắc với những nỗi đau khổ, bất hạnh và đứng vững đợc tr-
ớc cuộc sống”.
Quan niệm nghệ thuật của nhà văn về đời sống con ngời rất đa dạng,phong phú đợc thể hiện trên nhiều bình diện văn học nh: đa dạng về đề tài,phong phú về thể loại, nhiều tìm tòi về thủ pháp nghệ thuật, đa dạng về phongcách và khuynh hớng thẩm mỹ Quả thật khu vờn văn học ngày nay là một
Trang 16cảnh tợng rất đa sắc màu hơng vị, nhiều dáng vẻ, thậm chí có những hiện tợng
kỳ dị, lạ lùng Nhng sự phong phú đa dạng này là đặc điểm tất yếu của mộtgiai đoạn, một nền văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Văn học là một sángtạo nghệ thuật Nhiệm vụ của các nhà văn là sáng tạo ra những con ngời trongtác phẩm, họ tất yếu phải hình dung con ngời trên phơng diện nghệ thuật.Chính trên sự hình dung này mà các nghệ sỹ ngôn từ đã làm ra cái mới chonghệ thuật, quan niệm nghệ thuật về con ngời là khái niệm chỉ phạm vi sángtạo trong lĩnh vực miêu tả, thể hiện con ngời của nhà văn
Nhà văn miêu tả con ngời và đời sống trong tác phẩm không bao giờ là
sự sao chép, chụp ảnh Vì tâm hồn nhà văn không phải là tấm gơng để cho sựvật phản chiếu vào, hơn nữa đời sống nhân vật trong tác phẩm phần nhiềukhông phải đã có sẵn để nhà văn chép lại mà nhà văn tự chế ra nhân vật Nhà
văn phải làm “Ngời thợ kim hoàn” năng động, tháo vát, kiên trì để tôi luyện cho “đứa con tinh thần” của mình thêm lung linh toả sáng.
Quan niệm nghệ thuật của nhà văn về đời sống con ngời là nguyên tắccảm nhận thẩm mỹ về con ngời, nằm trong cách miêu tả thể hiện của tác giảqua tác phẩm Hay nói một cách cụ thể, quan niệm nghệ thuật về đời sống conngời là cách cắt nghĩa, cách đánh giá, lý giải của nhà văn về đời sống hiệnthực, về phẩm chất, về số phận và tơng lại của con ngời thông qua hệ thốnghình thức nghệ thuật mà nhà văn sáng tạo trong tác phẩm
Quan niệm nghệ thuật về con ngời cũng chịu ảnh hởng của quan niệmtriết học, tôn giáo, pháp luật, đạo đức về con ngời Nhng quan niệm nghệ thuật
về con ngời là một giá trị độc đáo không lặp lại các quan niệm trên Nó khácvới quan niệm triết học về con ngời ở chỗ, triết học sử dụng t duy logic đểkhám phá trừu tợng về con ngời, còn nghệ thuật sử dụng t duy hình tợng đểnói quan niệm về con ngời một cách cụ thể cảm tính thông qua hệ thống hìnhthức tác phẩm
Giáo s tiến sĩ khoa học Trần Đình Sử đã nhận xét: “Việc phân tích thi
pháp nhân vật theo quan niệm của chúng tôi là miêu tả nhân vật, ít quan tâm
đến nhân vật này, mà quan tâm đến con ngời đợc cảm nhận qua các nhân vật loại này, hoặc miêu tả nhân vật của tác giả này thuộc tác giả tác phẩm này ”.
[28, 29]
Vấn đề quan niệm nghệ thuật về con ngời thực chất là “vấn đề tính
năng động nghệ thuật trong việc phản ánh hiện thực, lý giải con ngời bằng các phơng tiện nghệ thuật là vấn đề phạm vi chiếm lĩnh đời sống của một hệ thống nghệ thuật là khả năng thâm nhập của nó vào các miền khác nhau của cuộc đời” [28, 20].
Quan niệm nghệ thuật về cuộc sống con ngời hớng tới đời sống trongmọi chiều sâu của nó, đây là tiểu chuẩn để đánh giá giá trị nhân văn của văn
Trang 17học trong từng tác phẩm cụ thể Trong đó vấn đề cuộc sống, số phận con ngời
đợc các nhà văn suy ngẫm trong hoàn cảnh và tính toàn vẹn của nó, nêu ranhững t tởng mới để hiểu về con ngời Do đó, càng khám phá nhiều quan niệmnghệ thuật về cuộc sống con ngời thì thực chất càng đi sâu vào sáng tạo của
họ và càng đánh giá đúng thành tựu mà họ mang lại
Quan niệm nghệ thuật về cuộc sống con ngời tuy có nhiều điểm khácnhau rõ rệt, nhng giữa các nhà văn trong cùng một thời điểm, một thời đại lịch
sử lại có những điểm tơng đồng và dị biệt Chẳng hạn, cùng là quan điểm nghệthuật về cuộc sống con ngời trong sáng tác của hai nhà văn M Sôlôkhốp vàNguyễn Minh Châu có những điểm gặp gỡ, đó là sự thể hiện con ngời bấthạnh trong chiến tranh vệ quốc đều miêu tả cuộc chiến tranh tàn khốc trên ph-
ơng diện rộng ảnh hởng tới cuộc sống con ngời với những nghịch cảnh sauchiến tranh Tuy nhiên cách thể hiện về số phận con ngời của hai nhà văn đều
có những điểm dị biệt thể hiện phong cách nghệ thuật của riêng từng tác giả
Nh vậy, rõ ràng cuộc sống con ngời trong văn học vừa là điểm xuấtphát, là đối tợng khám phá chủ yếu, vừa là cái đích cuối cùng của văn học,
đồng thời cũng là điểm quy chiếu là thớc đo giá trị mọi quan hệ xã hội, mọibiến cố của cuộc sống, nghĩa là tất cả những gì liên quan đến con ngời, đến
đời t, đời thờng, đạo đức… Đặc biệt là tiểu thuyết sử thi nổi tiếng “ thậm chí những vấn đề lớn nh lý tởng sống, đấutranh giải phóng dân tộc, xây dựng chủ nghĩa xã hội đến những vấn đề nhỏnhặt trong cuộc sống đời thờng đều đợc các nhà văn quan tâm
Sau chiến tranh, đất nớc bớc sang một giai đoạn mới Cuộc sống conngời với bao biến động đổi thay của lịch sử, con ngời trở về với muôn mặt của
đời thờng, phải đối diện với bao vất vả khó khăn thời hậu chiến Văn học giai
đoạn này cũng có những thay đổi, tuy nhiên văn học viết về số phận con ngờitrong và sau chiến tranh vẫn còn tiếp tục Mặc dù chiến tranh đã qua nhng nóvẫn ám ảnh cuộc sống con ngời Các nhà văn vẫn đi sâu khai thác vấn đề nàymột cách sâu sắc, tiểu biểu đó là M Sôlôkhốp và Nguyễn Minh Châu
1.2 Vấn đề số phận con ngời đặt ra trong văn chơng trong chiến tranh.
Những giá trị về nội dung cũng nh những đặc sắc nghệ thuật mà tácphẩm văn học viết về số phận con ngời trong và sau chiến tranh, đã minhchứng cho một thời khốc liệt đau thơng cho bao số phận bất hạnh Sự tànkhốc, ác liệt của chiến tranh và hậu quả của nó đợc phản ánh sinh động vàchân thực trong tác phẩm đã góp phần lột trần mặt trái của chiến tranh mànhân dân Liên Xô cũng nh Việt Nam phải chịu đựng, mất mát, hi sinh chiếntranh không những chỉ gieo lên những cái chết đau thơng, sự tàn sát huỷ hoại
đất nớc, con ngời trong thời kỳ chiến tranh chịu đựng khổ đau thậm chí bi
kịch về số phận “Tồn tại hay không tồn tại” Vấn đề sống – chết chỉ là
khoảng cách gang tấc con ngời phải đứng lên chiến đấu để giành lại cho bảnthân và tổ quốc cái quyền sống, tự do, hạnh phúc
Trang 18Chính vì vậy, thanh niên trai tráng hay những ngời mới lập gia đình… Đặc biệt là tiểu thuyết sử thi nổi tiếng “
ai cũng từ biệt gia đình, vợ con… Đặc biệt là tiểu thuyết sử thi nổi tiếng “ ra mặt trận và nơi hậu phơng chỉ còn lạinhững ngời phụ nữ, trẻ em, những ngời tật nguyền, già yếu… Đặc biệt là tiểu thuyết sử thi nổi tiếng “ Cuộc sống méo
mó của họ cứ lặng lẽ triền miên trong nỗi niềm mong nhớ, chờ đợi ngày trở vềcủa ngời thân, sự chịu đựng và chờ đợi ấy cứ dần héo hon, mòn mỏi và rồi cónhững ngời ra đi không bao giờ trở về Những nỗi đau đè lên sức chịu đựngkhông những chỉ ngời ngoài mặt trận mà còn cả những ngời ở lại hậu phơng,
đó là những ngời mẹ, ngời vợ, ngời yêu và ngay cả con trẻ
Tái hiện lại cuộc sống đầy đau thơng những số phận con ngời bất hạnhcủa hai đất nớc Liên Xô - Việt Nam M Sôlôkhốp và Nguyễn Minh Châu đãkhái quát hoá đợc chân dung của những số phận con ngời trong và sau chiếntranh chân thực, sắc nét
Trong chiến tranh, vấn đề số phận con ngời cá nhân ít đợc đề cập bởivăn học chiến tranh đợc viết theo khuynh hớng sử thi và cảm hứng lãng mạn.Các nhà văn quan tâm đến những vấn đề lớn nh lý tởng sống, đấu tranh giảiphóng dân tộc, xây dựng chủ nghĩa xã hội, đến những vấn đề thời đại Văn ch-
ơng trong chiến tranh hớng ngòi bút của nhà văn vào việc khám phá, ngợi canhững con ngời tiên tiến, anh hùng Đó là những hình mẫu lý tởng của mộtthời kỳ vinh quang và oanh liệt, những con ngời vì sự nghiệp chung của tổquốc Số phận con ngời xuất hiện trong những trang văn, vần thơ nh là sự đạidiện trọn vẹn cho đất nớc, lý tởng, lơng tâm, khí phách của thời đại Họ đẹp
một cách toàn diện, toàn mỹ nh “viên ngọc không có tỳ vết” số phận con ngời
đặt ra trong văn chơng trong chiến tranh hầu nh bị bỏ quên để tập trung khaithác, ca ngợi những ngời anh hùng, những chiến công vang dội của dân tộcchống kẻ thù Số phận con ngời đợc nhìn nhận một cách phiến diện, một chiều
và hết sức rạch ròi thiện - ác, ta– kẻ thù, cao cả - thấp hèn, không hề có sựpha trộn trong các lĩnh vực ấy Tâm hồn con ngời ít phức tạp, ít có sự giằng xénội tâm trong việc giải quyết mâu thuẫn giữa cái chung và cái riêng, giữanghĩa vụ, trách nhiệm và quyền lợi riêng t, ngời đọc có cảm giác nắm bắt, hiểu
đợc con ngời một cách dễ dàng
Vấn đề số phận con ngời trong chiến tranh chính là “trò chơi của số
phận” bởi trong chiến tranh số phận con ngời đợc thể hiện rõ nét đó là sự đối
lập giữa sự sống và cái chết Tất cả mọi ngời, mọi số phận đợc đặt lên trên
đầu mũi súng, hòn đạn, tuy nhiên văn chơng viết về số phận con ngời trongchiến tranh với mặt trái của nó còn ít, bởi khuynh hớng sử thi và cảm hứnglãng mạn chi phối thế giới quan sáng tác Do vậy, mãi đến sau này khi chiếntranh kết thúc các nhà văn mới có điều kiện khai thác muôn mặt của đời sống,thì lúc bấy giờ số phận con ngời trong văn chơng chính là hiện thực, là sựphức tạp, đa dạng của hiện thực cuộc sống
Trang 191.3 Vấn đề số phận con ngời đặt ra trong văn chơng sau chiến tranh.
Trong chiến tranh nhà văn thể hiện vấn đề số phận con ngời bằng cảmhứng lãng mạn và t duy sử thi, gắn liền với số phận của ngời lính Nhà văn thểhiện số phận con ngời gắn liền với số phận dân tộc, đặc biệt việc thể hiện hìnhtợng ngời lính ở nét đẹp của chủ nghĩa anh hùng, miêu tả họ là đại diện chocộng đồng tập thể anh hùng thì văn chơng sau chiến tranh, các nhà văn lại chú
ý đi vào khai thác, thể hiện số phận con ngời ở bình diện con ngời đời t, cánhân Nghĩa là, con ngời với số phận riêng t của mình đợc quan tâm nhiều hơn
với những biểu hiện phong phú, đa dạng và phức tạp của nó “Đó là những
con đợc nhìn nhận trong nhiều mối quan hệ phong phú, phức tạp, quan hệ xã hội, quan hệ đời t, quan hệ lịch sử, quan hệ đời thờng, con ngời có những niềm vui và nỗi buồn, trong sự phấn khởi và khổ đau Trong niềm tin và sự hoài nghi chính đáng, họ đẹp trong chất thép và cả sự mềm yếu” [15, 162].
Trong chiến tranh, con ngời phải chịu đựng gian khổ, hi sinh, sự sống
và cái chết nh hai bờ không có khoảng cách, phải đối mặt với cái chết hàngngày Rồi bao nhiêu số phận đã bị chiến tranh vùi chôn, nhiều chiến sỹ cáchmạng đã hi sinh nằm lại nơi chiến trờng Những ngời còn sống may mắn trở
về quê hơng, nhng lại gặp phải nghịch cảnh gia đình bị bon đạn chiến tranhtàn phá chỉ còn lại dấu vết của hố bom, vợ con, ngời thân đều không còn
Tập truyện “Số phận một con ngời” của M Sôlôkhốp, số phận của ngời
chiến sỹ Anđrây Xôcôlốp là tiểu biểu, anh gặp phải cảnh đau đớn của bon đạn
chiến tranh Chính anh đã kể lại: “Hồi tháng 6 năm 1942, bọn Đức ném bom
xởng chế tạo máy bay và một quả bom lớn đã rơi vào trúng ngôi nhà nhỏ bé thân yêu của tôi Irina và hai bé gái lúc ấy đang ở nhà, thế là không thấy dấu vết gì của vợ con tôi, còn chỗ cũ của ngôi nhà là một hố bom sâu hoắm… ông tập trung” [8,
504]
Trong tập truyện “Cỏ lau” của Nguyễn Minh Châu, Lực - một sỹ quan
dũng cảm chiến đầu ở chiến trờng hai mơi t năm sống sót trở về quê hơng thì
gia đình hoàn toàn đổi thay Thai - ngời vợ thân yêu của anh tởng anh đã hi
sinh giờ đây đã lấy một anh thợ ảnh và có mấy đứa con với ngời thợ ảnh ấy
Đây chính là nghịch cảnh của số phận con ngời sau chiến tranh, bao nhiêu hyvọng, mơ ớc về cuộc sống tốt đẹp không mỉm cời với họ, hạnh phúc xa tầmtay Trong cách nhìn nhận cuộc sống về con ngời của mỗi nhà văn đã có sựthay đổi, lúc này đây số phận con ngời cá nhân đợc các nhà văn quan tâm hơn.Hay nói cách khác các nhà văn đã đi sâu vào những bi kịch, những số phậncủa con ngời trong và sau chiến tranh
Sau chiến tranh, việc khám phá bản chất con ngời của nhà văn trongcuộc sống đời thờng, ở đó con ngời tự bộc lộ tất cả những phẩm chất vốn có,
Trang 20các nhà văn rất nhạy cảm, nhìn ra những đổi thay của con ngời ngay ở những
“ngã ba đời sống” Những bi kịch của số phận con ngời sau chiến tranh đợc
thể hiện rất cụ thể, sinh động đúng với những gì mà hiện thực cuộc sống đangtiếp diễn ở những bớc đầu tiên của cuộc đời Nếu nh trong chiến tranh, khi còn
đợc một lý tởng cao đẹp dẫn dắt thì con ngời cá nhân đời thờng tạm lui xuống,nhng khi ra khỏi chiến tranh hoặc lui về phía sau của cuộc chiến thì con ngờicá nhân nhỏ bé ở đây dễ dàng quên hết nghĩa vụ và trách nhiệm, quên nhữnglời hứa hẹn, quên cả những ngời xung quanh, chỉ còn nhớ đến cá nhân mình.Con ngời thấp hèn đó dĩ nhiên gây đau khổ cho những ngời khác, làm vẩn đụccuộc sống xung quanh Thậm chí những ngời anh hùng trong chiến tranh thìtrong cuộc sống đời thờng họ lại trở nên nhỏ bé, tầm thờng, bon chen, ích kỷ,chèn ép nhau… Đặc biệt là tiểu thuyết sử thi nổi tiếng “ Đồng thời tác giả cũng nói lên sự hi sinh mất mát… Đặc biệt là tiểu thuyết sử thi nổi tiếng “ Đó là sựtrăn trở, khát khao, phát hiện và kiếm tìm những góc khuất của tâm hồn conngời với ngòi bút a tìm tòi, không ngừng lật xới mọi vấn đề của cuộc sống đờithờng
Vấn đề số phận con ngời sau chiến tranh đợc đặt ở góc độ đời thờng,
đời t cá nhân Bên cạnh đó nhiều nhà văn khác cũng đặt con ngời cá nhân vàocác mối quan hệ gia đình - xã hội, soi chiếu nó từ nhiều chiều và nhanh chóngphát hiện ra những vấn đề nhức nhối trong cuộc sống với những bi kịch khácnhau của những con ngời từng là nạn nhân của cuộc chiến tàn khốc, ác liệt.Chính nhận thức đó đã làm nên chiều sâu cho văn học viết về số phận con ng -
ời trong và sau chiến tranh đợc mở rộng, chân thực trên những bình diện mới.Tiếp cận hiện thực, khám phá hiện thực cuộc sống và con ngời cá nhân ởnhiều tầng, nhiều lớp khác nhau Ngòi bút của các nhà văn còn phát hiện ra vẻ
đẹp của những giá trị đạo đức truyền thống, cội nguồn thiêng liêng của nhữnggiá trị văn hoá, nền tảng của mọi nền văn hoá Không phải bao giờ văn chơng
cũng nhìn nhận cuộc sống con ngời với những “bề bộn” vốn có của nó nh văn
chơng hiện thực cách mạng xã hội chủ nghĩa, các nhà văn đi vào tìm kiếm
“góc tăm tối cuối cùng” để thể hiện cuộc sống con ngời, tiếp cận tới cõi tận
cùng trong tâm hồn con ngời Con ngời mong đợi, con ngời luôn khao khát, hyvọng và kiếm tìm dù khi họ biết cái đã qua sẽ không bao giờ trở lại cũng nh
điều mong ớc cuộc sống chắc gì có đợc trong đời Ngay trong cuộc sống hàngngày con ngời của một thời lịch sử đã qua khó bề hoà nhập ngay với cuộcsống hiện tại, cuộc sống mới của thời bình nhng thậm chí họ cô đơn, lẻ loi,
đau khổ ngay trên mảnh đất quê hơng, gia đình Điều thú vị là “càng đi sâu
vào thế giới bên trong thì không phải con ngời bị tách ra khỏi xung quanh mà trái lại họ càng làm nổi bật tính quy định của các quan hệ xã hội ở bên ngoài”
[23, 356]
Văn chơng sau chiến tranh viết về cảm hứng thân phận con ngời cánhân đã nhìn sâu vào tâm thức, đời sống tình cảm và phát hiện ra những khaokhát riêng t, mâu thuẫn giữa kỳ vọng của con ngời và thực tế khách quan
Trang 21Điều đó đã đợc thể hiện qua những nhân vật cô đơn, lẻ loi trên cõi đời do hiện
thực chiến tranh đem lại.Đó là Xôcôlốp với những nỗi đau đớn, xót xa khi gia
đình bị bon đạn phát xít Đức tàn phá Đó là nỗi khao khát tình cảm của mộtcon ngời bị chiến tranh đẩy ra bên lề cuộc sống, một ngời chồng mất vợ, mộtngời cha mất đi ba đứa con ruột của mình Đó chính là nỗi mất mát quá lớn
mà Xôcôlốp phải gánh chịu, nỗi đau đó càng lớn dần không thể xoá nhoà
trong tâm tởng, vết thơng không liền miệng làm cho cuộc sống của anh giờ
đây nh không tồn tại nữa Nhng cũng chính trong nỗi đau đó sự sống lại bắt
đầu nảy nở, nỗi khát khao tình cảm lại sống dậy ở ngời đàn ông luống tuổinày, tởng chừng nh không gì có thể làm anh gợng dậy Nhng khi gặp bé
Vania cuộc đời anh đã đợc hồi sinh lần thứ hai, nhận bé Vania làm con đó là
niềm an ủi của một con ngời đã trải qua nhiều mất mát đau thơng trong chiến
tranh Đúng là: “Sự sống nảy sinh từ trong cái chết, hạnh phúc hiện hình từ
trong hi sinh gian khổ, ở đời này không có con đờng cùng, chỉ có những ranh giới, điều cốt yếu là phải có sức mạnh để bớc qua những ranh giới ấy” [25,
138]
M Sôlôkhốp đã xây dựng số phận con ngời trong và sau chiến tranh vệ
quốc chống phát xít Đức, với nhân vật mang số phận điển hình Xôcôlốp trong
hoàn cảnh điển hình Đó là số phận của những con ngời tiêu biểu cho nhândân Nga trong những năm tháng chiến tranh ác liệt, tàn khốc, nó còn kéo dàimãi những năm sau chiến tranh
Nguyễn Minh Châu quan tâm đến số phận đời t của từng con ngời trongcuộc sống thời hậu chiến Một nghịch lý hết sức bất ngờ xen lẫn nỗi đau đớn,
sự nhầm lẫn chết ngời dẫn đến một chuỗi bi kịch về sau Thai là một ngời vợ
bộ đội (vợ Lực) tởng Lực đã hi sinh, không chỉ riêng mình chị mà ngay cả
đồng đội, cha và em Lực cũng đã nhầm tởng nh vậy Họ tổ chức đa Lực về
chôn cất trong sự im lặng “không một que nhang, không một tiếng khóc”, đó là
nỗi đau mà chiến tranh gây ra nhng cái hiện thực sau chiến tranh lại càng ácliệt hơn, đó là nghịch cảnh trong thời bình mà con ngời sau chiến tranh phảigánh chịu
Chúng ta thấy rằng quan niệm của các nhà văn về cuộc sống, số phậncon ngời đặt ra trong văn chơng trong và sau chiến tranh có phần thay đổi.Nếu nh trong chiến tranh với cảm hứng sử thi và bút pháp lãng mạn, con ngời
đợc miêu tả toàn diện, toàn bích “là những viên ngọc, toả ánh sáng đẹp một
cách rực rỡ, không có tì vết” [26, 122] Sau chiến tranh con ngời đợc miêu tả
thực hơn, đời hơn bởi t duy tiểu thuyết nhìn con ngời ở mọi góc độ, đa tínhcách với tất cả các mặt đối lập đan cài lẫn nhau Và đặc biệt là việc nhìn nhận,phân tích số phận con ngời ở bình diện đời t của các nhà văn Một biểu hiệnmới về thi pháp của văn học hiện đại cách mạng xã hội chủ nghĩa, đồng thờicũng là quan niệm nghệ thuật mới mẻ chứng tỏ sự chuyển đổi t duy nghệ thuật
đi từ cái chung đến cái riêng Nhà văn đã lách sâu ngòi bút vào tầng sâu ẩn kín
Trang 22của tâm hồn con ngời, đã sử dụng “những luồng ánh sáng hàng nghìn nến” để
soi rọi đến tận cùng thế giới bí ẩn đó, nhằm dựng lên số phận con ngời thực tếhơn, đầy đủ hơn
Nếu nh trớc đây con ngời cá nhân là đối tợng hầu nh chỉ để ca ngợi hayphê phán thì giờ đây đợc nhà văn đi vào thế giới nội tâm , tìm đến những vấn
đề cụ thể đời thờng mang ý nghĩa nhân loại “Một yêu cầu quan trọng để tạo
dựng bức tranh của một thời, chính là việc miêu tả thành công những số phận con ngời Có hàng vạn những số phận trong đời, chính họ là cái đơn vị bé nhỏ nhng giàu năng lợng để nói lên tiếng nói một thời đại có biết bao mẫu ngời mới lạ, hay có, dở có để khai thác miêu tả” (Hà Minh Đức).
Việc miêu tả, khai thác chiều sâu tâm hồn con ngời là cách kiếm tìmchiều sâu của thời đại không bình yên luôn vơn lên tìm kiếm những giá trịnhân văn cao cả, tìm đến cái chân, thiện, mĩ Đi sâu vào tìm hiểu, trình bàybiểu hiện con ngời dới góc độ đời t cá nhân cũng có nghĩa là các nhà văn đặtniềm tin mãnh liệt vào con ngời mà cụ thể là những con ngời vừa mới bớc rakhỏi chiến tranh Bởi lẽ những con ngời này luôn diễn ra và tồn tại quá trình tự
ý thức, đây là quá trình nhận ra những khuyết điểm để tự điều chỉnh, vơn tới
sự hoàn thiện Việc đi sâu quan tâm đến số phận con ngời trong và sau chiếntranh làm cho văn học lấy lại đợc sự cân bằng, mạch sống, nhịp đập tự nhiên
mà một thời tạm lắng trong chiến tranh Tuy nhiên vấn đề số phận con ngời
đời t, đời thờng hoàn toàn mang một hơi thở, một diện mạo mới Nói nh nhà
phê bình nghiên cứu lý luận Lê Ngọc Trà: “Việc đi sâu vào số phận con ngời,
vào quá trình tự ý thức của nó đã góp phần củng cố thêm cho sự hình thành của con ngời cá nhân trong xã hội làm cho văn học thời kỳ này đứng cao hơn thời kỳ trớc, khi mà ở đó vấn đề số phận cá nhân mới đặt ra trong phạm vi tình cảm của con ngời” [27,38].
Có thể nói rằng số phận con ngời trong và sau chiến tranh đặc biệt làngời lính, một hình tợng trung tâm, xuyên suốt trong hai tập truyện của hainhà văn M.Sôlôkhốp và Nguyễn Minh Châu viết về chiến tranh vệ quốc, ngờilính ở hai giai đoạn trong và sau chiến tranh đợc đề cập một cách toàn diện, vìthế hấp dẫn, lý thú hơn trong con mắt độc giả trên thế giới Có lẽ nguyên nhânkhông nằm ngoài vấn đề thay đổi trong quan niệm nghệ thuật của các nhà văn
về cuộc sống cũng nh số phận con ngời, từ quan niệm nghệ thuật của các nhàvăn về con ngời cộng đồng, con ngời tập thể sang con ngời hài hoà đời thờng,
đời t cá nhân Đó cũng là một sự chuyển đổi lớn trong t duy nghệ thuật, do sựnhìn nhận trực diện của các nhà văn về đời sống và số phận con ngời trải quachiến tranh Mặt khác chiến tranh đã đi qua, cái không khí hào hùng của lịch
sử hai dân tộc đã trầm xuống, mỗi số phận con ngời trở lại với cuộc sống bềbộn đời thờng, với bao bi kịch, nghịch lý Các nhà văn có thời gian để nhìn lạicuộc sống thực tại khách quan, trau dồi thêm vốn kinh nghiệm nghệ thuật củamình Họ đã viết về cuộc chiến tranh với những số phận con ngời trong và sau
Trang 23cuộc chiến chân thực nh nó vốn có, bức tranh về cuộc sống con ngời đa dạngphong phú hơn nhiều thực tế đã minh chứng Với cách tái hiện số phận conngời mới mẻ giữa con ngời tập thể và con ngời đời t cùng với bao số phận, bi
kịch cuộc sống Văn chơng càng đi sâu vào “con ngời bên trong” thì lại càng
tiến gần tới sự chân thực, chính xác nhờ thế mà nó nhân văn hơn Mỗi nhânvật là một mảnh đời riêng không ai giống ai, nhng lại hiện hữu trong muônmặt của cuộc sống đời thờng, con ngời đợc nhìn nhận trong mọi mối quan hệ
với đời sống, xã hội, đời t, bởi “con ngời là tổng hoà các mối quan hệ xã hội”
(C Mác) Con ngời với nhiều niềm vui, nỗi buồn, phấn khởi và khổ đau… Đặc biệt là tiểu thuyết sử thi nổi tiếng “
Nh vậy, văn chơng viết về số phận con ngời trong và sau chiến tranh đã
bổ sung một mảng hiện thực to lớn trong đời sống mà văn học các giai đoạntrớc dờng nh ít quan tâm Viết về vấn đề số phận con ngời với độ lùi của thờigian, với sự đổi thay của t duy nghệ thuật hiện thực chiến tranh đợc các nhà
văn tái hiện chân thực, tinh tế Tập truyện “Số phận một con ngời” của M Sôlôkhốp và “Cỏ lau” của Nguyễn Minh Châu là những cuốn phim quay chậm
chân thực cụ thể, chính xác về số phận con ngời trong và sau chiến tranh thực
sự góp phần to lớn vào thành tựu của văn học
Trang 24Chơng 2 Vấn đề số phận con ngời trong và sau chiến
tranh qua hai tập truyện “Số phận một con ngời” của
M Sôlôkhốp và “Cỏ lau” của Nguyễn Minh Châu.
2.1 Vấn đề số phận con ngời trong và sau chiến tranh qua hai tập truyện của M Sôlôkhốp và Nguyễn Minh Châu.
2.1.1 Vấn đề số phận con ngời trong tập truyện của M Sôlôkhốp.
Trong lời tựa cho tập truyện Sông Đông“ ” A Xêraphimôvits đã không
tiếc lời khen M Sôlôkhốp có Con mắt tinh t“ ờng thấu triệt, biết giữ chừng mực khi mô tả, am hiểu điều mình kể, biết chọn những gì tiêu biểu nhất”
Đánh giá về tập truyện “Số phận một con ngời” của M Sôlôkhốp cũng chính A Xêraphimôvits đã nhận xét bằng những lời ngắn gọn: “Nh bông hoa
thảo nguyên xinh xắn, truyện ngắn của đồng chí M Sôlôkhốp lung linh sinh
động, giản dị và sáng rõ, và ta thấy điều đợc mô tả hiện ra trớc mắt ta, ngôn ngữ giàu hình ảnh, thứ ngôn ngữ đầy màu sắc mà nhân dân Côdắc nói Cô
đọng nhng đây là sự cô đọng chứa chan sức sống khẩn trơng và sự thật” [2,
636-637]
Qua lời nhận xét của nhà văn lão thành A Xêraphimôvits cho tập
truyện “Số phận một con ngời ” của M Sôlôkhốp là một bức tranh rộng lớn vềxã hội Xô Viết sau cách mạng tháng 10 năm 1917 Bao gồm tất cả mọi tầnglớp, nghề nghiệp, địa vị khác nhau Sự phản ánh đa dạng mọi số phận con ngờitrong những lĩnh vực, môi trờng khác nhau tạo nên sự phong phú hiếm có vềquy mô sử thi rộng lớn trong sáng tác của M Sôlôkhốp Do đó, tập truyện
“Số phận một con ngời” đợc coi là tập truyện - sử thi với kết cấu theo “Bản
giao hởng”.
Cuộc sống xã hội với những tầng lớp, những con ngời giàu có và nghèonàn, những số phận đau xót, nghiệt ngã, những tấm lòng vị tha, cao thợng… Đặc biệt là tiểu thuyết sử thi nổi tiếng “
đã lọt vào sự chú ý mẫn cảm của nhà văn M Sôlôkhốp Mỗi truyện ngắn của
ông là một cảnh đời, một số phận đáng thơng, đáng giận, đáng ca ngợi hoặc
đáng lên án Ông quan tâm sâu sắc đến quá trình phát triển và thay đổi của xãhội đơng thời, tác động đến cuộc sống và số phận của con ngời ở mọi tầng lớp,
địa vị trong xã hội Xô Viết sau cách mạng tháng mời, cũng nh sau hai cuộcchiến tranh vệ quốc ảnh hởng ngày một gia tăng sức mạnh thời đại mới (thời
đại chủ nghĩa xã hội) Mà trớc đó xã hội phong kiến Nga Hoàng đã để lạinhững dấu vết nhục nhã, buồn đau khó phai mờ trong tâm hồn của những conngời đã trải qua cái thời đại đó Một số tác phẩm trong tập truyện của ông đã
đề cập một cách chính xác về hoàn cảnh và số phận của từng con ngời, xoay
Trang 25quanh hai tầng lớp cơ bản Côdắc và Culắc Những con ngời trong tầng lớpCôdắc nông dân thì mong muốn cuộc sống mới hoà bình, xây dựng xã hội chủnghĩa, xoá bỏ áp bức bóc lột, mong muốn cuộc sống nhân văn Nhng ngợc lạitầng lớp địa chủ phú nông lại không chịu, họ cơng quyết chống lại chế độ mới(chế độ chủ nghĩa xã hội) để củng cố lại địa vị thống trị của mình Một sốnhân vật trong tập truyện chỉ còn lại bản năng t hữu, thói chiếm đoạt hunghăng, vị kỷ… Đặc biệt là tiểu thuyết sử thi nổi tiếng “chỉ muốn dẫm đạp lên đầu ngời nông dân Côdắc, trớc sự chiphối vật chất và đại vị của giai tầng Sự bạo tàn bao trùm lên mọi lĩnh vực đờisống xã hội và con ngời, tình cảm con ngời bị thui chột và mất tăm trong mốiquan hệ xã hội ngay trong cả những quan hệ gia đình bị chiến tranh đánh tráo,nhầm lẫn, những bi kịch mà lẽ ra không đáng có M Sôlôkhốp với cảm quannhạy bén của ngời nghệ sỹ đã từng đau đớn với chính nỗi đau riêng trong cuộc
đời mình Là một nhà văn chiến sỹ chân chính ông đã từng cầm súng lăn lộngiữa chiến trờng ma bon, bão đạn, thậm chí chính nỗi đau mà chiến tranh đãgây cho gia đình ông vết thơng không liền miệng Chính điều này đã làm ông
nung nấu, xúc động để viết nên thiên truyện “Số phận một con ngời” ông
miêu tả những tấn bi kịch khủng khiếp của con ngời do bon đạn phát xít Đứcgây ra và cả cuộc nội chiến trong nớc chống lại bọn thổ phỉ Ông lên án nhữnghành động tàn nhẫn núp dới những vẻ mặt sạch sẽ, trởng giả của tầng lớpthống trị Sự bi thảm của cái thờng ngày và những số phận con ngời đau xót,
bị hành hạ, xô đẩy, thờ ơ, lãnh đạm mà chiến tranh vệ quốc và nội chiến gây
ra đều nằm trong sự miêu tả và tầm ngắm của M Sôlôkhốp
Trong tập truyện “Số phận một con ngời” có muôn vàn số phận khác
nhau, tính cách của các tầng lớp xã hội khác nhau đã diễn ra trớc mắt bạn đọc
Nhà nghiên cứu văn học L.Akimencô đã viết: “Số phận con ngời trong sử thi
M Sôlôkhốp luôn có liên hệ và tuỳ thuộc vào cuộc sống lịch sử của nhân dân Tính quy mô này của t duy sử thi là thuộc tính cơ bản của tài năng M Sôlôkhốp” [6, 659] L.Akimencô đã cho thấy sự sáng suốt và nhạy bén trong
sự nhìn nhận thực tại lịch sử, thời đại của những con ngời “thức trớc bình
minh” trong sự cảm nhận những bớc đi lên của cuộc sống Thực tại đời sống
và điều kiện sinh tồn của xã hội mới đã khiến ông có cái nhìn tiến bộ, dân chủvào xã hội tơng lai Đề tài về xây dựng chủ nghĩa xã hội, về số phận con ngờitrong và sau chiến tranh trở lại nhiều lần trong các sáng tác truyện ngắn tiêu
biểu của ông ở đó ông “tìm hiểu những vấn đề về số phận, cuộc sống, hậu
quả tâm lý, đạo đức của tình trạng không bình thờng trong quan hệ đời sống, xã hội, ông chú trọng phân tích, nhìn nhận ảnh hởng của cuộc chiến tranh tới
số phận và cuộc sống cũng nh tâm hồn của con ngời”.
Nhân vật ngời chiến sỹ cách mạng trong sáng tác của M.Sôlôkhốpmang rất nhiều tính cách khác nhau, nhng họ đều có chung một điểm đó lànhững cuộc đời đau khổ, bi kịch… Đặc biệt là tiểu thuyết sử thi nổi tiếng “dẫu rằng những con ngời này rất dũng cảm,
Trang 26sẵn sàng hi sinh vì tổ quốc, vì cộng đồng, dân tộc và đều có nguyên nhân bấthạnh giống nhau đó là số phận của họ do chiến tranh và nội chiến quyết định.
Đằng sau những số phận đắng cay, u buồn là cả bộ mặt xã hội, nhữngcon ngời của giai cấp thống trị – trởng giả phơi bày ra trong tác phẩm.Những tầng lớp trung nông và phú nông này không nằm ngoài sự miêu tả của
ông Đó là cuộc đấu tranh của tầng lớp nông dân chống lại bọn trởng giả đangtừng ngày, từng giờ củng cố lại địa vị thống trị cũ của mình
Truyện ngắn “Cái bớt” là truyện ngắn đầu tiên trong tập truyện Số“
phận một con ngời ” của M Sôlôkhốp ra đời tháng 12 năm 1924 đăng trên báo
“Ngời Lêninnit trẻ” đã phản ánh bi kịch thời đại với hai cái chết của hai cha
con Chiến sỹ Hồng quân Nhicônca Côsêvôi chỉ huy một đơn vị kị binh chống
lại bọn thổ phỉ do chính cha mình là ngời Kadắc chỉ huy tấn công Hồng quân,
cớp bóc nông dân, cuộc chiến xảy ra Nhicônca Côsêvôi dũng cảm hy sinh
trên chính lỡi gơm của cha mình Khi nhận ra sự thực đã giết con trai mình têntớng Phỉ đã đau đớn và tự sát kết thúc số phận của mình
Toàn bộ câu chuyện là tấm bi kịch do cuộc nội chiến gây nên, nhữngthảm cảnh đó cũng chính là nỗi đau của tình cha con khi nhận ra nhau thìhành động đã xảy ra Đứa con xấu số đã hi sinh trên lỡi gơm của ngời cha tộilỗi này, hành động đó của ngời cha sẽ mãi mãi chìm trong áng mây mù dày
đặc của sự rồ dại
Điều đặc biệt trong cách xây dựng chân dung nhân vật ở truyện ngắn
“Cái bớt” mặc dù kết thúc truyện là tấn bi kịch M Sôlôkhốp miêu tả từ ngoại
hình đến hành động và qua ngôn ngữ đối thoại của nhân vật để làm nổi bậttính cách và số phận của nhân vật Ông muốn hớng đến ngời đọc một sự tập
trung vào các sự kiện “Nếu nh chủ nghĩa hiện thực phê phán đã mô tả cuộc
sống một cách chân thật, lịch sử – cụ thể, từ đó xây dựng tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình, thì chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa vơn lên miêu tả cuộc sống trong quá trình phát triển cách mạng, do đó bên cạnh những điển hình phản diện tiêu biểu cho thế lực suy tàn thì điển hình chính diện ngày nay mang chất lợng cao hơn và nằm trong những tơng quan mới hơn Đó là hình ảnh những con ngời mới đợc mô tả trong quá trình phát triển cách mạng thành những tính cách anh hùng thành con ngời chiến thắng, có tác dụng năng động với hoàn cảnh, có khả năng mang những tính cách phong phú và đa dạng và có lúc biểu hiện một xu thế mang những dự cảm tơng lai rõ nét” [24, 611].
Rõ ràng bằng ngòi bút hiện thực M Sôlôkhốp đã thể hiện nhận vậttrong hoàn cảnh lịch sử, thời đại mà nhân vật của ông đang sống Từ đó kháiquát đợc các số phận của các nhân vật trong hoàn cảnh đó
Trang 27Nỗi đau sâu xa của bi kịch trong truyện “Cái bớt” là do nội chiến mang
lại cho con ngời mọi tai hoạ có thể xẩy ra
Mỗi nhân vật trong tác phẩm là một số phận, một mảnh đời riêng Nhngdờng nh tất cả đều xoay quanh cái cơ cực khổ đau của cuộc sống trong chiếntranh và nội chiến Họ mong ngày chiến thắng, xã hội thanh bình, đất nớc giảiphóng, xây dựng chế độ mới, nhng chiến tranh là một sự dã man khi ngời ta
đánh ngời láng giềng đang sống yên lành, nhng đó là một bổn phận thiêngliêng khi ngời ta bảo vệ tổ quốc, chiến tranh nghiền nát những cuộc đời, giàyxéo số phận những con ngời, cắt đứt bao mộng ớc, bao hy vọng thay vào đó lànhững bất hạnh, khổ đau… Đặc biệt là tiểu thuyết sử thi nổi tiếng “
Có thể nói M Sôlôkhốp với tài năng của mình đã xây dựng một bứctranh sử thi quy mô rộng lớn, bao quát cuộc sống toàn diện của nhân dân,những bớc chuyển biến của thời đại đợc thể hiện gắn liền với thế giới tâm hồn
phong phú của con ngời Vì vậy, trong tập truyện “Số phận một con ngời” M.
Sôlôkhốp miêu tả số phận các nhân vật với nhiều tầng lớp khác nhau, nhữngnét riêng biệt tạo nên cá tính sinh động, chân thực của mỗi nhân vật Ông đã
để cho nhân vật thở hơi thở nóng hổi, gấp gáp, biến động của cuộc sống thực,
của thời đại Bởi ông đã từng cho rằng: “Cuộc sống tràn ra ngoài dòng chảy
của nó, phân thành nhiều nhánh nhỏ, khó mà đoán trớc đợc những diễn biến quỷ quyệt, tinh quái của nó sẽ hớng theo nhánh nào ở chỗ hôm nay dòng đời cạn đi nh con sông ở khúc nông đến mức trông thấy cả lớp bùn cát bẩn ở đáy sông thì ngày mai nớc sẽ chảy mênh mông tràn trề”.[10, 541] Đó chính là
cuộc sống thiên hình vạn trạng của con ngời trong và sau chiến tranh
Vực thẳm của điều kiện sống ngăn cách các tầng lớp giàu có và nghèonàn (Côdắc và Kadắc) Đã nảy sinh tình trạng áp bức thống trị, giằng xé trongmối quan hệ giữa ngời với ngời Nhng bản thân những con ngời ở tầng lớpKadắc đã bị tha hoá, biến chất trở nên tàn bạo, trở thành bọn thổ phỉ luônmuốn tiêu diệt chính quyền Xô Viết mới thành lập Chúng thẳng tay đàn áp vàngang nhiên cớp bóc, bắn giết những ngời vô tội Đó là số phận của lão già
Lukích trong truyện “Cái bớt” dũng cảm chống lại bọn thổ phỉ, lão phải cam
chịu tất cả những nhục hình mà chúng bắt lão phải thề thốt, ăn đất để bảo tồn
sự sống Vợt qua đợc sự đau đớn về thể xác đó lão già Lukích không ngại hi
sinh báo cho Hồng quân đến tiêu diệt bọn phỉ đang có mặt tại chính ngôi nhàcủa lão
Trong truyện ngắn “Gái hai chồng” là số phận khắc nghiệt đã ập xuống
đầu những cuộc đời đau khổ, một ngời phụ nữ trẻ bất hạnh phải lấy hai đời
chồng Ngời chồng đầu tiên của chị là Alêchxanđr, một ngời thuộc tầng lớp
Kadắc địa chủ tham gia vào quân đội tham chiến ở Thổ Nhĩ Kỳ Khi trở về
Alêchxanđr trở thành một con ngời hoàn toàn khác đã hành hạ Ana cả tinh
Trang 28thần và thể xác thậm chí đánh đập Ana đến sắp chết Đây là đoạn đối thoại giữa Ana và Alêchxanđr khi xảy ra xung đột:
“- Mày ăn cơm tao chứ không phải của tập thể! Tao nuôi thì tao phải
bảo đợc! – Alêchxanđr thét.
Nhng Ana đã cảm thấy đôi má mình tái mét, máu dồn hết vào tim và làm cho các đờng gân trong ngời cô nóng ran lên Cô thốt ra qua hàm răng nghiến chặt
- Anh đến dỗ dành tôi, hứa là sẽ thơng tôi Bây giờ những lời hứa anh
để đâu?
Ana loạng choạng, kêu lên, định bắt lấy tay anh ta, nhng anh ta vừa luôn mồm chửi rủa, vừa túm lấy tóc cô, đá thốc vào bụng Ana ngã vật xuống sàn nhà, đau đến nghẹt thở, mồm há ra đớp đớp không khí Nhng sau đó cô thản nhiên chịu đựng cơn đau âm ỉ của trận đòn, và dờng nh qua một đám s-
ơng mù kỳ dị, cô nhìn thấy bộ mặt méo mó, đỏ tía của chồng đang cúi xuống
đánh mình
- Này, này, cho mày chết này! Không muốn này! ái chà con thối thây
này … ông tập trung mày lại chơi cái điệu khác ở nhà tao hả! Này thì chơi! Này thì chơi!
Cứ mỗi đòn nện xuống mình ngời vợ nằm co quắp bất động trên sàn nhà thì Alêchxanđr lại càng sôi tiết lên hơn, càng đánh đều đặn hơn và cố đá cho trúng vào bụng, vào ngực và mặt Ana, mặc dù cô ta đã lấy hai tay bng kín Anh ta đánh lại cho tới khi áo sơ mi ớt đẫm mồ hôi, hai chân mỏi nhừ, mới đội mũ lông lên đầu, nhổ phẹt một bãi, ra khỏi nhà, đóng chặt cửa lại”.
[9, 248]
Qua đoạn đối thoại trên có thể nói số phận đau khổ của ngời phụ nữ đã
lên đến tột đỉnh Ngời chồng Alêchxanđr không phải là con ngời nữa, mà trở
thành một con thú, con thú đội lốt ngời, nó độc ác đến mức tàn nhẫn Sẵn sàng
đánh chết ngay đến cả ngời vợ của mình
Bằng ngòi bút nhân đạo M Sôlôkhốp đã phác hoạ lại cảnh đời éo le, sốphận bi thảm của ngời phụ nữ hai đời chồng trong xã hội Xô Viết lúc bấy giờ
Ông thể hiện từng trang trong tập truyện khiến ngời đọc băn khoăn, day dứt vềnhững điều tốt đẹp của cuộc đời sao mà vắng bóng Còn gì đau xót hơn khi bikịch của một ngời phụ nữ chịu cảnh hai đời chồng, bị chồng đối xử đánh đập
tàn nhẫn hơn cả con vật ngay trên chính cái “địa ngục trần gian” này Số phận
của họ không tự mình quyết định đợc bao trùm lên cuộc sống đó là những
đám mây mù dày đặc, cuộc đời họ là những chuỗi ngày dài buồn đau thêthảm, bất an và thấp thỏm
Cực bên kia nỗi khổ của ngời phụ nữ lại đợc thể hiện ở khía cạnh khác
đó là sự giả dối, ích kỷ mà cha mẹ chồng đày đọa Cuộc sống nặng nề, vất vả
Trang 29khiến cho ngời phụ nữ trở nên héo úa, tàn tạ, định mệnh oan nghiệt kéo họmãi xuống đáy sâu của cuộc đời, họ không bao giờ thấy đợc ánh sáng rực rỡcủa một buổi ban mai trong lành, một thiên nhiên đầy hơng sắc và họ chìm lẫntrong cái vô danh muôn thuở… Đặc biệt là tiểu thuyết sử thi nổi tiếng “ Biết bao ngẫu nhiên tai ác đã dồn dập đổ lên
đầu những con ngời của tầng lớp Côdắc nghèo khổ Trong các trang viết của
M Sôlôkhốp chủ yếu là những ngời già, phụ nữ và trẻ em là đối tợng gánh
chịu những nỗi bất hạnh, khổ đau Đứa trẻ trong truyện “Thằng con nhà h
đốn” tác giả kể về số phận của thằng bé Miska, con trai một ngời Côdắc tham
gia vào đội Hồng quân chống lại thổ phỉ đã hi sinh Số phận thằng bé Miska
sớm mồ côi cha khi mà cuộc sống của bé đang có hy vọng vào tơng lai trở
thành một chiến sỹ Hồng quân Cha bé bị thổ phỉ giết chết, Miska phải gạt nỗi
đau mất cha dũng cảm đi theo những ngời chiến sỹ Hồng quân mong muốn
đ-ợc trả thù Từ một đứa trẻ Miska đã có ý thức tôn thờ lãnh tụ V.I Lênin, khi
nào trong ngời bé cũng mang theo tấm hình Lênin và chính điều này sẽ soi
sáng con đờng mà Miska đã lựa chọn.
Hình tợng ngời phụ nữ và trẻ em trong tập truyện “Số phận một con
ng-ời” đợc hiện lên nh đại diện cho sự đau khổ bởi chiến tranh, nội chiến và giai
cấp Kadắc thống trị Cuộc đời họ phải sớm chịu đựng một nỗi đau muôn đời,nỗi bất hạnh lớn lao, họ là những con ngời đáng thơng hơn đáng trách
Thời gian sẽ là phơng thuốc hữu hiệu nhất để chữa vết thơng tinh thần
nhng với chị Ana thì thời gian trở nên vô ích Sự khinh bỉ, đối xử phân biệt
đến mức tàn nhẫn của gia đình nhà chồng Alêchxanđr vẫn không buông tha
cho mẹ con chị, mặc dù sau một lần vấp ngã chi đã quay trở về với gia đìnhchồng.Tội nghiệp cho đứa trẻ con chị mới sinh nó chẳng có lỗi gì trongchuyện này, ngay cả những ngời làm ông, bà, cha vẫn không có sự cảm thông,chia sẻ dành cho đứa trẻ mà chỉ là nỗi dày vò độc ác Mới sinh ra đứa trẻ đãchịu bất hạnh, cơ cực bởi phải sống trong một gia đình mà không ai công nhận
nó là hợp pháp, với gia đình Alêchxanđr nó chỉ là một con ngời lạc loài, là sản
phẩm của sự tội lỗi mà ngời lớn đã tạo ra Nhng rồi số phận của đứa trẻ này
t-ơng lai sẽ đợc chấp nhận khi Ana quay trở về với nông trang tập thể nơi đó đã
giành sự u ái và cuộc sống tốt nhất cho mẹ con chị, nơi mà đứa trẻ đã sinh racùng với những ngời thân yêu của nó
Nếu nh trong truyện “Gái hai chồng” là số phận của ngời phụ nữ và trẻ
em trong cuộc nội chiến thì “Khoa học căm thù” và “Số phận một con ngời”
lại viết về số phận của con ngời trong cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại củanhân dân Liên Xô chống quân xâm lợc phát xít Đức Chiến thắng giải phóngdân tộc khỏi sự xâm lợc của phát xít Đức không chỉ ở các dân tộc của LiênXô, Tây Âu mà còn đẩy nhanh sự sụp đổ của nớc Nhật quân phiệt, tiếp thêmsức mạnh mới cho cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc ở lục địa Châu á Đốivới xã hội Xô Viết nhiều dân tộc, chiến tranh là một vết hằn sâu không thểnào hàn gắn Nhân dân Liên Xô đã mất đi hai mơi triệu con ngời trong cuộc
Trang 30chiến đấu sống còn của dân tộc chống phát xít Tất nhiên sự kiện đó không thểkhông đụng chạm đến số phận của con ngời và số phận của văn học.
Văn học viết về chiến công vĩ đại mà Đảng cộng sản đã lãnh đạo nhândân Liên Xô đạt đợc bắt đầu hình thành ngay từ những tháng đầu tiên củacuộc chiến tranh Hạt giống của những cuốn sách tơng lai đã chín muồi từtrong những trang phóng sự mặt trận và những truyện ngắn của M Sôlôkhốp
Tác phẩm của ông đã thực sự “nâng ngòi bút lên ngang tầm lỡi lê” Truyện
ngắn và truyện dài về chiến tranh xuất hiện, tình yêu và lòng căm thù đó lànhững ngọn hải đăng mà M Sôlôkhốp đã thắp lên trong tim những con ngời
Xô Viết Năm 1942 trên báo Sự thật ngày 22 tháng 6, truyện ngắn “Khoa học
căm thù” M Sôlôkhốp đã viết: “Nếu nh tình yêu đối với tổ quốc đợc ấp ủ trong tim chúng tôi và sẽ đợc ấp ủ đến khi nào trái tim ngừng đập thì lòng căm thù đối với quân giặc luôn luôn đợc chúng tôi mang trên đầu lỡi lê” [11,
604]
Truyện ngắn này đ
“ ợc coi nh là các đề cơng của “Số phận một con
ng-ời” “Khoa học căm thù” đã dạy cho chúng ta biết đánh kẻ thù và tin vào
chính nghĩa của sự nghiệp chúng ta” (Tính cách Nga, NXB Cầu vồng, 1986,
trang 7)
“Khoa học căm thù” đã đặt ra một chủ đề lớn phức tạp, có tính vô nhân
đạo của chiến tranh nói chung Xoay quanh số phận một con ngời Nhân vật
chính trung uý Ghêraximốp bị quân Đức bắt làm tù binh, anh phải trải qua
những tháng ngày bị tra tấn dã man, những hành hình độc ác mà bọn phát xít
dành cho anh và đồng đội: “Chúng đã hành hình, chém giết, chặt chân tay các
chiến sỹ Hồng quân treo lủng lẳng những thân hình đẫm máu không có chân tay, bị lột gần hết da … ông tập trung ở d ới đáy khe có tám ngời bị giết chết chất thành một
đống Không thể biết chân tay nào là của nạn nhân nào nữa, tất cả chỉ là một
đống thịt lớn bị chặt vụn, còn bên trên xếp tám cái mũ calô của Hồng quân thành chồng nh xếp đĩa… ông tập trung” [8, 448] Số phận của ngời chiến sỹ Hồng quân đ-
ợc quyết định trên chiến trờng Hậu quả mà bọn phát xít gây ra là rất tàn khốc,
sự nguy hiểm ác liệt của chiến tranh làm cho ranh giới giữa sự sống và cáichết mong manh hơn Nhng những chiến sỹ Hồng quân đã anh dũng chốngchọi để có thể nắm giữ lấy sự sống vợt qua cái chết
Cũng trong truyện ngắn “Khoa học căm thù” M Sôlôkhốp đã ca ngợi
tinh thần chiến đấu ngoan cờng của nhân dân Xô Viết và lên án tội ác man rợ
của bọn phát xít say máu ngời Trung uý Ghêraximốp nói: “kẻ thù có thể giết
hại đầy đọa, nhng không thể bẻ gãy tinh thần chúng tôi, và không bao giờ bẻ gãy đợc”, chạy trốn khỏi trại giam của kẻ thù anh đã “học chiến đầu thực sự, học cả căm thù và yêu thơng nữa” Hai tình cảm dờng nh trái ngợc nó đã hun
đúc tinh thần ngời chiến sỹ, tình yêu tổ quốc ở trong tim và lòng căm thù trên
đầu lỡi lê Hình ảnh cây Sồi già ở đầu tác phẩm tuy bị đạn tiễn gẫy vẫn phủ
Trang 31đầy lá non mơn mởn tợng trng cho chí khí kiên cờng của ngời chiến sỹ XôViết
Bằng việc đi sâu khám phá vấn đề số phận con ngời trong tập truyện
“Số phận một con ngời” M Sôlôkhốp đã đem đến cho ngời đọc sự nhận thức
mới mẻ, sự cảm nhận tinh tế, chân thực về vấn đề số phận của ngời dân XôViết trong chiến tranh và nội chiến
2.1.2 Vấn đề số phận con ngời trong tập truyện của Nguyễn Minh Châu.
Với tập truyện “Cỏ lau” Nguyễn Minh Châu đã khám phá vỉa ngầm ẩn
kín sâu trong tiềm thức đời sống cuả con ngời Ông có xu hớng cắt nghĩa hiệnthực (hiện thực chiến tranh, hiện thực hàn gắn vết thơng sau chiến tranh, hiệnthực đời sống và hiện thực xây dựng chủ nghĩa xã hội), thông qua đó nhà văn
đem đến cho ngời đọc sự hiểu biết thêm về cuộc đời và những nghịch lý củacuộc sống
Truyện ngắn Nguyễn Minh Châu quả thực là một hiện tợng đáng chú ý
Ông mô tả sâu ở khía cạnh số phận đời t, đời thờng Cuộc sống hiện lên vớibao số phận phải chịu nghịch cảnh éo le, ngang trái, con ngời xuất hiện trong
và sau chiến tranh với tất cả những gì đời nhất, thật nhất đến mức trở thànhnhững nghịch lý trong đời sống
Trong truyện “Cỏ lau” ngời lính bao giờ cũng phải chịu nỗi đau và
thảm cảnh, chiến tranh để lại tàn tích cho xã hội, đau đớn hơn nó nh hàngtrăm ngàn lỡi dao cùn cứa đi cứa lại vào lòng ngời Hai mơi t năm chiến tranh
đã qua, ngời chết đã đành, ngời sống cũng đã an bài Tuy nhiên đứng giữacuộc sống lại không đơn giản chút nào, nó phức tạp đôi khi tàn nhẫn Ngời
lính trở về tuy đau đáu một nỗi niềm nhng thừa hiểu rằng: “Chẳng thể thay
đổi đợc hoàn cảnh” Một hoàn cảnh thật éo le, chiến tranh đã cớp đi sức trai
và tuổi trẻ của Lực, vậy mà sau chiến tranh trở về quê hơng gia đình anh đã
hoàn toàn đổi khác, cha già neo đơn, vợ đã đi lấy chồng khác
Nguyễn Minh Châu quan tâm đến từng số phận đời t của con ngời trongcuộc sống thời chiến cũng nh thời bình Một nghịch lý hết sức bất ngờ xen lẫnnỗi đau đơn – sự nhầm lẫn chết ngời đã dẫn đến một chuỗi bi kịch về sau,
Thai đi lấy chồng mới, đinh ninh là Lực đã hi sinh, hàng năm chị vẫn làm giỗ
cho anh Mọi điều nghịch lý bắt đầu từ đây, Lực bỗng nhiên trở về đứng trớc hiệu ảnh, nơi gia đình mình ngày xa, bây giờ Thai đang sống hạnh phúc bên ngời chồng mới Mọi sự đổi thay quá nhanh Lực đi chiến trờng khi tình cảm
vợ chồng đang còn ở độ mặn nồng, đến khi trở về tởng độ mặn nồng đợc tăng
lên, ai ngờ “nhân duyên khó định, cuộc đời nhiều nỗi éo le, mỗi ngời một số
phận, gần đó, mà xa đó Thôi cũng đành vậy, biết làm sao đợc” Lực đành
xem công việc làm chính cho phần đời còn lại của mình, oái oăm thay con
ng-ời tởng chừng nh toàn vẹn nhất lại có lúc trở nên ích kỷ, nhỏ nhen Lực –