Vẫn đề đô thị trong tiểu thuyết việt nam sau 1986

Có thể nói, dưới một kiểu cảm quan đời sống đặc thù, tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà đã thể hiện khá sinh động những trạng thái tinh thần tiêu biểu và câu chuyện tâmthức đặc thù của con người

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Người hướng dẫn khoa học:

GS.TS ĐINH TRÍ DŨNG

Vinh - 2010 MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng nghiên cứu 7

4 Phạm vi tư liệu khảo sát 7

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Cấu trúc luận văn 7

CHƯƠNG 1 8

CUỘC SỐNG ĐÔ THỊ - VẤN ĐỀ ĐƯỢC QUAN TÂM ĐẶC BIỆT TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986 8

1 Khái niệm đô thị 8

2 Bối cảnh lịch sử và sự thay đổi tư duy, cảm hứng trong văn học 11

1.2.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội 11

1.2.2 Sự chuyển đổi tư duy, cảm hứng trong văn học 13

1.3 Cuộc sống đô thị - đề tài được nhiều nhà văn quan tâm 23

1.3.1 Nguyên nhân của sự quan tâm chú ý đến vấn đề đô thị 23

1.3.2 Cái nhìn chung về vấn đề - đề tài đô thị trong tiểu thuyết 26

CHƯƠNG 2 29

NHỮNG VẤN ĐỀ CỦA CUỘC SỐNG ĐÔ THỊ ĐƯỢC ĐẶT RA TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986 29

2.1 Đô thị - nơi thể hiện sự văn minh của cuộc sống hiện đại 29

2.1.1 Ánh sáng của nền văn minh, hiện đại 29

2.1.2 Đô thị với ước vọng đổi thay cuộc đời 35

2.2 Đô thị nơi thể hiện mặt trái của xã hội hiện đại 42

2.2.2 Đô thị - môi trường con người dễ tha hoá 50

2.2.2.1 Con người mất nhân tính, chạy theo vật chất 50

2.2.2.2 Con người vô cảm, thờ ơ, lạc lõng 58

CHƯƠNG 3 62

MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM VỀ HÌNH THỨC THỂ HIỆN VẤN ĐỀ ĐÔ THỊ TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986 62

3.1 Không gian thành thị 62

3.1.1 Không gian xã hội thành thị 62

3.1.2 Không gian gia đình thành thị 68

3.2 Thế giới nhân vật 71

3.2.1 Nhân vật dân nghèo thành thị 72

3.2.2 Nhân vật tri thức, công chức 74

3.2.3 Nhân vật có chức, có quyền 78

3.3 Ngôn từ 80

3.3.1 Lớp từ đô thị 81

3.3.2 Lớp từ tiếng lóng, tiếng đệm (nước ngoài) 83

KẾT LUẬN 88

TÀI LIỆU THAM KHẢO 90

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong lịch sử phát triển của văn học nhân loại, ở mỗi thời đại nhà văn

thường xuyên xem xét lại những vấn đề xuất phát từ yêu cầu của thời đại mình, lígiải chúng theo quy luật phát triển của cuộc sống Do đó, hầu như những cái là ổnđịnh đối với thời đại trước thì đối với thời đại này lại có những vấn đề để mà bànluận hay chí ít cũng được nhìn nhận lại một cách sâu sắc toàn diện và đúng đắn hơn.Văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới cũng không nằm ngoài quy luật ấy Đặc biệt là từsau đại hội VI của Đảng (1986), đất nước ta chính thức bước sang một giai đoạn mớitrên tất cả lĩnh vực Chưa bao giờ con người và đời sống hiện thực được phản ánh đachiều như thế trong văn học Đề tài chiến tranh và cách mạng dần dần nhường chỗcho đề tài đạo đức, thế sự và đời tư Văn học thời kỳ này đã phát huy được khả năngtiếp cận và phản ánh được hiện thực của con người trong giai đoạn mới một cáchnhanh nhạy và sắc bén

1.2 Văn xuôi, đặc biệt là tiểu thuyết có một vị trí vô cùng quan trọng trong nền

văn học Việt Nam thời kì đổi mới Không thể hình dung được diện mạo của nền vănhọc thời kì này nếu “lãng quên” tiểu thuyết Cùng với các thể loại khác, tiểu thuyết

đã có những cách tân và thu được nhiều thành tựu đáng kể về nội dung lẫn hình thứcbiểu hiện Tiểu thuyết, với những ưu thế riêng, là thể loại văn xuôi nghệ thuật đápứng nhanh và đa dạng những yêu cầu mới mẻ, phong phú của đời sống xã hội ViệtNam sau đổi mới Trong đó, một vấn đề nổi cộm của hiện thực xã hội lúc này chính

là vấn đề đô thị Là nơi đón nhận trực tiếp và mạnh mẽ cơn lốc của nền kinh tế thị

trường, đô thị đã trở thành bức tranh sinh động thể hiện những mảng màu pha tạpcủa cuộc sống sau đổi mới Như vậy, nghiên cứu vấn đề cuộc sống đô thị trong tiểuthuyết sau đổi mới sẽ giúp chúng ta nhìn nhận được rõ hơn đặc điểm của tiểu thuyếtnói riêng và diện mạo của văn xuôi nói chung trong thời kỳ này.

1.3 Hiện nay, chương trình Ngữ văn trong nhà trường có sự góp mặt của nhiều

tác giả và tác phẩm văn học Việt Nam sau 1986 Việc nghiên cứu vấn đề đô thịtrong tiểu thuyết Việt Nam sau đổi mới sẽ đem đến những cái nhìn sâu hơn về vấn

đề cuộc sống, con người và một số vấn đề về hình thức nghệ thuật của văn xuôi sauđổi mới Từ đó, chúng tôi hi vọng góp phần vào việc tìm hiểu và giảng dạy tốt hơnvăn học, đặc biệt là tiểu thuyết giai đoạn sau 1986 trong nhà trường

- Văn xuôi gần đây và quan niệm con người, Bùi Việt Thắng, Tạp chí văn học

- Một số đặc điểm của văn xuôi Việt Nam sau 1985 (Qua những truyện ngắn và

tiểu thuyết tiêu biểu), Luận văn Thạc sĩ Ngữ văn, Lê Thị Hằng.

Trong các công trình trên, chúng tôi thấy có một số luận điểm đáng chú ý, ítnhiều liên quan đến vấn đề đô thị như sau:

Phùng Gia Thế trong Dấu ấn hậu hiện đại trong văn học Việt Nam sau 1986

đã đưa ra cách nhìn mới về “hậu hiện đại”, trong đó nổi bật nhất là “cảm quan hậuhiện đại” Thời đại lịch sử - xã hội cụ thể hiển nhiên sẽ làm nảy sinh trong nó nhữngkiểu tâm trạng xã hội tương ứng Vậy, thế nào là “cảm quan hậu hiện đại”? Có thểnói vắn tắt, đó là một kiểu cảm nhận đời sống đặc thù thể hiện trạng thái tinh thầncủa thời đại: nhận thấy sự đổ vỡ của đại tự sự, của những trật tự đời sống, tính áp đặtcủa cái chính thống, của các phát ngôn lớn, sự đảo lộn trong các thang bảng giá trịđời sống, sự mất niềm tin, bơ vơ, lạc loài, vong thân, tâm trạng hồ nghi tồn tại vàtình trạng bất an của con người Đấy là tinh thần chung nhất Còn sự thể hiệnchúng trong văn chương lại khá đa dạng, phức tạp Có thể lấy một số ví dụ trong vănxuôi ở nước ta gần đây Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương ám ảnh bởi sự khủnghoảng niềm tin của con người, của nhà văn vào con người và cuộc đời, sự đổ vỡ củanhững trật tự đời sống xã hội và gia đình, sự ngắc ngoải ngưng đọng của đời sống,

sự đánh mất bản ngã, phương hướng, sự băng hoại đạo đức, sự đau đớn bơ vơ, tìnhtrạng bất an của con người Tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà thể hiện cái nhìn về một đờisống hỗn loạn, đổ vỡ Văn chương Tạ Duy Anh là nỗi khắc khoải đi tìm bản ngã,tìm một giá trị thật sự nhân bản trên cái đời sống đổ nát, điêu tàn, là sự loay hoay lýgiải, hoá giải những nỗi đoạ đầy con người từ tiền kiếp Nhìn đời sống như nhữngmảnh vỡ, tiểu thuyết Hồ Anh Thái thể hiện tinh tế những nỗi hoang mang về conngười

Bùi Việt Thắng, trong bài viết Văn xuôi gần đây và quan niệm con người, cho

rằng văn xuôi Việt Nam gần đây đã áp sát tới cuộc sống và con người, bước đầuđem đến cho bạn đọc một cảm nhận trung thành về thực tại Thiết chế xã hội thiếunền móng pháp luật, thiếu kinh nghiệm quản lý kinh tế, điều hành xã hội tất yếu sinh

ra những kẽ hở lớn cho bọn “sâu mọt” sản sinh Chính hoàn cảnh “lắm vi trùng” ấy

đã làm cho con người bị nhiễm một thứ bệnh “mất nhân tính”, lối sống thực dụng,

chạy theo đồng tiền: một Vạn vô cảm trong Bến không chồng, một Cẩm My – cô

người mẫu với những cám dỗ đời thường trong Khải huyền muộn, một Tám Dôn – “ quan cách mạng” điển hình trong Sóng lừng của Triệu Xuân Có thể nói con người

đang bị tha hoá với tốc độ đáng sợ

Tác giả Phùng Gia Thế trong Tiểu thuyết Nguyễn Việt Hà và thi pháp hậu

hiện đại đã viết: Sự độc đáo của Cơ hội của Chúa thể hiện trước hết ở cái nhìn đời

sống của nhà văn Trong Cơ hội của Chúa, ta không tìm thấy đâu là lý tưởng, bản

ngã, đâu là ý nghĩa đích thực của cuộc đời Thế cuộc hỗn loạn, trớ trêu Các thangbảng giá trị đời sống tan tành đổ vỡ Cả những niềm tin tôn giáo cũng trở nên đángngờ vực, mong manh Qua lối “umua đen” của nhà văn, đâu đâu cũng thấy “nhữngkhái quát xanh rờn” về thời buổi, đại loại: “thị trường còn trinh nguyên nhưng đã tựlàm suy yếu bằng thói buôn bán thủ dâm”; “các company nhiều như nấm sau mưa,nơi liên doanh của quan chức cơ hội với bọn buôn lậu liều lĩnh”; “chín mươi baphần trăm các công ti tư doanh chọn sự lừa đảo làm kim chỉ nam của hoạt độngnghiệp vụ”; cơ quan công chức là “một thứ vườn trẻ để gửi con ông cháu cha”, nơicán bộ nhà nước “trở nên sung túc vì biết ăn cắp”; “muốn công ty đứng vững chỉ cóhai cách trốn thuế và buôn lậu” Sự “nhố nhố nhăng nhăng” của thời buổi ấy quả là

cơ hội lớn cho những trí thức tha hoá toàn diện và “khốn nạn có gien” như Lâm,Trần Bình, Sáng Trớ trêu thay, những kẻ bất chấp thủ đoạn, chỉ biết chạy theo danhlợi hay sẵn sàng biến người khác thành nạn nhân của danh lợi - những quan chức, trí

thức, doanh nhân, lại là gương mặt của tương lai Trong Cơ hội của Chúa, nhân vật

đa phần là những kẻ ham hố Chỉ có điều, người “mạnh mẽ quyết đoán nhưng chưa

đủ độc ác” (như Tâm) thì “rất khó giàu” Loại người muốn kinh doanh “chân chínhbằng đúng trí thông minh và bản lĩnh” (như Tâm, Thắng), chỉ có thể là mẫu ngườicủa xã hội tương lai

Có thể nói, dưới một kiểu cảm quan đời sống đặc thù, tiểu thuyết Nguyễn Việt

Hà đã thể hiện khá sinh động những trạng thái tinh thần tiêu biểu và câu chuyện tâmthức đặc thù của con người thời đại: xem đời sống như một sự hỗn loạn, như nhữngmảnh vỡ, tâm thế hồ nghi tồn tại, đánh mất lý tưởng, loay hoay vô hướng, cõi nhânsinh thiếu vắng tính người, nhà văn bất lực, không đi tìm chân lý, trật tự cho đời

sống nữa, mà “chơi” cùng nó, chung sống an nhiên cùng nó Đây cũng là nhữngđặc điểm nổi bật của cảm quan hậu hiện đại trong văn chương, như các nhà nghiêncứu gần đây khái quát.

Lê Thị Hằng trong luận văn thạc sĩ Ngữ văn Một số đặc điểm của văn xuôi

Việt Nam sau 1985 (Qua những truyện ngắn và tiểu thuyết tiêu biểu) viết: “Văn

học sau 1985 nói chung và văn xuôi sau đổi mới nói riêng phái gánh trên vaimình một trọng trách hết sức nặng nề Đó là việc tìm ra những vấn đề trở thànhnhu cầu bức bách của cuộc sống, của con người để giải quyết Trong quá trình đitìm hướng đi đúng đắn cho mình, văn học phải không ngừng đổi mới Muốn nhưvậy các nhà văn phải nhìn nhận lại mình, phải biết phê phán những vấn đề chưalàm được của văn học của giai đoạn trước đó, tìm cách khắc phục những hạn chế

để phù hợp với quá trình đổi mới văn học, mang đến văn học luồng sinh khí mới”[21, 36]

Khi nhìn lại chặng đường đã qua của văn xuôi, Tôn Phương Lan khái quát:Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải vốn gắn bó lâu năm với đề tài chiến tranh, nay đivào tâm lí xã hội cũng trăn trở trước bao số phận con người trong đời thường sauchiến tranh Ma Văn Kháng báo hiệu những bi kịch gia đình và xã hội trước nguy cơsụp đổ của những giá trị đạo đức truyền thống trong sự tác động của mặt trái nềnkinh tế hàng hoá, cơ chế thị trường bắt đầu hình thành

Cuộc sống đô thị được thể hiện qua văn xuôi rất đa dạng về kiểu nhân vật,phong phú về nội dung, mang màu sắc của đời sống đang diễn ra xung quanh chúng

ta hàng ngày Qua tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn, thấy rõ chủ đề chính của tác

phẩm là mối quan hệ gia đình truyền thống trước những biến động của xã hội thờichuyển đổi, cho đến cuối cùng của câu chuyện, dường như lời giải xác đáng vẫnchưa được đưa ra và những trăn trở vẫn còn đó Thế nhưng, thông điệp được đưa ra,

có lẽ là thông điệp đúng nhất và toàn diện nhất trong mọi hoàn cảnh, chính là lòngbao dung và tình yêu thương sẽ cứu rỗi tất cả mọi thứ lỗi lầm, mọi toan tính nhỏnhen, mọi ích kỷ cá nhân, mọi dày vò về vật chất và tinh thần Sự xáo trộn dữ dộinhư một quy luật tất yếu của xã hội trong thời kỳ chuyển đổi từ cơ chế bao cấp sang

cơ chế thị trường đã làm ảnh hưởng đến mọi gia đình Việt Nam Một yêu cầu đượcđặt ra là phải có sự đổi mới gia đình truyền thống cho phù hợp với xã hội mới để conngười dễ dàng thích nghi với cuộc sống mới và hoà nhập với môi trường xung

quanh mình Với tác phẩm Cõi người rung chuông tận thế, lại một vấn đề của con

người - nhân loại được đề cập: Thiện - Ác Tác giả chọn cách đứng trên cỗ xe củacái ác: gần gũi, tòng phạm, hoá thân của cái ác nên đã chỉ ra rõ nguyên nhân sâu

xa hình thành cái ác Sự cảnh báo nghiêm khắc là cần thiết, bởi nếu cỗ xe chở điều

ác còn mù quáng lăn bánh, còn gây ra thù hận chồng chất, thì cuộc sống, nhân loại

sẽ rơi vào thảm cảnh Rung một tiếng chuông cảnh báo, người ta giật mình vì sựnuông chiều của phụ huynh, sự quản lý sai lệch của không ít "lò đào tạo con người",

sự ngừng trệ của tư duy phải chăng là mảnh đất cho lối sống buông thả, ích kỷ,thực dụng; thả nổi cho lối sống thác loạn, vô hồn, không hoài bão lý tưởng Trongkhi vẫn còn đó những vết thương, di hại của chiến tranh, có chỗ còn sưng tấy nhứcnhối mà chưa được khắc phục chữa trị

Luận văn này không đi từ “mảnh đất trống” mà tham khảo ý kiến của nhữngngười đi trước, giúp chúng tôi có định hướng cho luận văn, từ đó tiếp thu và tiếptục khám phá những mảng màu khác nhau trong bức tranh chung về vấn đề đô thịtrong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986

3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Vấn đề đô thị và con người đô thị trong tiểu thuyếtViệt Nam sau 1986

4 Phạm vi tư liệu khảo sát

Luận văn của chúng tôi giới hạn tìm hiểu về vấn đề cuộc sống đô thị trongtiểu thuyết của những cây bút tiêu biểu như: Chu Lai, Trung Trung Đỉnh, Ma VănKháng, Nguyễn Việt Hà, Đức Ban, Đỗ Vĩnh Bảo,… Đối với sáng tác của những nhàvăn này chúng tôi cũng chỉ chọn những tiểu thuyết thể hiện rõ vấn đề cuộc sống đôthị

5 Phương pháp nghiên cứu

Khi tiến hành đề tài này, chúng tôi sử dụng phương pháp nghiên cứu cơ bảnsau: Phương pháp so sánh – đối chiếu, phương pháp phân loại – thống kê, phươngpháp phân tích – tổng hợp.

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, luận văn được triển khai thành 3 chương:Chương 1: Cuộc sống đô thị - vấn đề được quan tâm đặc biệt trong tiểu thuyếtViệt Nam sau 1986

Chương 2: Những vấn đề của cuộc sống đô thị được đặt ra trong tiểu thuyếtViệt Nam sau 1986

Chương 3: Một số đặc điểm về hình thức thể hiện cuộc sống đô thị trong tiểuthuyết Việt Nam sau 1986

CHƯƠNG 1 CUỘC SỐNG ĐÔ THỊ - VẤN ĐỀ ĐƯỢC QUAN TÂM ĐẶC BIỆT TRONG

TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986

1.1 Khái niệm đô thị

Đô thị hoá là xu thế tất yếu của mọi quốc gia trên con đường phát triển.Những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI, ở những mức độ khác nhau và vớinhững sắc thái khác nhau, làn sóng đô thị hoá tiếp tục lan rộng như là một quá trìnhkinh tế, xã hội toàn thế giới - quá trình mở rộng thành phố, tập trung dân cư, thayđổi các mối quan hệ xã hội; quá trình đẩy mạnh và đa dạng hoá những chức năngphi nông nghiệp, mở rộng giao dịch, phát triển lối sống và văn hoá đô thị

Quá trình đô thị hoá ở Việt Nam tuy diễn ra khá sớm, ngay từ thời trung đạivới sự hình thành một số đô thị phong kiến, song do nhiều nguyên nhân, quá trình

đó diễn ra chậm chạp, mức độ phát triển dân cư thành thị thấp Thập kỷ cuối thế kỷ

XX mở ra bước phát triển mới của đô thị ở Việt Nam Đặc biệt, sau khi Quốc hộiViệt Nam ban hành Luật Doanh nghiệp (năm 2000), Luật Đất đai (năm 2003), LuậtĐầu tư (năm 2005); Chính phủ ban hành Nghị định về Qui chế khu công nghiệp,khu chế xuất (năm 1997)… nguồn vốn đầu tư trong nước và nguồn vốn đầu tư trựctiếp nước ngoài tăng vọt, gắn theo đó là sự hình thành trên diện rộng, số lượng lớn,tốc độ nhanh các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu đô thị mới và sự cải thiện đáng

kể kết cấu hạ tầng ở cả thành thị và nông thôn Làn sóng đô thị hoá đã lan toả, lôicuốn, như thổi luồng sinh khí mới và tác động trực tiếp đến nông thôn, đời sống conngười Việt Nam

Một đô thị hay khu đô thị là một khu vực có mật độ gia tăng các công trìnhkiến trúc do con người xây dựng so với các khu vực xung quanh nó Các đô thị cóthể là thành phố, thị xã, trung tâm dân cư đông đúc nhưng thuật từ này thông thườngkhông mở rộng đến các khu định cư nông thôn như làng, xã, ấp Các đô thị đượcthành lập và phát triển thêm qua quá trình đô thị hóa Đo đạt tầm rộng của một đôthị sẽ giúp ích cho việc phân tích mật độ dân số, sự mở rộng đô thị, và biết được các

số liệu về dân số nông thôn và thành thị Không như một đô thị, một vùng đô thịkhông chỉ bao gồm đô thị mà còn bao gồm các thành phố vệ tinh cộng vùng đấtnông thôn nằm xung quanh có liên hệ về kinh tế xã hội với thành phố đô thị cốt lỏi,tiêu biểu là mối quan hệ từ công ăn việc làm đến việc di chuyển hàng ngày ra vào

mà trong đó thành phố đô thị cốt lỏi là thị trường lao động chính Thấy rõ các đô thịthường kết hợp và phát triển như trung tâm hoạt động kinh tế, dân số trong một vùng

đô thị lớn hơn

Định nghĩa về đô thị thì khác nhau tại các quốc gia khác nhau Thông thườngmật độ dân số tối thiểu cần thiết để được gọi là một đô thị phải là 400 người trênmột cây số vuông hay 1000 người trên một dặm vuông Anh Các quốc gia châu Âuđịnh nghĩa đô thị dựa trên cơ bản việc sử dụng đất thuộc đô thị, không cho phép cómột khoảng trống tiêu biểu nào lớn hơn 200 mét Dùng không ảnh chụp từ vệ tinhthay vì dùng thống kê từng khu phố để quyết định ranh giới của đô thị Tại các quốcgia kém phát triển, ngoài việc sử dụng đất và mật độ dân số nhất định nào đó, mộtđiều kiện nữa là phần đông dân số, thường là 75% trở lên, không có hành nghề nôngnghiệp hay đánh cá Để thấy rõ hơn khái niệm đô thị ở các quốc gia khác, khảo sátmột số nước với khái niệm đô thị ta sẽ thấy rõ hơn khái niệm đô thị ở Việt Nam

Tại Úc, các đô thị thường được ám chỉ là các "trung tâm thành thị" và đượcđịnh nghĩa như là những khu dân cư chen chúc có từ 1000 người trở lên và mật độdân cư phải tối thiểu là 200 người trên một cây số vuông Tại Canada, một đô thị làmột vùng có trên 400 người trên một cây số vuông và tổng số dân phải trên 1.000người Nếu có hai đô thị hoặc nhiều hơn trong phạm vi 2 km của nhau, các đô thịnày được nhập thành một đô thị duy nhất Các ranh giới của một đô thị không bị ảnhhưởng bởi ranh giới của các khu tự quản (thành phố) hoặc thậm chí là ranh giới tỉnhbang Tại Trung Quốc, một đô thị là một khu thành thị, thành phố và thị trấn có mật

độ dân số hơn 1.500 người trên một cây số vuông Đối với các khu thành thị có mật

độ dân số ít hơn 1.500 người trên một cây số vuông thì chỉ dân số sống trong cácđường phố, nơi có dân cư đông đúc, các làng lân cận nhau được tính là dân số thànhthị Tại Pháp, một đô thị là một khu vực bao gồm một vùng phát triển do xây cất

(gọi là một "đơn vị thành thị" - gần giống như cách định nghĩa của đô thị Bắc Mỹ vàcác vùng vành đai ngoại ô) Tại Nhật Bản, các đô thị được định nghĩa như là cácvùng cận kề nhau gồm các khu dân cư đông đúc Điều kiện cần thiết là đô thị phải

có mật độ dân số trên 4.000 người trên một cây số vuông

Ở Việt Nam, theo nghị định số 72/2001/NĐ-CP ngày 5 tháng 10 năm 2001của Chính phủ Việt Nam về việc phân loại đô thị và cấp quản lý đô thị Đô thị là khudân cư tập trung có những đặc điểm sau: Về cấp quản lí, đô thị là thành phố, thị xã,thị trấn được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định thành lập; Về trình độphát triển, đô thị phải đạt được những tiêu chuẩn sau: Là trung tâm tổng hợp hoặctrung tâm chuyên ngành, có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của cảnước hoặc một vùng lãnh thổ như: vùng liên tỉnh, vùng tỉnh, thành phố trực thuộcTrung ương hoặc vùng trong tỉnh, trong thành phố trực thuộc Trung ương; vùnghuyện hoặc tiểu vùng trong huyện Đối với khu vực nội thành phố, nội thị xã, thịtrấn tỉ lệ lao động phi nông nghiệp tối thiểu phải đạt 65% tổng số lao động; cơ sở hạtầng phục vụ các hoạt động của dân cư tối thiểu phải đạt 70% mức tiêu chuẩn, quychuẩn thiết kế quy hoạch xây dựng quy định cho từng loại đô thị, quy mô dân số ítnhất là 4000 người và mật độ dân số tối thiểu phải đạt 2000 người/km²

Theo cách nghĩ đô thị như trên, Việt Nam phân vùng đô thị như sau: Đô thịloại đặc biệt (2 thành phố): Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh Đô thị loại 1 (10 thànhphố): Hải Phòng; Đà Nẵng; Cần Thơ; Huế; Vinh; Đà Lạt; Nha Trang; Quy Nhơn;

Buôn Mê Thuột; Thái Nguyên Đô thị loại 2 (12 thành phố): Biên Hòa; Nam Định;

Hạ Long; Vũng Tàu; Việt Trì; Hải Dương; Thanh Hóa; Mỹ Tho; Long Xuyên;Pleiku; Phan Thiết; Cà Mau Đô thị loại 3 (38 thành phố, thị xã): Các thành phố cònlại, các thị xã: Thủ Dầu Một; Châu Đốc; Bà Rịa; Bạc Liêu; Sa Đéc;Cửa Lò; CamRanh; Vĩnh Long; Cao Lãnh; Sóc Trăng Đô thị loại 4: Các thị xã còn lại và một vài

thị trấn lớn Đô thị loại 5: Các thị trấn

1.2 Bối cảnh lịch sử và sự thay đổi tư duy, cảm hứng trong văn học

1.2.1 Bối cảnh lịch sử - xã hội

Bước ra từ hai cuộc chiến tranh vệ quốc vĩ đại, chống Pháp và chống Mĩ, đấtnước ta hoàn toàn thống nhất, Bắc – Nam sum họp một nhà Trong chiến tranh,trọng trách của mỗi người là ý thức giữ gìn và bảo vệ non sông đất nước, hoàn thành

sứ mệnh mà lịch sử giao phó, thì sau năm 1975 cuộc sống hoà bình đã trở lại, bài cakhải hoàn ấy đã mở ra một kỷ nguyên mới, vận hội mới, nhiều tiềm lực mới đượcphát hiện trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội Cả nước lúc bây giờ lại phảiđương đầu với những cam go thử thách mới, không kém phần khốc liệt: vừa bảo vệ

Tổ quốc, vừa xây dựng đất nước theo định hướng Xã hội chủ nghĩa

Năm 1986 là một mốc son của cả đất nước Đại hội VI của Đảng đã mở ramột thời kỳ mới cho lịch sử dân tộc Đây là Đại hội của thời kỳ mở cửa, thời kỳ đổimới cho lich sử dân tộc Thế nhưng, sau đổi mới, nền kinh tế thị trường bộc lộnhững mặt hạn chế, mặt trái của nó: hiện tượng băng hoại về mặt đạo đức ngày càngnhiều, con người trượt dài trên con đường tha hoá, biến chất vì cám dỗ vật chất,không ít gia đình đứng trước nguy cơ tan vỡ hạnh phúc, những chuẩn mực đạo đứctốt đẹp của cha ông cũng đang dần bị phá vỡ, quan hệ giữa người với người trở nênkhô cứng, căn bệnh “tiền tệ hoá” ngày càng lan nhiễm mạnh vào từng ngõ ngách giađình, chen lẫn vào cuộc sống của cả cộng đồng Tất cả những biến động lớn về lịch

sử xã hội đã kéo theo những sự xáo trộn trong đời sống văn hoá của dân tộc Không thể phủ nhận sau chiến tranh tất cả đang dần dần hồi sinh, mang lại hơithở mới cho từng cá nhân, cho toàn dân tộc Con người đón nhận cuộc sống mới vàđược sống là chính mình, nhưng cũng chính điều đó đã làm cho cuộc sống mới trởnên phức tạp và bề bộn hơn Nhu cầu của cuộc sống liên tục thay đổi nhằm đáp ứngyêu cầu và những tiêu chuẩn ngày càng cao của xã hội Con người lúc bấy giờkhông phải như con người thời trước, không hoàn toàn giữ nét trong sáng, thánhthiện, vì mục đích cao cả, luôn đặt chân lí làm đầu, mà con người hiện đại nhiềumưu mô, toan tính, vụ lợi và đa nghi hơn rất nhiều Cơ chế thị trường phát triển,cuốn theo cơn lốc cạnh tranh về mọi mặt của đời sống, mối quan hệ giữa người vớingười ngày càng nảy sinh nhiều mâu thuẫn, mang màu sắc toan tính hơn là những

giá trị tình cảm Cuộc sống bon chen, vì đồng tiền manh áo đẩy con người ta vàonhững bi kịch, nhiều khi không tìm được lối thoát cho riêng mình.

Năm 1986 là dấu mốc quan trọng trong đời sống xã hội nói chung và đời sốngvăn học nghệ thuật nói riêng Đây là thời điểm ghi nhận sự đổi mới tư duy trên cáclĩnh vực, trong đó có văn học nghệ thuật Không khí cởi mở, dân chủ của đời sốngvăn học tác động mạnh mẽ đến chủ thể sáng tạo, quan niệm mới về nhà văn, đến sựthay đổi trong cái nhìn nghệ thuật về hiện thực và con người, đến sự thay đổi thipháp thể loại của các thế hệ nhà văn Ở thời kỳ này, nhu cầu nhận diện đúng khuônmặt của đời sống được quan tâm và trở nên bức thiết Giai đoạn sau 1986 có nhữngđổi mới đem đến sự thay đổi trong nhận thức và sáng tác của văn nghệ sĩ Nghịquyết 05 của Bộ chính trị về công tác văn hoá văn nghệ (1987) đã mở ra một cáchnhìn mới về vị trí và chức năng của văn nghệ Nghị quyết nhấn mạnh: “Văn họcnước ta phải đổi mới tư duy, đổi mới cách nghĩ, cách làm” Các nhà văn cũng tự xácđịnh “không thể viết như trước nữa” Nguyễn Nghĩa Trọng khẳng định “xu hướngphê phán vạch trần những cái xấu, cái ác, cái hèn hạ, bất lương thiện ra trong nhiềutác phẩm” Lúc này sự nói thẳng nói thật về mọi vấn đề của cuộc sống được khuyếnkhích, chấp nhận mọi phương pháp thể hiện đời sống nhưng phải đứng trên lậptrường và lợi ích của toàn dân Chủ trương đổi mới đã thổi luồng sinh khí mới, khơidậy những tìm tòi, sáng tạo trong giới trí thức, văn nghệ sĩ, tạo điều kiện cho vănhọc nói chung và tiểu thuyết nói riêng phát triển mang những tố chất mới so với thời

kì trước

1.2.2 Sự chuyển đổi tư duy, cảm hứng trong văn học

Chiến thắng năm 1975 là một dấu mốc lớn trong lịch sử dân tộc Tuy khôngthật trùng khớp với những mốc lịch sử, nhưng mỗi bước chuyển lớn của lịch sử đềutạo nên những chuyển động, tạo nên những dấu ấn trong đời sống văn học Do đó,

có thể thấy, từ sau 1975 đến trước 1986, văn học đã có những chuyển đổi mang ýnghĩa của một sự chuẩn bị , một giai đoạn “bản lề” để đi tới công cuộc đổi mới toàndiện, sâu sắc đồng bộ Tuy nhiên, để có được tư duy văn học mới là cả một hành

trình với nhiều “vấp váp và trả giá” (Nguyên Ngọc) với những đóng góp âm thầmnhưng mạnh mẽ của nhiều thế hệ nhà văn.

Cho đến khi không khí đổi mới thực sự tràn vào đời sống xã hội và đời sốngvăn học, tiểu thuyết mới có điều kiện cân bằng trạng thái tâm lý cho con người.Dòng tiểu thuyết “hướng nội” - tập trung khám phá những bí ẩn, những gì tinh tếnhất trong tâm hồn con người đã xuất hiện Nhà văn Nguyên Ngọc ghi nhận: “Vănhọc chăm chú quan tâm hơn đến con người với tư cách là một thế giới cá nhânphong phú, phức tạp, đa dạng, đa chiều, đa tầng trong nhiều mối quan hệ cũng hếtsức phức tạp và đa dạng với toàn xã hội và với chính mình…” Ngọn nguồn của sựthay đổi ấy chính là sự đổi mới trong tư duy nghệ thuật và quan niệm về tiểu thuyếtcủa các nhà văn Nhà văn Lê Lựu khẳng định: “Bản chất con người phải được nghệthuật khám phá và miêu tả” Ông thẳng thắn nhận ra: “Những tác phẩm trước đó củatôi chưa chú ý nghiên cứu sâu tính cách, tâm lý và quy luật phát triển của con người

- nhân vật Tôi tự bảo không thể viết như cũ được” Năm 1988, nhà văn Mạc Phi đãnhận định: “Con người trong tiểu thuyết ta ngày hôm nay và sắp tới sống tất bật, ồn

ào trong chiều rộng của thế giới bao quanh… đồng thời cũng rất sâu sắc, rất đằm,trong chiều dày của tâm trạng” Vì vậy, nhà văn rất quan tâm đến hình thức “tiểuthuyết tâm trạng”, “tiểu thuyết tự thú” và cho đây là “một hướng khai phá mangnhiều hứa hẹn” Nguyễn Minh Châu - nhà văn luôn trăn trở, âu lo và chan chứa niềmtin về con người - đã thể hiện rõ quan niệm về đổi mới tiểu thuyết: “Chúng ta tiếpthu các hình thức tiểu thuyết chính là để trở về xem xét con người Việt Nam mộtcách sáng tỏ và để đào xới vào nó sâu hơn” Năm 1985, khi nghĩ về tiểu thuyết vàthực tại hôm nay, tác giả Nguyễn Minh Tấn cũng đã khẳng định: “Tiểu thuyết cósức mạnh của một vũ khí tầm xa, sức nổ mạnh Nó có khả năng bao quát một mảnghiện thực rộng lớn, tạo nên một bức tranh toàn cảnh của một giai đoạn, một thời kỳlịch sử Nó có thể đặt ra những phương án có tầm cỡ chiến lược, trải dài trong nhiềuchiến dịch Nó có sức đi vào một khía cạnh sâu sắc của cuộc sống con người Nó cósức khám phá những nguồn mạch biện chứng của tâm hồn, soi sáng được cái Thịên

và cái Ác, cái Cao cả và cái Thấp hèn…” Nhà văn Nguyễn Minh Châu quan niệm

về sự “đẳng hướng” ấy trong thi pháp tiểu thuyết ở góc nhìn tinh tế và sâu sắc hơn.Ông cho rằng, viết về người bình thường, viết về cuộc đời thường là vấn đề mànhững người viết tiểu thuyết không thể không quan tâm Nhưng theo ông, “suy racho cùng, đó vẫn là cái ý hướng đào sâu vào hiện thực ở cái tầng đáy của đời sống”.Quan niệm này được các nhà văn giai đoạn sau 1986 vận dụng khá “triệt để” trongsáng tác Không loại bỏ xu hướng “hướng ngoại” và quan tâm hơn đến xu hướng

“hướng nội”, tiểu thuyết giai đoạn sau 1986 đã “xông vào” mọi ngõ ngách của đờisống xã hội, đối thoại với đời sống, đối thoại với cuộc đời để nắm bắt được “cái hômnay bề bộn, ngổn ngang bóng tối và ánh sáng” (Nguyễn Khải), đồng thời “lặn sâu”vào tâm hồn con người để lắng nghe tất cả những âm vang của tiếng lòng bí ẩn trongcon người (có tiếng yêu thương, có lời hờn giận, có cả những quanh co, tính toánngấm ngầm…) Có thể nói, chưa bao giờ những vấn đề thuộc về đời sống xã hội màvăn học quan tâm hiện lên chân thực, sống động mà xót xa nhức nhối như thế trongtiểu thuyết Bởi các nhà văn đã khai thác đến các “tầng vỉa” của hiện thực đời sốngqua số phận con người, có khi qua những mảnh vỡ từ bi kịch làm người của conngười Vì vậy, ta gặp trong tiểu thuyết hôm nay cái chật hẹp của “cõi nhân gian”rộng lớn và cái mênh mông, thăm thẳm sâu của cõi lòng bé nhỏ, qua số phận của

những con người (Nhân vật Hoàng, Tâm, Thuỷ, Nhã, Bình trong tiểu thuyết Cơ hội

của chúa; bà Son với những “tông chi họ hàng” của dòng Trịnh Bá và Vũ Đình

trong Mảnh đất lắm người nhiều ma; đến nhân vật ông Bằng, Lý, Cần trong Mùa lá

rụng trong vườn; Hay nhân vật Nam, Thảo, Bình, Hùng trong Phố; Đào Kim Tân,

Đào Kim Tấn, Diệu Huyền, Cam, Sơ trong Cõi tiền…) Mỗi số phận, mỗi cuộc đời

trong cuộc sống thường nhật này đều toát lên những vẻ hào quang hay bóng tối,sung sướng hạnh phúc hay đau khổ tột cùng cũng là một mảnh đời trong nhữngmảnh đời rơi rớt ở cuộc sống đô thị đầy rẫy cám dỗ này

* Sự chuyển đổi tư duy nghệ thuật.

Cái mới phải kể đến đầu tiên là nhìn từ bình diện tư duy nghệ thuật Hiện thựccuộc sống thay đổi đòi hỏi các nhà văn phải có cách tiếp cận hiện thực phù hợp Từ

1975 mà đặc biệt là từ 1986, văn học nước ta từng bước chuyển sang giai đoạn đổi

mới, vận động theo hướng dân chủ hóa, mang tính nhân bản, nhân văn sâu sắc Nhìnchung, văn học phát triển đa dạng hơn về đề tài, phong phú và mới mẻ hơn về thủpháp nghệ thuật, đa dạng trong chủ đề, cá tính sáng tạo và phong cách nghệ thuậtvới nhiều tìm tòi và thể nghiệm mới Cái mới đáng chú ý của văn học giai đoạn này

là tính chất hướng nội, đi vào hành trình khám phá nội tâm khai thác sâu sắc số phận

cá nhân và thân phận của con người Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực nhưvừa nói cũng đã nảy sinh những khuynh hướng tiêu cực, những biểu hiện quá đà,thiếu lành mạnh Văn học có xu hướng nói nhiều tới mặt trái của xã hội, quan tâmđến đời sống cá nhân của mỗi con người Hiện thực bấy giờ không chỉ là hiện thựccách mạng, các biến cố lịch sử và đời sống cộng đồng mà còn là hiện thực của đờisống hàng ngày với các quan hệ thế sự vốn đã đa đoan đa sự, phức tạp chằng chịt,đan dệt tạo nên những mạch ngầm của đời sống Hiện thực đó còn nổi rõ lên nhữngvấn đề riêng tư, số phận, nhân cách, cả hạnh phúc lẫn bi kịch Bức tranh hiện thựcđời sống trong tính toàn vẹn của nó đã mở ra những không gian vô tận cho văn họcthoả sức chiếm lĩnh, khám phá và khai vỡ từ những mạch nguồn cảm hứng

Bên cạnh tư duy mới về cách nhìn nhận hiện thực đời sống, tư duy về chủ thểnhà văn cũng có sự biến đổi Vai trò chủ thể nhà văn được nhấn mạnh và được dànhnhiều sự ưu ái, quan tâm Nhà văn tự tin và mạnh dạn đưa ngòi bút của mình đi tìm

sự sáng tạo, tìm tòi khi viết về các đề tài nóng bỏng, thời sự, đi sâu vào các vấn đềphức tạp của đời sống, mạnh dạn đưa ra những kiến giải của mình trước những tìnhhuống, sự kiện và tìm tòi phần bí ẩn trong tính cách con người Dường như mọivùng đất đều được khai phá, không còn thấy vùng đất cấm kị với văn học, những đềtài trước đây nhà văn một thời phải né tránh như cái xấu hay cái tiêu cực thì nay lạinhư có sức hút mạnh mẽ ngòi bút của họ

Từ 1986 đến nay, sự xuất hiện của những cây bút cũ như Nguyễn Khải,Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Lê Lựu, bên cạnh những cây bút mới có têntuổi như Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh, Bảo Ninh, đã khẳng định

vị thế của văn xuôi nói chung và tiểu thuyết nói riêng Để thành công các nhà văn đã

nổ lực rất nhiều trong đổi mới tư duy, quan niệm, cách viết của mình Giai đoạn sau

1986, văn xuôi nói chung cũng như tiểu thuyết nói riêng có đời sống sôi động và gặtgái được nhiều thành tựu cũng bởi xét từ phía người đọc có cách tiếp cận và có một

tư duy mới khi tiếp nhận Thời kỳ này tiểu thuyết dường như đang lên ngôi, đang gặthái một vụ mùa bội thu Không chỉ nhiều về số lượng, tiểu thuyết với ưu thế thể loạicủa mình đã sục vào mọi ngõ ngách của đời sống, đào xới mọi vỉa tầng của hiệnthực, phơi bày không né tránh mọi bi kịch của nhân sinh Không còn những tácphẩm mang cảm hứng sử thi, cảm hứng lãng mạn như trước 1975, bây giờ họ sẵnsàng đón nhận những cách tân, đổi mới trong cách viết Thị hiếu của người đọc cũngrất đa dạng, họ đòi hỏi cao sự sáng tạo và tinh tế trong công việc tạo ra những món

ăn tinh thần cho họ

* Sự chuyển đổi cảm hứng trong văn học.

Trong giai đoạn văn học 1945 – 1975, cảm hứng chủ đạo là cảm hứng sử thi

Âm điệu vang lên trong những tác phẩm viết về công cuộc chiến đấu và sản xuất là

âm hưởng ngợi ca hào hùng Sau năm 1975, văn học trở về với cuộc sống đời tư, đờithường với muôn mặt phức tạp tốt xấu, thiện ác đan xen trộn lẫn Cảm hứng trongvăn học lúc này không phải là sự ngợi ca một chiều đầy nhiệt tình hào sảng nhưtrước nữa mà lắng lại những suy tư, phân tích cuộc sống và con người một cách toàndiện, trọn vẹn: phê phán, chiêm nghiệm, trào lộng, bi kịch, Và cũng chính cuộcsống đời thường với bao khía cạnh phức tạp như vậy đã tạo nên một phức hợpnhững tạp âm va đập vào người viết, thúc đẩy cảm hứng sáng tạo của nhà văn pháttriển phong phú, đa dạng hơn

Với cách tân, đi tìm nguồn sáng tạo mới, những tu duy mới nhanh chóng thấmsâu vào đời sống văn học, khơi nguồn cho một dòng chảy mới, đầy sức sống Cảmhứng sử thi, cảm hứng ngợi ca không còn thích hợp trong hiện thực phức tạp của đờisống kinh tế thị trường Cuộc sống hiện đại đối mặt với vô số vấn đề mới phát sinhngày càng trở nên phức tạp Tất cả cái ngổn ngang của đời sống thường nhật đi vàongười viết, như thôi thúc họ khám phá Họ nhanh chóng chiếm lĩnh văn đàn bằng tưduy mới, cảm hứng mới trong sáng tạo nghệ thuật Mỗi tác phẩm của họ là mỗikhuôn mặt của muôn hình đời sống, mang hơi thở của thời kì đổi mới Nhìn chung

tiểu thuyết giai đoạn sau 1986 đã gia tăng thêm một số cảm hứng sáng tạo như cảmhứng chiêm nghiệm quá khứ, cảm hứng phê phán, cảm hứng thân phận con người cánhân.

Cảm hứng chiêm nghiệm quá khứ là cảm hứng sáng tạo mới thể hiện trongnhiều tác phẩm Cuộc sống hiện tại phảng phất ít nhiều dư âm chiến tranh một thờivừa hào hùng, vừa đau đớn Chiến tranh là một hoàn cảnh đặc biệt mà ở đó mỗi sốphận con người được đặt trong hoàn cảnh thử thách khốc liệt nhất Những trang viếttái hiện lại những mảng màu của quá khứ, người đọc thời kỳ này không dễ dàngchấp nhận kiểu tác phẩm chỉ tái hiện lại lịch sử hào hùng của hai cuộc kháng chiến,

họ cần những yếu tố mang tính thời đại hơn Mặc dù cuộc kháng chiến chống Mỹkết thúc đã một phần tư thế kỉ nhưng dư âm của nó vẫn còn vang vọng mãi Một sốtác phẩm tiếp tục viết về đề tài chiến tranh, lí giải sự chiến thắng và quá trình đấutranh gian khổ, đau thương và mất mát của nhân dân ta Những trang viết giàu cảmxúc, mặc dầu rất hay và sâu sắc nhưng cũng không mang lại được nhiều sự chú ý Ởthời kì này, trong tâm lí phổ biến của toàn xã hội thấy xuất hiện nhu cầu truy tìmnguyên nhân của sự yếu kém, xuống cấp Trong văn xuôi, đặc biệt là tiểu thuyết đãxuất hiện những tác phẩm phản ánh hiện thực theo chiều hướng này Thời kì trước

1986, văn xuôi chịu ảnh hưởng của sự khủng hoảng xã hội, sự bế tắc về đường lối,kinh tế chậm phát triển Sự xuất hiện của nạn tham ô của một số cá nhân ngày càngphổ biến Đây là thời kì bao cấp kéo dài, kìm hãm sự phát triển của xã hội

Sau mười năm chiến thắng, những dư âm một thời vẫn còn vang vọng, nhiềutiểu thuyết đã bắt đầu chú ý xây dựng những tình huống đầy xung đột, gay cấn, đặtnhân vật vào những hoàn cảnh éo le, phơi bày những số phận phức tạp của ngườilính trong chiến tranh và sau chiến tranh Dưới cái nhìn thẳng thắn, tiểu thuyết sau

1986 tập trung vào những khoảnh khắc thường nhật của đời sống, xoáy sâu vào thếgiới nội tâm của nhân vật, vào những cảnh ngộ, hoàn cảnh khác nhau và tìm thấynhững xung đột bên trong mỗi con người Từ những người nông dân chân chất,bước chân đến với cuộc sống mới của thành thị - cuộc sống mới nhiều đổi thay, vớinhững mới mẻ nhưng cũng đầy bon chen, vụ lợi Cuộc sống dường như cuốn con

người trôi đi, nếu không có điểm dừng hoặc bước nhẹ, dễ mà bị cuốn theo cơn lốccủa cơ chế thị trường đầy cám dỗ của cuộc sống đời thường Cái nhìn chiến tranhvới đôi mắt khác ngày hôm qua đã đem đến sức hấp dẫn cho tiểu thuyết giai đoạnsau 1986 Cảm hứng chiêm nghiệm quá khứ đã giúp người đọc nhìn nhận lại quákhứ , đúc rút kinh nghiệm cho cuộc sống hôm nay, khẳng định vẻ đẹp tỏa sáng củangười Việt Nam trong hoàn cảnh bom rơi lửa đạn Cuộc sống ngày hôm nay vớinhững hồi ức tươi đẹp, để thấy sự khát khao sống, tràn đầy hy vọng khát khao vươn

tới một cuộc sống ngày mai tươi đẹp hơn Tiểu thuyết Trăng vỡ (Đức Ban), cuốn

sách tác giả viết vào thời kỳ đổi mới với cái nhìn mới mẻ về mặt trái của xã hội Lấybối cảnh những hoạt động của một tổng đội Thanh niên xung phong sau ngày chiếntranh, nhưng tác giả không nói về những chiến công, về những gương sáng như tathầm nghĩ Qua lời kể từ ngôi thứ nhất – Lương, kể lại những điều anh trải qua,chứng kiến: một sự tha hoá, một bi hài kịch trong thời hậu chiến Tổng đội trưởngPhong , vị đại diện cho tổng đội lại chính là kẻ bệnh hoạn xảo trá Một trong hai tộilỗi thường gặp ở những kẻ có quyền uy mà tha hoá là “gái”, và “tiền” Y đã lợi dụngchức quyền hại đời bao cô gái như Phượng, Thùy Linh Nạn nhân là đôi trai gáiLương - Linh Lương mơ hồ trong cảm nhận, Linh ý thức tội lừa dối của mình.Nhưng tất cả đều chịu đựng Tâm lý đôi trẻ này tác giả miêu tả khá đạt: Những phútđắn do ,dằn vặt, những lo âu, nhưng rồi tình cảm con người trong hoạn nạn, cùngvới cái bản ngã giới tính kéo họ đi qua những mặc cảm để trở thành tri kỷ Cái bi hàikịch của Lương, người tạm gọi là trí thức trong cuộc chơi đành chấp nhận sự thoảhiệp Nhưng vết thương có bị khoả lấp thì vết sẹo vẫn còn trong cái bản chất thiênlương của Thuỳ Linh nên cô bỏ đi, và cái lòng nhân đạo khiến Lương đi tìm về Yênlòng để tồn tại, vết thương sẽ lãng quên, chỉ có phần thức tỉnh nhân phẩm ở độc giả

Một nhân vật trong tiểu thuyết Trăng vỡ đã thốt lên: “Bom đạn thằng Mỹ nó khủng

khiếp, nó làm cho con người thương tật đui què, thấy rõ ràng Đằng này người ta làm cho anh bị thương nhưng không thấy người ta đâu ” Đó là cái thực tế Trăng vỡ - một thực tế tồn tại cả ngoài đời và trong hồn người Một chủ đề mạnh dạn và

táo bạo chỉ có thể viết ở thời kỳ đổi mới Và chính cái táo bạo này đưa Trăng vỡ

vào quỹ đạo cuả dòng văn chương đổi mới Xã hội có thể lúc thế này, lúc thế kia,nhưng những kẻ tha hoá thì thời nào cũng có Ngòi bút Đức Ban đi sâu khai phá cáihiện thực u ám, mặt trái của cơ chế thị trường này để cảnh tỉnh lương tâm conngười.

Cuốn tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng được Chu Lai ấp ủ, thai nghén từ 1975 khi

vừa bước chân ra khỏi cuộc chiến Để hoàn thành tác phẩm này nhà văn phải có vốnsống phong phú, giàu kinh nghiệm trong đời sống cuộc chiến cũng như trong thời

bình Ở tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng - Chu Lai đã gửi trọn suy nghĩ, tình cảm đồng

chí đồng đội còn mất và những hiện thực cuộc sống người lính trong cuộc chiến

Với tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng vấn đề lớn nhất Chu Lai muốn gửi đến bạn đọc là

cách nhìn nhận của người lính thời bình về quá khứ bi hùng cuộc chiến mà nơi đó đãmột thời gắn liền với số phận của họ.Vốn là người lính trở về sau chiến tranh, ChuLai viết nhiều, viết rất đặc sắc về cuộc sống, về những trăn trở băn khoăn của nhữngngười một thời trận mạc khi đối diện với cuộc sống đời thường, với những đổi thaythuận nghịch Trong những trang viết của nhà văn, người đọc bắt gặp những trangviết vừa dữ dội vừa tràn đầy chất thơ Chu Lai không thích những gam màu nhợtnhạt Hiện thực trong tác phẩm của ông được đẩy đến tận cùng của sự tàn khốc vàtrần trụi, bên cạnh những trang viết về những mối tình người lính lãng mạn nhưnhững bài thơ đấu tranh để bảo vệ quê hương, gìn giữ từng tấc đất, từng mái nhà.Thế nhưng hòa bình lập lại, thì cuộc đối đầu với nền kinh tế thị trường cũng đầy dữdội và tàn khốc không kém Nhưng trong những sáng tác của ông, chiến tranh khôngchỉ có cái chết và những trận đánh kinh hoàng mà bao giờ cũng được xây dựng trênnền tảng của tình yêu con người - “tình yêu mạnh hơn ngàn lần cái chết” Kết thúcnhững tác phẩm của Chu Lai thường là những kết thúc bi thương nhưng chính sứcmạnh lan tỏa của tình yêu con người đã khiến cho những mảnh vỡ đớn đau ấy cóđược sức mạnh thanh lọc diệu kỳ và chuyên chở những triết lý, đạt giá trị cao về mặtnội dung và tư tưởng tác phẩm

Nhân vật trung tâm là Hai Hùng – một con người say mê đánh giặc, tính khíngang tàng Anh mang phẩm chất của người lính, hết lòng thương yêu đồng chí

đồng đội và tâm hồn sâu sắc Hai Hùng trong chiến tranh là con người lý tưởng, hội

tụ tất cả khí phách của người lính trận Lồng vào đó Chu Lai đan xen tình yêu giữaHai Hùng – Ba Sương đầy tính hiện thực nhưng cũng rất lãng mạn Ba Sương tronghồi ức của Hai Hùng là một cô du kích trẻ trung, mưu trí nhưng cuộc đời gặp baonỗi đắng cay cha mẹ không còn, anh em họ hàng cũng tứ tán khắp nơi chỉ có HaiHợi là người thân duy nhất Và cũng trong hồi ức của Hai Hùng thì còn hiện lênnhững nhân vật khác như Hai Hợi, Khiển, Bảo, Tám Tính, Tuấn, Ba Thành Họ lànhững con người cùng sống cùng chiến đấu với anh Mối tình giữa hai nhân vật HaiHùng – Ba Sương là mối tình của hai nhân vật anh hùng trong thời buổi chiến tranhloạn lạc, của hai người lính trận, hai tâm hồn hòa hợp nhau giữa cái sống, cái chếtkhôn lường, rồi biết bao éo le cuộc đời làm cho tác phẩm sống động hẳn lên Chúng

ta như cảm thấy cuộc sống diễn ra trước mắt

Nhưng rồi chiến tranh lùi vào dĩ vãng, người lính sau cuộc chiến trở về vớiđời sống bình thường Cuộc sống bình thường là cuộc sống của ngươi dân nhưngkhông bình thường với người lính Một lần nữa họ lao vào vật lộn với cuộc sống,đấu tranh cho cái tầm thường nhỏ nhen nhưng quá khứ một thời oanh liệt, thươngđau, nhiều kỷ niệm chất chứa không vơi Hai Hùng – anh hùng là vậy, một conngười lý tưởng trong chiến tranh là vậy để gần hai mươi năm sau vật vã lao mìnhvào Nam tìm việc làm Vật lộn với cuộc sống đời thường, anh không còn là Hùngcủa ngày xưa nữa, chỉ còn là người “cao một thước bảy mươi nhưng nặng có bốnnhăm cân, hốc hác, bắt đầu có dáu hiệu thần kinh, tóc bạc nham nhở, ngực lép, bụnglép, mắt cá chày, da xám ngoét môi thâm, răng rụng gần một phàn ba, ít cười, ít nói,

sợ ánh sáng, sợ tiếng động, sợ đô thị, sợ đông người ”[5,6].Còn Ba Sương ra khỏichiến tranh không dám nhìn lại mình, sống bằng lý lịch khác, một cái tên khác tạocho bản thân sự an lạc trong cuộc sống đầy rẫy sự biến động Nhưng rồi như một sựnghịch lý của cuộc đời, Ba Sương đã mất đi khi trên hành trình tìm lại Ba Sương củangày xưa trong vòng tay của những người đồng đội như khẳng định chân lý đó là dù

ta có tìm cách lãng quên một cái gì đó trong quá khứ thì nó hãy còn nằm ở đâu đótrong lòng của chúng ta và đến một lúc nào đó thi ta cũng sẽ trở lại là chính mình và

ba Sương cũng vậy hơn bao giờ hết cô cũng muốn trở về là Ba Sương của ngày xưasống với vùng kỷ niệm không bao giờ vơi trong lòng cô về người con trai đã để lạitrong cô nhưng khắc khoải nuối tiếc.

Thành công của tiểu thuyết Ăn mày dĩ vãng đã đóng góp cho dòng văn học

viết về đề tài chiến tranh, mở ra cách nhìn mới mẻ về chiến tranh mà từ trước đếnnay chưa đề cập đến, gợi mở cho chúng ta hãy nhìn trực diện vào sự thật của cuộc

chiến dẫu rằng đó là buồn đau, mất mát Và chính sự thành công của tiểu thuyết Ăn

mày dĩ vãng đưa văn học viết về đề tài chiến tranh lên một bước cao hơn đó là cách

nhìn mới về chiến tranh

Xuất hiện bên cạnh cảm hứng chiêm nghiệm quá khứ, nổi bật trong tiểuthuyết giai đoạn sau 1986 là cảm hứng phê phán Cảm hứng phê phán là cảm hứngchủ đạo của trào lưu văn học hiện thực phê phán giai đoạn 1930 – 1945 Giai đoạnsau 1986, cảm hứng phê phán trong văn xuôi lúc đầu rải rác, sau đó ngày càng thểhiện sâu đậm Sau chiến tranh, cuộc sống trở lại thanh bình, ý thức cá nhân trỗi dậy.Cuộc sống hòa bình nhưng hiện thực đời sống ngày càng trở nên phức tạp, nỗi locơm áo gạo tiền, miếng cơm manh áo luôn thường trực, đè nặng lên nỗi lo toantrong cuộc sống của mỗi người, tác động đến tình cảm, tư tưởng của họ

Văn học sau 1986 nói chung và văn xuôi sau đổi mới nói riêng phải gánh trênvai mình một trọng trách hết sức nặng nề Đó là việc phản ánh những vấn đề bứcbách của cuộc sống, của con người và đề xuất các giải pháp Trong quá trình đi tìmhướng đi đúng đắn cho mình, văn học phải luôn không ngừng đổi mới Muốn nhưvậy các nhà văn phải luôn không ngừng tìm tòi và khám phá, phải biết phê phánnhững cái xấu, cái ác; tìm cách khắc phục những hạn chế để phù hợp với quá trìnhđổi mới văn học, mang đến cho văn học luồng không khí mới mà trước đây chưa tìmthấy Tiếp xúc với nhân vật trong văn học sau 1986, ta càng thấy rõ con người là tiểu

vũ trụ khó nắm bắt vô cùng Với nhiều cung bậc cảm xúc, nhiều trạng thái tâm líkhác nhau, quan niệm nghệ thuật về con người đổi mới đòi hỏi phải có cái nhìn, cái

tả tận cảnh, lột tả được hết muôn mặt của đời sống Trong đó, cái xấu - cái tốt, cáicao cả - thấp hèn đan xen lẫn nhau, hòa lẫn trong cùng một con nguời tạo nên những

phát hiện mới mẻ trong nội dung văn học thời kỳ này Dưới cái nhìn qua lăng kínhcủa nhà văn, con người được soi chiếu từ nhiều góc độ và được mổ xẻ nhiều khíacạnh nhất trong tác phẩm

1.3 Cuộc sống đô thị - đề tài được nhiều nhà văn quan tâm

1.3.1 Nguyên nhân của sự quan tâm chú ý đến vấn đề đô thị

Từ sau 1986, đất nước dường như đã dần “thay da đổi thịt”, con người ViệtNam lúc này đã có những sự thay đổi lớn trong đời sống Với suy nghĩ và hiện thựccũng khác trước, họ đã dần dần khẳng định mình trong xã hội Bộ mặt nông thônngày nay cũng khác nhiều so với trước đây Người nông dân giờ đã không còn thômộc như người nông dân xưa Sự thay đổi ấy hiện dần lên từ manh quần, tấm áolành lặn, sạch sẽ Nhiều người đã rời bỏ công việc nặng nhọc mà trước phải dùngsức lực lao động thủ công thì giờ được thay thế bằng máy móc công nghiệp Người

ta có thời gian để nghe đài đọc báo nhiều hơn, quan tâm đến đời sống chính trị nhiềuhơn Từ đó trình độ dân trí của nông dân được nâng cao Nền kinh tế thị trường dầnlấn át vào đời sống con người

Đô thị hóa là một quá trình tất yếu Việc ngăn chặn các luồng di dân từ nôngthôn vào thành thị là không thực tế và không thể Kinh nghiệm của các nước chothấy, chỉ có thể làm chậm lại chứ không thể ngăn cản hoàn toàn quá trình đô thị hóa

và những luồng di dân của người nghèo vào thành phố Cuộc sống đô thị trở nên hấpdẫn và cuốn hút hơn, con người muốn thay đổi cuộc sống của mình khi đặt chân lênthành thị Từ những miền quê nghèo, người dân bước chân vào cuộc sống phồn hoa

đô thị, với ước vọng đổi đời, nhưng vòng xoáy cuộc sống đã cuốn con người vàocơn lốc của cơ chế thị trường thời mở cửa Có thể đấy là bước ngoặt lớn thay đổivận mệnh con người, và cũng có thể đấy là bước chân hụt khi chạm tới môi trườngthành thị

Theo Giáo sư Đặng Vũ Khiêu, nhà triết học, nhà nghiên cứu văn hóa: “Dướichế độ phong kiến, giữa nông thôn và thành thị là một khoảng cách quá xa Thờigian gần đây, đặc biệt trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước,chúng ta thấy nông thôn đang xích lại gần hơn với thành thị Quá trình đô thị hóa

nông thôn đã biến nền sản xuất nông nghiệp độc canh trở thành nền sản xuất hànghóa đa ngành nghề Lối sống thành phố du nhập vào nông thôn rất nhanh, tác độnglớn tới cuộc sống, phong tục tập quán thôn quê Việt Nam và những giá trị văn hóatruyền thống lâu đời” Nếu như ở nông thôn trước kia còn nhiều hủ tục, mê tín dịđoan thì nay đã bớt đi nhiều Quá trình đô thị hóa nông thôn đã đem lại rất nhiềuthành tựu cho đất nước Cái được là rất lớn Những gì tốt đẹp mà đời sống vật chấtđem lại cho con người đã nảy sinh dần dần trong nông thôn Đời sống được nângcao đã khiến cho người ta xây dựng lại nhà cửa đẹp, khang trang hơn Đường sánông thôn được trải nhựa, bê-tông sạch sẽ, đi lại thuận tiện Người nông dân trướckia chỉ quanh quẩn trong thôn làng, giờ mở rộng quan hệ ra bên ngoài Tuy nhiên,những nét đẹp truyền thống trong gia đình, họ hàng, làng xóm láng giềng cũng cóphần bị tổn hại; một bộ phận thanh niên ăn chơi ,đua đòi; quan hệ con cái với cha

mẹ trong một số gia đình ngày càng xa dần; thế hệ trẻ tiếp thu nhanh xu thế hiện đại,ngược lại với đa phần người cao tuổi cố giữ những giá trị truyền thống, dẫn tớinhững mâu thuẫn mới Theo Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Đạo Kính, Kiến trúc sư, PhóChủ tịch thường trực Hội Kiến trúc sư Việt Nam: “Một nghìn năm chế độ phongkiến đã nhào luyện, tinh chế nên một sản phẩm cư dân đặc trưng, đó là làng Việt.Năm mươi năm qua, cuộc Cách mạng Dân chủ nhân dân và công cuộc xây dựng Xãhội chủ nghĩa, đặc biệt là thời kỳ đổi mới hiện nay đã làm cho thôn quê biến đổimạnh mẽ từ trong ra và từ ngoài vào Quá trình đô thị hóa, thôi thúc sự phát triểnkinh tế chưa từng thấy, bắt đầu thực sự can thiệp, tác động đến cơ sở xóm làng Vềphương diện kiến trúc, rõ ràng nông thôn đang ít dần những căn nhà hai mái thấp lè

tè, vươn lên xây nhà hai đến ba tầng hoặc hơn thế nữa Việc ăn, ở, sinh hoạt tiến dầntới kiểu đô thị.” Đô thị hóa nông thôn không chỉ là xây nhà cao tầng, thay đường látgạch bằng bê tông mà là một công cuộc vận động xã hội sâu xa và đồng bộ Đó làmột quá trình tiến tới sự ngang bằng dần các tiêu chuẩn sống, tiện nghi sống giữathôn quê và đô thị Song, cùng với quá trình ấy là cuộc cách mạng khoa học - côngnghệ của phương thức sản xuất đặc trưng nông thôn, gắn liền với đồng ruộng và đấtđai, là những nỗ lực nhằm duy trì môi trường tự nhiên, môi trường sinh thái nông

thôn Không có những nhân tố ấy, nông thôn không còn là nông thôn nữa Quá trình

đô thị hóa nông thôn, đặc biệt là kiến trúc và quy hoạch, hiện vẫn mang tính tựphát”

Sau chiến tranh, tình hình xã hội nước ta với nhiều tồn tại mặt trái đôi lúc bộc

lộ ngày càng găy gắt Về mặt chính trị, nhà nước ta kiên định đi theo con đườngXHCN trên tinh thần dân chủ, xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vìdân Quan hệ địch – ta không còn gay gắt mà thay vào đó là hòa bình, hợp tác, đôibên cùng có lợi Về mặt kinh tế, chủ trương xây dựng nền kinh tế thị trường ngàycàng hòa nhập với thế giới, điều quan trọng là làm sao cho dân giàu – nước mạnh,

xã hội công bằng – dân chủ - văn minh Nhưng thực tế trong quá trình hội nhập vàphát triển, đất nước ta gặp không ít trở ngại, khó khăn Trước đây, trong thời kìchiến tranh, người dân một lòng vì nước, chung tay giữ gìn giang sơn gấm vóc, đồnglòng cùng nhau “ một tấc không đi, một li không rời” để quyết tâm bảo vệ đất nước,thống nhất toàn vẹn lãnh thổ, để cùng nhau giữ gìn giang sơn gấm vóc, xây dựngnước Việt Nam giàu mạnh và vững bền Thế nhưng, thời chiến qua đi đến thời bình,khi đất nước đã hoàn toàn thống nhất, nhất là sau đổi mới, những tệ nạn xã hội, cái

ác – cái xấu âm thầm, len lỏi thâm nhập vào cuộc sống con người Việt Cuộc sốngcàng phát triển thì những tệ nạn xã hội cũng không ngừng gia tăng Xuất hiện nhiềuđường dây buôn lậu cái chết trắng xuyên quốc gia, nhiều người tự dìm mình trongcái chất gây nghiện của nàng tiên nâu, để rồi tự giã cuộc sống với những căn bệnhthế kỉ không có thứ thuốc nào có thể cứu chữa được Kinh tế thị trường mở cửa, đemlại nhiều tiện lợi, sự giàu có, sự sung túc, nhưng không ai có thể lường trước đượcmặt trái của nó Trong cơ chế thị trường, hoạt động của nó là mua – bán, là đồng tiềntrao đổi Có câu nói triết lí nổi tiếng của Rocopheolo – một nhà tỉ phú người Mĩ:

“Cái gì không mua được bằng tiền thì sẽ mua được bằng rất nhiều tiền” lại rất đúngtrong thời buổi kinh tế thị trường như bấy giờ, đồng tiền có sức mạnh có thể muachức bán tước, chạy án, chạy tội Những vấn đề nhức nhối trên không thể không tácđộng mạnh đến các nhà văn, họ đưa tất cả những trăn trở, ưu tư trong xã hội đangngày một quằn mình thay đổi vào trong trang viết của mình Chính vì lẽ đó, những

trang tiểu thuyết giai đoạn sau 1986 luôn được độc giả quan tâm, đón nhận Bởidường như họ tìm thấy thấp thoáng bóng hình của chính mình ở đâu đó đằng saunhững nhân vật được tác giả miêu tả trong tác phẩm và qua đó sự thật được phơi bày

và chúng ta dường như hiểu hơn về mỗi số phận, mỗi cảnh đời

1.3.2 Cái nhìn chung về vấn đề - đề tài đô thị trong tiểu thuyết

Văn học thời kì đổi mới với nhiều lăng kính đa chiều, dưới nhiều góc độ quansát khác nhau, tạo nên những mảng màu chân thực, sống động và đa dạng của cuộcsống muôn mặt đời thường Dưới ống kính soi chiếu này, con người trong tiểuthuyết Việt Nam sau 1986 hiện lên rất phức tạp, là sự đan cài nhiều tính cách khácnhau trong một con người Đã đi qua thời kì chiến tranh bom đạn, thời kì hoà bình,đời sống được nâng lên tầm cao mới, con người mới được thể hiện qua tác phẩm vớinhiều phương diện khác nhau Quan niệm về con người trong văn học sau 1986 làmột quan niệm đầy biện chứng Con người ở đây hiện lên chân thực như nó vốn có,không thần thánh hoá, không lí tưởng hoá Họ được đặt trong bầu không khí ngổnngang của hiện thực, sự xô bồ của thời buổi kinh tế thị trường, trước sự bon chen,tranh dành quyền lợi của con người Chính vì thế, khi đọc tiểu thuyết hôm nay ngườiđọc như nhận diện được chính mình, mọi người xung quanh mình, xã hội mình đangsống một cách trung thực và trọn vẹn hơn, không tô hồng hay bóp méo sự thật, đó làhiện thực vốn có không phải là hiện thực như mình mong muốn

Chính sách mở cửa của Đảng và nhà nước ta đã thúc đẩy nền kinh tế pháttriển một cách mạnh mẽ và thu được nhiều thắng lợi Vị trí nước ta trên trường quốc

tế được nâng cao, đời sống người dân được cải thiện vượt bậc Đất nước bước sangmột thời đại mới với những bước ngoặt to lớn có nhiều cơ hội và thách thức Tốc độ

đô thị hoá diễn ra nhanh chóng làm cho bộ mặt nước ta mang một sắc diện mới Bêncạnh sự phát triển đó chúng ta phải gánh chịu những hậu quả của nền kinh tế thịtrường, tác động đến văn hoá truyền thống và nguy hại hơn nó làm thay đổi lối sống,đạo đức của người Việt Nam Con người đứng trong vòng xoáy của quá khứ, hiệntại và tương lai, có người không định hướng được vị trí của mình, sự thực ấy dẫn họđến với những cú sốc nặng nề về tâm lý Họ lạc vào vòng quay của cuộc sống mới,

sự cạnh tranh của kinh tế hàng hoá và buông mình theo lối sống thực dụng, bất chấpluân lý, nền tảng đạo đức truyền thống bị sa sút nghiêm trọng Thực trang phi lý vàcay đắng đó đang làm tha hoá cái thế giới tinh thần mà bấy lâu nay ta hằng coi trọng

và giữ gìn

Sau 1986, hiện thực được phản ánh trong văn học không chỉ là hiện thực cáchmạng, các biến cố lịch sử và đời sống cộng đồng Mà đó là hiện thực của đời sốnghàng ngày với các quan hệ thế sự vốn dĩ đa đoan, đa sự, phức tạp đan dệt nên nhữngmảnh nổi mảnh ngầm của cuộc sống Đời sống đô thị là một hiện thực phong phú lôicuốn sự chú ý của nhiều nhà văn Ở đó có vô vàn mối quan hệ chằng chịt của conngười dệt lên như những mảnh lưới bao trùm lên mỗi số phận trong cuộc sống này

Họ vừa có cuộc sống chung, vừa có những góc khuất riêng Văn học đã nhanhnhạy, nắm bắt được những vấn đề nóng bỏng của xã hội, đề cập đến những vấn đề

cá nhân, xoáy sâu vào đời sống thực tế, đời sống nội tâm của con người, để thấyđược khuôn hình hài rõ nét muôn mặt của đời sống hiện đại Đề tài đô thị trong tiểuthuyết được thể hiện rất phong phú, đó là bức tranh đa dạng của sự pha tạp nhiềumảng màu khác nhau trong xã hội Bên cạnh nhiệm vụ tiếp tục đề cao cái mới, cangợi những điều tốt đẹp, nhà văn lúc bấy giờ được phép viết nhiều hơn về nhữngmặt trái của xã hội, được khuyến khích viết chỉ ra những tiêu cực, những hạn chếđang dần dần xâm chiếm vào đời sống con người

CHƯƠNG 2 NHỮNG VẤN ĐỀ CỦA CUỘC SỐNG ĐÔ THỊ ĐƯỢC ĐẶT RA TRONG

TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986

2.1 Đô thị - nơi thể hiện sự văn minh của cuộc sống hiện đại

2.1.1 Ánh sáng của nền văn minh, hiện đại

Văn minh được hiểu là những tiến bộ về kỹ thuật nhằm cải thiện đời sống vậtchất của con người Để làm rõ hơn khái niệm này, chúng ta cần so sánh văn minh –văn hóa Ta thường nghe phát biểu: “Chúng ta thua Tây phương về văn minh kỹthuật, nhưng chúng ta hơn họ vì có một nền văn hóa lâu đời” Có ý kiến cho rằng:văn hóa thuộc giá trị tinh thần và văn minh chỉ có giá trị vật chất Tuy nhiên khi nóimột dân tộc văn minh, cách cư xử văn minh, không có nghiã là dân tộc đó chỉ giỏi

về kỹ thuật hay cách cư xử đó nặng về tiến bộ vật chất Văn minh trong cách nóinày bao gồm rất nhiều đặc tính văn hóa, nó trái ngược với lạc hậu, chậm tiến Càngngày các học giả càng có khuynh hướng phân biệt văn hóa là tiến bộ của con ngườithuộc phạm vi tinh thần và văn minh là tiến bộ của con người thuộc phạm vi vậtchất Giáo sư Phạm Đức Dương cũng giải thích văn minh và văn hóa theo chiềuhướng đó: “Sự tầm thường của một nền văn minh sơ khai không cho phép ta lầmlẫn về các giá trị văn hóa của chúng và một quốc gia, một dân tộc có thể che đậy,dấu diếm sự tầm thường của nền văn hóa của mình bởi một bề ngoài văn minh vàtất nhiên một cá nhân cũng vậy” Từ nhận định đó, ông đi đến kết luận: “Vậy ta cóthể nói rằng thuộc văn hóa, ta có những quan niệm, những lý thuyết, những kiếnthức, những suy tư, chúng tạo thành sự mạch lạc của các tôn giáo, các khoa học, cácnghệ thuật, các kỹ thuật… và thuộc văn minh những sự chiếu rọi cụ thể hay những

sự thực hiện của những thủ đắc khác nhau của văn hóa vì chúng là một sự chiếnthắng của tinh thần của con người chống lại sự dốt nát, tối tăm di truyền về thế giớivật chất Trái lại, xe lửa chạy bằng điện là một sản phẩm của văn minh vì đó là mộtchiến thắng mà con người đã thực hiện được đối với thế giới vật chất Nói cáchkhác, mỗi khi con người dồn các cố gắng về chính mình, ta nói tới văn hóa, mỗi khi

con người làm thay đổi thế giới vật chất, ta nói tới văn minh” Để tránh sự lẫn lộngiữa Văn minh và Văn hóa, chúng ta có thể tạm định nghĩa như sau: “Văn minh làmột phần của Văn hóa, đặc biệt là tình trạng tiến bộ của con người trong phạm vi kỹthuật và những cải tiến đời sống vật chất”

Hàng ngày chúng ta vẫn thường nghe nói đến hai tiếng “hiện đại” Trên báochí thời sự, trong các văn kiện chính trị cụm từ “quá trình công nghiệp hoá hiện đạihoá” hoặc “sự nghiệp công nghiệp hoá hiện đại hoá” thường được nhắc lại với mộtnội dung xác định Hiện đại ở đây được hiểu là trình độ của những nước tiên tiếntrên thế giới, và hiện đại hoá là đưa sự phát triển của xã hội ta lên một bước làm chochúng ta không thua kém những nước đó Đây chính là nghĩa thông thường nhất củahai chữ hiện đại

Cuộc sống văn minh, hiện đại làm cho đời sống ngày được nâng cao, đòi hỏicon người muốn thích nghi với tốc độ phát triển chóng mặt ấy luôn phải làm mớimình, hòa nhịp vào guồng quay vội vã của cuộc sống Các đô thị, cư dân được sốngtrong một đời sống tiện nghi với nhiều luồng thông tin đa chiều Nhịp sống từ “điệungâm” của nông nghiệp - nông thôn trước đây đã chuyển sang “điệu nói” của đờisống công nghiệp - đô thị Họ đại diện cho một lực lượng sống hối hả, năng động,nhạy cảm và đầy hoài nghi, cô đơn Một mặt, họ sống mạnh mẽ nhưng một mặt họcũng yếm thế và dễ gục ngã nếu không tìm thấy được cái “tôi”của chính mình.Cuộc sống đô thị gắn liền với những cao ốc đầy kiêu hãnh, những siêu thị, nhà hàngmọc lên như nấm, số lượng "đại gia" ngày càng nhiều, thậm chí có người mua đượcmáy bay riêng! Đó là những điều mà cách đây vài thập kỷ, chẳng ai dám mơ tới Cómột thời, nhiều người trong chúng ta mong muốn cháy lòng: đến ngày kết thúcchiến tranh chỉ còn dốc sức xây dựng, con đường dựng xây ấy sẽ trải thảm đầy "hoathơm, cỏ lạ" Tuy nhiên, sau 30 năm hoà bình thống nhất, ta mới thấm thía: trận địamới, chiến trường mới không phải là "hoa thơm, cỏ lạ", lúc thanh bình mới bộc lộtính đố kỵ, ghen ghét Tiền làm cho lý trí con người người trở nên mù quáng, đánhmất nhân cách Có thể nói nếp sống văn minh đô thị và ứng xử văn hóa phải đi liềntheo đà phát triển của các đô thị Đô thị hóa là một quá trình đòi hỏi con người phải

chuyển động đồng bộ Khi nơi nào đó muốn đô thị hóa, thì nơi ấy cần có một lốisống khác, một cách ứng xử văn hóa khác, thậm chí khác hẳn với lối sống, với nếpứng xử văn hóa trước đây.

Trong Cơ hội của chúa của Nguyễn Việt Hà, ta thấy cuộc sống trở nên nhanh

chóng, khẩn trương; con người hòa nhịp nhanh chóng với tốc độ phát triển đếnchóng mặt ấy: đã đến lúc “đàn ông đã biết bật nắp Heineken và đàn bà cũng quenvới vị Coca” Mỗi cuộc gặp gỡ không chỉ dừng lại bắt tay xã giao hay cử chỉ của sự

thân mật mà cùng ngồi chúc nhau với những ly rượu Trong Cơ hội của chúa chúng

ta bắt đầu quen dần với những tên gọi của rượu Tây: Ararate, Martel, Johny walker,Remy Martin, Gordon… hay những gói thuốc mang tên hộp Cigar, Dunill bao đỏ,Marlboro,… không còn xa lạ trong cuộc sống Nhu cầu giải trí ngày càng đượcquan tâm, những môn thể thao quý tộc như tennis cũng được Nguyễn Việt Hà môtả: “Những đàn ông, đàn bà ngồn ngộn sự giàu sang mặc bộ đồ tennis trắng Hoặcđang uống bia, hoặc đang chơi bóng”

Một luồng gió mới thổi vào đời sống xã hội, con người dần tiến đến với sự xa

hoa Điều này thể hiện trong Cơ hội của chúa: “Hội trường Bộ ngoại giao sáng rực

đèn Buổi dạ hội do Chi đoàn thanh niên tổ chức nhân ngày thành lập ngành Tinhhoa giới trẻ của lớp thượng lưu mới tập về đây Lộng lẫy và sang trọng Gần 80phần trăm người giàu của Hà Nội Bãi xe ngập đầy những ô tô và mô tô đời mới vớinhững mác đọc run rẩy lưỡi Nó là nỗi khát thèm của các Hoàng tử bán quần áoHàng Đào và các Công chúa phở phố Bà Triệu.” Cuộc sống thủ đô mang hương vịriêng, nét đặc trưng riêng của người Hà Nôi như ta vẫn thường nghe nói đến “thanh

lịch như người Hà Nội” Và quả thật, khi đọc đến tác phẩm Cơ hội của chúa, ta mới

thấy rõ Nguyễn Việt Hà luôn chịu khó tìm tòi, đi sâu vào vẻ đẹp nằm sâu trong hồncủa phút tĩnh lặng mang dáng dấp Hà Nội: “Lại sắp đến tết rồi Mùa xuân năm naythanh niên Hà Nội trông đẹp hẳn ra Những cậu con trai dong dỏng trong bộ đồ thờithượng khoác vai bạn gái, những cô bé xinh như mơ quần thụng áo lửng mác Nhậthoặc Thái nhún nhảy đi cạnh người yêu” Lớp thanh niên đang làm mới mình đểthích nghi với cuộc sông hiện đại, tân tiến

Nhân vật trong Cơ hội của Chúa được lột tả những nét chân thực, tính cách

được bộc lộ rõ qua từng trang viết Nhân vật thành thị nên người viết đi sâu vàonhững nét tính cách mang đậm kiểu cách thành thị Nhân vật Hoàng lần đầu tiên đặtchân vào căn biệt thự xây từ thời Pháp đã thấy được cách bố trí căn phòng của Bìnhtoát lên vẻ thượng lưu trí thức, tiện nghi trong phòng sang trọng: “Tủ rượu của Bìnhđẹp, đa phần là những chai đang uống dở Nó chứng tỏ chủ nhân rất có gu chứkhông đơn thuần chỉ để trang trí nội thất như nhiều nhà giàu mới nổi Bình mở tủlấy chai nửa lít của Ba Lan, cổ chai thắt gợi cảm, song rượu dập dềnh lúc lắc mộtnhành cỏ Bình rót đầy hai ly pha lê Tiệp chân cao…” Qua chi tiết có thể thấy phầnnào cách sống của con người trong thời buổi đô thị hóa: gặp nhau không chỉ ngồitrò chuyện cùng ấm nước trà dân dã, mà ở thời buổi này phải dùng đến rượu tây đểdẫn dắt câu chuyện và để trải lòng ra thoải mái hơn Gu dùng rượu của Bình giúp tathấy được cuộc sống vương giả của những người thời hiện đại lúc bấy giờ, rượukhông phải để bày biện cho đẹp mắt, mà rượu dùng để tiếp khách, tiếp đúng người

và phải tiếp đúng từng loại rượu

Cuộc sống ngày càng phát triển kéo theo sự gia tăng của hệ thống nhà hàng,khách sạn, sàn nhảy Các cuộc gặp gỡ để trò chuyện, tâm tình, trao đổi buôn bándiễn ra ở những nơi sang trọng và để họ được thấy mình đang được “chiều chuộng”bởi cách phục của nhân viên Không chỉ có vậy, con người mới phải chạy theoguồng đua của thị trường, mà trước hết là để phục vụ nhu cầu ăn ở hàng ngày:

“Người giàu Hà Nội bắt đầu bỏ tiền xây nhà Giá đất lên theo giờ Những mảnh đấthoang dọc đê Yên Phụ, từ Nghi Tàm tới Quảng Bá, trước đây chó ỉa rông bây giờđông nghịt người chen nhau mặc cả Những quý ông quý bà năm ngoái còn chạyxích lô, đánh xe thồ mặc vỏ áo bông trần đi dép nhựa sứt quai giờ đây nhờ tiền bánđất, sắm giầy tây rủ nhau ra Tiến Thành may đo com lê Giới thượng lưu có tiền Hà

Nội kết nạp thêm nhan nhản trọc phú” Đọc Cơ hội của chúa, người đọc phần nào

hình dung được xung quanh đường phố mở rộng ra, lộ diện những căn nhà cao tầngvới những tiện nghi hiện đại Giá đất bắt đầu sôi động theo nhịp sống hối hả củathành thị, đất tăng lên từng ngày, từng giờ, những mảnh đất trước đây ở những vị trí

không ai nhìn ngó, giờ đây sốt lên theo thời gian, người tranh nhau mặc cả Từnhững người dân nghèo, nhờ vào sự trao đổi, buôn bán đất đã được đổi đời Giớithượng lưu Hà Nội lại được thêm vào danh sách những nhà trọc phú.

Phố của Chu Lai nói về cuộc sống của những người Hà Nội giai đoạn đầu đổi

mới (đầu những năm 1990) Nhà văn đã dựa trên truyện ngắn Phố nhà binh viết năm 1991 để viết tiểu thuyết Phố một năm sau đó Đây được coi là một trong những

tác phẩm đặc sắc nhất của Chu Lai viết về cuộc sống của những người bộ đội thờihậu chiến Gắn liền với tác phẩm là con phố Lý Nam Đế và người Hà Nội hay gọi

nó là ''phố nhà binh'': " Tất nhiên căn phố dài ước chừng một ngàn hai trăm thướcnày có tên đàng hoàng, tên họ một ông vua chói sáng thuở đầu dựng nước hẳn hoinhưng lâu này thiên hạ quen miệng chỉ gọi là Phố Lính, Phố Nhà Binh cho khỏi lẫnvới những khu phố dân sự khác Phố chạy thẳng thớm, không có ngã tư ngã năm, sốnhà bên trái nhiều gấp đôi số nhà bên phải, vỉa hè lát gạch rộng rãi, mùa đông kíngió, mùa hạ lá cành giao tán trên cao tạo thành một hành lang rượi mát, rất mê hoặcnhững bước chân, những vành xe đạp, xe máy làm bụi từ mọi vùng nắng nóng lảngvào Mặt đường hẹp, ít ổ gà, chỉ khi nào chợt nghe một vành xích lô bật nảy lên,người ta mới khẽ phàn nàn: "Chán mớ đời! Đường sá cũ rích, sao lại lắm nắp cốngtrồi lên đến thế?" Phố nhà binh đang vặn mình răng rắc để manh nha hóa thânthành một khu phố như mọi khu phố đời thường Người nhà binh cũng tự phá vỡmọi mặc cảm, cao kiến và định kiến, vị thế cố hữu của mảnh giáp trụ quân phục,quân hàm, gia phong gia phả để gắng gỏi hòa nhập được vào dòng đời đang cuồncuộn chảy ngoài kia, ngõ hầu mong tìm được cuộc sống khả dĩ còn gọi được là

cuộc sống ".Trong Phố, Chu Lai tả cận nét: “Phố chừng một cây số, nằm phía

đông Thành cổ Hà Nội, bắt đầu từ vườn hoa Vạn Xuân Đây cũng là phía sau lưngcủa khu quân đội nên hầu như cả phố, cư dân đều mang áo lính” Cuộc sống của sựnhàn hạ, thảnh thơi, nhẹ nhàng như tính cách của người Hà Nội xưa ẩn hiện trong

tiểu thuyết Phố Ở nhân vật ông cụ - bố của Thảo ta thấy suy nghĩ đậm tư chất

người lính, quan niệm ở đời cốt chữ Nhàn, tiền hưu cộng với tiền bán cà phê cũngtạm đủ sống Sáng ra vườn hoa tập mấy bài dưỡng sinh, chiều đi câu lạc bộ làm

mấy ván cầu lông, tối về rủ bạn già chơi tổ tôm, thế là thảnh thơi, không ham hố gìnhững thú vui khác Một thời xông pha trận mạc, bây giờ cuộc sống hoà bình, họtìm cho mình những phút thảnh thơi, chiêm nghiệm và hưởng thụ cuộc sống bằngcái nhìn đời qua lăng kính chữ Nhàn Nhàn để sống yêu đời, để thấy cuộc đời mìnhđang hưởng thụ nó từng giây từng phút, không bỏ lỡ, bỏ phí chút thời khắc nàotrong cuộc sống Bên cạnh đó, nhà văn còn thấy được đằng sau cuộc sống thầm lặng

ấy, cuộc sống đô thị có những hào quang của ánh đèn thành phố, xung quanh cácdãy phố là các biển đề tên Tây Nhật, tên Tàu,…và các toà nhà hai tầng, ba tầngthậm chí bốn tầng theo kiểu gô tích, kiểu hiện đại tiếp tục ra đời Các hàng cây xà

cừ có tuổi thọ hàng trăm năm không còn chiếm địa vị độc tôn chiều cao và các biểnhiệu doanh trại không còn chiếm ưu thế màu đỏ Tất cả đan xen, láo nháo hoà nhậpvào nhau Cái sang trọng được đặt bên cái bình dân, cái hiện đại nằm chen với cái

cổ điển…tạo nên những nét phá cách trong khuôn mẫu không có sẵn của cuộc sốngthành thị

Tiểu thuyết Cõi tiền cho ta thấy cuộc sống giàu sang của tầng lớp nhiều tiền,

có chức quyền Họ lao vào kiềm tiền và hưởng thụ cuộc sống một cách sung sướng

Họ xây dựng hẳn một trang trại để tìm thú vui điền viên Trong tác phẩm ta thấy sự

ra đời trang trại Hồn Việt: “Trang trại chia làm bốn khu chính Tính từ cổng lớn trởvào, bên trái là khu vui chơi, gồm vườn thú, xiếc thú, tàu lượn, trượt nước, tắm suốilạnh, nước nóng…Có đủ món ăn Việt, Tàu, Tây, từ giun dế, sâu bọ, tổ yến đếnvàng, bạc thật…” Nhà văn miêu tả hôm khánh thành Kim Miếu khiến ta choángváng trước cuộc sống giàu sang của những tầng lớp sang trọng và quý phái Ngay ởđầu tác phẩm, nhà văn đã đưa ta đặt chân đến với cuộc sống dư giả của giới thượnglưu Hà Thành

Tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng đưa ta đến miền Bắc những năm 1980 và đầu

những năm 1990, giai đoạn đất nước đang chuyển mình để bước vào thời kỳ đổi

mới Nếu như Cơ hội của Chúa, Cõi tiền lấy bối cảnh là những địa điểm sầm uất của đô thị thì Ngõ lỗ thủng lại đưa người đọc đến một ngõ nhỏ tù túng, tối tăm của

những dân nghèo thành thị, với ngổn ngang mâu thuẫn giữa tốt - xấu, thiện - ác, lý

tưởng - thực dụng và nhiều nghịch cảnh trớ trêu trong gia đình, khu phố và ngoài

xã hội

2.1.2 Đô thị với ước vọng đổi thay cuộc đời

Đô thị trong văn học 1930-1945 đã là nơi nhiều nhân vật ngỡ là “miền đấthứa” nhưng rồi đã như “thiêu thân lao vào ánh sáng” Có thể thấy điều này ở các tácphẩm của Vũ Trọng Phụng Trong đó, không ít nhân vật đã mộng tưởng về mộtcuộc sống sung sướng, giàu có nơi thị thành một cách mù quáng và dần dần sa vàotha hóa Nhiều nhân vật xuất thân từ chốn đô thị thì lại là những kẻ “vô nghĩa lí”,

nhố nhăng, Tây – Tàu lẫn lộn như thế giới nhân vật trong Số đỏ.

Đô thị trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 mang một sắc màu khác, do gắnvới bối cảnh của thời mở cửa Chính sự đổi mới một cách sâu sắc và toàn diện đãđem đến một luồng văn minh mới cho đời sống đô thị Con người vì thế không thểđứng ngoài dòng chuyển động mãnh liệt ấy Đứng trước bao đổi thay của xã hội đôthị, con người tất yếu phải chạy đua để thay đổi số phận Tiểu thuyết Việt Nam sau

1986 đã khắc họa hình ảnh con người với ước vọng đổi mới cuộc sống, với nhiềucảnh đời, nhiều số phận, nhiều lối ứng xử khác nhau

Xuất bản lần đầu năm 1999, Cơ hội của Chúa của Nguyễn Việt Hà đã tạo ra

một cuộc tranh luận sôi nổi trên những diễn đàn văn học với nhiều ý kiến khen, chê

Tuy nhiên, gạt tất cả những điều đó sang một bên, cho đến ngày hôm nay, Cơ hội

của Chúa vẫn sống cùng độc giả và vẫn khiến người đọc ngỡ ngàng bởi những vấn

đề của cuộc sống đặt ra trong cuốn tiểu thuyết

Truyện bắt đầu với nhân vật chính tên Hoàng, một anh cựu sinh viên xuất sắctrường Tổng hợp thất nghiệp, nghiện rượu, ra sân bay đón em trai là Tâm vừa đi

xuất khẩu lao động ở Đức trở về Cơ hội của Chúa được viết từ năm 1989 đến năm

1997 Thời gian sự kiện trong truyện diễn biến cũng nằm trong khoảng này Nhânvật Hoàng như đã nói có một cậu em trai tên Tâm, có một cô người yêu tên Thủy,lại có một cô bạn thân tên Nhã Chính từ những nhân vật này các mối quan hệ, hậnthù, yêu đương, bạn bè, ân oán… lại tõe ra như nan quạt, các lớp nhập nhòa vào

nhau, dàn trải, như một thế giới vô tận, hỗn tạp Câu chuyện phản ánh tương đốirộng về đời sống của giới trẻ trí thức Hà Nội thời kì này.

Cơ hội của Chúa vẽ nên một bức tranh cuộc sống bộn bề, ở đó mỗi nhân vật

lại lựa chọn cho mình một con đường lập thân, lập nghiệp để thay đổi cuộc đời.Hoàng Ngọc Hiến có nhận xét xác đáng: “Trên đại thể, những nhân vật tích cực

trong tiểu thuyết trước đây là những mẫu người phục vụ: phục vụ nhân dân, phục vụ cách mạng… Những nhân vật chính trong Cơ hội của Chúa không có gì là chống

đối, phá phách nhưng gọi họ là những mẫu người “phục vụ “ thì không “chính

danh”, tốt hơn hết gọi họ là những mẫu người lập thân, lập nghiệp Bạn đọc, nhất

là những bạn đọc trẻ dễ dàng nhận ra ở họ những người đương thời với mình Hoạt

động lập thân, lập nghiệp của họ giống nhau ở chỗ: gắn với mục đích trực tiếp làlàm giàu Khác nhau – và rất cơ bản – là cách làm giàu và quan niệm về sự giàucó.” [20, 8]

Quả vậy, trong tác phẩm, tuy mọi nhân vật đều mang trong mình ước vọngđổi mới cuộc sống bằng cách lập thân, lập nghiệp, nhưng con đường lập thân củamỗi nhân vật không ai giống ai bởi mỗi người có một hoàn cảnh xuất thân, tínhcách, quan niệm sống riêng

Nếu như Tâm luôn luôn trung thành với lí tưởng và quan niệm kinh doanhđường hoàng, chính trực thì Bình lại là con người năng động, thức thời, linh hoạt.Tâm muốn “làm ăn chân chính bằng đúng trí thông minh và bản lĩnh của riêngmình” Anh “hiếu với bố mẹ, tốt với anh em và giữ chữ tín với bạn bè” Anh ôm ấpmột ước mơ rất đáng trân trọng: “làm giàu đàng hoàng chính đáng tuân thủ phápluật”, “sẵn sàng kê biên tài sản của mình lên đài, lên báo” Anh đường hoàng và ước

mơ về “thương trường chân chính không có chỗ cho lừa đảo và ăn cắp” [20, 85]

Tuy vậy, con người giàu lí tưởng, hoài bão và trung thực như Tâm lại dườngnhư không phải là chủ nhân của xã hội Việt Nam hiện tại Thay vào đó, người chủcủa xã hội phải là những người như Bình – tuýp người biết thích ứng với thời cuộc.Tâm tuy có hoài bão nhưng anh quá trong sáng, anh “mạnh mẽ quyết đoán nhưngchưa đủ độc ác”, và đối với Bình, thì Tâm có những suy nghĩ đã lỗi thời, không

thích hợp với thời buổi kinh tế thị trường hiện nay So với Tâm, Bình năng độnghơn, thức thời hơn Anh có ý chí và có cả những thủ đoạn, cả những tàn nhẫn cầnthiết của một người làm kinh doanh Tác giả đã xây dựng hai nhân vật là hai mẫungười kinh doanh khác nhau và để cho người đọc tự ngẫm nghĩ và đưa ra lựa chọncho mình.

Lâm và Sáng có hoàn cảnh xuất thân và quan niệm sống khác nhau Lâm

“nghèo khổ từ ấu thơ, lập cập bước vào đời đã chịu nhiều gian nan khắc nghiệt”.Anh quyết tâm học hành bởi đó là “phương tiện thích hợp để “thăng hoa” ra khỏi sựbần hàn” [20, 436] Tuy nhiên, anh sẵn sàng đánh đổi cả tình yêu và nhân cách củachính mình để leo lên đỉnh cao sự nghiệp Lâm dùng sự lừa dối, phản bội như mộtthủ đoạn tiến thân Lâm phản bội tình yêu của Nhã, bỏ Nhã khi cô đã có mang vớimình Cuối cùng, Lâm phải chấp nhận một cuộc sống không có tình yêu, anh cayđắng nhận ra: “Đời tôi là một chuỗi sai lầm”

Khác với Lâm, Sáng có tiền đề lập nghiệp thuận lợi Anh là con trong một giađình gia thế, nhận được “sự giáo dục ưu việt” Nhân vật này tạo ấn tượng cho ngườiđọc là một con người điềm đạm, không tham lam, có tài năng, thực lực và ý chí.Tuy nhiên, đến chi tiết Sáng bỏ mặc Nhã vì không muốn làm ảnh hưởng tới conđường tham chính của mình đã khiến người đọc thất vọng Hóa ra, cái con ngườitưởng chừng như đàng hoàng, mạnh mẽ ấy rút cục cũng chỉ cùng một tuồng vớiLâm Nếu như Lâm phản bội lại Nhã vì cái lợi thì Sáng quay đầu lại với cô vì cáidanh Cả hai người đàn ông đều trở nên tha hóa, sẵn sàng bỏ mặc người phụ nữmình yêu vì danh lợi Vì ước vọng danh lợi, họ sẵn sàng đánh đổi tình yêu chânchính

Thời đại công nghiệp thật muôn màu và con người bươn chải trong đó cũngmuôn vẻ, không ai giống ai, và cơ hội mỗi người mỗi khác Nguyễn Việt Hà đãdựng nên những nhân vật mang tính điển hình như Hoàng, Bình, Tâm, Lâm, Sáng,Nhã…Mỗi người được khắc hoạ đầy đủ về tính cách, thế giới nội tâm đặc biệt là chíhướng Mỗi người có quan điểm sống riêng Người thì xu thời, người ngay thẳng,người sống bằng lý trí, người sống bằng tình cảm … tất cả góp phần tạo nên bản

chất, hiện thực của đa số giới trẻ ngày nay Cơ hội của Chúa với những khái quát

tài tình là sự khẳng định chân giá trị cuộc sống thời đại mới Biết bao bon chen, kỳthị, cùng biết bao ước mơ khát vọng cao đẹp được bày tỏ nhưng cái tài của nhà văn

là đằng sau những sự kiện, những éo le của số phận, không thấy sự bình phẩm củatác giả mà Nguyễn Việt Hà dành khoảng lặng ấy cho chính độc giả Văn chươngđích thực là văn chương để lại dấu ấn trong lòng người đọc Và với lối viết mới - để

tự nhân vật bộc lộ mình, đặc biệt là nội tâm, nhân cách (phần nhiều qua nhật ký củahọ), nhà văn đã khiến cho những vấn đề tưởng như khô khan, những sự kiện tưởngnhư rời rạc trở nên sống động, có hồn Đằng sau đó vẫn là ý nghĩa nhân văn, là tìnhyêu cuộc sống, khát vọng sống chân chính mà nhân vật Hoàng đã được nhà văn gửigắm không ít ý tưởng

Phố được viết với giọng kể đều đều nghiêm túc như một thước phim chính

luận quay chầm chậm, góc quay lia hết các ngả, các ngóc ngách của các gia đìnhtrong khu phố Không phô trương, màu mè, không bi tráng, lãng mạn, không thôtục, phố lính là nơi tập hợp những ngôi nhà nhà binh, những giao tranh của giá trị

cũ - cái truyền thống và các giá trị mới trong thời buổi đất nước mới mở cửa chuyểnmình từ cơ chế bao cấp sang cơ chế thị trường Các xung đột luôn được đẩy nhanh,mừng vui, bi kịch… chuyện của những nhân vật chính, phụ Tất cả các chi tiết đanxen với nhau tạo nên phố hay một bức tranh chung của toàn cảnh xã hội Bối cảnh

của Phố là cuộc sống của những người lính hoặc cựu chiến binh sống trên phố Lý

Nam Đế, con phố tập trung các cơ quan và khu tập thể của quân đội ở Hà Nội, giaiđoạn đầu những năm đổi mới Đó là giai đoạn mà hoàn cảnh kinh tế khó khăn buộcnhững người bộ đội mới bước ra khỏi cuộc chiến hoặc chỉ làm việc và sống trongmôi trường quân ngũ phải làm quen với việc kiếm tiền để đảm bảo cuộc sống

Cuộc sống trong tiểu thuyết Phố nổi cộm lên gia đình Nam và Thảo Nam là

một sĩ quan công binh ngày trước, có trình độ, chiến đấu dũng cảm nhưng lại hiềnlành, không biết cách tính toán, bươn chải trong cuộc sống Thảo với ước vọng đổimới cuộc sống đã đi nước ngoài, với mong muốn là có thể đảm đương, lo lắng chocuộc sống gia đình mình Sau khi sang Đức, Thảo đã làm thay đổi ít nhiều cuộc

sống gia đình, những thứ hàng hoá luôn được gửi về cho bố con Nam ở nhà, để béNiên Thảo không còn thiếu thốn so với những đứa trẻ khác, nhưng Thảo không thểlường trước được những cạm bẫy luôn giăng ra trước mắt và chỉ chờ có thế sẵn sàngcho con mồi sập bẫy Nhân vật Lãm trong tác phẩm xuất thân là lính trong đơn vịcủa Nam và từng tham gia Chiến tranh Biên giới, Lãm gặp nhiều khó khăn trongcuộc sống, sau khi giải ngũ anh bị bố anh, ông Khang, vốn là một hiệu trưởngtrường Đảng, đuổi khỏi nhà vì cưới một cô gái người miền ngược có nhiều điềutiếng Hai vợ chồng anh phải sống tạm bợ ngay trên vỉa hè của con phố Lý Nam Đế,thậm chí họ còn cho ra đời hai đứa con ngay trên chính con phố này Nhưng Lãmkhông cam chịu trước số phận, anh đã vượt lên số phận mình bằng những nỗ lực, sựgan lì của bản thân Không chấp nhận ở lại cuộc sống trong quân ngũ, Lãm ra ngoài

và lao vào thương trường Những sự rủi ro do cuộc sống mang lại, không làm Lãmnản lòng, anh đã quyết chí sẽ làm được một điều gì đó thật to tát, để thay đổi vận sốcho mình và cuối cùng Lãm cũng làm được điều ấy Lãm là người chịu khó, anh cóthể làm bất cứ nghề gì để có thể kiếm tiền Với ham muốn kiếm tiền nhanh chóng

và may mắn Lãm đã đi đào đá đỏ ở Quỳ Châu - Nghệ An Sau những lần vấp váp,may mắn đã mỉm cười với gã, viên đá đỏ trong phút chốc tưởng là giấc mơ màuhồng đã nằm gọn trong tay Lãm “…Lãm lịm người đi…Ờ khoảnh khắc thần thánh

ấy gã mới thấy mình thật sự rã rời và nghĩ lúc này đây có thể chết được rồi Phải tớimột lúc sau, cảm giác mừng vui ngây ngất mới ngập ngụa tràn về, ngợp ngụa đếnnỗi gã có thể cứ thế này, trần truồng, râu tóc chạy thẳng một mạch bốn trăm cây số

về tới Hà Nội được Và gã lặng lẽ khóc…” Nhân vật Hùng, cựu sĩ quan, một giámđốc doanh nghiệp thành đạt trong thành phố Hồ Chí Minh Cơ hội trong cuộc sốngmới đã đưa lại sự thành đạt và hãnh tiễn đối với anh Hùng đã nắm bắt được mạchsống của xã hội luôn không ngừng chảy, và hoà nhập mình vào đó Chính sự tự tin,thông minh, khéo léo đã đưa lại sự thành công trong cuộc sống của Hùng Mỗi nhân

vật trong tiểu thuyết Phố đều mang những dáng dấp, tính cách, suy nghĩ khác nhau,

nhưng đều đang nỗ lực chuyển mình để hoà nhập trong xu thế mới của thời đại Với

những ước vọng đổi mới cuộc sống, Phố đã cho độc giả thấy được những nỗ lực