Bảo thảo luận Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam

Đất nước ta đang bước vào thời kì đổi mới, thời kỳ đẩy tới một bước công nghiệp hóa, hiện đại hóa vì mục tiêu dân giàu nước mạnh, xã hội công bằng văn minh bước đi lên chủ nghĩa xã hội. Với một bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, để có thể cạnh tranh và đứng vững trên thị trường, Việt Nam đã và đang không ngừng phát huy sức mạnh tổng hợp của các thành phần kinh tế, kết hợp nội lực với ngoại lực để phát triển nhanh hơn. Kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam là mô hình tự thân mang tính tất yếu khách quan, vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển. Quá trình xây dựng, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN của Việt Nam là sự vận động có chủ đích và định hướng dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Tại đại hội Đảng lần thứ XIII khẳng định kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, kinh tế nhà nước cùng kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân; kinh tế tư nhân trở thành một trong những động lực quan trọng của sự phát triển. Kinh tế nhà nước với các nguồn lực, công cụ, chính sách của mình chủ đạo trong việc định hướng và điều tiết nền kinh tế, đảm bảo các cân đối lớn cho nền kinh tế, kiểm soát các nguồn tài nguyên chiến lược, phát triển các kết cấu hạ tầng và dịch vụ công có vốn đầu tư lớn, luân chuyển chậm, lợi nhuận không cao, rất cần thiết cho nền kinh tế – xã hội những khu vực tư nhân không sẵn sàng đảm nhận; các lĩnh vực quốc phòng – an ninh, một số hoạt động đầu tư mạo hiểm… về thực chất, kinh tế nhà nước luôn có vị trí quan trọng ở các nền kinh tế thị trường hiện đại.

ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI

- -BÀI THẢO LUẬN

ĐỀ TÀI: Vai trò của thành phần kinh tế

nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt

Nam

Môn: Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam

Giáo viên HD: Nguyễn Ngọc Diệp

Hà Nội - 2021

DANH MỤC VIẾT TẮT

ST

T

1 CNH – HĐH Công nghiệp hóa – Hiện đại hóa

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

PHẦN NỘI DUNG 2

I Cơ sở lý thuyết 2

1.1 Khái niệm của thành phần kinh tế nhà nước 2

1.2 Lịch sử hình thành và phát triển của kinh tế thị trường 2

1.3 Các đặc trưng cơ bản của nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam 4

II Những vai trò chủ đạo của thành phần KTNN hiện nay 7

2.1 Định hướng xã hội chủ nghĩa 7

2.2 Vai trò chủ đạo của nền kinh tế nhà nước ở trình độ công nghệ, trình độ quản lý, hiệu quả kinh tế - xã hội và năng lực cạnh tranh 9

2.3 Kinh tế nhà nước đóng vai trò hàng đầu trong việc khắc phục, hạn chế những bất cập của cơ chế thị trường 10

2.4 Kinh tế nhà nước độc quyền những lĩnh vực có quan hệ trực tiếp đến an ninh quốc gia 11

2.5 Kinh tế nhà nước là công cụ thúc đẩy các thành phần kinh tế khác 13

III Một số hạn chế của thành phần kinh tế nhà nước và những giải pháp đảm bảo vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước 14

3.1 Một số hạn chế của thành phần kinh tế nhà nước 14

3.2 Những giải pháp đảm bảo vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước 16

KẾT LUẬN 18

Tài liệu tham khảo 19

vụ công có vốn đầu tư lớn, luân chuyển chậm, lợi nhuận không cao,rất cần thiết cho nền kinh tế – xã hội những khu vực tư nhân khôngsẵn sàng đảm nhận; các lĩnh vực quốc phòng – an ninh, một số hoạtđộng đầu tư mạo hiểm… về thực chất, kinh tế nhà nước luôn có vị tríquan trọng ở các nền kinh tế thị trường hiện đại.

Qua đề tài: “Vai trò của thành phần kinh tế nhà nước trong nền kinh

tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam”, chúng ta cóthể xác định một cách rõ ràng và nhất quán về vị trí, vai trò kinh tếcủa kinh tế nhà nước trong quá trình phát triển kinh tế Hơn nữa, tathấy được những mặt tích cực và hạn chế của vấn đề, có thể đưa ra

một số giải pháp nhằm tăng cường vai trò quản lý kinh tế của Nhànước trong đề tài trên.

PHẦN NỘI DUNG

I Cơ sở lý thuyết

1.1 Khái niệm của thành phần kinh tế nhà nước

Thành phần kinh tế nhà nước là thành phần kinh tế do nhà nước

sở hữu và trực tiếp quản lý, điều hành, tổ chức các hoạt động sảnxuất, kinh doanh thông qua bộ máy đại diện là các cơ quan quản lýnhà nước Thành phần kinh tế nhà nước dựa trên chế độ sở hữu toàndân về tư liệu sản xuất, do nhà nước thống nhất quản lý, phục vụ lợiích toàn dân Nó bao gồm các doanh nghiệp nhà nước, các tàinguyên quốc gia và tài sản thuộc sở hữu nhà nước như đất đai, hầm

mỏ, rừng biển, ngân sách, các quỹ dự trữ ngân hàng nhà nước, hệthống bảo hiểm, kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội,

Như vậy, kinh tế nhà nước bao gồm tất cả các yếu tố thuộc sở hữu nhà nước vàcác yếu tố thuộc sở hữu toàn dân mà nhà nước được giao quyền đại diện chủ sở hữu vàthống nhất quản lý Kinh tế nhà nước là tập hợp sức mạnh kinh tế thể hiện trên cácngành, lĩnh vực trọng yếu từ các định chế tài chính, pháp luật, sức mạnh quản lý đếnđiều hành của hệ thống chính trị

Bản chất của kinh tế nhà nước trong các chế độ kinh tế khác nhau là không giốngnhau Tại Việt Nam, thành phần kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong sự pháttriển của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

1.2 Lịch sử hình thành và phát triển của kinh tế thị trường

Sự phát triển của xã hội loài người được đánh dấu bằng nhiềutiêu chí, trong đó có tiêu chí về sự phát triển kinh tế ở những thời kỳ,

những giai đoạn khác nhau Từ chỗ ban đầu thực hành một “nền kinh

tế cướp đoạt” (theo cách nói của Ph Ăng-ghen), con người đã phảitrải qua hàng vạn năm để biết dùng lửa nấu chín thức ăn và sưởi ấm,biết thuần hóa súc vật, biết chăn nuôi, biết làm nghề nông, biết chếtạo ra những vật phẩm đơn giản đáp ứng nhu cầu đơn giản và rấthạn chế trong một phạm vi cộng đồng nhỏ hẹp Dần dần, khi mộtcộng đồng có thừa một loại sản phẩm nào đó đã được làm ra nhưnglại cần đến những loại sản phẩm khác mà cộng đồng khác dư thừathì sự trao đổi bắt đầu diễn ra Sản xuất phát triển thì sự trao đổi ấydiễn ra ngày càng thường xuyên hơn trên phạm vi ngày càng mởrộng hơn Như vậy, từ hình thái kinh tế tự nhiên, nhân loại chuyểndần lên một hình thái kinh tế cao hơn là sản xuất hàng hóa - đó làkinh tế hàng hóa Nền kinh tế hàng hóa ra đời là một bước tiến lớntrong lịch sử nhân loại, đánh dấu sự phát triển của nền kinh tế, cho

tới nay nó đã phát triển và đạt tới trình độ rất cao đó là nền kinh tế

thị trường hiện đại

Nền kinh tế thị trường là một loại hình kinh tế - xã hội mà ở đócác quan hệ kinh tế, sự trao đổi, sự mua bán các sản phẩm và nhất

là sự phân chia lợi ích, tìm kiếm lợi nhuận, đều do các quy luật củathị trường điều tiết và chi phối Không thu được lợi nhuận thì ngườisản xuất, kinh doanh không còn động lực để tiếp tục, nhất là để thúcđẩy công việc sản xuất và kinh doanh của họ, do đó sự trì trệ của xãhội là khó tránh khỏi Cho nên có thể nói kinh tế thị trường là thànhquả quan trọng của sự phát triển lâu dài trong nền văn minh củatoàn thể nhân loại từ khi nó xuất hiện chứ không phải là của riênghoặc là độc quyền của một hình thái kinh tế - xã hội nào Đặc biệt,như C Mác viết, trong nền kinh tế thị trường của phương thức sảnxuất tư bản chủ nghĩa thì việc tìm kiếm “lợi nhuận là quy luật tuyệtđối của phương thức sản xuất này” Trong nền kinh tế thị trường, rõnhất là trong phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, lợi nhuận làyếu tố trung tâm, là động lực tuyệt đối thúc đẩy phát triển sản xuất,

tăng năng suất lao động và tăng hiệu quả của hoạt động sản xuất,kinh doanh Kinh tế thị trường là thành quả, là sản phẩm của sự pháttriển của kinh tế toàn thế giới trải qua nhiều thế kỷ và được chủ

nghĩa tư bản hiện đại nâng lên một tầm cao mới chứ không phải chỉ

là sản phẩm của riêng chủ nghĩa tư bản

Tuy nhiên, nền kinh tế thị trường, kể cả nền kinh tế thị trường tưbản chủ nghĩa hiện đại, không phải không có những hạn chế, nhữngnhược điểm rất cơ bản, thậm chí cả những khuyết tật không dễ gìsửa chữa Như C Mác đã chỉ ra, quy luật tuyệt đối của các nhà tưbản là tìm kiếm lợi nhuận tối đa Nếu không thu được lợi nhuận tối đathì chẳng có một nhà tư bản nào lại chịu bỏ vốn ra để sản xuất, kinhdoanh Tuy nhiên, theo C Mác, dưới chủ nghĩa tư bản, “lợi nhuận chỉ

là hình thái thứ sinh, phái sinh và được biến đổi của giá trị thặng dư,

là hình thái tư sản trong đó đã xóa hết những nguồn gốc của nó”,

còn giá trị thặng dư và tỷ suất giá trị thặng dư “là biểu hiện chính

xác của mức độ tư bản bóc lột sức lao động, hay mức độ nhà tư bảnbóc lột người công nhân” Nói cách khác, trong nền kinh tế thị trường

tư bản chủ nghĩa, chính lao động thặng dư của người công nhân lànguồn gốc đem lại lợi nhuận và làm giàu cho nhà tư bản

Như một quy luật, khi mà lợi nhuận kếch xù và sự giàu có tậptrung về phía các nhà tư bản thì tất nhiên là sự khốn cùng và sựnghèo đói sẽ đổ dồn về phía những người lao động làm thuê, về phíanhững người vô sản Nói cách khác, trong nền kinh tế thị trường tưbản chủ nghĩa kể cả ở giai đoạn hiện nay, của cải vẫn đang ngàycàng tập trung về một phía, còn nghèo khó thì vẫn đổ dồn về phíangười lao động Ở đây, người lao động tuy là lực lượng chủ yếu làm

ra của cải cho xã hội nhưng lại được hưởng rất ít thành quả do chính

họ làm ra Vì vậy, sẽ không quá nếu nói rằng, trong nền kinh tế thịtrường tư bản chủ nghĩa, người lao động không phải là mục tiêu hayđối tượng của sự phục vụ của nền kinh tế

1.3 Các đặc trưng cơ bản của nền kinh tế thị trường địnhhướng XHCN ở Việt Nam.

a Những đặc trưng chung của nền kinh tế thị trường

Về chủ thể kinh tế: Các chủ thể kinh tế được tự do sản xuất kinh

doanh theo luật pháp và được bình đẳng không phân biệt đối xử Cácchủ thể kinh tế đều có cơ hội để tiếp cận các nguồn lực phát triển cóhiệu quả

Về thị trường: Thực hiện các giải pháp để tạo lập và phát triển

các yếu tố thị trường cơ bản như thị trường hàng hóa và dịch vụ; thịtrường vốn, tiền tệ; thị trường khoa học, công nghệ; thị trường laođộng, thị trường bất động sản và lành mạnh hóa các yếu tố thịtrường đó nhằm tạo điều kiện cho nền kinh tế thị trường phát triển

ổn định, bền vững và bảo đảm định hướng xã hội chủ nghĩa

Về cơ chế vận hành: Tôn trọng tính khách quan của các quy luật

kinh tế thị trường; tính năng động của cơ chế thị trường

Về vai trò của Nhà nước: Nhà nước điều tiết nền kinh tế thị

trường trên cơ sở vận dụng các quy luật kinh tế của nền kinh tế thịtrường vào điều kiện Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc

tế để định hướng phát triển nền kinh tế, tạo lập môi trường cho nềnkinh tế phát triển ổn định, bền vững và hạn chế mặt trái của cơ chếthị trường

b Những đặc trưng riêng của nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Về hệ thống mục tiêu phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn

quốc lần thứ XI đã chỉ rõ: phát triển nền kinh tế thị trường địnhhướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta nhằm mục tiêu phát triển kinh tế -

xã hội của đất nước, thực hiện: “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, côngbằng, văn minh” Để thực hiện được mục tiêu đó trong phát triển nềnkinh tế thị trường, phải tạo điều kiện để giải phóng mạnh mẽ sức sảnxuất và không ngừng phát triển lực lượng sản xuất; phát triển lực

lượng sản xuất hiện đại gắn với xây dựng quan hệ sản xuất mớiXHCN phù hợp trên cả ba mặt: sở hữu, quản lý và phân phối; pháttriển kinh tế thị trường để từng bước xây dựng hạ tầng kinh tế chochủ nghĩa xã hội; cải thiện và nâng cao đời sống nhân dân Mục tiêukinh tế - xã hội - văn hóa mà nền kinh tế thị trường định hướng xãhội chủ nghĩa ở nước ta phải đạt là:

- Làm cho dân giàu: Nội dung căn bản của dân giàu là mức bìnhquân GDP đầu người tăng nhanh trong một thời gian ngắn và khoảngcách giàu, nghèo trong xã hội ngày càng được thu hẹp

- Làm cho nước mạnh: Thể hiện ở mức đóng góp to lớn của nềnkinh tế thị trường cho ngân sách quốc gia; ở sự gia tăng ngành kinh

tế mũi nhọn; ở sự sử dụng tiết kiệm, có hiệu quả các nguồn tàinguyên quốc gia; ở sự bảo vệ môi trường sinh thái, bảo vệ các bí mậtquốc gia về tiềm lực kinh tế, khoa học, công nghệ và an ninh, quốcphòng

- Làm cho xã hội công bằng, văn minh: Thể hiện ở việc xử lý cácquan hệ lợi ích ngay trong nội bộ nền kinh tế thị trường, ở đó việcgóp phần to lớn vào giải quyết các vấn đề xã hội, ở việc cung ứngcác hàng hóa và dịch vụ có giá trị không chỉ về kinh tế mà còn có giátrị cao về văn hóa, xã hội

- Mục tiêu chính trị: Làm cho xã hội dân chủ, biểu hiện ở chỗ dân

chủ hóa nền kinh tế, mọi người, mọi thành phần kinh tế có quyềntham gia vào hoạt động kinh tế, vào sản xuất kinh doanh, có quyền

sở hữu hợp pháp về tài sản của mình; quyền của người sản xuất vàngười tiêu dùng được bảo vệ trên cơ sở pháp luật của nhà nước

Về chế độ sở hữu và các thành phần kinh tế: Nền kinh tế có

nhiều thành phần, với nhiều hình thức sở hữu Các thành phần kinh

tế đều là bộ phận cấu thành quan trọng của nền kinh tế thị trườngđịnh hướng xã hội chủ nghĩa, cùng phát triển lâu dài, hợp tác vàcạnh tranh lành mạnh với nhau trên cơ sở pháp luật của nhà nước,trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo và kinh tế nhà nước

cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc củanền kinh tế quốc dân; chế độ công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu,từng bước được xác lập và sẽ chiếm ưu thế tuyệt đối khi chủ nghĩa

xã hội về cơ bản được xây dựng xong

Về chế độ phân phối: Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã

hội chủ nghĩa ở nước ta, thực hiện phân phối theo kết quả lao động

và hiệu quả kinh tế là chủ yếu; đồng thời có các hình thức phân phốikhác nữa (phân phối theo vốn, theo tài năng cùng các nguồn lựckhác đóng góp vào sản xuất kinh doanh), vừa khuyến khích laođộng, vừa bảo đảm phúc lợi xã hội cơ bản, bảo đảm sự phân phốicông bằng, hợp lý và hạn chế sự bất bình đẳng trong xã hội

Về vai trò quản lý của nhà nước xã hội chủ nghĩa: Nền kinh tế thị

trường định hướng xã hội chủ nghĩa, sự quản lý và điều tiết nền kinh

tế của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đặt dưới sự lãnh đạocủa Đảng Cộng sản Việt Nam Vì vậy, sự quản lý của nhà nước trongnền kinh tế thị trường phải định hướng cho nền kinh tế phát triển cóhiệu quả trên cơ sở đảm bảo lợi ích quốc gia, lợi ích của nhân dân laođộng thông qua hệ thống pháp luật, chiến lược, quy hoạch, kếhoạch, chính sách phát triển kinh tế, xã hội Đồng thời, có sử dụng cơchế thị trường (vận dụng các quy luật kinh tế thị trường để đưa ranhững công cụ tác động vào thị trường) kích thích sản xuất, giảiphóng sức sản xuất, phát huy mặt tích cực và hạn chế mặt tiêu cực

Sự quản lý của nhà nước xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thịtrường nhằm giải quyết mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế với tiến

bộ và công bằng xã hội, cải thiện đời sống nhân dân Nhà nước thựchiện chính sách xã hội, một mặt, khuyến khích làm giàu hợp pháp,mặt khác phải thực hiện xóa đói, giảm nghèo

Về nguyên tắc giải quyết các mối quan hệ chủ yếu: Kết hợp

ngay từ đầu giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất, bảo đảmgiải phóng sức sản xuất; xây dựng lực lượng sản xuất kết hợp với

củng cố và hoàn thiện quan hệ sản xuất mới XHCN, nhằm phục vụcho phát triển sản xuất và công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước;giữa phát triển sản xuất với từng bước cải thiện và nâng cao đời sốngnhân dân; giải quyết tốt các vấn đề xã hội và công bằng xã hội, ngănchặn các tệ nạn xã hội; giải quyết tốt các nhiệm vụ chính trị, xã hội,văn hóa, môi trường và an ninh, quốc phòng.

Về tính cộng đồng và tính dân tộc: Kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa ở nước ta mang tính cộng đồng cao theo truyềnthống của xã hội Việt Nam, phát triển kinh tế thị trường có sự thamgia của cộng đồng và vì lợi ích của cộng đồng, hướng tới xây dựngmột cộng đồng xã hội Việt Nam giàu có, đầy đủ về vật chất, phongphú về tinh thần, dân chủ, công bằng, văn minh, đảm bảo cuộc sống

ấm no và hạnh phúc cho nhân dân

Về quan hệ quốc tế: Kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước

ta dựa vào sự phát huy tối đa nguồn lực trong nước và triệt để tranhthủ nguồn lực nước ngoài theo phương châm “Kết hợp sức mạnh củadân tộc và sức mạnh của thời đại” và sử dụng các nguồn lực đó mộtcách hợp lý, đạt hiệu quả cao, để phát triển nền kinh tế đất nước vớitốc độ nhanh, hiện đại và bền vững

II Những vai trò chủ đạo của thành phần KTNN hiện nay.

2.1 Định hướng xã hội chủ nghĩa

Sự ra đời của KTNN trong thời kỳ quá độ lên CNXH là một tất yếukhách quan, do bản chất của chế độ xã hội mới - xã hội xã hội chủnghĩa (XHCN) quy định Chủ nghĩa xã hội phải được xây dựng dựatrên nền tảng hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật hiện đại và chế độcông hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu

Về mặt lô-gíc vận động của tiến trình lịch sử thì sự ra đời củanền tảng đó là kết quả của sự phủ định chính nền tảng của xã hội cũ

- xã hội tư bản chủ nghĩa (TBCN) thông qua con đường cải biến cáchmạng Nếu xét riêng về mặt quan hệ sản xuất thì sự ra đời của chế

độ công hữu là thông qua cải biến quan hệ sản xuất dựa trên chế độ

chiếm hữu tư nhân TBCN về tư liệu sản xuất mà như C Mác và Ph.

Ăng-ghen viết trong “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản” là xóa bỏ chế

độ tư hữu

Trong khi luận chứng một cách khoa học về tính tất yếu của xóa

bỏ chế độ tư hữu nói chung, C Mác và Ph Ăng-ghen đã cho rằng, đóchính là sự tự phủ định với những tiền đề do sự phát triển của xã hộidựa trên chế độ tư hữu đã tạo ra

Điều đó có nghĩa là, sự ra đời của chế độ tư hữu là do trình độphát triển của lực lượng sản xuất và đến lượt nó, sự phát triển củalực lượng sản xuất lại là nguyên nhân dẫn đến sự thay đổi của chế độ

tư hữu này bằng chế độ tư hữu khác và cuối cùng chính chế độ sởhữu tư nhân TBCN, hình thức cao nhất của chế độ tư hữu sẽ tạo racác điều kiện tiền đề để xóa bỏ chính nó

Ở Việt Nam hiện nay, vai trò của Nhà nước đối với kinh tế khôngchỉ xuất phát từ yêu cầu phổ biến của quá trình phát triển kinh tế thịtrường, mà còn xuất phát từ tính đặc thù của nền kinh tế thị trườngđịnh hướng xã hội chủ nghĩa

Thị trường, kinh tế thị trường là một kiểu quan hệ giữa người vớingười trong sản xuất, trao đổi và tiêu dùng, nên mang đậm dấu ấncủa quan hệ xã hội, của thể chế chính trị mà nền kinh tế đó tồn tại.Với mức độ đáng kể, sự phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam hiệnnay bị chi phối và nhằm phục vụ cho định hướng xã hội chủ nghĩa.Đương nhiên, nhân tố sâu xa bảo đảm định hướng chính trị đối vớikinh tế là đường lối, quan điểm, tư tưởng chỉ đạo của Đảng Cộng sảncầm quyền Song, để đường lối, quan điểm, tư tưởng chỉ đạo củaĐảng biến thành hiện thực vận động của nền kinh tế, chúng phảiđược thể chế hóa thành hệ thống pháp luật, chương trình, kế hoạchphát triển kinh tế – xã hội và được triển khai bằng Nhà nước, thôngqua Nhà nước, dưới sự quản lý của Nhà nước do Đảng lãnh đạo Xét

từ giác độ đó, Nhà nước có tác động trực tiếp nhất tới việc địnhhướng sự vận động của kinh tế thị trường Pháp luật, chương trình,