Tích hợp liên môn vật lí công nghệ chủ đề động cơ điện vật lí 12 trung học phổ thông bằng dạy học dự án

Trong dạy học tích hợp liên môn, giáo viên tổ chức hướng dẫn để HS biết huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, thông qu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGHỆ AN - 2016

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

PHAN VIỆT HÀ

TÍCH HỢP LIÊN MÔN VẬT LÝ - CÔNG NGHỆ

CHỦ ĐỀ ĐỘNG CƠ ĐIỆN VẬT LÝ 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG BẰNG DẠY HỌC DỰ ÁN

Chuyên ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Vật Lý

Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học:

PGS TS PHẠM THỊ PHÚ

NGHỆ AN - 2016

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đến giảng viên

PGS TS Phạm Thị Phú đã định hướng đề tài, tận tình hướng dẫn để tôi hoàn

thành luận văn

Tôi cũng bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến các giảng viên chuyên ngành

Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn vật lý trường Đại học Vinh, các giảng viên trong khoa Vật lý - Công nghệ, phòng Sau đại học, Ban giám hiệu trường Đại học Vinh đã tạo mọi điều kiện để tôi hoàn thành khóa học này

Xin cảm ơn Ban giám hiệu, tổ bộ môn Vật lý - Công nghệ trường THPT Tân Kỳ đã tạo mọi điều kiện để tôi được tham gia khóa học và thực nghiệm sư phạm đề tài

Tôi cũng xin cảm ơn gia đình, bạn bè,đồng nghiệp đã động viên giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành khóa học

Nghệ An, tháng 7 năm 2016

Tác giả

Phan Việt Hà

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Viết tắt : Viết đầy đủ

MỤC LỤC

Trang

LỜI CẢM ƠN

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG, HÌNH

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

6 Phương pháp nghiên cứu 3

7 Đóng góp của luận văn 3

8 Cấu trúc luận văn 4

Chương 1 DẠY HỌC TÍCH HỢP LIÊN MÔN VẬT LÝ - CÔNG NGHỆ BẰNG DẠY HỌC DỰ ÁN 5

1.1 Dạy học tích hợp 5

1.1.1 Khái niệm tích hợp 5

1.1.2 Dạy học tích hợp 5

1.1.3 Cơ sở của dạy học tích hợp 6

1.1.4 Đặc điểm của dạy học tích hợp 7

1.1.5 Các kiểu tích hợp trong dạy học hiện nay 10

1.1.6 Dạy học tích hợp liên môn 12

1.1.7 Vài nét về thực trạng dạy học tích hợp liên môn 15

1.1.8 Một số lưu ý khi triển khai dạy học liên môn theo chủ đề 15

1.1.9 Dạy học tích hợp liên môn Vật lý - Công nghệ 16

1.2 Dạy học dự án 17

1.2.1 Khái niệm dạy học dự án 17

1.2.2 Đặc trưng cơ bản của dạy học dự án 17

1.2.3 Mục tiêu của dạy học trong dạy học dự án 18

1.2.4 Các giai đoạn của dạy học dự án 19

1.2.5 Hồ sơ dạy học dự án 20

1.2.6 Đánh giá trong dạy học dự án 24

1.3 Tích hợp liên môn Vật lý - Công nghệ bằng dạy học dự án 26

1.3.1 Lựa chọn chủ đề dạy học tích hợp liên môn Vật lý - Công nghệ 26

1.3.2 Dạy học ứng dụng kỹ thuật của Vật lý 26

1.4 Quy trình triển khai dạy học tích hợp liên môn Vật lý - Công nghệ bằng dạy học dự án 28

Kết luận chương 1 29

Chương 2 XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “ĐỘNG CƠ ĐIỆN” TÍCH HỢP LIÊN MÔN VẬT LÝ - CÔNG NGHỆ BẰNG DẠY HỌC DỰ ÁN 30

2.1 Động cơ điện trong chương trình môn Vật lý và môn Công nghệ ở trường THPT. 30

2.1.1 Động cơ điện trong chương trình môn Vật lý THPT 30

2.1.2 Động cơ điện trong chương trình môn Công nghệ THPT 31

2.2 Thiết lập chủ đề “Động cơ điện” tích hợp liên Vật lý - Công nghệ 33

2.2.1 Mục tiêu dạy học chủ đề “Động cơ điện” theo định hướng tích hợp liên môn Vật lý - Công nghệ 33

2.2.2 Nội dung dạy học chủ đề “Động cơ điện” tích hợp liên môn Vật lý - Công nghệ 35

2.3 Xây dựng hồ sơ dạy học dự án chủ đề “Động cơ điện” 41

2.3.1 Ý tưởng dự án, tên dự án 41

2.3.2 Mục tiêu và sản phẩm dự án 42

2.3.3 Kế hoạch dạy học cho chủ đề Động cơ điện 44

2.3.4 Xây dựng các loại phiếu đánh giá 50

2.3.5 Thiết kế bài học dự án 50

Kết luận chương 2 62

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 63

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 63

3.2 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 63

3.3 Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm 64

3.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm. 64

3.5 Nội dung thực nghiệm sư phạm 65

3.6 Diễn biến thực nghiệm sư phạm. 66

3.6.1 Bài học triển khai dự án 66

3.6.2 Nhật ký theo dõi, hướng dẫn HS thực hiện dự án 68

3.6.3 Tổ chức dạy học bài học nghiệm thu dự án 69

3.7 Kết quả thực nghiệm sư phạm 75

3.7.1 Đánh giá định tính 75

3.7.2 Đánh giá định lượng 77

Kết luận chương 3 81

KẾT LUẬN 83

TÀI LIỆU THAM KHẢO 86 PHỤ LỤC

DANH MỤC SƠ ĐỒ, BẢNG, HÌNH

Trang

Sơ đồ:

Sơ đồ 1.1 Quy trình dạy học tích hợp liên môn Vật lý - Công nghệ bằng

dạy học dự án 28

Bảng: Bảng 2.1 Bảng liệt kê các nội dung trong môn Vật lý liên quan đến ĐCĐ và mục tiêu cần đạt theo chuẩn 30

Bảng 2.2 Bảng liệt kê các nội dung trong môn Công nghệ liên quan đến ĐCĐ và mục tiêu cần đạt theo chuẩn 31

Bảng 2.3 Mục tiêu chủ đề “Động cơ điện” theo định hướng tích hợp liên môn 33

Bảng 2.4 Các nội dung dạy học được tích hợp trong chủ đề “Động cơ điện” 35

Bảng 2.5 Mục tiêu và sản phẩm của dự án 43

Bảng 3.1 Đối tượng thực nghiệm sư phạm 63

Bảng 3.2 Danh sách lớp 12C13 đã phân theo nhóm: 66

Bảng 3.3 Kế hoạch hoạt động của các nhóm 67

Bảng 3.4 Bảng thống kê điểm số lớp đối chứng và lớp thực nghiệm 78

Bảng 3.5 Bảng thống kê số HS đạt điểm từ Xi trở xuống 78

Bảng 3.6 Bảng tần suất 78

Bảng 3.7 Bảng tần suất tích lũy 78

Bảng 3.8 Các thông số thống kê điểm kiểm tra nhóm thực nghiệm 79

Bảng 3.9 Các thông số thống kê điểm kiểm tra nhóm đối chứng 79

Bảng 3.10 Bảng tổng hợp các tham số thống kê 79

Hình: Hình 3.1 Đồ thị biểu diễn phân bố tần suất điểm số 79

Hình 3.2 Đồ thị biểu diễn phân bố tần suất tích lũy 80

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI ngày 4 tháng 11 năm 2014 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo Việt Nam đã xác đị nh “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ và áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang

tổ chức hình thức học tập đa dạng” Như vậy, giáo dục phổ thông Việt Nam đang thực hiện bước chuyển từ nền giáo dục trang bị kiến thức sang nền giáo dục hướng tới hình thành và phát triển năng lực người học, ở tất cả các bậc học từ trung học đến đại học Đó là xu hướng tất yếu của sự phát triển giáo dục nước ta phù hợp với giáo dục của các nước tiên tiến trên thế giới

Dạy học tích hợp là hoạt động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một hoạt động dạy học Dạy học tích hợp không những tạo ra sự kết nối giữa lý thuyết và thực hành mà nó là một tổng thể kiến thức đầy đủ khi nghiên cứu về đối tượng

Dạy học tích hợp liên môn là dựa trên các chủ điểm kiến thức, kỹ năng của một số môn học để vận dụng vào giải quyết vấn đề thực tiễn Trong dạy học tích hợp liên môn, giáo viên tổ chức hướng dẫn để HS biết huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm

vụ học tập, thông qua đó hình thành những kiến thức, kỹ năng mới, phát triển được những năng lực cần thiết nhất là năng lực giải quyết các vấn đề thực tiễn

Là một giáo viên dạy Vật lý và Công nghệ tôi nhận thấy: Hai bộ môn này

có quan hệ mật thiết nhau, môn Vật lý trang bị những kiến thức lý thuyết cơ bản

để học sinh tiếp cận các thiết bị kỹ thuật trong đời sống được trình bày ở môn Công nghệ Một số chủ đề học tập mà HS được học trong cả hai môn như là

Máy phát điện, Máy biến áp, Động cơ điện (Vật lý và Công nghệ lớp 12), Động

cơ nhiệt (Vật lý 10, Công nghệ 11) Tuy nhiên mỗi bộ môn có một mục tiêu khác nhau: Môn Vật lý thiên về lý thuyết còn môn Công nghệ thiên về kỹ thuật Nếu ta tích hợp kiến thức của 2 môn Vật lý và Công nghệ thành một chủ đề liên môn duy nhất, áp dụng dạy học trong môn Vật lý thì học sinh sẽ có hiểu biết đầy

đủ, sâu sắc hơn và đảm bảo được tính lô gic trong dạy học

Động cơ điện là một thiết bị phổ biến và rất gần gũi trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta Động cơ điện là một bộ phận cơ bản trong các thiết bị điện như quạt điện, máy bơm, máy thổi tóc, máy xay sinh tố, máy xay lúa, máy cưa, máy đập bột Dạy học về động cơ điện là dạy học ứng dụng kỹ thuật của Vật

lý và Công nghệ, có thể thực hiện bằng dạy học dự án

Dạy học dự án là một mô hình dạy học lấy hoạt động của học sinh làm trung tâm, đáp ứng được mục tiêu dạy học hiện nay là thiên về phát triển năng lực người học, trong đó năng lực giải quyết vấn đề là một năng lực cốt lõi

Từ các lý do trên, tôi chọn đề tài “Tích hợp liên môn Vật lý - Công nghệ

chủ đề động cơ điện Vật lý 12 trung học phổ thông bằng dạy học dự án”

2 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng và thử nghiệm kế hoạch dạy học chủ đề “Động cơ điện” tích hợp được mục tiêu dạy học môn Vật lý và môn Công nghệ, góp phần phát triển năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn cho học sinh

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu

- Lý luận về dạy học tích hợp liên môn;

- Lý luận về dạy học dự án;

- Quá trình về dạy học vật lý;

- Quá trình về dạy học công nghệ

* Phạm vi nghiên cứu

- Nội dung dạy học động cơ điện thuộc Vật lý 12 THPT;

- Nội dung dạy học động cơ điện thuộc môn Công nghệ 12 THPT

4 Giả thuyết khoa học

Nếu tích hợp mục tiêu dạy học phần động cơ điện thuộc môn Vật lý và môn Công nghệ lớp 12 THPT thành một chủ đề trong môn Vật lý và áp dụng dạy học dự án cho chủ đề này thì sẽ vừa nâng cao được chất lượng nắm vững kiến thức vừa bồi dưỡng được năng lực giải quyết vấn đề thực tiễn cho HS

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận về dạy học dự án và dạy học tích hợp liên môn;

- Phân tích mục tiêu, nội dung dạy học chủ đề động cơ điện thuộc môn Vật lý THPT và môn Công nghệ THPT;

- Xây dựng kế hoạch dạy học chủ đề động cơ điện theo hình thức dạy học dự

án, tích hợp được mục tiêu dạy học chủ đề này của môn Vật lý và môn Công nghệ

- Thực nghiệm sư phạm, quay phim giờ thực nghiệm

6 Phương pháp nghiên cứu

* Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Nghiên cứu các tài liệu về cơ sở lý luận: triết học, giáo dục học, tâm lý học và lý luận dạy học bộ môn Vật lý, bộ môn Công nghệ

- Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa, sách giáo viên, sách bài tập có liên quan đến chủ đề “Động cơ điện”

* Phương pháp điều tra quan sát

- Dự giờ, tổng kết rút kinh nghiệm việc dạy học chủ đề động cơ điện

- Thu thập ý kiến chuyên gia, giáo viên, học sinh về dạy học chủ đề ĐCĐ

ở trường phổ thông, nhận thức về phương pháp dạy học và giải quyết vấn đề của

giáo viên và kỹ năng vận dụng phương pháp này vào dạy học Tổng kết kinh

nghiệm của những nhà nghiên cứu, giáo viên giàu kinh nghiệm dạy học Vật lý, Công nghệ

*Phương pháp thực nghiệm sư phạm

* Phương pháp thống kê

7 Đóng góp của luận văn

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận của dạy học tích hợp liên môn và dạy học dự

án

- Bổ sung, điều chỉnh quy trình dạy học tích hợp liên môn Vật lý - Công nghệ bằng dạy học dự án

- Xây dựng bộ hồ sơ dạy học tích hợp liên môn Vật lý - Công nghệ, chủ

đề động cơ điện bằng dạy học dự án với ba tiểu dự án:

Dự án 1.Thiết kế, chế tạo động cơ điện một chiều

Dự án 2 Khám phá động cơ điện trong các thiết bị gia dụng

Dự án 3 Khám phá động cơ điện trong sản xuất

- Thực nghiệm sư phạm, từ đó chứng minh được tính khả thi và hiệu quả của dạy học tích hợp liên môn bằng dạy học dự án trong dạy học vật lý ở trường

Chương 1 DẠY HỌC TÍCH HỢP LIÊN MÔN VẬT LÝ - CÔNG NGHỆ

BẰNG DẠY HỌC DỰ ÁN

1.1 Dạy học tích hợp

1.1.1 Khái niệm tích hợp [14]

Tích hợp (Tiếng anh là integration)nghĩa là xác lập cái chung, cái toàn

thể, cái thống nhất trên cơ sở những bộ phận riêng lẻ Tích hợp có nghĩa là sự hợp nhất, sự hòa hợp, sự kết hợp Nội hàm khoa học của khái niệm tích hợp có thể hiểu một cách khái quát là sự hợp nhất hay nhất thể hóa các bộ phận khác nhau để đưa tới một đối tượng mới như là một thể thống nhất trên những nét bản chất của các thành phần đối tượng, chứ không phải là phép cộng giản đơn những thuộc tính của thành phần ấy

Như vậy, tích hợp có tính liên kết và tính toàn vẹn Tính liên kết có thể tạo ra một thực thể toàn vẹn; tính toàn vẹn dựa trên sự thống nhất nội tại các thành phần liên kết chứ không phải sự sắp đặt các thành phần bên cạnh nhau Không thể gọi là tích hợp nếu các tri thức, kỹ năng không có sự liên kết, phối hợp với nhau trong lĩnh hội nội dung hoặc giải quyết một vấn đề tình huống

1.1.2 Dạy học tích hợp [6]

Dạy học tích hợp là hoạt động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một hoạt động dạy học Một số hướng tích hợp có thể thực hiện như:

- Tích hợp các bộ môn: Quá trình xích gần và liên kết các ngành khoa học lại với nhau trên cơ sở của những nhân tố, những quy luật giống nhau, chung cho các bộ môn, ngược lại với quá trình phân hóa chúng

- Tích hợp dọc: Kiểu tích hợp trên cơ sở liên kết hai hoặc nhiều môn học thuộc cùng một lĩnh vực hoặc một số lĩnh vực gần nhau

- Tích hợp ngang: Kiểu tích hợp trên cơ sở liên kết các đối tượng học tập, nghiên cứu thuộc các lĩnh vực khoa học khác nhau

- Tích hợp chương trình: Tiến hành liên kết hợp nhất nội dung của các môn học có nguồn gốc tri thức khoa học và có những quy luật chung gần gũi nhau

- Tích hợp kiến thức: Hành động liên kết, nối liền các tri thức khoa học khác nhau thành một tập hợp kiến thức thống nhất

- Tích hợp kỹ năng: Hành động liên kết rèn luyện hai hoặc nhiều kỹ năng thuộc cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực gần nhau để nắm vững một thể, có thể có tích hợp hoàn toàn hoặc tích hợp một phần của các môn khoa học tự nhiên như Vật lý, Hóa học, Sinh học, Địa lí, Công nghệ Cũng có thể tích hợp một phần của hai hay ba môn thuộc lĩnh vực khoa học tự nhiên như: Vật lý - Hóa học, Vật lý - Công nghệ, Hóa học- Sinh học, Vật lý - Sinh học

- Liên hợp: Có sự phối hợp chặt chẽ về nội dung và phương pháp, kế hoạch bài giảng của các môn học tích hợp nhưng mỗi môn vẫn đặt trong một phần riêng hoặc một chương riêng Đây chính là hình thức tích hợp thấp nhất của tích hợp liên môn

- Tổ hợp: Cách này thì nội dung của các môn học được hòa hoàn toàn vào nhau Tuy nhiên đã đảm bảo phần nào tính hệ thống của mỗi môn, vẫn có những bài nặng về nội dung môn này, những bài nặng về nội dung môn khác và bên cạnh đó có những bài có tính chất bắc cầu giữa các môn đó Đây là hình thức tích hợp cao hơn mà là gọi đó là tổ hợp các môn khoa học

- Tích hợp: Tích hợp ở mức độ cao nhất của các môn học riêng lẻ được hòa nhập vào nhau hoàn toàn và được trình bày bằng những bài hoặc những chủ

đề cụ thể

1.1.3 Cơ sở của dạy học tích hợp [6]

Các sự vật hiện tượng xung quanh chúng ta không bao giờ tồn tại độc lập

mà nó tồn tại trong các mối quan hệ phù hợp lẫn nhau của nó Chính vì vậy chúng ta không thể tách rời các mặt của nó để nghiên cứu riêng Triết học duy vật biện chứng đã khẳng định rằng “liên hệ là phạm trù triết học dùng để chỉ sự quy định, sự tác động qua lại, sự chuyển hóa lẫn nhau giữa các sự vật hiện tượng hay giữa các mặt của một sự vật, của một hiện tượng trên thế giới”

Chương trình giáo dục phổ thông ở Việt Nam hiện nay còn mang tính hàn lâm, lý thuyết xa rời với thực tiễn Để khắc phục tính hàn lâm của nội dung thì lựa chọn tích hợp các kiến thức gắn với thực tiễn là điều cần thiết

Từ chương trình giáo dục THCS trở lên thì chương trình và SGK không

có nội dung dạy học tích hợp tường minh Trong những năm gần đây, hưởng ứng phát động của Bộ Giáo Dục và Đào Tạo rải rác có một số bài thi xây dựng tích hợp chủ đề liên môn Chính vì vậy mà đối với giáo viên, học sinh THPT hiện nay vấn đề tích hợp đang còn rất mới mẻ

Dạy học tích hợp luôn mang lại lợi ích thiết thực, đó là dựa trên các chủ điểm kiến thức, kỹ năng của một số môn học để vận dụng vào giải quyết vấn đề thực tiễn góp phần rèn luyện phẩm chất, năng lực cho học sinh, đặc biệt

là phát triển các năng lực chuyên biệt để giúp học sinh có những kỹ năng trong cuộc sống, góp phần làm giảm tính hàn lâm của lý thuyết, giúp giảm tải chương trình học mà đạt hiệu quả thực tiễn cao hơn Đấy là lý do để triển khai dạy học tích hợp trong trường phổ thông hiện nay

1.1.4 Đặc điểm của dạy học tích hợp [6], [10]

1.1.4.1 Dạy học lấy người học làm trung tâm

Dạy học lấy người học làm trung tâm được xem là phương pháp dạy học đáp ứng được các yêu cầu cơ bản về mục tiêu giáo dục hiện nay nhất là đối với giáo dục nghề nghiệp Học sinh có khả năng định hướng được việc tổ chức học thành quá trình tự học Dạy học lấy HS làm trung tâm đòi hỏi người học phải là chủ thể của hoạt động dạy học, họ phải tự học, tự nghiên cứu để tìm ra kiến thức bằng chính những hành động của mình, người học không những được đặt trước các kiến thức có trong bài giảng của giáo viên mà phải tự mình đặt mình vào từng tình huống có vấn đề của thực tiễn cụ thể và sinh động từ đó HS tìm ra những kiến thức mới cho bản thân

Đối với phương pháp này người học phải tự thể hiện mình, tự phát huy khả năng làm việc nhóm, hợp tác nhóm Chính sự làm việc theo nhóm này mới tạo ra được những hứng thu và tìm ra phương án giải quyết vấn đề mang tính sáng tạo, kích thích các thành viên hăng hái tham gia Sự hợp tác giữa người học với người học là hết sức quan trọng cần phải phát huy được nội lực của bản thân như tính tự chủ, tự lực tìm kiếm kiến thức của người học

Trong dạy học lấy HS làm trung tâm người dạy đóng vai trò hướng dẫn

người học thực hiện các hoạt động sao cho đúng hướng, hướng dẫn cho học sinh cách tìm tòi khám phá ra kiến thức mới bằng chính hoạt động của của HS Người dạy phải dạy được cái mà người học đang cần, xã hội đang cần để đáp ứng nhu cầu phát triển nhân lực cho xã hội Mối quan hệ giữa người dạy và người học được thực hiện trên cơ sở có sự tin tưởng lẫn nhau Trong quá trình học người học có thể tìm ra kiến thức chưa chính xác, chưa rút ngắn thời gian cần có sự hỗ trợ từ người dạy để người học luôn đi đúng mực tiêu và đạt được kiến thức mà người học mong muốn Người dạy đưa ra những kết luận để bổ trợ cho người học để người học đúc rút kinh nghiệm về phương pháp tư duy khám phá của mình Người học tự nhận ra những sai sót và biết sửa chữa tức là biết cách học

Dạy học tích hợp thấy nhiều ưu điểm biểu hiện được vai trò trung tâm của người học Đây là phương pháp dạy học hiện đại mang lại hiệu quả cao so với các phương pháp dạy học truyền thống hiện nay

1.1.4.2 Dạy học định hướng đầu ra

Đặc điểm cơ bản nhất và có ý nghĩa cốt lõi của dạy học đó là sản phẩm đầu ra của quá trình đào tạo Người học có thể học được gì và vận dụng được gì vào trong thực tiễn cuộc sống là điều quan trọng Trong đào tào, việc định hướng kết quả đầu ra nhằm đảm bảo chất lượng đào tạo, cho phép người sử dụng kết quả đào tạo tin tưởng và sử dụng trong thời gian dài

1.1.4.3 Dạy và học các năng lực hành động

Xu thế hiện nay của các trường đều hướng tới dạy nghề cho người học, các trường nghề giữ vai trò chủ đạo, tuy nhiên nguồn nhân lực đó cần phải được hình thành khi còn là HS phổ thông Các nhà trường phổ thông cần dạy học để

HS phát huy những năng lực, kỹ năng cần thiết của người lao động trong thực tiễn sản xuất kinh doanh

Dạy học tích hợp không những tạo ra sự kết nối giữa lý thuyết và thực hành mà nó là một tổng thể kiến thức đầy đủ khi nghiên cứu về đối tượng Do đó việc dạy lý thuyết không phải mang tính hàn lâm mà phải dạy ở mức độ phù hợp cần thiết nhằm hỗ trợ cho sự phát triển theo năng lực người học Trong dạy học

tích hợp lý thuyết và hệ thống tri thức khoa học chuyên ngành về những vấn đề

cơ bản, về những quy luật chung của lĩnh vực chuyên ngành đó Hơn nữa việc dạy lý thuyết thuần túy sẽ mang đến tình trạng lý thuyết suông xa vời thực tiễn,

do đó việc dạy cần gắn giữa lý thuyết và thực hành trong quá trình dạy học Thực hành là hình thức luyện tập trau dồi kỹ năng, kỹ xảo giúp cho người học hiểu rõ và nắm chắc kiến thức lý thuyết Đây là yếu tố cơ bản để thực hiện nguyên tắc giáo dục” học đi đôi với hành”, “lý luận gắn với thực tiễn” Thực hành cần phải có đầy đủ phương tiện, kế hoạch, quy trình luyện tập gắn với lý thuyết vừa học Để hình thành cho người học một kỹ năng cần phải dạy cho họ biết cách kết hợp và huy động hợp lý các nguồn nội lực (bao gồm kiến thức, kỹ năng, thái độ) và ngoại lực (bao gồm tất cả những gì có thể huy động được nằm ngoài khả năng của cá nhân) Như vậy người dạy phải định hướng, giúp đỡ, tổ chức, điều hành hoạt động học của người học một cách hợp lý mới phát huy hết khả năng của người học Sự định hướng của người dạy góp phần tạo ra môi trường sư phạm bao gồm các yếu tố cần có đối với sự phát triển của người học

mà mục tiêu đặt ra cần giải quyết chúng Người dạy vừa trợ giúp, vừa định hướng để giảm bớt các sai lầm trong con đường tìm kiếm tri thức của người học, đồng thời cũng kịp thời động viên khích lệ để tạo ra động lực, hứng thú trong việc học của người học

Trong dạy học tích hợp, người học được đặt vào những tình huống cụ thể của thực tiễn Họ phải biết quan sát, biết thảo luận, biết giải các bài toán thực tế, phải biết giải quyết những nhiệm vụ đặt ra theo tư duy của mình, phải biết tự lực tìm kiếm khai thác những điều mà mình chưa rõ chứ không phải chấp nhận tiếp thu kiến thức một cách thụ động từ giáo viên mang lại Người học được tiếp cận kiến thức của mình qua các phương tiện nghe, nhìn và biết phân tích đối tượng

để làm bộc lộ và phát hiện ra mối quan hệ về bản chất, về tính tất yếu của sự vật, hiện tượng Từ đó người học vừa nắm vững kiến thức lý thuyết vừa có phương pháp thực hành trên đối tượng phù hợp Người dạy không chỉ dạy học được kiến thức lý thuyết mà còn dạy được cả phương pháp thực hành cho người học

1.1.5 Các kiểu tích hợp trong dạy học hiện nay [6]

- Tích hợp trong nội bộ môn học: tìm kiếm sự kết nối giữa các nội dung, chủ đề, hình thành các chủ đề mới gắn liền với thực tiễn dựa trên các chủ đề, nội dung đã có

- Tích hợp đa môn: Một chủ đề có thể xem xét trong nhiều môn học khác nhau

- Tích hợp liên môn: phối hợp sự đóng góp của nhiều môn học để nghiên cứu và giải quyết một tình huống cụ thể

- Tích hợp xuyên môn: tìm cách phát triển ở học sinh những kỹ năng xuyên môn có tính chất chung và áp dụng được ở mọi nơi

Thực tế giáo dục Việt Nam, quan điểm tích hợp đã được thể hiện trong một số môn học ở bậc tiểu học từ thời Pháp thuộc và ngày nay vẫn được định hướng ở nhiều cấp học

Chúng ta có thể thực hiện việc tích hợp mối liên hệ giữa các môn học một cách có mục đích và có hệ thống bằng những con đường khác nhau trong sự thống nhất hữu cơ của nó Các hướng xây dựng dạy học liên môn theo những mối liên hệ sau

+ Những mối liên hệ đồng bộ nhiều môn

Khi nghiên cứu các môn học khoa học tự nhiên (Vật lý, hóa học, sinh học, công nghệ ) ở những mức khác nhau về cấu tạo (phân tử, nguyên tử, hạt nhân ) mới xác lập mối quan hệ thống nhất giữa các đối tượng vật chất và cấu trúc bên trong của chúng Sự chuyển kiến thức từ lĩnh vực khoa học này sang hoàn cảnh khác nhau của lĩnh vực khoa học khác làm cho học sinh tin tưởng vào sức mạnh của kiến thức khoa học không chỉ ở kết cấu logic của một lĩnh vực khoa học nào đó mà cả ở tính vạn năng, tính tổng quát của những luận điểm nền tảng của khoa học (chất và trường,các hình thức vận động của vật chất, các định luật bảo toàn, thuyết cấu tạo chất và các định luật tuần hoàn các nguyên tố hoá học, thuyết tế bào, trao đổi chất và chuyển hóa năng lượng, tính di truyền, quan

hệ tương hỗ giữa cơ thể với môi trường ) Chính những luận điểm nền tảng này dùng làm cơ sở với nội dung các môn học Sự lĩnh hội những luận điểm nền tảng này rút ra được từ chúng những luận điểm riêng vận dụng vào kiến thức những

môn học giáp ranh trình độ cao của tính tự giác, tính bền vững và tính vận dụng được các kiến thức Tất cả đều nhằm mục đích nâng cao trình độ nhận thức khoa học

Mối liên hệ nội dung dạy học Vật lý với các môn khoa học xã hội cũng không kém phần quan trọng: môn Lịch sử, môn Giáo dục công dân, môn Văn học đó là sự chứng tỏ vai trò của vật lý học và những ứng dụng của nó trong sự phát triển kinh tế xã hội và sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc

+ Những mỗi liên hệ (tương hỗ) không đồng bộ

Do về thời gian giữa các môn học phải thực hiện sao cho không phá vỡ cấu trúc logic của môn học vì thế mỗi liên hệ giữa các môn phải là mỗi liên hệ tương hỗ Chúng ta có thể rút ra trong trường hợp nghiên cứu về khái niệm

“Không đồng bộ hóa được ’’ ở một môn học giáp ranh là có lợi

Ví dụ: Khi giới thiệu cho học sinh khái niệm lực, vận tốc, gia tốc trong vật lý học sau đó thành khái niệm véc tơ, đạo hàm bậc nhất, bậc hai trong toán học, hoặc nghiên cứu định luật Avogadro trong môn hóa học rồi cho nó một chứng minh toán học và xác định số Avogadro bằng thực nghiệm trong vật lý

Mỗi khái niệm đòi hỏi một logic hình thành và sắp xếp trong hệ thống mỗi môn học, nên việc trình bày một khái niệm ở các môn giáp ranh sẽ không thể và không cần phải đạt đến mức giải thích chúng một cách tường minh đầy đủ (dĩ nhiên là phải phù hợp với mục tiêu giáo dục ở nhà trường và phù hợp với đối tượng HS)

Ví dụ: Khi nghiên cứu các định luật bảo toàn thì đầy đủ nhất trong Vật lý;

Lý thuyết hàm số trong toán học; hệ mặt trời và các hành tinh trong thiên văn học Còn kiến thức sơ bộ chỉ có thể thực hiện trong môn học giáp ranh ở mức

độ khoa học nào đó cần thiết để hiểu được vấn đề cụ thể đó

Nội dung dạy học vật lý nên xem xét một cách hợp lý trong các mỗi liên hệ sau đây giữa các môn học: các mỗi liên hệ khái niệm, các mỗi liên hệ tư tưởng, các mỗi liên hệ phương pháp khoa học và mỗi liên hệ hệ thống - tổng hợp

+ Mỗi liên hệ khái niệm được tính đến trong khi biên soạn chương trình, SGK, lựa chọn nội dung dạy học Ví dụ khi nghiên cứu tính dẫn điện của chất điện phân thì những kiến thức hóa học của GV, HS học vật lý phải kiểm tra sự

hiện hữu kiến thức này ở HS; lưu ý cho học sinh thấy rằng trong trường hợp này thì ở vật lý người ta cũng sử dụng chính những khái niệm có trong hóa học Việc xác lập mỗi quan hệ các khái niệm giữa các môn học giúp cho học sinh không những vận dụng kiến thức có sẵn mà còn hiểu được rằng giữa các môn khoa học

tự nhiên không có một ranh giới rõ ràng nào

+ Mỗi liên hệ tư tưởng đó là những sự giải thích phối hợp và bổ sung lẫn nhau của những sự kiện, những khái niệm, những định luật và những lý thuyết nền tảng trong những môn học khác nhau, trên cơ sở những nguyên lý, những quan niệm, những tư tưởng chủ đạo chung Thực tế rất nhiều vấn đề dạy học đòi hỏi cần có sự phối hợp này Ví dụ: Vật lý và hóa học là mối liên hệ giữa các khái niệm về nguyên tử, phân tử, cấu tạo chất, thuyết điện ly, khối lượng, năng lượng, các định luật bảo toàn Vật lý và toán học là mối liên hệ giữa hàm số, biến số, phép tính véc tơ, thứ nguyên của các đại lượng, phương pháp tọa độ, phép tính gần đúng; Vật lý và sinh học như các nguyên tắc của vật lý trong vận động cơ học của cơ thể, tính tuần hoàn, trao đổi năng lượng với môi trường

+ Các mối liên hệ về phương pháp khoa học ngoài những phương pháp khoa học đặc thù riêng của từng môn học sẽ còn sử dụng các phương pháp khoa học của môn giáp ranh Phương pháp nghiên cứu vật lý là cơ sở có ảnh hưởng to lớn trong khoa học tự nhiên

1.1.6 Dạy học tích hợp liên môn [6]

Dạy học tích hợp liên môn là dạy cho học sinh biết tổng hợp kiến thức, kỹ năng ở nhiều môn học để giải quyết các nhiệm vụ học tập và hình thành năng lực giải quyết các tình huống thực tiễn Dạy học liên môn là phải xác định được các nội dung kiến thức liên quan đến các môn học khác để dạy học, tránh việc học sinh phải học lại nhiều lần cùng một nội dung kiến thức ở các môn khác nhau Đối với những kiến thức liên môn nhưng có một môn học chiếm ưu thế thì

có thế bố trí dạy học trong chương trình môn học đó và không phải dạy ở các môn khác Trường hợp nội dung kiến thức có tính liên môn cao hơn thì sẽ tách

ra thành các chủ đề liên môn để tổ chức dạy học riêng vào một thời điểm phù hợp, song song với các quá trình dạy học các môn liên quan

- Liên môn Vật lý - công nghệ, nội dung kiến thức của môn Công nghệ chủ yếu là vận dụng kiến thức của Vật lý trong dạy học ứng dụng kỹ thuật, kiến thức của môn vật lý làm cơ sở để học sinh học môn công nghệ Chúng ta có thể lấy một số ví dụ như: Động cơ không đồng bộ ba pha, Máy phát điện xoay chiều, Động cơ nhiệt, Máy biến áp, Nội dung dạy học chủ đề này ở môn Vật lý nghiên cứu cơ sở lý thuyết còn đối với môn Công nghệ lại đi sâu vào cấu tạo, ứng dụng thực tiễn của nó

- Liên môn Vật lý - Hóa học - Sinh học, ví dụ như chủ đề Nguyên tử; kiến thức của ba môn học đều đề cập đến Ở môn Hóa học nghiên cứu cấu trúc nguyên tử, môn Vật lý cũng nghiên cứu về cấu trúc nhưng đi sâu về cấp độ hạt nhân; đối với môn Sinh học đi sâu nghiên cứu về cấu trúc tế bào, nhiễm sắc thể thì thành phần cấu tạo nên nó cũng chính là nguyên tử

- Liên môn Vật lý - Công nghệ - Địa lý- Giáo dục công dân, ví dụ có thể thực hiện ở chủ đề Máy phát điện xoay chiều Nội dung kiến thức môn Vật lý đề cập đến cơ sở lý thuyết và nguyên tắc cấu tạo của Máy phát điện xoay chiều; môn Công nghệ đi sâu nghiên cứu cấu tạo và ứng dụng; môn Địa lý nghiên cứu địa hình như hệ thống sông ngòi, địa chất để có thể bố trí các nhà máy phát điện sao cho đảm bảo an toàn hiệu quả; môn Giáo dục công dân lại nghiên cứu, giảng dạy cho con người có ý thức bảo vệ môi trường, vì sự phát triển chung của nhân loại

Nói tóm lại, dạy học tích hợp liên môn sẽ làm cho khi nghiên cứu một vấn

đề, một đối tượng cụ thể nào đó sẽ được xem xét một cách toàn diện hơn trên các mặt, tạo điều kiện cho người học tiếp cận đối tượng một cách đầy đủ và đáng tin cậy

1.1.6.1.Mục tiêu của dạy học tích hợp liên môn

- Làm cho quá trình học tập có ý nghĩa hơn, hình thành ở người học những năng lực rõ ràng

- Giúp học sinh phân biệt cái cốt yếu với cái ít quan trọng hơn, dự tính được những điều cần thiết cho chính bản thân học sinh

- Giúp người học xác lập mỗi quan hệ giữa các khái niệm đã học

1.1.6.2 Các phương pháp dạy học tích hợp liên môn

Dẫn theo [6], các phương pháp tích hợp liên môn có thể thực hiện theo:

Cách thứ nhất: Những ứng dụng chung cho nhiều môn học ở cuối năm

học hay cuối bậc học Với cách tích hợp này thì các môn học này hay các đơn nguyên được tích hợp trong cùng một nội dung hay chủ đề vào cuối năm học, bậc học

Cách thứ hai: Những ứng dụng chung của nhiều môn học thực hiện ở

những thời điểm trong năm học Mục đích của việc tích hợp này là hướng dẫn học sinh lập mỗi quan hệ giữa những kiến thức học được từ các môn học khác nhau Với kiểu tích hợp này giáo viên luôn quan tâm đến quá trình học tập vào định hướng tích hợp, song vẫn duy trì dạy học theo các môn học riêng rẽ (do đặc thù từng môn học đã được biên soạn, hoặc do chủ quan dạy của các giáo viên là khác nhau) Chương trình giáo dục THPT hiện nay từ việc xây dựng chương trình đến SGK chưa có nội dung tích hợp liên môn nào được xây dựng một cách tường minh Cách tích hợp thứ hai này là cần thiết tuy nhiên hiếm khi được thực hiện

Cách thứ ba: Tích hợp các mục tiêu của các môn học có nội dung bổ

sung cho nhau Kiểu tích hợp này duy trì những mục tiêu riêng trong mỗi môn học, đồng thời kết hợp hài hòa, lôgic những kiến thức môn này với môn học khác Cách tích hợp như thế này phù hợp hợp với các chủ đề của môn học Việc triển khai dạy học theo chủ đề sẽ thực hiện được mục tiêu của các môn học liên quan cũng như giải quyết được nhu cầu thực tiễn đặt ra

Chính vì vậy, trong đề tài này chúng tôi kết hợp cách tích hợp thứ nhất

và thứ ba

Cách thứ tư: Tích hợp các môn học xung quanh những mục tiêu cho

nhiều môn học Cách tích hợp này yêu cầu phải soạn những mục tiêu chung cho nhiều môn học mà mục tiêu chung này chính là các mục tiêu của nội dung tích hợp Mục tiêu tích hợp được thực hiện trong những tình huống tích hợp (bao gồm việc giải quyết bằng việc phối hợp giữa mục tiêu kiến thức, kỹ năng từ các môn học khác nhau)

Từ ưu điểm của dạy học tích hợp liên, yêu cầu thực tiễn của giáo dục hiện

đại và thực trạng của giáo dục Việt Nam hiện nay, chúng tôi nhận thấy dạy học tích hợp liên môn là xu thế tất yếu và có tính khả thi

1.1.7 Vài nét về thực trạng dạy học tích hợp liên môn

Dạy học tích hợp liên môn mang lại nhiều lợi ích thiết thực nâng cao

chất lượng và hiệu quả giáo dục, đặc biệt khắc phục tính hàn lâm lý thuyết xa rời thực tiễn khi nghiên cứu các khái niệm, các định luật Tuy nhiên một thực trạng hiện nay gặp rất nhiều khó khăn trong việc đổi mới phương pháp dạy học, một trong những nội dung đổi mới mà được quan tâm nhất hiện nay vẫn là đổi mới dạy học theo hướng tích hợp liên môn đó là:

- Cơ sở lý luận về dạy học liên môn chưa đầy đủ, chưa rõ ràng và chưa có thẩm định thành công trong thực hiện Gần đây cũng có rất nhiều tài liệu được đẳng tải trên mạng nhưng cũng chủ yếu là tài liệu dịch từ nước ngoài việc vận dụng vào thực tiễn dạy học ở chúng ta còn rất nhiều bất cập gây khó khăn cho giáo viên và học sinh trong quá trình thực hiện

- Hầu hết các giáo viên khi được hỏi về nội dung dạy học tích hợp thì rất

ít người hiểu được mục tiêu của dạy học tích hợp, phần lớn các giáo viên chỉ mới biết trên cơ sở quan điểm chỉ đạo, còn việc vận dụng vào dạy học thực tiễn của các giáo viên thì hầu như chưa được thực hiện hoặc nếu có thì cũng chỉ dừng lại ở mức độ mò mẫm

Theo chúng tôi cần phải tổ chức tập huấn kỹ thuật, nhân rộng mô hình dạy học tích hợp liên môn trình bày từ quy trình lý thuyết, tổ chức dạy học với những ví dụ cụ thể làm mẫu cho việc đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

Trong đề tài này chúng tôi xây dựng tích hợp chủ đề “Động cơ điện” liên môn Vật lý - Công nghệ như một ví dụ để có thể nhân rộng mô hình

1.1.8 Một số lưu ý khi triển khai dạy học liên môn theo chủ đề

- Mục tiêu bài học phải được xác định rõ ràng, gắn liền với yêu cầu chuẩn kiến, thức kỹ năng, và thái độ của chương trình giáo dục cấp học

- Thể hiện rõ ràng tính liên môn thông qua mục tiêu dạy học về kiến thức,

kỹ năng của các môn học khác nhau mà học sinh đạt được sau khi học

- Đảm bảo tính thực tiễn và có tính khả thi: nội dung, hình thức bối cảnh

xây dựng phải gắn liền với thực tiễn cuộc sống, phù hợp với sự phát triển của các nhà trường phổ thông và sự phát triển xã hội hiện nay

- Hoạt động tổ chức dạy học phải mang tính thiết kế, định hướng người học; lấy người học làm trung tâm; người dạy động viên khích lệ tạo hứng thú để học sinh tự khám phá tìm tòi

- Sử dụng các thiết bị dạy học một cách hợp lý, hiệu quả, sáng tạo để hỗ trợ cho hoạt động dạy và học đạt kết quả cao nhất

- Phương pháp tổ chức đánh giá cũng cần có sự thay đổi phù hợp hơn với việc đánh giá năng lực học sinh trên các phương diện Đánh giá hoạt động của học sinh trong quá trình học là đánh giá quá trình thực hiện về thái độ, phương pháp làm việc, hiệu quả, khả năng hoạt động theo nhóm để khám phá tri thức mới

- Sản phẩm của quá trình dạy học là các kiến thức, kỹ năng và phương pháp hình thành ở người học phải đáp ứng được yêu cầu thực tiễn của xã hội

Tất cả các lưu ý trên được quán triệt khi thực hiện dự án dạy học tích hợp liên môn như là một mô hình dạy học kiểu mẫu

1.1.9 Dạy học tích hợp liên môn Vật lý - Công nghệ

Vật lý và Công nghệ là hai môn học thuộc lĩnh vực kỷ thuật có nhiều đơn

vị kiến thức sử dụng chung nhau nhằm lí giải cho một hiện tượng hay một sản phẩm thực tế Trong chương trình của môn công nghệ hiện nay từ lớp 11 đến lớp

12 đều vận dụng các kiến thức của vật lý để giải quyết các nội dung cơ bản Tuy nhiên kiến thức của mỗi môn đang còn mang tính rời rạc: Nếu dừng lại ở vật lý, học sinh lại chưa thể hiểu được các động cơ nhiệt, động cơ điện làm việc như thế nào Đó chính là sự trở ngại rất lớn trong việc tiếp cận kiến thức hiện nay của học sinh

Tích hợp liên môn Vật lý - Công nghệ đòi hỏi hết sức cần thiết để có thể tạo ra được tính liên thông liên tục trong chuỗi hoạt động chiếm lĩnh tri thức của học sinh Nếu thực hiện được điều này học sinh sẽ có cách nhìn khái quát hơn về

sự vật hiện tượng ở mỗi môn

Hiện nay trong chương trình môn Vật lý lớp 12 và môn Công nghệ 12 đều

có nội dung động cơ điện, tuy nhiên môn Vật lý chỉ xét đến nguyên lý hoạt động

còn môn Công nghệ 12 lại xét đến cấu tạo và nguyên lý làm việc của động cơ điện Nếu chúng ta tích hợp 2 nội dung này lại thành một chủ đề dạy học trong môn Vật lý sẽ giúp các em hiểu rõ sâu sắc hơn về động cơ điện

1.2 Dạy học dự án

1.2.1 Khái niệm dạy học dự án [17]

Dạy học theo dự án (DHDA) là một mô hình dạy học trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ phức hợp, có sự kết nối giữa lý thuyết và thực tiễn, thực hành, tạo ra sản phẩm có thể giới thiệu Nhiệm vụ này được người học thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập, từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch, đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình

và kết quả thực hiện

Trong quá trình thực hiện dự án, giáo viên có thể vận dụng nhiều cách đánh giá khác nhau để giúp học sinh định hướng tốt trong học tập, tạo ra những sản phẩm chất lượng và hình thành phát triển năng lực Vai trò của giáo viên trong dạy học dự án chỉ là người hướng dẫn, tư vẫn chứ không chỉ đạo, quản lý công việc của học sinh

1.2.2 Đặc trưng cơ bản của dạy học dự án [17], [18]

Trong các tài liệu về dạy học dự án có rất nhiều đặc điểm được đưa ra Các nhà sư phạm Mỹ đầu thế kỷ XX khi xác lập cơ sở lý thuyết cho phương pháp dạy học này đã nêu ra ba đặc điểm cốt lõi của dạy học dự án: định hướng hoạt động học sinh, định hướng thực tiễn và định hướng sản phẩm Có thể cụ thể hóa các đặc điểm của dạy học dự án như sau:

- Định hướng hoạt động của học sinh

+ Định hướng hứng thú người học: Học sinh được tham gia chọn đề tài, nội dung học tập phù hợp với khả năng và hứng thú cá nhân Ngoài ra, hứng thú của người học cần được phát triển trong quả trình thực hiện dự án

+ Định hướng hành động: Trong quá trình thực hiện dự án có sự kết hợp giữa nghiên cứu lý thuyết và vận dụng lý thuyết vào trong hoạt động thực tiễn, thực hành thông qua đó, kiểm tra, củng cố, mở rộng hiểu biết lý thuyết cũng như rèn luyện kỹ năng hành động, kinh nghiệm thực tiễn của người học

+ Tính tự lực cao của người học: Trong dạy học dự án, người học cần tham gia tích cực và tự lực vào các giai đoạn của quá trình dạy học Điều đó cũng đòi hỏi và khuyến khích tính trách nhiệm, sự sáng tạo của người học Giáo viên chủ yếu đóng vai trò tư vấn, hướng dẫn, giúp đỡ Tuy nhiên mức độ tự lực cần phù hợp với kinh nghiệm, khả năng của học sinh và mức độ khó khăn của nhiệm vụ

+ Tính phức hợp: Nội dung dự án có sự kết hợp tri thức của nhiều lĩnh vực hoặc môn học khác nhau nhằm giải quyết một vấn đề mang tính tính phức hợp

+ Công tác làm việc: Các dự án học tập thường được thực hiện theo nhóm, trong đó có sự cộng tác làm việc và sự phân công công việc giữa các thành viên trong nhóm Dạy học dự án đòi hỏi và rèn luyện tính sẵn sàng và kỹ năng cộng tác làm việc giữa các thành viên tham gia, giữa học sinh và giáo viên cũng như với các lực lượng xã hội khác tham gia trong dự án Đặc điểm này còn được gọi là học tập mang tính xã hội

- Định hướng thực tiễn

+ Chủ đề của dự án xuất phát từ những tình huống của thực tiễn xã hội, thực tiễn nghề nghiệp cũng như thực tiễn đời sống Nhiệm vụ dự án cần chữa đựng những vấn đề phù hợp với trình độ và khả năng của người học

+ Các dự án học tập góp phần gắn việc học tập trong nhà trường với thực tiễn đời sống, xã hội Trong những trường hợp lý tưởng, việc thực hiện các dự

án có thể mang lại những tác động xã hội tích cực

- Định hướng sản phẩm: trong quá trình thực hiện dự án, các sản phẩm của dự án không giới hạn trong những thu hoạch lý thuyết, mà trong đa số trường hợp các dự án học tập tạo ra những sản phẩm vật chất của hoạt động thực tiễn, thực hành Những sản phẩm này có thể sử dụng, công bố, giới thiệu

1.2.3 Mục tiêu của dạy học trong dạy học dự án[17]

Mục tiêu DHDA mang tính định hướng rõ ràng Dạy học dự án mang tới phát triển kỹ năng tư duy bậc cao không chỉ đảm bảo nội dung kiến thức môn học mà còn có thể vượt qua giới hạn của môn học DHDA học sinh được rèn luyện và trải nghiệm trong môi trường hoàn toàn mới, có thể hoặc không bị bó

hẹp trong một thời gian không cố định Điều quan trọng nhất là HS được trải nghiệm, được tham gia giải quyết các vấn đề nảy sinh mang ý nghĩa thực tiễn và tạo hứng thú, tránh được sự nhàm chán, hàn lâm trong học tập

Các dự án được triển khai hoàn toàn mang tính thực tiễn vì trong quá trình thực hiện được dự án đòi hỏi HS phải vận dụng hiệu quả lý thuyết đã học để xử

lý tình huống

Ngoài ra DHDA còn mang lại hiệu quả giáo dục về kỹ năng sống cho HS như: kỹ năng thao tác công việc, kỹ năng hợp tác nhóm, kỹ năng thu thập xử lý thông tin, kỹ năng chất vấn, kỹ năng phản biện, kỹ năng trình bày báo cáo sản phẩm

Trên cơ sở những ưu điểm nổi bật như vậy chúng tôi lưa chọn DHDA làm phương thức dạy học liên môn trong quá trình thực hiện dạy học chủ đề Động cơ điện Bởi thực tế cho thấy Động cơ điện được ứng dụng rộng rãi trong đời sống, trong kỹ thuật Những sáng chế của các nhà khoa học tạo ra nó cũng xuất phát từ nhu cầu thực tiễn cuộc sống Vì vậy, nếu bài toán thực tiễn này đặt ra cho học sinh tìm lời giải chắc chắn các em sẽ hứng thú và sẽ hướng tới những suy nghĩ như các nhà khoa học đã từng tạo ra nó Từ đó mục tiêu dạy học giáo dục kỹ thuật tổng hợp sẽ đạt được yêu cầu, hình thành năng lực tự giải quyết vẫn đề cho học sinh

1.2.4 Các giai đoạn của dạy học dự án [17]

Dẫn theo [17 ], dạy học dự án về cơ bản được thực hiện qua 6 giai đoạn

- Giai đoạn 1: Xây dựng ý tưởng dự án, xác định mục đích dự án

- Giai đoạn 2: Xây dựng đề cương dự án, kế hoạch thực hiện dự án

- Giai đoạn 3: Triển khai thực hiện dự án, định hướng sản phẩm dự án

- Giai đoạn 4: Thực hiện dự án, thu thập thông tin xử lý để thành sản phẩm

- Giai đoạn 5: Công bố sản phẩm, nghiệm thu dự án

- Giai đoạn 6: Đánh giá, rút kinh nghiệm từ việc thực hiện dự án

Việc phân chia các giai đoạn như trên cũng chỉ mang tính chất tương đối, thực tế các giai đoạn là một chuỗi hoạt động liên tục của học sinh nên không xác định được ranh giới rõ ràng

Trong quá trình thực hiện dự án phải thường xuyên kiểm tra, điều chỉnh

kế hoạch trong từng giai đoạn của dự án để thực hiện thành công dự án

1.2.5 Hồ sơ dạy học dự án

Dẫn theo [17], hồ sơ dạy học dự án bao gồm: mục tiêu, ý tưởng và tên dự

án, sản phẩm dự án, bộ câu hỏi định hướng, giáo án triển khai dự án, giáo án nghiệm thu dự án, bộ phiếu đánh giá Sau đây giới thiệu những thành phần trong

bộ hồ sơ này

1.2.5.1 Mục tiêu dạy học dự án

Mỗi dự án luôn hướng tới một mục tiêu nhất định, trong dạy học cũng vậy cần phải đạt được mục tiêu của bài học Mục tiêu của DHDA phải dựa trên chuẩn kiến thức kỹ năng mà tài liệu chuẩn của Bộ Giáo Dục ban hành, kết hợp với mục tiêu giáo dục địa phương và mục tiêu giáo dục kỹ thuật tổng hợp gắn liền với thực tiễn

Từ việc xác định mục tiêu của dự án mà giáo viên lựa chọn những nội dung phù hợp để triển khai thực hiện trong điều kiện về cơ sở vật chất và tài chính cho phép đảm bảo thực hiện thành công

1.2.5.2 Ý tưởng dự án, tên dự án, hình thức dự án

Một dự án có tính khả thi thường bắt nguồn từ một ý tưởng tốt Các hoạt động học tập được thiết kế mang tính thiết thực, liên quan đến nhiều lĩnh vực, kiến thức, lấy người học làm trung tâm và gắn kiến thức nhà trường với những vẫn đề thực tiễn của thế giới thực tại Vì vậy GV cần nhìn thấy những vấn đề trong cuộc sống xung quanh, nhất là các vấn đề có tính thời đại

Xuất phát từ nội dung bài học, GV đưa ra một chủ đề với những gợi ý hấp dẫn thực sự có thể lôi cuốn HS, kích thích HS hứng thú tham gia thực hiện thông qua các hoạt động học tập như:

- Học thông qua việc phục vụ cộng đồng: Những dự án này thường gắn liền với cộng đồng địa phương và HS có thể áp dụng bài học trong lớp học vào tình huồng thực tế Ví dụ, tạo ra những vật dụng hay đồ chơi từ các vật liệu phế thải cho các em nhỏ trong “mái ấm tình thương”

- Mô phỏng và đóng vai: Những dự án này được thiết kế nhằm cung cấp

cho HS một kinh nghiệm thực tế đầu tay HS sẽ vào vai một người khác, sống trong một tình huống mô phỏng tái tạo lại thời gian và không gian nhất định Mô phỏng và đóng vai là cách rất hữu hiệu để phản ánh lịch sử, mang lại nhiều hiệu quả hay tạo được sự thấu cảm tốt Ví dụ, để nâng cao ý thức về “an toàn giao thông”, HS hóa thân vào một vở kịch hay xây dựng một vi deo clip với nội dung

về hậu quả của một tai nạn giao thông

- Xây dựng và thiết kế: Những dự án mà dựa trên nhu cầu thực tế hay có thể được tạo nên bởi chuỗi sự kiện đáng tin cậy Các dự án này đòi hỏi học sinh phải xây dựng được mô hình thực sự hay lập kế hoạch đề xuất giải pháp cho các vấn đề thực tế Ví dụ chế tạo tên lửa nước

- Hợp tác trực tuyến: Những dự án này là các nhiệm vụ giáo dục thực hiện trực tuyến Các dự án cung cấp kinh ngiệm học tập thực tế khi hợp tác trực tuyến với các lớp khác, các chuyên gia hay cả cộng đồng

- Tra cứu web: Đây là các hoạt động yêu cầu định hướng trong đó một số hay tất cả các thông tin mà người học sử dụng được lấy từ nguồn internet Các

dự án này được thiết kế nhắm đến việc lĩnh hội và tích hợp kiến thức

Dự án là một bài tập tình huống mà HS phải giải quyết bằng các kiến thức theo nội dung bài học, đặt học sinh vào tình huống có vấn đề nhưng việc giải quyết vấn đề đòi hỏi tính tự lực cao ở HS

Trong trường hợp thích hợp, sáng kiến về việc xác định chủ đề có thể xuất phát từ phía học sinh Khi HS được lựa chọn chủ đề và tự đặt ra vấn đề cần tìm hiểu nghiên cứu, HS sẽ hoàn toàn chủ động tích cực trong việc dự án

1.2.5.3 Sản phẩm của dạy học dự án

Tùy theo việc xác định mục tiêu thực hiện dự án mà giáo viên đặt ra yêu cầu sản phẩm dự án cho học sinh Học sinh cần thực hiện theo các định hướng của giáo viên để có được sản phẩm của dự án Sản phẩm của HS có thể là một bài thuyết minh (bằng trình chiếu powerpoit) hay một sản phẩm có ứng dụng thực tiễn Tất cả những sản phẩm dự án đó phải được xây dựng trong kế hoạch thực hiện

1.2.5.4 Bộ câu hỏi định hướng

Bộ câu hỏi định hướng là bộ câu hỏi khung mang tính định hướng cho dạy học một nhóm kiến thức thuộc một số bài học Vai trò và chức năng của bộ câu hỏi định hướng là định hướng cho HS đạt được mục tiêu dự án nhưng phải có hứng thú làm tăng tính hấp dẫn, kích thích người học để HS đạt được kỹ năng tự tổ chức kiến thức, tự chiếm lĩnh tri thức, tư duy ở mức độ cao như so sánh, tổng hợp, hợp tác nhóm, ứng dụng kiến thức vào thực tế để đánh giá và tự đánh giá

Bộ câu hỏi khung chương trình gồm câu hỏi khái quát, câu hỏi bài học, câu hỏi nội dung được thiết kế lồng ghép vào nhau Câu hỏi nội dung hỗ trợ cho câu hỏi bài học và cho câu hỏi khái quát Câu hỏi khái quát hấp dẫn hơn và được đưa ra trước (mang tính thách thức cao).Các loại câu hỏi này có mỗi liên hệ chặt chẽ với nhau

* Câu hỏi khái quát

Là câu hỏi mở có thể kiến thức mang tính liên môn, bao quát toàn bộ nội dung học tập, không có câu trả lời chính xác Nó là một mục tiêu để học sinh nghiên cứu suốt dự án, suốt quá trình học tập của mình, là câu hỏi khó nhất đối với giáo viên vì nó gắn với ý tưởng, khơi gợi niềm đan mê, tính tò mò của học sinh, sự hứng thú muốn khám phá ở học sinh

Ví dụ 1: Cái gì là vốn quý nhất của con người ?

Ví dụ 2: Động cơ điện là gì? Có những loại nào?

Câu hỏi khái quát có đặc điểm là giới thiệu khái quát đầy đủ những ý tưởng xuyên suốt các môn học Câu hỏi khái quát là cầu nối giữa các bài, phạm

vi môn học, thậm chí là cả khoá học Câu hỏi khái quát được đưa ra bằng nhiều câu trả lời và thường ít khi gặp trong sách vở, chúng thường là các câu hỏi khái quát trong thực tế thu hút được sự quan tâm của học sinh với yêu cầu tư duy bậc cao Câu hỏi khái quát buộc học sinh phải tư duy, phân tích để áp dụng những giá trị của tri thức và giải thích bằng các kinh nghiệm của mình

*Câu hỏi bài học

Là những câu hỏi được hình thành từ việc tổng hợp các nội dung bài học, nghĩa là từ các câu hỏi nội dung ta phát triển thành câu hỏi bài học để các em có

thể hiểu rộng hơn, có khả năng tư duy, suy luận cao hơn để giải quyết một số vấn đề kiến thức có các câu hỏi nội dung

Ví dụ 1: Sức khỏe, trí tuệ, tiền tài: cái nào được xếp hàng đầu ?

Ví dụ 2: Thế nào là động cơ điện 1 chiều ?

Đặc điểm của loại câu hỏi loại này lá có đáp án “mở” nhưng độ mở nhỏ hơn câu hỏi khái quát, lôi cuốn các em vào sự khám phá những ý tưởng cụ thể đối với từng chủ đề, môn học hoặc bài học Các nhóm giáo viên khác nhau có thể dùng một câu hỏi bài học của nhóm cho một vấn đề chung, việc thống nhất câu hỏi khái quát được thống nhất qua nhóm để đưa ra những vấn đề hoặc kích thích thảo luận bằng bổ trợ cho câu hỏi khái quát Câu hỏi bài học cũng có tác dụng kích thích sự khám phá, duy trì hứng thú và cho phép học sinh trả lời theo cách sáng tạo, độc đáo Các câu hỏi loại này kích thích học sinh tự tìm kiếm và

tự giải quyết vấn đề

* Câu hỏi nội dung

Loại câu hỏi này gần giống với câu hỏi truyền thống mà chúng ta thường

sử dụng trong các phương pháp dạy học truyền thống hiện nay

Câu hỏi nội dung chính là câu hỏi của SGK nhằm đảm bảo kiến thức khung chương trình của Bộ Giáo Dục mà HS cần phải đạt được

Ví dụ 1: Sức khỏe là gì ?

Thế nào là một sức khỏe tốt?

Các yếu tố nào ảnh hưởng đến sức khỏe?

Ví dụ 2: Trình bày cấu tạo động cơ điện một chiều

Đặc điểm của loại câu hỏi này là câu trả lời phải rõ ràng, phải đúng hay cụ thể được xếp vào loại câu hỏi “đóng” Các câu hỏi được sắp xếp theo những tiêu chuẩn về nội dung, mục tiêu dạy học, hỗ trợ cho câu hỏi khái quát cũng như câu hỏi nội dung câu hỏi loại này dùng để kiểm tra khả năng ghi nhớ của HS dựa trên dựa trên các thông tin phản hồi, dạng câu hỏi này thường yêu cầu HS phải xác định: ai ? cái gì ? ở đâu ? khi nào? Nó đòi hỏi cả kiến thức và kỹ năng đọc hiểu để trả lời

Tóm lại, xây dựng bộ câu hỏi định hướng có chất lượng sẽ giúp học sinh

chuyển từ trạng thái học thụ động tiếp nhận kiến thức sang trạng thái học tập tích cực, chủ động sáng tạo, giúp học sinh có cơ hội khám phá, tìm tòi Nếu các câu hỏi khái quát và câu hỏi bài học được tích hợp trong các hoạt động của dự

án thì học sinh cần phải phát triển và áp dụng một quan điểm mới về cách hiểu bài Những giáo viên biết đặt câu hỏi yêu cầu cao sẽ thúc đẩy sự tham gia tích cực của HS trong quá trình học tập, bởi những câu trả lời cho câu hỏi khái quát không thể tìm được trong sách giáo khoa mà HS phải áp dụng các kỹ năng tư duy bậc cao như: so sánh, phán đoán, phân tích, tổng hợp Với những câu hỏi

mở sẽ hấp dẫn HS, lôi cuốn HS, chuyển HS từ thế bị động sang thế chủ động tìm tòi kiến thức

1.2.5.5 Giáo án triển khai dự án

Trong quá trình thiết kế giáo án triển khai dự án cần đạt được mục tiêu:

- Tạo hứng thú cho HS trong quá trình tiếp nhận và thực hiện dự án

- Học sinh xác định được nhiệm vụ mà nhóm và mỗi cá nhân phải thực hiện

- Hướng dẫn để HS tự lập được kế hoạch triển khai dự án từ khâu phân công đến khâu thực hiện

- Xây dựng bộ câu hỏi định hướng cho HS trong quá trình thực hiện dự án

1.2.5.6 Giáo án nghiệm thu dự án

Cũng như giáo án triển khai, giáo án nghiệm thu sản phẩm cần đạt được mục tiêu cụ thể mà giáo viên cần vạch ra trước:

- Học sinh hứng thú, tích cực, tin tưởng vào sản phẩm dự án

- Hướng dẫn cho HS được quy trình tổ chức báo cáo, phản biện bảo vệ sản phẩm dự án

- Hợp thức hóa kiến thức bài học sau khi thực hiện dự án

- Đánh giá dự án, rút kinh nghiệm

1.2.6 Đánh giá trong dạy học dự án [7]

Mục đích đầu tiên của việc đánh giá trong dạy học hiện nay là thúc đẩy việc học và cải tiến việc dạy Đánh giá liên tục và định kỳ là khâu cốt yếu của DHDA.Nó có ý nghĩa giúp HS thể hiện được những gì đã học bằng nhiều cách

khác nhau Đánh giá trở thành công cụ giúp cho hoạt động học của HS được cải thiện hơn Nhờ đánh giá mà giáo viên biết nhiều hơn về nhu cầu học của học sinh cũng như có thể điều chỉnh việc dạy nhằm đạt được kết quả tốt hơn

Để triển khai thành công DHDA, việc đánh giá nên tập trung vào mục tiêu

cụ thể như: học sinh hướng đến các mục tiêu học tập như thế nào, liệu HS có thể nâng cao được khả năng tự quản lý, tư duy sâu để học được tốt hơn hay không, khả năng tích hợp và xử lý thông tin đến mức độ nào ? Điều gì thúc đẩy động

cơ học tập, hiệu quả các hoạt động can thiệp đặc biệt và liệu các dự án dạy học

có cần sự thay đổi

Trong đánh giá việc lấy HS làm trung tâm thì HS sẽ được tham gia nhiều hơn vào các quá trình đánh giá sẽ tạo thêm nhiều cơ hội để HS được thực hành hơn như:

- Sử dụng gợi ý của giáo viên sẽ giúp HS suy nghĩ và tự đánh giá được hoạt động học của mình

- Xác lập mục đích, nhiệm vụ, dự đoán kết quả đạt được trong học tập giúp HS tự khẳng định thành công của bản thân

- Trao đổi phản hồi từ học sinh nhằm chỉ ra những khó khăn có thể có trong quá trình học, đưa ra những gợi ý mang tính chiến lược khắc phục

Trong dạy học dự án có thể thực hiện bằng ba hình thức đánh giá như:

- Đánh giá liên tục trong suốt quá trình học tập: Giáo viên đánh giá HS trong suốt quá trình học tập bằng các hoạt động cụ thể như khả năng học tập, khả năng làm việc, khả năng tư duy sáng tạo, khả năng hợp tác, khả năng thuyết trình, phản biện, bảo vệ quan điểm

- Đánh giá thông qua hoạt động nhìn lại quá trình (HS tự đánh giá): Sau mỗi phần việc của quá trình học tập HS cần tự nhìn lại để rút kinh nghiệm cho các giai đoạn tiếp theo Qua đó HS tự đánh giá được khả năng của mình cũng như sự phát triển năng lực của chính bản thân mình Tự đánh giá sẽ giúp HS tự ý thức hơn trong quá trình học tập của mình và kiến thức mà các em có được cũng được sắp xếp một cách hệ thống hơn

Đánh giá đồng đẳng (HS tự đánh giá lẫn nhau): Trong quá trình làm việc

cùng nhau HS sẽ tự thấy được khả năng lẫn nhau các em tự nhận xét và đánh giá nhau Giáo viên cần hướng dẫn cho các em các tiêu chí đánh giá để các em được đánh giá khách quan, tuy nhiên các em không quyết định tất cả các khâu đánh giá của HS lẫn nhau Đánh giá đồng đẳng cho phép HS tham gia nhiều hơn, có tính khách quan, trung thực trong đánh giá

1.3 Tích hợp liên môn Vật lý - Công nghệ bằng dạy học dự án

1.3.1 Lựa chọn chủ đề dạy học tích hợp liên môn Vật lý - Công nghệ

Chúng ta đều biết rằng đối với môn Vật lý và Công nghệ mỗi môn học đều có mục tiêu riêng Môn Vật lý mục tiêu chủ yếu là các nguyên lý về mặt lý thuyết, giải thích các cơ chế hoạt động mà không đưa ra được mô hình cấu tạo

về đối tượng đó;còn với môn công nghệ thì chỉ nêu cấu tạo và hoạt động mà không giải thích từ cơ sở nào hay nguyên lý nào, do đâu mà có Ở môn Công nghệ chủ yếu thiên về kỹ thuật

Vì vậy, nếu tích hợp được hai nội dung của môn học này trong cùng một chủ đề thì sẽ đưa đến thuận lợi hơn cho người học, giúp người học có thể lĩnh hội tri thức về đối tượng đó một cách đầy đủ hơn Một số chủ đề có thể lựa chọn

để tích hợp giữa hai môn này như: Máy phát điện, Linh kiện điện tử R- L- C, Động cơ nhiệt, Động cơ điện

Trong phạm vi giới hạn của đề tài này chúng tôi lựa chọn chủ đề “Động

cơ điện” tích hợp liên môn giữa Vật lý và Công nghệ ở lớp 12

1.3.2 Dạy học ứng dụng kỹ thuật của Vật lý [16]

Ứng dụng kỹ thuật của Vật lý là một trong nhiệm vụ của dạy học vật lý mà chương trình phổ thông cần trang bị cho học sinh Theo Nguyễn Đức Thâm [16], việc dạy học ứng dụng kỹ thuật của vật lý có thể diễn ra theo hai con đường:

Con đường thứ nhất: là quan sát cấu tạo của các đối tượng kỹ thuật đã

có sẵn, giải thích nguyên nhân hoạt động của nó

Nghiên cứu ứng dụng kỹ thuật của vật lý theo con đường này thực chất là giải bài toán “hộp trắng”; biết cấu tạo bên trong của hộp, biết tác động đầu vào, tác động đầu ra, giải thích vì sao đầu vào thế này nhờ thiết bị lại cho đầu ra thế kia Sự giải thích cũng dựa trên các định luật Vật lý đã biết

Tiến trình dạy học ứng dụng kỹ thuật có thể thực hiện qua các giai đoạn:

- Giai đoạn 1: Quan sát thiết bị gốc, cho vật hành để xác định được chính xác tác động ở đầu vào và kết quả thu được ở đầu ra Kết quả thu được ở đầu ra chính là mục đích sử dụng thiết bị

- Giai đoạn 2: Quan sát thiết bị gốc để xác định cấu tạo bên trong của nó, làm rõ những bộ phận liên quan với nhau, tác động lẫn nhau trong khi vận hành

- Giai đoạn 3: Giải thích nguyên tắc hoạt động của thiết bị máy gốc

Con đường thứ hai: Dựa trên những định luật Vật lý, những đặc tính vật

lý của sự vật hiện tượng, thiết kế một thiết bị nhằm giải quyết một yêu cầu kỹ thuật nào đó Con đường này thực chất là tìm tòi, phát minh lại một thiết bị, máy móc dùng trong kỹ thuật, là một bài tập sáng tạo Việc nghiên cứu các ứng dụng

kỹ thuật của vật lý theo con đường này có thể tiến hành theo các giai đoạn:

- Giai đoạn 1: Xác định rõ những quy luật, quy tắc vật lý ta sẽ phải sử dụng để chế tạo thiết bị kỹ thuật mới

- Giai đoạn 2: Đưa ra nhiệm vụ thiết kế một thiết bị có chức năng xác định, nhằm sử dụng được hiện tượng vật lý vào sản xuất, đời sống

- Giai đoạn 3: Đưa ra một phương án thiết kế thiết bị

- Giai đoạn 4: Dựa trên phương án thiết kế đã chọn để đưa ra mô hình vật chất - chức năng, kèm theo hình vẽ có các bộ phận chính của các thiết bị đã chọn, sắp xếp theo một cách thích hợp và cho mô hình vận hành để sơ bộ kiểm tra tính hợp lý của thiết kế này

- Giai đoạn 5: Dựa trên mẫu thiết kế, lắp ráp một thiết bị thật (bằng vật chất) Cho thiết bị vận hành để quan sát hiệu quả thu được, kiểm tra tính đúng đắn, khả thi của thiết kế

- Giai đoạn 6: hoàn chỉnh thiết kế, bổ sung điều chỉnh trên thiết bị thật để tăng thêm tính hiệu quả

Động cơ điện thuộc ứng dụng kỹ thuật của Vật lý; Động cơ điện được sử dụng rộng rãi trong đời sống sản xuất: Trong các máy móc ở các cơ sở sản xuất vừa và lớn (máy cưa, máy xay xát, máy nghiền bột ) và trong các thiết bị gia dụng (máy xay sinh tố,máy thổi lửa, đồ chơi trẻ em ) phục vụ cho cuộc sống

hàng ngày Ở đề tài này chúng tôi vừa áp dụng thực hiện dạy học theo con đường thứ nhất (Dự án 2 Khám phá Động cơ điện trong các thiết bị gia dụng và

Dự án 3 Khám phá Động cơ điện trong sản xuất) vừa thực hiện dạy học theo con đường thứ hai (Dự án 1 Thiết kế, chế tạo động cơ điện 1 chiều)

1.4 Quy trình triển khai dạy học tích hợp liên môn Vật lý - Công nghệ bằng dạy học dự án

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận dạy học tích hợp liên môn bằng DHDA, nội dung dạy học ở bộ môn Vật lý và bộ môn Công nghệ chúng tôi tiến hành xây dựng quy trình dạy học tích hợp liên môn bằng DHDA như sau:

Sơ đồ 1.1 Quy trình dạy học tích hợp liên môn Vật lý - Công nghệ

bằng dạy học dự án

Lựa chọn

chủ đề

Xác định mục tiêu dạy học chủ

đề trong từng môn VL và CN

Xác định nội dung dạy học trong chủ đề

Thiết kế ý tưởng, hình thành tên

dự án

Xác định mục tiêu,sản phẩm, phiếu đánh giá Sản phẩm

Xây dựng

kế hoạch dạy học

Xây dựng

bộ câu hỏi định hướng

Tổ chức dạy học theo kế hoạch đã xây dựng

Thiết

kế ý tưởng, hình thành tên dự

án

Thiết

kế bài học nghiệm thu dự

án

Tổ chức dạy học bài học triển khai dự

án

Theo dõi hướng dẫn HS thực hiện dự

án

Tổ chức dạy học bài học nghiệm thu dự

án Đánh giá kết

quả dạy học

Kết luận chương 1

Trong chương này, chúng tôi tập trung vào nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn có liên quan đến dạy học tích hợp liên môn, dạy học dự án và dạy học tích hợp liên môn Vật lý - Công nghệ bằng dạy học dự án Trên cơ sở lý luận này, chúng ta có thể thấy dạy học tích hợp liên môn bằng dạy học dự án là một trong những phương pháp dạy học theo hướng tích cực, đáp ứng được yêu cầu gắn với thực tiễn giáo dục nước ta hiện nay, góp phần gắn lý thuyết với thực hành, tư duy với hành động, phát triển khả năng tự học, tư duy sáng tạo, năng lực giải quyết các vấn đề phức hợp, tinh thần trách nhiệm, khả năng cộng tác làm việc nhóm của học sinh Đó cũng chính là những phẩm chất cần có ở mỗi con người trong thời đại mới, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế xã hội ngày nay

Vật lý học là môn khoa học thực nghiệm, có liên hệ chặt chẽ với nhiều môn học khác nên việc vận dụng dạy học tích hợp liên môn bằng DHDA vào việc dạy học môn Vật lý tương đối khá thuận lợi, đặc biệt là dạy học các ứng dụng kỹ thuật Mặt khác, đa số GV dạy học môn Vật lý cũng dạy môn Công nghệ nên rất thuận lợi cho việc dạy học một số chủ đề liên quan hai môn này

Tuy nhiên thực trạng dạy học hiện nay việc áp dụng dạy học tích hợp liên môn còn chưa được triển khai rộng Trong chương 2 chúng tôi áp dụng các

cơ sở lý luận đã trình bày cho việc xây dựng kế hoạch dạy học chủ đề Động cơ điện tích hợp liên môn Vật lý - Công nghệ trong môn Vật lý bằng dạy học dự án

Chương 2 XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “ĐỘNG CƠ ĐIỆN”

TÍCH HỢP LIÊN MÔN VẬT LÝ - CÔNG NGHỆ

BẰNG DẠY HỌC DỰ ÁN

2.1 Động cơ điện trong chương trình môn Vật lý và môn Công nghệ

ở trường THPT

2.1.1 Động cơ điện trong chương trình môn Vật lý THPT

Bảng 2.1 Bảng liệt kê các nội dung trong môn Vật lý liên quan đến ĐCĐ và mục tiêu cần đạt theo chuẩn[3],[4]

9 Bài 27 Lực điện từ

- Tác dụng của từ trường lên dây

dẫn có dòng điện

- Chiều của lực điện từ Quy tắc

bàn tay trái

Bài 28 Động cơ điện một chiều

I Nguyên tắc cấu tạo và hoạt

động của ĐCĐ một chiều

II ĐCĐ một chiều trong kỹ thuật

- Biết cách xác định phương, chiều của lực từ tác dụng lên đoạn dây dẫn mang dòng điện trong từ trường

- Nêu được nguyên tắc cấu tạo và hoạt động của động cơ điện một chiều

- Giải thích được nguyên tắc hoạt động (về mặt tác dụng lực và chuyển hóa năng luợng) của động cơ điện

một chiều

11 Bài 20.Lực từ Cảm ứng từ

Chủ đề 3: Bài 1.Tác dụng của từ

trường đều lên khung dây có dòng

điện (Tài liệu chủ đề tự chọn nâng

cao vật lý 11)

Bài 21.Từ trường của dòng điện

chạy trong các dây dẫn có dạng

đặc biệt

(II Từ trường của dòng điện chạy

trong dây dẫn uốn thành vòng tròn

- Biết xác định phương, chiều, độ lớn của lực từ tác dụng lên đoạn dây dẫn mang dòng điện trong từ trường

- Hiểu được khi có 1 khung dây mang dòng điện trong từ trường thì

bị lực từ tác dụng tạo ra mô men quay làm khung có thể quay quay quanh trục

- Biết được dạng từ trường do khung dây tròn

- Biết nguyên lý chồng chất từ

trường

IV Từ trường của nhiều dòng

điện)

Bài 23.Từ thông Cảm ứng điện từ

I Từ thông

II Hiện tượng cảm ứng điện từ

III Định luật Len- xơ về chiều

dòng điện cảm ứng

IV Dòng điện Fu- cô

- Nêu được khái niệm từ thông, biết đặc điểm từ thông

- Hiểu thế nào là hiện tượng cảm ứng điện từ

- Biết xác định chiều dòng điện cảm ứng dựa vào định luật Len- xơ

- Hiểu thế nào là dòng điện phu cô

- Trình bày được nguyên tắc cấu tạo

và hoạt động của động cơ không đồng bộ ba pha

2.1.2 Động cơ điện trong chương trình môn Công nghệ THPT

Bảng 2.2 Bảng liệt kê các nội dung trong môn Công nghệ

liên quan đến ĐCĐ và mục tiêu cần đạt theo chuẩn [8],[11],[5]

8 Bài 44 Đồ dùng loại điện - cơ:

Quạt điện, máy bơm nước

I Động cơ điện một pha

II Quạt điện

III Máy bơm nước

- Hiểu được cấu tạo, nguyên lý làm việc và công dụng của động cơ điện xoay chiều một pha

- Hiểu được nguyên lý làm việc và cách sử dụng quạt điện, máy bơm

nước

Bài 15 Ðộng cơ điện xoay chiều

III ĐCĐ có dây quấn phụ nối tiếp

- Biết được cấu tạo, nguyên lý làm việc và ứng dụng của ĐCĐ xoay chiều một pha

- Hiểu và phân biệt được ĐC Đ một pha vòng chập và ĐCĐ một pha chạy tụ

- Biết cách sử dụng và bảo dưỡng quạt điện

III Nguyên lý làm việc

IV Cách đấu dây

- Đọc và giải thích các số liệu ghi trên nhãn động cơ không đồng bộ ba pha

- Phân biệt được các bộ phận chính của động cơ không đồng bộ ba pha

- Động cơ điện đơn giản nhất mà các em được biết đến là động cơ điện một chiều thuộc chương trình vật lý lớp 9, các kiến thức liên quan đến ĐCĐ một chiều nằm rải rác ở nhiều bài Vật lý lớp 9 và Vật lý lớp 11 như bảng trên

- Động cơ điện xoay chiều một pha đầu tiên được giới thiệu với các em ở môn Công nghệ lớp 8 nhưng đang sơ lược chưa rõ về nguyên tắc hoạt động Vấn đề này học sinh hiểu rõ hơn khi học lên Vật lý lớp11, 12 Các kiến thức liên quan đề ĐCĐ xoay chiều một pha cũng nằm rải rác ở Vật lý lớp 9, Vật lý lớp 11

và Vật lý lớp 12 Kiến thức về ĐCĐ xoay chiều một pha cũng được nói rõ thêm trong Hoạt động giáo dục nghề điện dân dụng lớp 11

- Qua tìm hiểu về mạch kiến thức mà thứ tự HS lần lượt được tiếp nhận, tôi thấy còn có một vài chỗ chưa được lô gic ví dụ như: ở chương trình lớp 8 các