Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại theo hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH HỒ THỊ HIỀN SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC TRONG DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN HIỆN ĐẠI THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

HỒ THỊ HIỀN

SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC TRONG DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN HIỆN ĐẠI THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGHỆ AN, NĂM 2016

2

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

HỒ THỊ HIỀN

SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC TRONG DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN HIỆN ĐẠI THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

CHUYÊN NGÀNH: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN NGỮ VĂN

Mã số: 60.14.01.11

Cán bộ hướng dẫn: PGS.TS NGUYỄN VĂN TỨ

NGHỆ AN, NĂM 2016

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm trân trọng và chân thành tôi xin được bày tỏ lòng biết

ơn sâu sắc tới Trường Đại học Vinh, Khoa Sư phạm Ngữ Văn đã tạo điều kiện cho chúng tôi được tham gia học tập, nghiên cứu khoa học để nâng cao trình độ nhằm đáp ứng tốt hơn nhiệm vụ được giao

Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn, biết ơn sâu sắc tới giảng viên, các nhà khoa học đã tận tình giảng dạy và giúp đỡ chúng tôi trong quá trình học tập cũng như trong nghiên cứu khoa học Đặc biệt, tôi xin chân thành cảm

ơn PGS.TS Nguyễn Văn Tứ đã hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn “Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại theo hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông”

Tôi xin chân thành cảm ơn tới ban Giám hiệu, các thầy cô giáo ở Trường Trung học Phổ thông Dân lập Nguyễn Trãi, các trường THPT trên địa bàn Thành phố Vinh đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu để hoàn thành luận văn Xin chân thành cảm ơn đồng nghiệp, bạn bè, người thân và gia đình đã tạo điều kiện, giúp đỡ và ủng hộ tôi trong quá trình học tập, hoàn thành chương trình đào tạo trình độ thạc sĩ

Mặc dù trong quá trình học tập và nghiên cứu hoàn thành luận văn tốt nghiệp, bản thân tôi đã nổ lực và cố gắng, song chắc chắn không thể tránh khỏi thiếu sót Vì vậy, rất mong nhận được ý kiến đóng góp quý báu của các nhà khoa học, các nhà giáo, bạn bè, đồng nghiệp để luận văn hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Nghệ An, tháng 8 năm 2016

Tác giả

Hồ Thị Hiền

BẢNG CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

STT Chữ viết tắt Viết đầy đủ

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 4

3 Đối tượng, nhiệm vụ nghiên cứu, phạm vi khảo sát 11

4 Phương pháp nghiên cứu 12

5 Dự kiến đóng góp của luận văn 13

6 Cấu trúc của luận văn 13

Chương 1.CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 14

1.1 Cơ sở lý luận của việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại theo hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông 14

1.1.1 Sử dụng phương pháp dạy học tích cực nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục của nhà trường 14

1.1.2 Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại phù hợp các quy luật của tâm lý học và giáo dục học trong hoạt động dạy học môn Ngữ văn 15

1.1.3 Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại đáp ứng nhu cầu của người học muốn tự khẳng định mình trong tiếp nhận tri thức, rèn luyện kỹ năng, hoàn thiện nhân cách, phát triển năng lực 15

1.1.4 Sử dụng phương pháp dạy học tích cực phù hợp với xu thế phát triển của giáo dục và dạy học hiện đại 16

1.2 Vấn đề tính tích cực của chủ thể nhận thức và phương pháp tích cực trong dạy học 16

1.2.1 Vấn đề tính tích cực của chủ thể nhận thức 16

1.2.2 Phương pháp tích cực trong dạy học 22

1.3 Năng lực và phát triển năng lực trong dạy học 28

1.3.1 Năng lực 28

1.3.2 Phát triển năng lực trong dạy học 29

1.4 Vấn đề đổi mới trong quan niệm dạy học môn Ngữ văn ở trường phổ

thông hiện nay 31

1.4.1 Đổi mới nhận thức, quan niệm về vai trò người học trong dạy học môn Ngữ văn 31

1.4.2 Đổi mới quan niệm về vai trò môn Ngữ văn trong trường phổ thông 34

1.4.3 Đổi mới phương pháp dạy học, đánh giá môn Ngữ văn ở trường phổ thông 36

1.4.4 Đổi mới dạy học môn Ngữ văn ở trường THPT theo hướng phát huy tính tích cực, phát triển năng lực của học sinh 38

1.5 Thực trạng vấn đề dạy học truyện ngắn hiện đại ở THPT theo hướng tích cực hoá hoạt động của HS hiện nay 40

Tiểu kết chương 1 46

Chương 2 SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC TRONG DẠY HỌC TRUYỆN NGẮN HIỆN ĐẠI NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 47

2.1 Nguyên tắc chung của việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại 47

2.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính mục tiêu của việc dạy học môn Ngữ văn 47

2.1.2 Nguyên tắc đảm bảo đặc trưng của môn Ngữ văn 47

2.1.3 Nguyên tắc linh hoạt, sáng tạo trong việc phối hợp các phương pháp 47

2.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi 48

2.2 Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học chính khóa truyện ngắn hiện đại ở trường trung học phổ thông 48

2.2.1 Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong tiến trình tổ chức dạy học truyện ngắn hiện đại 48

2.2.2 Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong phối hợp hoạt động dạy của giáo viên và hoạt động học của học sinh 51

2.2.3 Sử dụng thành tựu của khoa học công nghệ trong dạy học truyện ngắn hiện đại ở trường trung học phổ thông 54

2.2.4 Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong hoạt động kiểm tra, đánh

giá kết quả dạy học truyện ngắn hiện đại 59

2.3 Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong sử dụng tài liệu, dạy học truyện ngắn hiện đại theo hướng phát triển năng lực học sinh 60

Tiểu kết chương 2 61

Chương 3.THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 62

3.1 Một số vấn đề chung về thực nghiệm sư phạm 62

3.1.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 62

3.3.2 Nội dung thực nghiệm 62

3.1.3 Lựa chọn giáo án thực nghiệm 63

3.1.4 Địa bàn thực nghiệm 64

3.2 Các giáo án thực nghiệm 64

3.3 Xử lý kết quả thực nghiệm 98

Tiểu kết chương 3 100

KẾT LUẬN 102

TÀI LIỆU THAM KHẢO 105

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Giáo dục đào tạo hiện nay đang đổi mới mục tiêu giáo dục, thay vì chỉ chú trọng cung cấp kiến thức sang chú trọng phát triển phẩm chất, năng lực toàn diện người học Định hướng đó đã quy định việc xác định chương trình, nội dung và phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh

Thế giới đang có những bước đầu tiên trong thế kỷ XXI, thế kỷ của sự phát triển cao nhất từ trước đến nay của những tài năng và trí tuệ nhân loại

Để đạt được mục tiêu lớn lao của thời đại, với mọi quốc gia, trong đó có Việt Nam, giáo dục luôn được coi là quốc sách hàng đầu Những đổi mới trong tư tưởng giáo dục hiện đại ấy đã có tác động, ảnh hưởng rất rõ nét và tích cực tới việc dạy học Ngữ văn ở nước ta hiện nay, môn học vẫn luôn được đánh giá là

có vị trí hết sức quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục, đào tạo con người mới

Xuất phát từ mục tiêu đào tạo con người mới phát triển toàn diện, năng động, sáng tạo và thích ứng với sự phát triển của xã hội, nhất là giai đoạn hội nhập quốc tế ngày càng mạnh mẽ và sâu rộng của Việt Nam hiện nay, việc dạy học trong nhà trường phổ thông không chỉ thuần tuý là trang bị kiến thức cho HS mà chủ yếu phải dạy cho học sinh cách tự học, tự nghiên cứu, tự phát hiện và giải quyết vấn đề một cách có phương pháp Việc dạy học theo hướng tích cực hoá vai trò chủ thể của học sinh sẽ góp phần quan trọng để đạt được mục tiêu dạy học đổi mới Nghị quyết 29 Hội nghị Trung ương 8 (Khóa XI)

về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục – đào tạo cũng đã khẳng định: “Đổi mới chương trình nhằm phát triển năng lực và phẩm chất người học, hài hòa đức, trí, thể, mỹ; dạy người, dạy chữ và dạy nghề Đổi mới nội dung giáo dục theo hướng tinh giản, hiện đại, thiết thực, phù hợp với lứa tuổi, trình độ và ngành nghề; tăng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Chú trọng giáo

dục nhân cách, đạo đức, lối sống, tri thức pháp luật và ý thức công dân… Đa dạng hóa nội dung, tài liệu học tập, đáp ứng yêu cầu của các bậc học, các chương trình giáo dục, đào tạo và nhu cầu học tập suốt đời của mọi người Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”

1.2 Sử dụng PPDH tích cực là hệ thống phương pháp dạy học mới được đưa vào chương trình giáo dục THPT Việc dạy học có sử dụng PPDH tích cực trong dạy truyện ngắn hiện đại là một bước nhằm nâng cao tính độc lập -

tự chủ của học sinh và các trường THPT, phục vụ mục đích nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục Bởi vậy ngay từ khi đưa vào chương trình đến nay đã có không ít các nhà nghiên cứu, các nhà giáo dục, không ít giáo viên trực tiếp dạy học quan tâm

Cũng vậy, trong những năm gần đây, nhằm đáp ứng yêu cầu cần thiết của việc nâng cao chất lượng dạy-học chương trình mới của môn Ngữ văn THPT, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chủ trương thực hiện việc sử phương pháp dạy học tích cực trong nhà trường nói chung và trong trường THPT nói riêng [11] Việc khắc sâu một số kiến thức trên cơ sở

hệ thống hóa kiến thức chương trình chính khóa theo một số chủ đề nhất định, đồng thời cung cấp, mở rộng thêm những tri thức nhằm bổ sung cho vốn hiểu biết về kiến thức, kỹ năng môn Ngữ văn ở bậc THPT là điều cần thiết, khi HS ngày càng thể hiện tính tích cực, chủ động trong cuộc sống và học tập

Tuy nhiên, khi được áp dụng vào thực tế, vì nhiều lý do khách quan

và chủ quan khác nhau mà chương trình dạy học Ngữ văn ở các trường phổ thông hiện nay còn xuất hiện nhiều bất cập, chưa phát huy được mục đích, ý nghĩa của việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực Vấn đề dạy học Ngữ văn như thế nào cho có hiệu quả vẫn còn khá mới mẻ đối với cả giáo viên và học sinh cả về việc lựa chọn nội dung chủ đề lẫn phương pháp Nhiều vấn đề về lý luận và thực tiễn trong việc sử dụng PPDH tích cực đối với môn Ngữ văn ở bậc THPT vẫn đang là bài toán nan giải đối với đội ngũ giáo viên

1.3 Cũng vì những lý do nêu trên nên dù được quan tâm nghiên cứu khá nhiều song như tìm hiểu của chúng tôi, cho đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập một cách sâu xa thoả đáng, sát đúng và phù hợp, đáp ứng nhu cầu phục vụ dạy-học của giáo viên và học sinh trong việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực nhằm phát triển năng lực người học Vấn

đề trên dường như vẫn còn là một sự “bõ ngõ”, “nữa vời” chưa có lời giải đáp, trong đó có việc sử dụng phương pháp tích cực để dạy học truyện ngắn hiện đại ở trường THPT theo xu thế đổi mới giáo dục hiện nay

Xuất phát từ thực tế đó, chúng tôi chọn vấn đề “Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại theo hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông” để nghiên cứu luận văn, hy vọng

sẽ đóng góp thêm một ý kiến xây dựng vào hệ thống công trình đang trên đà tìm đến ngày hoàn thiện

- Môn Ngữ văn nói chung và việc dạy học có sử dụng PPDH tích cực các truyện ngắn hiện đại trong chương trình Ngữ văn ở trường Trung học phổ thông cũng hướng tới việc góp phần phát triển năng lực toàn diện của học sinh Cùng với các phương pháp dạy học truyền thống, hoạt động dạy học các truyện ngắn hiện đại trong chương trình Ngữ văn ở trường trung học phổ thông đang linh hoạt, sáng tạo trong việc sử dụng các phương pháp dạy học

có hiệu quả, để đạt được kết quả cao nhất trong việc cung cấp tri thức, rèn luyện kỹ năng, bồi dưỡng nhân cách cho học sinh

- Phát triển năng lực toàn diện cho học sinh trung học phổ thông trong dạy đọc hiểu truyện ngắn hiện đại yêu cầu sự tổng hợp nhiều phương diện về chương trình, nội dung, hình thức, phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh Trong đó việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học đọc hiểu truyện ngắn hiện đại sẽ có tác dụng thiết thực trong việc phát triển năng lực toàn diện cho học sinh trung học phổ thông hiện nay

- Tuy nhiên, việc nghiên cứu, áp dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại ở trường trung học phổ thông chưa được nghiên cứu nhiều, đặc biệt là sử dụng trong định hướng phát triển năng lực

toàn diện của học sinh Vì vậy, chúng tôi lựa chọn đề tài “Sử dụng phương

pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại theo hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông” để nghiên cứu, nhằm góp

phần phần nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn ở trường trung học phổ thông hiện nay

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Về việc nghiên cứu phương pháp dạy học tích cực trong nhà trường

Chúng ta đều biết rằng để thành công trong bất cứ lĩnh vực nào thì điều quan trọng nhất là phải có phương pháp phù hợp Trong dạy học cũng vậy, nếu phương pháp đúng thì nhất định sẽ thành công Luật Giáo dục (2005, bổ sung 2009) đã quy định: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” [38]

Trong những năm gần đây chúng ta đã bàn nhiều hơn đến phương pháp dạy học văn Chúng ta đã rất đồng tình với quan điểm “dạy học lấy học sinh

làm trung tâm” Đây được coi như là một bước tiến mới trong giáo dục Thực

ra tư tưởng nhấn mạnh vai tích cực chủ động của người học, xem người học là chủ thể của quá trình học tập đã có từ lâu Ở thế kỉ XVII, A Kômenski đã viết: “Giáo dục có mục đích đánh thức năng lực nhạy cảm, phán đoán, phát triển nhân cách… hãy tìm ra phương pháp cho phép GV dạy ít hơn, HS học nhiều hơn” Nhưng ở nước ta, vấn đề phát huy tích cực chủ động của HS nhằm đào tạo những người lao động sáng tạo đã được đặt ra trong ngành giáo dục từ những năm 1960 Khẩu hiệu “biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo” cũng đã đi vào các trường sư phạm từ thời điểm đó Tuy nhiên, thuật ngữ “dạy học lấy người học làm trung tâm” (dạy học tập trung vào người học) chỉ mới xuất hiện và được sử dụng phổ biến trong những năm gần đây Trước đây chúng ta đã quá chú trọng vai trò của người thầy mà quên mất rằng mỗi học sinh của chúng ta là một nhân cách, một tầm trí tuệ Các em có nhu cầu được học tập và cũng có mong muốn được bộc lộ năng lực của mình Đối với việc khám phá một tác phẩm văn học thì việc để các em nói lên suy nghĩ, cảm xúc của mình lại là điều cực kì quan trọng Như vậy có nghĩa là chúng ta cần phải quan tâm hơn đến việc tổ chức cho học sinh một giờ học mà các em phát huy được khả năng tiềm ẩn bên trong của mình, đánh thức ở các em nhu cầu tìm hiểu, khám phá và khát vọng là chủ nhân của giờ học sáng tạo [35]

Ngành giáo dục, nhiều cơ quan quản lý, các nhà khoa học đã nghiên cứu về dạy học Văn nói chung và sử dụng phương pháp tích cực trong dạy học môn Văn

Bộ GD-ĐT đã ban hành “Tài liệu bồi dưỡng giáo viên thực hiện

chương trình, sách giáo khoa lớp 10, 11 và 12 Trung học phổ thông môn Ngữ văn”, trong đó đã đề cập, hướng dẫn phương pháp dạy học tích cực trong môn

ngữ văn Bộ GD-ĐT và Dự án Việt - Bỉ biên soạn tài liệu “Dạy và học tích

cực một số phương pháp và kĩ thuật dạy học” [9] hướng dẫn về dạy học tích

cực có thể vận dụng trong dạy học môn Ngữ văn Nhà nghiên cứu Nguyễn

Duy Bình khi đề cập đến “Dạy văn, dạy cái hay - cái đẹp”; tác giả Hoàng

Ngọc Hiến với “Văn học học văn”, tác giả Đỗ Kim Hồi với “Dạy học văn ở

trường phổ thông”; tác giả Nguyễn Viết Chữ đề xuất “Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương (theo loại thể)”; tác giả Phan Huy Dũng với “Tác phẩm văn chương trong nhà trường phổ thông - Một góc nhìn, một cách đọc”[17],… đều đề cập đến việc dạy học, đến học sinh theo hướng phát huy tính tích cực chủ động của người học

Đặc biệt, khi bàn đến phương pháp dạy học Văn và hướng dẫn dạy học môn Văn ở trường THPT, tác giả Phan Trọng luận đã đề cập đến việc sử dụng phương phát dạy học tích cực, phát huy tính chủ động của HS trong các công

trình nghiên cứu: “Phương pháp dạy học văn”, “ Sách giáo khoa ngữ văn

11”, “Sách giáo khoa ngữ văn 12”, “Hướng dẫn thực hiện chương trình, SGK lớp 12 môn Ngữ văn”… Tác giả Nguyễn Huy Quát, Hoàng Hữu Bội với

“Một số vấn đề về phương pháp dạy học văn trong nhà trường”, tác giả Vũ Dương Quỹ với “Những áng văn hay trong trường phổ thông, đọc hiểu và suy

ngẫm”,… cũng đã đề cập đến vấn đề đổi mới phương pháp trong dạy học văn

Có thể thấy rằng, quan niệm dạy đọc hiểu văn bản đã được vận dụng linh hoạt và rộng rãi trong chương trình cải cách giáo dục những năm gần

đây Tuy vậy việc tổ chức một giờ đọc hiểu văn bản văn học như thế nào thì lại hoàn toàn không đơn giản

Sự thay đổi trong quan điểm và phương pháp dạy học đòi hỏi sự thay

đổi về hướng tổ chức dạy học Trong cuốn Phương pháp giảng dạy văn học

ở trường phổ thông (Ngọc Toàn, Bùi Lê dịch) I.A.Nhiconxki đã nhấn mạnh:

“Giáo viên ngữ văn là tác giả của bài học biết dung hòa, kết hợp phương pháp dạy truyền thống và phương pháp dạy mới Đối với học sinh, mỗi giờ học là một sự phát hiện mới Cảm giác về cái mới là nhân tố kích thích to lớn trong học tập Nó cũng là nhân tố kích thích đối với giáo viên, mặc dù bài học về đề tài nào đó giáo viên đã dạy mười lần hay hai mươi lần Những giờ học bắt chước người khác một cách máy móc không suy nghĩ thường là những giờ ít kết quả” Qua đó có thể thấy rằng trong mỗi giờ học

cả giáo viên và học sinh đều rất chú trọng đến những yếu tố mới mẻ Yếu tố mới ở đây bao gồm cả tri thức và con đường chiếm lĩnh tri thức Vậy thì không thể cứ máy móc giữ nguyên một mô hình học tập được Để tạo nên hứng thú về cái mới thiết nghĩ giáo viên cần biết tổ chức những giờ học sinh động hơn, mới mẻ hơn

Trong các công trình nghiên cứu về lý luận và phương pháp dạy học môn Văn[28], [29], [30], [31], [32], tác giả Phan Trọng Luận đã khẳng định những phương pháp chú trọng vào người học nhằm tích cực hóa quá trình học văn Theo tác giả Phan Trọng Luận, cần thực sự có một đổi mới triệt để về chiến lược dạy học văn trong nhà trường nhằm hướng vào học sinh, giúp các

em tham gia khám phá chiếm lĩnh tác phẩm để các em thực sự tự phát triển; công việc của giáo viên không chỉ tập trung vào trang văn mà còn là công việc cực nhọc và vô cùng sáng tạo là hướng dẫn, tổ chức các phương pháp dạy học tích cực cho học sinh ở trên lớp để khám phá tác phẩm, từ đó phát hiện và phát triển con người mình Giáo án của giáo viên là một bản thiết kế

có sử dụng phương pháp dạy học tích cực về công việc làm cho học sinh, để

từ hình tượng tác giả và tác phẩm tạo dựng được hình ảnh bạn đọc trong từng

cá thể học sinh Trong khi hướng dẫn phương pháp dạy học môn Ngữ văn ở

trường THPT ở các tài liệu “Sách giáo khoa ngữ văn 11”, tài liệu “Sách

giáo viên ngữ văn 12”, “Hướng dẫn thực hiện chương trình”, nhà nghiên

cứu Phan Trọng Luận đã đề cập đến phương pháp dạy học tích cực trong dạy học môn Văn ở trường THPT

Bên cạnh đó, nhiều tác giả cũng đã nghiên cứu, phân tích việc sử dụng phương pháp phát huy tính tích cực, chủ động của người học khi nghiên cứu về việc dạy học văn trong trường THPT Đó là tác giả Nguyễn Huy Quát, Hoàng

Hữu Bội [39] với “Một số vấn đề về phương pháp dạy học văn trong nhà

trường”, tác giả Vũ Dương Quỹ [40] với “Những áng văn hay trong trường phổ thông, đọc hiểu và suy ngẫm”, tác giả Phạm Toàn [48] với “Công nghệ dạy văn”, các tác giả Nguyễn Trí, Nguyễn Trọng Hoàn, Đinh Thái Hương [49] với

“Một số vấn đề đổi mới phương pháp dạy học Văn - Tiếng Việt”, tác giả Nguyễn Văn Tùng [50] với “Tác phẩm văn học trong nhà trường - những vấn đề trao

đổi”, tác giả Nguyễn Văn Tứ [51] đề cập về “sáng kiến kinh nghiệm trong dạy

học Ngữ văn và việc đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông”, “tích hợp và phân hóa trong đào tạo, bồi dưỡng giáo viên Ngữ văn”; tác giả Nguyễn

Thị Hồng Vân [56] đề cập đến vấn đề kiểm tra, đánh giá khi bàn đến “đề mở và yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn”,…

Như vậy có thể nhận thấy rằng ít hay nhiều chúng ta cũng đang có ý thức

và những nỗ lực nhằm đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức giờ dạy học tác phẩm văn chương Tuy nhiên những điều đã làm còn rất ít ỏi so với sự đòi hỏi của thực tế Phần lớn chúng ta vẫn còn đang loay hoay với mô hình dạy học

cũ Điều này càng khiến cho môn văn ngày một trở nên xa lạ, nhàm chán với học sinh Vì vậy trong phạm vi đề tài luận văn của mình, chúng tôi không chỉ muốn

đi sâu tìm hiểu khía cạnh lý thuyết của vấn đề sử dụng PPDH tích cực cho giờ

dạy đọc hiểu văn bản văn học trong nhà trường, mà còn muốn tìm cách vận dụng

nó vào thực tiễn dạy học các truyện ngắn Việt Nam hiện đại

2.3 Về việc nghiên cứu phương pháp dạy học tích cực trong dạy truyện ngắn hiện đại theo hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông

“Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để khẳng định mình”, chuyển từ GD tinh hoa sang GD đại chúng, từ chỉ cung cấp tri thức lý thuyết sang chú trọng rèn luyện kỹ năng, hình thành phẩm chất, phát triển năng lực của người học là xu hướng phát triển của giáo dục thế kỷ 21 Dạy học theo tiếp cận trang bị kiến thức đã chuyển hướng sang dạy học theo tiếp cận phát triển năng lực Dạy học tiếp cận trang bị kiến thức chủ yếu làm cho người học nắm được nhiều và nhớ được nhiều kiến thức; giáo viên là chủ thể duy nhất cung cấp kiến thức và có quyền đánh giá người học; dạy học tiếp cận năng lực yêu cầu người học không chỉ biết cái gì mà quan trọng hơn là người học làm được cái gì; người học có năng lực gì trong việc tự học, tự tìm hiểu, khám phá, làm chủ bản thân và làm chủ cuộc sống Năng lực toàn diện của học sinh là khả năng làm chủ các tri thức, kỹ năng, thái độ được thực hiện trong hoạt động dạy học và giáo dục, phù hợp với lứa tuổi, môi trường để các em thực hiện được các nhiệm vụ đặt ra trong học tập, cuộc sống Phát triển năng lực toàn diện của học sinh chính

là quá trình hình thành, củng cố và hoàn thiện những phẩm chất tâm lý ấy trong toàn bộ hoạt động dạy học và giáo dục ở nhà trường

Vì vậy, phát triển năng lực là một trong những yêu cầu của dạy học văn nói chung và dạy học các tác phẩm truyện ngắn Việt Nam hiện đại ở trường THPT Nhiều công trình nghiên cứu cũng đã đề cập đến vấn đề này từ các phương diện khác nhau

Từ góc độ quản lý hoạt động dạy học, Bộ GD-ĐT đã ban hành nhiều văn bản định hướng phát triển năng lực HS trong hoạt động dạy học ở trường phổ thông Đó là Thông tư số 04/2014/TT-BGDĐT ngày 28/02/2014 của Bộ Giáo dục

và Đào tạo về việc ban hành quy định quản lý hoạt động giáo dục kỹ năng sống và hoạt động giáo dục ngoài giờ chính khóa [12], Thông báo số 43/TB-BGDĐT ngày 14/01/2013 về kết quả hội thảo khoa học quốc gia về dạy học Ngữ văn ở trường phổ thông Việt Nam [13]; đó là “Dự thảo Chương trình giáo dục phổ thông tổng

thể” [14], tài liệu “Giáo dục kỹ năng sống trong môn Ngữ văn ở trường trung học

phổ thông” [10], …

Nhiều tác giả cũng đã nghiên cứu, phân tích về định hướng phát triển năng lực trong dạy học môn Ngữ văn ở trường THPT hiện nay Tác giả Hoàng Hòa Bình phân tích “Năng lực và cấu trúc của năng lực” [4], tác giả Trần Thị Hiền

Lương đề xuất việc “Thiết kế chuẩn học tập môn Ngữ văn theo định hướng phát

triển năng lực”[33], tác giả Đỗ Ngọc Thống nghiên cứu vấn đề “Xây dựng

chương trình giáo dục phổ thông theo hướng tiếp cận năng lực” [47], tác giả

Nguyễn Văn Tứ đề cập xây dựng, phát triển chương trình dạy học ở trường trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực người học [53]…

Đặc biệt, trong dạy học các tác phẩm truyện ký ở môn Ngữ văn trường THPT, nhiều tác giả cũng đã xem phương pháp dạy học tích cực, phát huy tính sáng tạo của HS như là một giải pháp để nâng cao chất lượng dạy học Điều đó thể hiện trong công trình nghiên cứu của Trần Thanh Đạm [18] với

“Vấn đề giảng dạy tác phẩm văn học theo loại thể”, tác giả Trần Thanh Địch [19] với “Tìm hiểu truyện ngắn”, tác giả Nguyễn Đăng Na [34] với “Đặc

điểm văn học Việt Nam trung đại, những vấn đề văn xuôi tự sự”, tác giả Trần

Đình Sử [43] với “Thi pháp truyện ngắn trào phúng Nguyễn Công Hoan”, tác giả Bùi Việt Thắng [45] với “Truyện ngắn những vấn đề lí thuyết và thực tiễn

thể loại”, Một số tạp chí, tập san liên quan đến vận dụng phương pháp dạy

học cũng đã đăng tải nhiều bài viết về vấn đề này

Những công trình nghiên cứu nói trên đã định hướng, giúp cho việc nâng cao chất lượng, hiệu quả của hoạt động dạy học Văn ở trường THPT nói chung và dạy học truyện ngắn hiện đại nói riêng Tuy nhiên, đối với việc

sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại theo hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông hiện nay, nhiều vấn đề cần phải tiếp tục giải quyết, cả về nội dung và phương pháp dạy học, việc áp dụng cho những đối tượng người học cụ thể, trong đó có

HS các trường THPT ở thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An Chính vì vậy, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu “Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại theo hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông” với phạm vi khảo sát, nghiên cứu là một số trường THPT ở

TP Vinh, nhằm góp phần giải quyết những vấn đề trong thực tiễn đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn hiện nay

3 Đối tượng, nhiệm vụ nghiên cứu, phạm vi khảo sát

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong hoạt động dạy học truyện ngắn hiện đại trong dạy học môn Ngữ văn ở trường trung học phổ thông

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sở lý luận, tìm hiểu thực trạng việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong hoạt động giáo dục, trong dạy học môn Ngữ văn và trong dạy học truyện ngắn hiện đại ở trường trung học phổ thông

- Từ việc khảo sát thực trạng, luận văn đưa ra yêu cầu, phân tích, đánh giá và đề xuất một số nội dung, phương pháp có tính khả thi trong việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại ở trường trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực người học

- Đề xuất, thiết kế giáo án và thực nghiệm sư phạm việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại ở trường trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực người học

3.3 Phạm vi khảo sát

Luận văn sẽ tìm hiểu, khảo sát, thăm dò những vấn đề liên quan đến việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện

đại ở trường trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực người học ở một số trường THPT trên địa bàn Thành phố Vinh (Trường THPT Dân lập Nguyễn Trãi, Trường THPT Lê Viết Thuật, Trường THPT Dân lập Nguyễn Trường Tộ,…) Do chương trình môn Ngữ văn hiện hành, nên đối tượng học sinh khảo sát của chúng tôi là khối 11 và khối 12

4 Phương pháp nghiên cứu

Xuất phát từ đối tượng, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu vấn đề sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại, luận văn sẽ

sử dụng các phương pháp chủ yếu sau:

4.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Phương pháp tổng hợp, khái quát tài liệu nhằm tìm hiểu cơ sở lý luận, đánh giá những kết quả nghiên cứu về việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại theo hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông

- Phương pháp so sánh – đối chiếu để thấy được sự đồng nhất và khác biệt khi sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại theo hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông

- Phương pháp phân tích, tổng hợp nhằm làm rõ bản chất, đặc trưng, nội dung của việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại theo hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông

- Phương pháp miêu tả nhằm diễn giải, trình bày các nội dung dạy học, quy trình và phương pháp dạy học khi sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại theo hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông

4.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp điều tra – phỏng vấn GV và HS về tinhd hiệu quả, tác dụng, khả thi của việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại ở trường trung học phổ thông

- Phương pháp thống kê nhắm đo đếm, phân tích các số liệu, hiện trạng liên quan đến sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại ở trường trung học phổ thông

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm để chứng minh tính cần cần, hiệu quả, khả thi trong thực tiễn sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại theo hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông

5 Đóng góp của luận văn

5.1 Đóng góp về lý luận

Luận văn góp phần tìm hiểu cơ sở lý luận về việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại ở trường trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực người học

5.2 Đóng góp về thực tiễn

- Luận văn góp phần đánh giá một cách toàn diện thực trạng việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại ở trường trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực người học

- Luận văn đề xuất một số nội dung cơ bản về việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại ở trường trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực người học, nhằm góp phần đổi mới căn bản, toàn diện dạy học môn Ngữ văn

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm ba chương:

Chương 1: Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu

Chương 2: Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện

ngắn hiện đại ở trường trung học phổ thông theo hướng phát triển năng lực

học sinh

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 1

CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Cơ sở lý luận của việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại theo hướng phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông

1.1.1 Sử dụng phương pháp dạy học tích cực nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục của nhà trường

Mục tiêu giúp HS phát triển toàn diện đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ

và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân đã được đề cập trong Luật Giáo dục 2005 (bổ sung, sửa đổi năm 2009) [38] Tại Điều 2, Luật Giáo dục, đã quy định: “Mục tiêu giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện,

có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mĩ và nghề nghiệp, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc” Tại Điều 27 cũng đã quy định mục tiêu của giáo dục phổ thông là “giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kĩ năng

cơ bản nhằm hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân, chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc

đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”

Nghị quyết số 29 của Hội nghị Trung ương 8 (khóa XI) về đổi mới căn

bản toàn diện giáo dục - đào tạo cũng đã nhấn mạnh “Đối với giáo dục phổ

thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời Hoàn thành việc xây dựng chương trình giáo dục phổ thông

giai đoạn sau năm 2015 Bảo đảm cho học sinh có trình độ trung học cơ sở (hết lớp 9) có tri thức phổ thông nền tảng, đáp ứng yêu cầu phân luồng mạnh sau trung học cơ sở; trung học phổ thông phải tiếp cận nghề nghiệp và chuẩn bị cho giai đoạn học sau phổ thông có chất lượng Nâng cao chất lượng phổ cập giáo dục, thực hiện giáo dục bắt buộc 9 năm từ sau năm 2020”

Thông báo 43 của Bộ GD-ĐT, Dự thảo Chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2018 cũng đã khẳng định mục tiêu phát triển năng lực học sinh trong dạy học môn Ngữ văn ở trường THPT [13]

Vì vậy, việc dạy học tự chọn môn Ngữ văn ở trường THPT theo định hướng phát huy tính tích cực của học sinh là nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục nói trên

1.1.2 Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại phù hợp các quy luật của tâm lý học và giáo dục học trong hoạt động dạy học môn Ngữ văn

Sử dụng phương pháp tích cực nhằm đáp ứng nhu cầu đa dạng của HS trong học tập, kích thích sự khám phá, tìm tòi của các em Việc tổ chức dạy học môn Ngữ văn theo phương pháp tích cực cho học sinh THPT vừa là nhu cầu vừa là động lực cho sự phát triển của học sinh

Phương pháp dạy học tích cực phù hợp với trình độ, kiến thức, tâm lý của học sinh THPT Đây cũng là điều kiện để phát triển năng lực toàn diện kết hợp phát huy khả năng, sở trường, năng khiếu, hứng thú của từng em trong học tập môn Ngữ văn

1.1.3 Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại đáp ứng nhu cầu của người học muốn tự khẳng định mình trong tiếp nhận tri thức, rèn luyện kỹ năng, hoàn thiện nhân cách, phát triển năng lực

Do năng lực và nguyện vọng của mỗi các nhân không giống nhau nên nhà trường phải có một nội dung giáo dục và đào tạo da dạng, uyển chuyển,

không cứng nhắc để phù hợp với năng lực và điều kiện khác nhau của người học Sử dụng phương pháp dạy học tích cực sẽ phần nào đáp ứng được nhu cầu này; đảm bảo công bằng xã hội trong giáo dục và xu thế nhân văn hóa nền giáo dục, tôn trọng sự phát triển chủ động, tích cực của mỗi học sinh Sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại đáp ứng nhu cầu của HS muốn tự khẳng định mình trong tiếp nhận tri thức, rèn luyện kỹ năng, hoàn thiện nhân cách, phát triển năng lực toàn diện của con người trong xã hội hiện đại Sử dụng phương pháp dạy học tích cực phù hợp với xu hướng tích hợp và phân hóa trong dạy học và giáo dục hiện nay

1.1.4 Sử dụng phương pháp dạy học tích cực phù hợp với xu thế phát triển của giáo dục và dạy học hiện đại

Một trong các định hướng quan trọng của việc đổi mới giáo dục của nhiều nước trên thế giới là tăng cường tính tích cực, chủ động của người học; chuyển vai trò chủ đạo của hoạt động dạy học từ người dạy sang người học Thế giới đang chuyển từ giáo dục tinh hoa sang giáo dục đại chúng, từ việc chủ yếu để cung cấp kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực của người học Bốn trụ cột của GD thế giới trong thế kỷ 21 về “học để biết, học

để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình” đang tác động tới mọi lĩnh vực của hoạt động GD-ĐT của các quốc gia, các vùng lãnh thổ Phương pháp dạy học tích cực trở thành phương pháp quan trọng của hoạt động giáo dục nói chung và dạy học nói riêng của các nước phát triển trên thế giới

1.2 Vấn đề tính tích cực của chủ thể nhận thức và phương pháp tích cực trong dạy học

1.2.1 Vấn đề tính tích cực của chủ thể nhận thức

1.2.1.1 Khái niệm tính tích cực của chủ thể

Tính tích cực của chủ thể nhận thức là một khái niệm cơ bản làm nền tảng lý luận và thực tiễn cho việc tổ chức dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động của chủ thể học sinh trong nhà trường.Trước khi đi vào tìm hiểu

vấn đề từ góc nhìn của các khoa học cơ sở như triết học, tâm lý học và giáo dục học, chúng ta cân tìm hiểu nội hàm nghĩa gốc của các khái niệm này

Về mặt thuật ngữ, theo tiếng Latinh, “tích cực” là “actives”, nó được hiểu theo hai nghĩa: Trạng thái hoạt động, khi tính tích cực găn liền với hoat động; Tính tích cực bao hàm tính chủ động, có ý thức của chủ thể

Theo Từ điển tiếng Việt, khái niệm “tích cực” cũng được hiểu theo hai

nghĩa Với nghĩa thứ nhất, “tích cực” là “chủ động, hướng hoạt động nhằm tạo ra những thay đổi, phát triển” và thứ hai là “hăng hái, năng nổ với công việc” [54]

Như vậy, tính tích cực là một phẩm chất vốn có của con người trong đời sống xã hội, thể hiện sự chủ động, mạnh mẽ, sáng tạo của chủ thể trong việc tiếp cận và tác động tới môi trường xung quanh, nhằm đạt tới mục đích với hiệu quả cao

1.2.1.2.Tính tích cực của chủ thể nhìn từ góc độ của Triết học

Từ góc nhìn triết học, tính tích cực được xem là một thuộc tính chung của vật chất, tạo thành sự vận động của vật chất Đặc biệt, tính tích cực được

thể hiện rõ nhất trong mối quan hệ tác động của chủ thể tới khách thể Từ điển

Triết học đã khẳng định: “ Ngày nay, người ta quan niệm chủ thể là con người

hoạt động tích cực và nhận thức, có ý thức và ý chí; còn khách thể là cái mà hoạt động nhận thức và hoạt động khác của chủ thể hướng vào đó, gắn chặt với vấn đề cơ bản của triết học, vấn đề về mối quan hệ giữa chủ thể và khách thể được chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm giải quyết theo cách khác nhau” [55] Cũng theo từ điển này, chủ nghĩa duy vật biện chứng xuất phát từ chỗ thừa nhận khách thể tồn tại không phụ thuộc vào chủ thể song đồng thời cũmg xem xét chúng trong sự thống nhất Khách thể không phải là mặt đối lập, trừu tượng của chủ thể, vì chủ thể tích cực cải tạo khách thể, và cơ sở của

sự tác động qua lại giữa chúng là thực tiễn lịch sử của xã hội loài người” [55]

Về vấn đề chủ thể và khách thể trong quá trình nhận thức, nhà triết học đồng thời cũng là nhà tâm lý học, nhà logic học người Thụy Sĩ Jean Piaget đã

có những nghiên cứu và phát hiện khoa học Ông cho rằng, chính từ sự tác động qua lại không thể phá vỡ nổi giữa chủ thể và khách thể mà có được hành động – cội nguồn của nhận thức Điểm xuất phát của nhận thức không phải ở chủ thể, không phải ở khách thể, mà là mối quan hệ qua lại giữa chủ thể và khách thể Chính trên cơ sở của sự tác động qua lại đó mà khách thể và các thuộc tính của nó được phát hiện ra

Như vậy, có thể khẳng định tính tích cực của chủ thể được hình thành và bộc lộ trong quá trình cải tạo thế giới bên ngoài Điều đó có nghĩa là con người chỉ trở thành chủ thể (đặc biệt là một chủ thể ý thức) trong lịch sử, trong xã hội, và là một thực thể xã hội mà năng lực và khả năng của nó là thực tiễn tạo ra

1.2.1.3 Tính tích cực của chủ thể nhìn từ góc độ Tâm lý học

Với tư cách là một thực thể, con người cũng tồn tại ở nhiều cấp độ khác nhau Các nhà tâm lý học cho rằng [35], có ba cấp độ và con người trong mỗi cấp độ lại có mối quan hệ với nhau:

- Cấp độ sinh vật học mà ở đó con người xuất hiện như một thực thể tự nhiên, có cơ thể

- Cấp độ tâm lý mà ở đó nó xuất hiện với tính cách là chủ thể của hoạt động tâm hồn

- Cấp độ xã hội mà ở đó con người biểu hiện như kẻ thực hiện những mối quan hệ xã hội khách quan, thực hiện một quá trình lịch sử

Đến thế kỷ XX, một trong những vấn đề quan trọng và nổi bật của Tâm

lý học chính là nghiên cứu “quá trình chuyển vào trong” “Quá trình chuyển

vào trong này chính là quá trình tư duy được hình thành, khái niệm được hình thành, mà các nhà tâm lý học nổi tiếng như Watson, Piaget, Wallon, Bruner

đã nghiên cứu và thực nghiệm từ những năm 20 của thế kỷ Về thực chất, quá

trình “chuyển vào trong” chính là mối liên hệ qua lại giữa chủ thể và đối

tượng Đây cũng chính là những vấn đề cơ bản nhất của Tâm lý học hiện đại,

kể cả trong giáo dục và phương pháp dạy học Theo nhà tâm lý học

A.N.Leonchiev thì: “Chủ thể tiến hành hoạt động nhằm chiếm lĩnh, sử dụng,

sáng tạo đối tượng để thỏa mãn nhu cầu Vì vậy, tính chủ thể với tính cách là một tính chất nền tảng của hoạt động, bao gồm cả tính tích cực” [dẫn theo

35]

Đây cũng là cơ sở mang ý nghĩa chung nhất cho một phương pháp mang tính tổng quát trong giáo dục, và một hệ phương pháp dạy học cho từng môn khoa học cụ thể, mà ở đây là một môn văn chương ở nhà trường trung học phổ thông

1.2.1.4 Tính tích cực của chủ thể nhìn từ góc độ Giáo dục học

Ngay từ thời cổ đại, phương pháp Khổng Tử, Phương pháp Socrate đã biết tôn trọng trí tuệ đang được hình thành và phát triển ở từng cá thể người học Người ta biết tạo ra những điều kiện cần thiết để người học có thể

quan sát, cảm thụ, tìm tòi Từ đó, tạo ra những cuộc tranh luận nhằm mục

đích gây hứng thú trong việc học tập và tạo sự thông hiểu cho người học, chứ không phải chỉ cung cấp kiến thức một cách đơn thuần, đưa ra những thứ đã có sẵn để học thuộc lòng Trải qua hàng thế kỷ ánh sáng, chính nhà triết học đồng thời cũng là nhà giáo dục học J.J.Rousseau đã chủ trương là hãy để trẻ (người học) tự học bằng chính kinh nghiệm Và ông cũng cho rằng việc tự học của người học chính là một phương pháp hay hơn nhiều so với cách dạy phô trương kiến thức thường thấy trong các trường học ở Châu Âu trước đây

Đi tìm một cái nhìn đúng đắn hơn, các nhà nghiên cứu cho rằng tích cực hóa thực chất là sự vận động, chuyển hóa bên trong của chủ thể học sinh, là quá trình hoạt động tâm lý nhận thức của bản thân chủ thể Các nhà giáo dục Châu Âu từ thế kỷ XVI, XVII đã sớm nhận ra được tầm quan trọng của tích

cực hóa trong dạy học Họ cho rằng, bất cứ một phương pháp nào cũng phải phát huy được tính tích cực của học sinh, nhà giáo dục phải phát triển sức mạnh nội tại bên trong chủ thể, nếu không đó chỉ là phương pháp tồi Những nhận định này đã cho thấy tích cực là sự vận động bên trong của người học Usinxki, nhà giáo dục học người Nga đã đề cập một cách sâu sắc tư tưởng về tính tích cực trong hệ thống lí luận dạy học của mình Ông cho rằng tính tích cực là một biểu hiện của tư duy độc lập, là cơ sở vững chắc cho mọi hoạt động học tập có hiệu quả, là khả năng biết hành động một cách sáng tạo, biết

tự mình nâng cao vốn học vấn và sự phát triển của bản thân Nhà trường cần phải chú trọng phát huy tính tích cực của học sinh ở mức độ cao nhất chứ không phải là giáo viên Bước qua thế XX, các nhà Giáo dục học càng chú ý đến quá trình phát triển trí tuệ và tâm hồn của người học, đặc biệt là “tính hoạt động” của nó Trên cơ sở đó, nhiều phương pháp giáo dục mang tính tích cực và hiện đại đã ra đời

Xuyên suốt chiều dài lịch sử phát triển, chúng ta có thể nhận thấy các phương pháp giáo dục nói chung và dạy học nói riêng đều chú trọng đến từng

cá thể người học Sở dĩ như vậy là bởi vì trò hay người học chính là kẻ đi học

và đang cần có nhà trường, cần đến người thầy với phương pháp giáo dục và dạy học để hoàn thành tri thức và nhân cách của mình Tuy nhiên, người thầy chỉ là người tổ chức, tạo ra những điều kiện, những tình huống, những trạng thái, quỹ đạo cũng như mối liên hệ cần thiết để có thể thỏa mãn những nhu cầu phát triển về thể chất, trí tuệ cũng như tâm hồn của người học Vì vậy, có

thể nói, người học chính là “chủ thể”, và do đó, những bài học và những tác phẩm văn chương chính là “đối tượng” của một hoạt động dạy học Hay nói

một cách khác, trong mỗi giờ học văn chương ở nhà trường trung học phổ thông là một hoạt động dạy học Và trong mỗi hoạt động như thế, thì người

học chính là “chủ thể”, tác phẩm văn chương là “đối tượng”, còn người thầy đóng vai trò là một “liên chủ thể”

Theo quan niệm các nhà Giáo dục học, trong quá trình sản xuất, con

người được “khách thể hóa” để sáng tạo các thành tựu văn minh và văn hóa,

cũng như tác phẩm khoa học – nghệ thuật và các sản xuất ra các vật phẩm

Còn trong quá trình tiêu dùng thì vật phẩm lại được “chủ thể hóa”, có nghĩa là chức năng của nó được sử dụng một trình độ văn minh – văn hóa, một “trình

độ người” được “gói ghém” trong vật phẩm “Chủ thể hóa” vì vậy đồng nghĩa

“tích cực hóa” Cũng từ đó, các nhà Giáo dục cho rằng mối quan hệ giữa chủ

thể người học và đối tượng tác phẩm trong hoạt động dạy học trên lớp cũng như vậy

Mặt khác, tích cực hóa là một sự vận động mang tính tinh thần, là sự biến đổi của ý thức Vì vậy, nó bao giờ cũng biểu hiện thông qua những hình thức, hành động, thái độ cụ thể Trong dạy học, tính tích cực biểu hiện qua thái độ, ý thức tham gia vào quá trình nhận thức, đặc biệt là tính chủ động sáng tạo của học sinh trước các vấn đề mà giáo viên đã đề

ra Một giờ học phát huy được tính tích cực trước hết phải huy động được tất cả các năng lực sẵn có, các tri thức, kinh nghiệm của người học Người học không thể đứng ngoài để quan sát mà phải là người thực hiện , giải quyết vấn đề một cách chủ động, sáng tạo Điều đó được biểu hiện phần nào thông qua các ý kiến, các giải pháp mà người học đề xuất Những điều đó phải xuất phát từ nhu cầu bên trong, nhu cầu tự thân của chủ thể chứ không phải là những hành động mang tính hình thức, những thao tác vật chất bình thường

Tích cực hóa hoạt động học tập là một tập hợp các hoạt động nhằm làm chuyển biến vị trí của người học từ thụ động sang chủ động, từ đối tượng tiếp nhận tri thức sang tìm kiếm tri thức để nâng cao hiệu quả học tập Để làm được điều đó đòi hỏi phải có sự chuyển biến đồng bộ trong quá trình dạy học Nói cách khác, để tạo tính tích cực trong hoạt động học tập của học sinh, thì cách dạy của GV lẫn cách học của HS phải mang tính tích cực

1.2.2 Phương pháp tích cực trong dạy học

1.2.2.1 Khái niệm phương pháp tích cực

Phương pháp tích cực (PPTC) là một thuật ngữ rút gọn, đuợc dùng ở nhiều nước, để chỉ ra những phương pháp giáo dục, dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học “Tích cực” được dùng với nghĩa là hoạt động, chủ động, trái với không hoạt động, thụ động chứ không theo nghĩa tiêu cực Như vậy, phương pháp tích cực là một khái niệm chỉ tính chất, được chỉ nhiều phương pháp có cùng đặc điểm chung là phát huy được tính tích cực của người học

Phương pháp tích cực hướng tới việc hoạt động, tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tính tích cực của người học chứ không phải là tập trung vào phát huy tính tích cực của người dạy, đành rằng để dạy học theo phương pháp tích cực thì giáo viên phải nổ lực nhiều hơn so với dạy học theo phương pháp thụ động

Muốn đổi mới cách học thì phải đổi mới cách dạy Rõ ràng là cách dạy chỉ đạo cách học nhưng ngược lại thói quen học tập của học sinh có ảnh hưởng tới cách dạy của giáo viên Có trường hợp đòi hỏi cách dạy tích cực hoạt động nhưng giáo viên chưa đáp ứng được Cũng có trường hợp giáo viên hăng hái áp dụng phương pháp tích cực nhưng thất bại vì học sinh chưa thích ứng, vẫn quen lối học tập thụ động Vì vậy, giáo viên phải kiên trì dùng cách dạy phát huy hoạt động tích cực của học sinh

Mặc dù còn nhiều quan niệm chưa thống nhất, song hầu hết các nhà nghiên cứu đều thống nhất trong quan niệm về tính tích cực Đó không phải là

những biểu hiện của các thao tác vật chất bên ngoài, hay sự “ồn ào” một cách

giả tạo mà sự vận động sự chuyển hóa bên trong các chủ thể Tích cực ở đây

chính là sự hoạt động tích cực của tư duy Khái niệm “tích cực hóa” nói

chung giúp chúng ta có cái nhìn đúng đắn hơn về khái niệm tích cực hóa trong nhận thức của học sinh Đó cũng là sự vận động bên trong tư duy học

sinh nhằm huy động các năng lực nội tại của bản thân trên cơ sở sự hướng dẫn, điều khiển của giáo viên để giải quyết các nhiệm vụ học tập một cách chủ động, sáng tạo và đạt được hiệu quả cao

Tính tích cực trong quá trình học tập theo quan điểm của G.I.Sukina bao gồm hai loại: tích cực trong hoạt động trí tuệ và tích cực về mặt ý chí Tính tích cực về mặt trí tuệ được biểu hiện thông qua việc học sinh hăng hái trả lời các câu hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của bạn, thích được phát biểu ý kiến, hay thắc mắc và đòi hỏi giáo viên giải thích nhiều vấn đề Tính tích cực về mặt ý chí được thể hiện ở sự kiên trì, tập trung trong học tập, giải quyết các bài tập mà giáo viên đưa ra [theo 9] Ngoài những biểu hiện dễ thấy trên tính tích cực hoạt động của học sinh còn được biểu hiện ở những mặt cảm xúc khó nhận thấy hơn như: thờ ơ, phớt lờ, hay hào hứng, ngạc nhiên, hoan hỉ trước một nội dung nào đó của bài học hoặc một lời giải thích nào đó cho bài tập Những dấu hiệu này biểu hiện khác nhau ở từng cá thể học sinh

1.2.2.2 Một số dấu hiệu đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực

a) Tăng cường tổ chức các hoạt động học tập của học sinh

Trong phương pháp tích cực, người học – đối tượng của hoạt động dạy, đồng thời là chủ thể hoạt động học được cuốn hút vào các hoạt động học tập

do giáo viên tổ chức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá những điều mình chưa rõ chứ không phải thụ động tiếp thu những trí thức được giáo viên sắp đặt Được đưa vào những tình huống của đời sống thực tế, người học trực tiếp quan sát, thảo luận, làm thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ra theo cách suy nghĩ của mình, từ đó nắm được kiến thức kĩ năng mới, vừa nắm được phương pháp “làm ra” kiến thức, kĩ năng đó, không rập khuôn theo những khuôn mẫu

có sẵn, được bộc lộ và phát huy tiềm năng sáng tạo

Dạy theo cách này thì giáo viên không chỉ truyền đạt tri thức mà còn hướng dẫn hành động Chương trình dạy học phải giúp cho học sinh biết hành động và tham gia các chương trình cộng đồng

Phương pháp dạy học tích cực có chú trọng đến việc tổ chức, chỉ đạo để người học trở thành chủ thể hoạt động, tự khám phá những kiến thức mà mình chưa biết Trong giờ học HS được tổ chức, động viên tham gia vào các hoạt động học tập qua đó vừa nắm được kiến thức, kĩ năng mới vừa nắm được phương pháp nhận thức, học tập Trong PPDH tích cực việc tổ chức để HS học được tri thức, kĩ năng, phương pháp học tập luôn gắn quyện vào nhau theo quá trình học kiến thức- hoạt động đến biết hoạt động và muốn hoạt động qua đó mà phát triển nhân cách người lao động tự chủ, năng động và sáng tạo Phương pháp dạy học tích cực có chú trọng rèn luyện kĩ năng, phương pháp và thói quen tự học, từ đó mà tạo cho HS sự hứng thú, lòng ham muốn, khao khát học tập, khơi dậy những tiềm năng vốn có trong mỗi HS để giúp họ dễ dàng thích ứng với cuộc sống của xã hội phát triển Phương pháp dạy học tích cực chú trọng đến việc tổ chức các hoạt động học tập của từng HS, hoạt động học tập hợp tác trong tập thể nhóm, lớp học, thông qua tương tác giữa GV với HS, giữa HS với HS Bằng sự trao đổi, tranh luận, thể hiện quan điểm của từng cá nhân, sự đánh giá nhận xét những quan điểm của bạn mà HS nắm được kiến thức, cách tư duy, sự phối hợp hoạt động trong một tập thể

b) Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tích cực

Phương pháp tích cực xem việc rèn luyện phương pháp học tập của HS không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là một mục tiêu dạy học trong nhà trường

Trong xã hội hiện đại đang biến đổi nhanh, với sự bùng nổ thông tin khoa học, kĩ thuật, công nghệ phát triển như vũ bão, thì không thể dạy theo kiểu cung cấp tri thức vì khối lượng kiến thức ngày càng nhiều và liên tục thay đổi Phải quan tâm dạy cho HS phương pháp học

Trong các phương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học, tự phát huy tính tích cực của cá nhân Nếu rèn luyện cho người học có được phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ được lòng ham học,

khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con người Kết quả học tập được nhân lên gấp bội Vì vậy, ngày nay người ta nhấn mạnh mặt hoạt động trong quá trình dạy học, nỗ lực tạo ra những chuyển biến từ học tập thụ động sang học tập chủ động, đặt vấn đề tự học ngay trong trường phổ thông không chỉ tự học ở nhà sau bài lên lớp mà tự học trong tiết học có sự hướng dẫn của GV

Phương pháp dạy học tích cực có sự phối hợp sử dụng rộng rãi các phương tiện trực quan nhất là các phương tiện kĩ thuật nghe nhìn, máy vi tính, phần mềm dạy học… đáp ứng yêu cầu cá thể hoá hoạt động học tập theo năng lực và nhu cầu của mỗi HS, giúp các em tiếp cận được với các phương tiện hiện đại trong xã hội phát triển

c) Tăng cường học tập cá thể, phân phối với học hợp tác

Trong một lớp học mà trình độ kiến thức, tư duy của HS không đồng đều, tuyệt đối thì áp dụng phương pháp tích cực buộc phải chấp nhận sự phân hóa về cường độ, tiến độ hoàn thành nhiệm vụ học tập, nhất là khi bài học được thiết kế thành một chuỗi công tác độc lập

Áp dụng phương pháp tích cực ở trình độ cao thì sự phân hóa này càng lớn Việc áp dụng các phương tiện thông tin trong nhà trường sẽ đáp ứng yêu cầu

cá thể hóa hoạt động học tập của HS theo nhu cầu và khả năng của mỗi HS

Tuy nhiên trong học tập, không phải mọi tri thức, kĩ năng, thái độ đều được hình thành bằng những hoạt động độc lập của cá nhân Lớp học là môi trường giao tiếp thầy – trò, trò – trò tạo nên mối quan hệ hợp tác giữa các nhân trên con đường chiếm lĩnh nội dung học tập Thông qua thảo luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định hay bác bỏ, qua đó người học nâng mình lên một trình độ mới Bài học vận dụng được vốn hiểu biết và kinh nghiệm của mỗi HS và của cả lớp chứ không phải chỉ dựa trên vốn hiểu biết và kinh nghiệm sống của GV

Trong nhà trường, phương pháp học tập hợp tác được tổ chức ở cấp nhóm, tổ, lớp hoặc trường Được sử dụng phổ biến trong dạy học là hoạt

động, hợp tác trong nhóm nhỏ từ 4-6 người Học hợp tác làm tăng hiệu quả học tập, nhất là lúc giải quyết những vấn đề gây cấn, lúc xuất hiện thật sự nhu cầu phối hợp giữa các cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung Trong hoạt động theo nhóm nhỏ sẽ không thể có hiện tượng ỷ lại; tính cách năng lực của mỗi thành viên được bộc lộ, uốn nắn, phát triển, (tình bạn, ý thức tổ chức, tinh thần tương trợ) Mô hình hợp tác trong xã hội đưa vào đời sống học tập sẽ làm cho các thành viên quen dần với sự phân công hợp tác trong lao động xã hội

Trong nền kinh tế thị trường đã xuất hiện nhu cầu hợp tác xuyên quốc gia, lien quốc gia, năng lực hợp tác đang trở thành một mục tiêu giáo dục mà nhà trường phải chuẩn bị cho HS

d) Kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò

Những phương pháp dạy học tích cực có sử dụng các phương pháp kiểm tra, đánh giá đa dạng, khách quan, tạo điều kiện để HS được tham gia tích cực vào hoạt động tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau Nội dung, phương pháp, hình thức kiểm tra đánh giá phải đa dạng, phong phú với sự trợ giúp của các thiết bị kĩ thuật, máy tính

và phần mềm kiểm tra để đảm bảo tính khách quan, phản ánh trung thực tình trạng kiến thức của HS và quá trình đào tạo Sự thay đổi khâu đánh giá sẽ có tác dụng mạnh mẽ đến việc đổi mới PPDH theo hướng dạy học tích cực

Trong dạy học việc đánh giá HS không chỉ nhằm mục đích nhận thức thực trạng và điều chỉnh hoạt động của trò mà còn đồng thời tạo điều kiện nhận thức thực trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của thầy

Trước đây GV giữ độc quyền đánh giá HS Trong phương pháp tích cực, GV phải hướng dẫn HS phát triển kĩ năng tự đánh giá để điều chỉnh các học Liên quan đến điều này, GV cần tạo điều kiện thuận lợi để HS được tham gia đánh giá lẫn nhau Tự đánh giá đúng và điều chỉnh hoạt động kịp thời là năng lực rất cần cho sự thành đạt trong cuộc sống mà nhà trường phải trang bị cho HS

Theo hướng phát triển các phương pháp tích cực để đào tạo những con người năng động sớm thích nghi với đời sống xã hội, thì việc kiểm tra, đánh giá không thể dựng lại ở yêu cầu tái hiện các kiến thức, lặp lại các kĩ năng đã học mà phải khuyến khích trí thông minh, óc sáng tạo trong việc giải quyết những tình huống thực tế

Với sự giúp đỡ của các thiết bị, kĩ thuật, kiểm tra đánh giá sẽ không còn là một công việc nặng nhọc của GV, mà lại cho nhiều thông tin kịp thời hơn để điều chỉnh hoạt động dạy, chỉ đạo hoạt động học

Từ dạy học thụ động sang dạy học theo hướng tăng cường tổ chức hoạt động học tập cho HS, GV không chỉ đơn thuần là người truyền đạt kiến thức,

GV trở thành người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động độc lập hoặc theo nhóm nhỏ HS để HS chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ động đạt các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chương trình Trên lớp, HS hoạt động là chính, GV có vẻ nhàn nhã hơn nhưng trước đó, khi soạn giáo án,

GV đã phải đầu tư công sức, thời gian nhiều hơn so với kiểu dạy học thụ động thì mới có thể thực hiện bài lên lớp với vai trò là người gợi mở, xúc tác, động viên, cố vấn, trọng tài trong các hoạt động tìm tòi hào hứng, tranh luận sôi nổi của HS GV phải có trình độ chuyên môn sâu rộng, có trình độ sư phạm lành nghề mới có thể tổ chức, hướng dẫn các hoạt động của HS mà nhiều khi diễn biến ngoài tầm dự kiến của GV

1.2.2.3 Mối quan hệ giữa học tích cực và dạy học tích cực

Đều có cơ sở là tư tưởng “lấy người học làm trung tâm”,, học tích cực

và dạy tích cực có mối quan hệ mật thiết, biện chứng với nhau

- Dạy học tích cực luôn thừa nhận, tôn trọng, hiểu, đồng cảm với HS Đạt được độ tin cậy, tạo sức thu hút, thuyết phục, kích thích động cơ bên trong của HS

- Quá trình dạy học tích cực phải dựa vào kinh nghiệm của người học, khai thác kinh nghiệm đó, dồn thành sức mạnh trong quá trình tự khám phá

- Dạy học tích cực luôn luôn chống sự gò ép, ban phát, giáo điều, nuôi dưỡng tính sẵn sàng, tính tích cực ý chí của người học để đạt được mục đích học tập và phát triển cá nhân

- Trong học tích cực, người học tự nhận thức, tự phát triển, tự thực hiện, tự kiểm tra, đánh giá, tự hoàn thiện trong môi trường, được đảm bảo quyền lựa chọn tối đa của HS (quyết định, ứng xử, hoạt động…)

1.3 Năng lực và phát triển năng lực trong dạy học

1.3.1 Năng lực

Hiện nay, thuật ngữ “năng lực” có thể được hiểu theo các nội hàm khác nhau Theo một số quan điểm khá thống nhất thì năng lực được hiểu theo nghĩa “competency”, nghĩa là tổng hợp tất cả các yếu tố kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhân khác để thực hiện một loại công việc nào đó Năng lực

là sự huy động tổng hợp các kiến thức, kỹ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí, để thực hiện một loại công việc trong một bối cảnh nhất định

Năng lực có các yếu tố cơ bản mà mọi người lao động, mọi công dân phải có, đó là các năng lực chung - cơ bản Có thể kể các năng lực cơ bản sau: năng lực nhận thức, tư duy, tự học, giải quyết vấn đề và sáng tạo, giao tiếp và hợp tác, quản lí thông tin, quản lí cá nhân, Cùng với năng lực cơ bản, mỗi người lao động cần có các năng lực chuyên biệt Năng lực chuyên biệt (ví dụ: năng lực nghiên cứu khoa học, năng lực kinh doanh, ) chỉ cần thiết đối với một số cá nhân hoặc cần thiết ở một số tình huống nhất định Hoạt động giáo dục hướng tới mục tiêu phát triển năng lực không chỉ dựa vào tính hệ thống, logic của khoa học tương ứng khi xác định nội dung học tập mà còn gắn với các tình huống thực tiễn, chú ý đến khả năng và nhu cầu học tập của mỗi cá nhân Những yêu cầu này liên quan đến việc tổ chức nội dung và quá trình dạy học, trong đó vấn đề tích hợp và phân hóa luôn được xem là những vấn

đề nổi bật trong việc xác định cấu trúc nội dung chương trình giáo dục

Theo Dự thảo chương trình giáo dục phổ thông [14], trong chương trình giáo dục ở nhà trường, cả năng lực chung - cơ bản và năng lực chuyên biệt đều cần được chú ý phát triển Tuy nhiên, trong từng giai đoạn học tập cần chú trọng vào những loại năng lực khác nhau Ở tiểu học và trung học cơ

sở cần tập trung phát triển các năng lực chung - cơ bản, điều này dẫn tới một yêu cầu trong việc xây dựng chương trình giáo dục là cần quan tâm đến việc thiết kế các nội dung, môn học mang tính tích hợp Ở trung học phổ thông, cùng với phát triển các năng lực chung-cơ bản, còn chú ý phát triển các năng lực chuyên biệt Việc phát triển năng lực chuyên biệt được thực hiện trên cơ

sở phân hóa ngày càng mạnh và hướng nghiệp cao

Chương trình giáo dục phổ thông nhằm hình thành và phát triển cho học sinh những năng lực chung chủ yếu sau: Năng lực tự học; Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo; Năng lực thẩm mỹ; Năng lực thể chất; Năng lực giao tiếp; Năng lực hợp tác; Năng lực tính toán; Năng lực công nghệ thông tin

và truyền thông (ICT)

1.3.2 Phát triển năng lực trong dạy học

Năng lực là sự huy động tổng hợp các kiến thức, kỹ năng và các thuộc tính cá nhân khác như hứng thú, niềm tin, ý chí, để thực hiện một loại công việc trong một bối cảnh nhất định Năng lực của cá nhân được đánh giá qua phương thức và kết quả hoạt động của cá nhân đó khi giải quyết các vấn đề của cuộc sống

Năng lực chung là năng lực cơ bản, thiết yếu mà bất kỳ một người nào cũng cần có để sống và làm việc Các năng lực chung được hình thành và phát triển qua các môn học và hoạt động trải nghiệm sáng tạo Ví dụ: Các năng lực chung của học sinh phổ thông gồm: (1) Năng lực tự học; (2) Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo; (3) Năng lực ngôn ngữ và giao tiếp; (4) Năng lực hợp tác; (5) Năng lực tính toán; (6) Năng lực công nghệ thông tin và truyền thông (ICT); (7) Năng lực thẩm mỹ

Năng lực đặc thù môn học là năng lực được hình thành bởi ưu thế của một môn học Năng lực đặc thù môn học liên quan chặt chẽ tới đặc điểm của từng môn học Ví dụ: Môn Toán có ưu thế trong phát triển năng lực lập luận, suy diễn, mô hình hoá toán học, ; Môn Ngữ văn có ưu thế trong phát triển năng lực tiếp nhận văn học - cảm thụ thẩm mỹ, năng lực sáng tạo văn bản nghệ thuật,

Đổi mới giáo dục hiện nay đang chuyển từ dạy học cung cấp tri thức sang dạy học phát triển phẩm chất, kỹ năng, năng lực toàn diện của người học

Mục tiêu chương trình giáo dục phổ thông đổi mới hiện nay nhằm tạo ra những con người Việt Nam phát triển hài hoà về thể chất và tinh thần, phát huy tiềm năng của bản thân; có những phẩm chất cao đẹp: Yêu gia đình, quê hương, đất nước; nhân ái và khoan dung; trung thực và tự trọng; tự lập và tự tin; có trách nhiệm với bản thân, cộng đồng, đất nước

và nhân loại; tôn trọng pháp luật và thực hiện nghĩa vụ đạo đức; có học vấn phổ thông; có các năng lực chung: Tự học và tự quản lý bản thân; phát hiện và giải quyết vấn đề; giao tiếp và hợp tác; sử dụng ngôn ngữ, tính toán, công nghệ thông tin và truyền thông làm cơ sở cho việc lựa chọn nghề nghiệp và học tập suốt đời

Đổi mới chương trình GDPT Việt Nam hiện nay theo hướng tiếp cận năng lực Chương trình GDPT mới đang xây dựng theo hướng tiếp cận năng lực - chú ý tới đầu ra cần đạt - các năng lực cần cho cuộc sống, học tập, và tham gia có hiệu quả trong xã hội Kết quả đầu ra cần đạt là

cơ sở để xác định, lựa chọn, tổ chức các kinh nghiệm học tập có nghĩa Chương trình chú ý tới tính tổng thể, tới kết hợp và tích hợp kiến thức (có thể qua tích hợp môn học, qua xây dựng các chủ đề học tập rộng gắn với những vấn đề thực tiễn, …) Lôgic khoa học bộ môn không phải là duy nhất chi phối việc tổ chức nội dung chương trình Đồng thời không chú trọng tới việc cung cấp nhiều kiến thức của các khoa học bộ môn mà

chú ý lựa chọn, tổ chức các nội dung học tập một cách hợp lí, tạo cơ sở cho việc phát triển các năng lực cho học sinh

Về mục tiêu chương trình: thể hiện rõ yêu cầu phát triển năng lực người học Mục tiêu được cụ thể hóa thành những năng lực người học cần đạt sau GDPT và sau từng cấp học, qua mục tiêu chương trình của từng môn học cũng như các hoạt động GD

Định hướng phát triển năng lực học sinh nó trên đã tác động toàn bộ hoạt động dạy học ở trường THPT nói chung và dạy học môn Ngữ văn nói riêng Nội dung dạy học được xác đinh với những tác phẩm, những giá trị có tác dụng phát triển phẩm chất, năng lực của con người mới Phương pháp dạy học (trong đó có phương pháp dạy học tích cực) được sử dụng như một công

cụ để phát huy vai trò chủ động của người học, phát triển năng lực tự học của học sinh Sử dụng phương pháp tích cực trong dạy học truyện ngắn hiện đại chính là thực hiện mục tiêu đó

1.4 Vấn đề đổi mới trong quan niệm dạy học môn Ngữ văn ở trường phổ thông hiện nay

1.4.1 Đổi mới nhận thức, quan niệm về vai trò người học trong dạy học môn Ngữ văn

Trong những năm gần đây, vấn đề dạy học theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức của người học đã trở thành vấn đề trung tâm của đối mới PPDH Cốt lõi của việc đổi mới dạy học là phải hướng tới phát huy tính tích cực, chủ động của người học, phải làm cho HS trở thành chủ thể của quá trình dạy học Vấn đề là phải tạo được một sự chuyển hóa bên trong HS, phải biến những hoạt động của HS thực sự trở thành hoạt động tìm hiểu và sáng tạo HS dưới sự điều khiển của giáo viên, sẽ tự mình chiếm lĩnh tri thức một cách chủ động, tự giác, qua đó hình thành các kỹ năng, hoàn thiện nhân cách

Trong quá trình học tập, HS sẽ bộc lộ năng lực, khả năng sáng tạo và hình thành phương pháp học tập khoa học Đây chính là yếu tố cơ bản có tính quyết định đến chất lượng và hiệu quả của việc học tập Dạy học theo hướng tích cực hóa là sự chú trọng đến vai trò và vị trí trung tâm của người học Phương pháp dạy học tích cực sẽ giúp phát huy được vai trò cá nhân người học, khơi dậy nhu cầu học tập, nhu cầu khám phá tri thức và tạo được không khí thi đua tranh luận, giải quyết vấn đề đặt ra trong thực tiễn cuộc sống của học sinh

Dạy học theo hướng tích cực hóa vai trò chủ thể HS chính là thực hiện tư tưởng đối mới phương pháp dạy nghề, cũng chính là con đường cơ bản hưởng đến thực hiện mục tiêu của giáo dục phổ thông

Trong quá trình giảng dạy, nhiều người đồng nhất vấn đề phát huy tính tích cực của học sinh với vấn đề HS là chủ thể Họ đã đơn giản vấn đề tưởng như chủ thể là vấn đề chúng ta đặt ra và đã giải quyết trong hoạt động tích cực của HS trên lớp bây lâu nay Tuy nhiên, sự sai lầm của kiểu giảng văn cổ truyền trong nhiều thập kỷ này chính là sự nhận thức không đúng về người học Đây chính là sự thiếu hiểu biết khoa học về hoạt động chức năng của người học sinh trong quá trình tiếp cận một tác phẩm văn chương, và phương pháp phiến diện tách biệt các yếu tố của quá trình gọi là giảng văn (đọc văn) vốn là một thể thống thống nhất biện chứng Ở đây, người học đã bị coi là một khách thể thụ động, là một đối tượng chịu sự tác động bên ngoài từ phía giáo viên bằng hệ thống biện pháp nghiệp vụ sư phạm Người học lúc này đã trở thành một thính giả ghi chép máy móc rồi tái hiện lại trong nội dung thông báo của giáo viên

Trong khi đó, với quá trình tiếp nhận một tác phẩm văn chương, người học được coi là một chủ thể, đây là điểm khác biệt cơ bản về quan điểm đối với đối tượng Người học không chỉ là đối tượng giáo dục bằng tác phẩm văn chương, học sinh cũng chính là mục đích của quá trình học văn, và cũng là

con đường đạt đến hiệu quả sư phạm của quá trình đó Quá trình chiếm lĩnh tác phẩm này không phải là một quá trình tiếp thu thụ động, mà là một quá trình vận động từ bên trong của chủ thể nhận thức, tự phát triển Trong quá trình đó, người học có vai trò là một chủ thể, một nhân cách, một cá thể tiếp nhận sáng tạo Chúng ta nói người học là một nhân cách, một cá thể bởi vì mọi thực tế xã hội là sản phẩm của những điều kiện lịch sử xã hội cụ thể của những hoàn cảnh cụ thể với những kinh nghiệm sống, và có vốn văn hóa nhất định Cho nên, mỗi giờ đọc văn, mỗi tác phẩm văn chương phải đến được với những địa chỉ cụ thể Nếu không có sự nối mạch giữ cá tính nhà văn và cá tính bạn đọc thì sẽ không có hiệu quả văn chương mong muốn Vì thế, phải khẳng định dứt khoát là người học còn đứng bên ngoài và chưa thực sự tiếp xúc với nhà văn thì cơ chế dạy học văn chưa hình thành, và hiệu quả văn chương chưa đạt được Đây cũng là một nguyên tắc trong giảng dạy tác phẩm văn chương

Nói đến cơ chế dạy học văn trong nhà trường, cụ thể là trong mỗi lớp học, chúng ta phải có sự hình dung rõ ràng việc có mặt của một tập hợp Hàng chục cá thể người học đang đứng trước ngưỡng cửa của việc tiếp cận nhà văn, với tác phẩm Và trước mặt người giáo viên là những cá thể người học với những thế giới tâm hồn và với những thói quen thẩm mỹ khác nhau Vì vậy, khó khăn đối với một giờ dạy tác phẩm văn chương ở chỗ là làm sao tiếng nói của cá tính độc đáo của nhà văn có thể khơi nguồn rung cảm ở mỗi cá thể người học trong lớp Mỗi cá thể học sinh lại không phải là những cá thể riêng

lẻ, biệt lập, đứng im, không hề biến đổi, mà là những nhân cách cần được phát triển và đang được phát triển dưới sự tác động của văn chương, và giáo dục dưới sự hướng dẫn của giáo viên Chính điều này đã tạo ra một sự mâu thuẫn trong quá trình giảng dạy văn chương, đó là: Một mặt sự tiếp nhận văn chương càng chủ quan hóa sâu sắc, có thông qua kinh nghiệm sống và cảm xúc cá nhân thì sự tiếp nhận văn chương mới tự nguyện, tự giác Mặt khác, sự