Sử dụng hệ thống câu hỏi hướng dẫn đọc hiểu các văn bản thơ hiện đại trong sách giáo khoa ngữ văn trung học phổ thông

Nhận thấy việc tìm hiểu vấn đề hệ thống câu hỏi hướng dẫn đọc hiểu văn bản thơ hiện đại trong sách Ngữ văn và đưa ra những yêu cầu về phương pháp dạy học theo loại thể là việc làm thiết

PHAN THỊ LAN ANH

SỬ DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI HƯỚNG DẪN ĐỌC HIỂU CÁC VĂN BẢN THƠ HIỆN ĐẠI TRONG SÁCH GIÁO KHOA NGỮ VĂN

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGHỆ AN - 2016

PHAN THỊ LAN ANH

SỬ DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI HƯỚNG DẪN ĐỌC HIỂU CÁC VĂN BẢN THƠ HIỆN ĐẠI TRONG SÁCH GIÁO KHOA NGỮ VĂN

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Chuyên ngành: Lý luận và PPDH bộ môn Văn và Tiếng Việt

Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học:

TS ĐẶNG LƯU

NGHỆ AN - 2016

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Đối tượng nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 2

5 Cấu trúc luận văn 3

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 4

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 4

1.1.1 Tình hình nghiên cứu về dạy học thơ hiện đại trong chương trình Ngữ văn THPT 4

1.1.2 Tình hình nghiên cứu về phương pháp dạy học thơ hiện đại ở THPT 6

1.1.3 Tình hình nghiên cứu hệ thống câu hỏi các văn bản đọc hiểu thuộc mảng thơ hiện đại trong chương trình Ngữ văn THPT 10

1.2 Cơ sở khoa học của đề tài 15

1.2.1 Cơ sở lý thuyết 15

1.2.2 Cơ sở thực tiễn 19

Tiểu kết chương 1 27

Chương 2 CÁCH SỬ DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI PHỤC VỤ CHO VIỆC DẠY ĐỌC HIỂU THƠ HIỆN ĐẠI THEO CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 28

2.1 Hệ thống câu hỏi ở các bài đọc hiểu trong SGK Ngữ văn THPT và nguyên tắc sử dụng, phát triển, cải biến 28

2.1.1 Vai trò của hệ thống câu hỏi ở các bài đọc hiểu nói chung, trong các bài đọc hiểu mảng thơ hiện đại nói riêng 28

2.1.3 Nhận xét chung về hệ thống câu hỏi ở các văn bản thơ hiện đại 38

2.1.4 Nguyên tắc sử dụng hệ thống câu hỏi ở các văn bản thơ hiện đại 45

2.2 Sử dụng hệ thống câu hỏi các văn bản thơ hiện đại trong sách Ngữ văn phục vụ cho việc thiết kế giáo án và tổ chức hoạt động dạy học 56

2.2.1 Sử dụng những câu hỏi về tri thức thể loại và loại hình thơ hiện đại 56

2.2.2 Sử dụng những câu hỏi về nội dung trữ tình của tác phẩm 61

2.2.3 Sử dụng những câu hỏi về các khía cạnh nghệ thuật của tác phẩm 63

2.2.4 Sử dụng những câu hỏi đáp ứng yêu cầu tích hợp trong dạy học thơ hiện đại 64

2.2.5 Sử dụng câu hỏi để phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh 65

2.2.6 Sử dụng câu hỏi để kiểm tra, đánh giá các năng lực ngữ văn của học sinh 67

Tiểu kết chương 2 68

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 70

3.1 Nội dung thực nghiệm 70

3.1.1 Phạm vi thực nghiệm 70

3.1.2 Cách thức tiến hành 70

3.2 Thiết kế giáo án thể nghiệm 70

3.3 Kết quả khảo sát sau tiết dạy 104

3.4 Kết luận thực nghiệm 107

KẾT LUẬN 109

TÀI LIỆU THAM KHẢO 111

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Đọc hiểu văn bản là một khâu quan trọng trong việc bồi dưỡng, nâng cao năng lực Ngữ văn cho học sinh, đáp ứng nhiệm vụ đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông Thực tế đã cho thấy, đọc là hình thức hiệu quả nhất để người đọc tiếp thu tri thức nhân loại, mở mang hiểu biết nhất là trong thời đại công nghệ thông tin như hiện nay Trong nhà trường hiện nay, đọc hiểu là một cách thức quan trọng để phát huy tính tích cực chủ động của bạn đọc học sinh, biến việc dạy của một người thành việc đọc của nhiều người, thay thế phương pháp dạy truyền thống thầy giảng trò ghi

1.2 Việc đọc hiểu văn bản trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông gắn với đặc trưng thể loại - một trong những trục tích hợp chính của sách giáo khoa Ngữ văn hiện hành Trong nhiều thể loại được đưa vào chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn THPT, thơ chiếm một tỉ trọng khá lớn Học sinh được tiếp xúc từ thơ ca dân gian, qua thơ ca trung đại cho đến thơ ca hiện đại Mỗi loại hình thơ có những nét riêng về thi pháp, về nội dung

và hình thức, do vậy, cũng có những yêu cầu riêng trong cách đọc hiểu Các nhà soạn sách giáo khoa đã thể hiện điều này qua hệ thống câu hỏi gắn với từng đơn vị bài thuộc các mảng thơ khác nhau Cùng một tác phẩm thơ, nhưng ở những bộ sách được biên soạn theo quan điểm khác nhau, hệ thống câu hỏi cũng không giống nhau Bộ sách Ngữ văn THPT hiện hành biên soạn theo nguyên tắc tích hợp và đáp ứng yêu cầu gia tăng tính tự chủ, tích cực trong học tập của học sinh Điều này phản ánh khá rõ trong cách đặt câu hỏi

Do vậy, tìm hiểu hệ thống câu hỏi trong sách Ngữ văn là công việc hết sức cần thiết đối với giáo viên Hệ thống câu hỏi này không chỉ hướng dẫn cho học sinh tự học ở nhà và soạn bài trước khi đến lớp, mà còn có tác dụng định

hướng cho giáo viên trong thiết kế bài dạy, trong lựa chọn phương pháp và cách thức thực hiện

Nhận thấy việc tìm hiểu vấn đề hệ thống câu hỏi hướng dẫn đọc hiểu văn bản thơ hiện đại trong sách Ngữ văn và đưa ra những yêu cầu về phương pháp dạy học theo loại thể là việc làm thiết thực, có ý nghĩa góp thêm tiếng nói về một trong những vấn đề có tính thời sự hiện nay, chúng tôi chọn vấn đề

Sử dụng hệ thống câu hỏi hướng dẫn đọc hiểu các văn bản thơ hiện đại trong sách giáo khoa Ngữ văn trung học phổ thông làm đề tài luận văn

thạc sĩ, ngành Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn và tiếng Việt

2 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng của luận văn này là hệ thống câu hỏi thuộc các bài học về những văn bản đọc hiểu thơ hiện đại Việt Nam trong chương trình Ngữ văn

11 và 12

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu thực trạng dạy học đọc - hiểu văn bản thơ hiện đại trong chương trình Ngữ văn THPT hiện nay

- Phân loại hệ thống câu hỏi trong các văn bản đọc hiểu thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài

- Hướng dẫn học sinh tự học và soạn bài theo hệ thống cáu hỏi

- Nghiên cứu hệ thống câu hỏi trong mối quan hệ với thể loại và đặc điểm cụ thể về nội dung và hình thức của văn bản để đề xuất một số yêu cầu

về phương pháp dạy học thích ứng

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phối hợp các phương pháp thuộc cả hai nhóm phương pháp nghiên cứu lí thuyết và phương pháp nghiên cứu thực tiễn Cụ thể là: phương pháp phân tích và tổng hợp lí thuyết, phương pháp mô hình hoá, phương pháp quan sát, phương pháp điều tra, phương pháp thực nghiệm

5 Cấu trúc luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn

có 3 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và ý nghĩa khoa học của

đề tài và

Chương 2: Cách sử dụng hệ thống câu hỏi phục vụ cho việc dạy đọc

hiểu thơ hiện đại trong chương trình Ngữ văn trung học phổ thông

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Tình hình nghiên cứu về dạy học thơ hiện đại trong chương trình Ngữ văn THPT

Thơ hiện đại là sự tiếp nối loại hình thơ trữ tình cổ điển Về mặt thời

gian, ở phương Tây, thơ hiện đại được tính từ mốc thế kỉ XIX về sau, còn ở phương Đông, trong đó có Việt Nam, được tính bắt đầu từ đầu thế kỉ XX Riêng trong thơ Việt Nam, thơ hiện đại được tính chính thức từ sự ra đời của phong trào Thơ mới với những cách tân, đổi mới táo bạo về thi pháp

Vấn đề nghiên cứu thơ hiện đại nói riêng và thơ hiện đại trong chương trình Ngữ văn THPT đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Sau đây, chúng tôi xin điểm qua những công trình nghiên cứu chủ yếu

Trong công trình Vấn đề giảng dạy tác phẩm văn học theo loại thể Trần

Thanh Đạm đã đề cập đến nguyên tắc căn bản khi dạy thơ: “…mỗi bài thơ có tính độc đáo về nội dung và hình thức, ở đó một hình thức nhất định biểu hiện một nội dung nhất định Giảng thơ chủ yếu là giảng hình tượng thơ, là qua hình thức để giảng nội dung, là thông qua việc phân tích các yếu tố về loại thể, kết cấu, ngôn ngữ để làm sống dậy hình tượng với tất cả vẻ đẹp, chiều sâu của nó, từ đó mà tiếp thu và truyền đạt tư tưởng, tình cảm của tác phẩm phù hợp với mục đích yêu cầu giáo dưỡng và giáo dục” [11, tr 62] Tác giả đã đưa

ra định hướng ban đầu giúp người dạy định hình cách khai thác tác phẩm thơ nhưng chưa nêu phương pháp dạy cụ thể cho từng thể loại thơ Ngoài ra, tác giả còn đề cập đến những vấn đề khác như đặc trưng của thơ mà người dạy cần phải chú ý: “Ngoài các điểm chung của mọi tác phẩm văn học khi dạy thơ

cần chú trọng đến đặc trưng riêng của thơ, thể hiện ở cấu tạo đặc biệt của ngôn ngữ thơ Học thơ là cảm và hiểu Dạy thơ là đọc và giảng Khi cảm và hiểu, đọc và giảng thơ đều cần lưu ý đến đặc trưng của thơ” [11, tr 62] Khi nắm vững đặc trưng đó thì giáo viên mới truyền đạt kiến thức cho học sinh nắm một cách dễ dàng Hoặc “Trong khi giảng, thầy giáo phải làm cho học sinh vừa hình dung được hình ảnh bài thơ gợi lên vừa cảm thụ được nhạc điệu của bài thơ vang lên” [11, tr 73] Bởi trên thực tế, các tác phẩm thơ ca đều có tính nhạc và tính họa, khi phân tích được hai phương diện này thì hình tượng thơ sẽ trở nên sáng tỏ hơn trong cảm thụ và nhận thức của học sinh Như vậy mới thấy được tác dụng lớn lao của thơ đối với việc giáo dục con người Kết thúc bài viết, tác giả khẳng định: “Thơ là một hiện tượng nghệ thuật tế nhị và phức tạp Giảng dạy thơ là một công việc sư phạm cũng tế nhị và phức tạp không kém Đây là lĩnh vực của sự sáng tạo Mỗi một bài thơ có một nội dung

và nghệ thuật độc đáo đòi hỏi một lời giảng, cách giảng riêng, thích hợp với

nó Không có lời giảng, cách giảng nào phổ biến, áp dụng cho mọi bài thơ Tuy nhiên, thơ có đặc trưng của nó Đặc trưng này là phổ biến, thích hợp đối với mọi bài thơ, hay ít nhất đối với phần lớn các bài thơ Nắm được đặc trưng

đó, chúng ta sẽ có một phương hướng chung để đi vào nắm được quy luật chung, tìm ra phương pháp cơ bản nhất của việc giảng dạy thơ” [11, tr 73] Đây chỉ là một số gợi ý cho sự tìm tòi sáng tạo của giáo viên chúng ta trong khi giảng dạy các tác phẩm thơ Việt Nam hiện đại

Nguyễn Thị Thanh Hương với bài Giảng dạy thơ trữ tình hiện đại

trong nhà trường đã chỉ ra sự khác biệt cơ bản giữa thơ và các thể loại khác

Theo tác giả, “vì thơ thường ngắn hơn các thể loại khác (tự sự, kịch) nên các tác giả có thể thể hiện cảm xúc về con người, cuộc sống, thiên nhiên tập trung hơn thông qua hình tượng thơ, đặc biệt thông qua ngôn ngữ nghệ thuật, qua

dòng thơ, qua vần điệu, tiết tấu ” [23]

Trong cuốn Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương (theo loại thể)

(2005), Nguyễn Viết Chữ đã trình bày một số phương pháp, biện pháp dạy học tác phẩm văn học theo đặc trưng loại thể, trong đó có thơ trữ tình [5]

Ngoài ra còn có thể kể đến các sách tham khảo, hướng dẫn dạy học văn

như: Thiết kế bài giảng Ngữ văn 11, 12 của Nguyễn Văn Đường; Kĩ năng đọc

- hiểu văn bản Ngữ văn của Nguyễn Kim Phong Tuy nhiên, tất cả những

công trình này đều mới chỉ dừng lại ở việc khám phá, phân tích một tác phẩm

cụ thể chứ chưa đưa ra được cách sử dụng hệ thống câu hỏi dạy đọc - hiểu văn bản thơ hiện đại

1.1.2 Tình hình nghiên cứu về phương pháp dạy học thơ hiện đại ở THPT

Hiện nay, vấn đề giảng dạy tác phẩm thơ ca ở bậc Trung học phổ thông đang được nhiều người quan tâm và đã có khá nhiều công trình nghiên cứu Tuy nhiên, phần lớn các công trình mới chỉ dừng lại ở cách giảng dạy thuộc lĩnh vực thơ ca nói chung mà chưa đi sâu vào khai thác cách dạy các tác phẩm thơ ca hiện đại Ngoài ra, tác giả còn đề cập đến những vấn đề khác như đặc trưng của thơ mà người dạy cần phải chú ý Trần Dư cho rằng, “Ngoài các điểm chung của mọi tác phẩm văn học, khi dạy thơ, cần chú trọng đến đặc trưng riêng của thơ, thể hiện ở cấu tạo đặc biệt của ngôn ngữ thơ Học thơ là cảm và hiểu Dạy thơ là đọc và giảng Khi cảm và hiểu, đọc và giảng thơ đều cần lưu ý đến đặc trưng của thơ” [10] Khi nắm vững đặc trưng đó thì giáo viên mới truyền đạt kiến thức cho học sinh nắm một cách dễ dàng Hoặc

“Trong khi giảng, thầy giáo phải làm cho học sinh vừa hình dung được hình ảnh bài thơ gợi lên vừa cảm thụ được nhạc điệu của bài thơ vang lên” [11, tr 73] Bởi trên thực tế, các tác phẩm thơ ca đều có tính nhạc và tính họa, khi phân tích được hai phương diện này thì hình tượng thơ sẽ trở nên sâu sắc hơn, sáng tỏ hơn trong cảm thụ và nhận thức của học sinh Như vậy mới thấy được

tác dụng lớn lao của thơ đối với việc giáo dục con người Kết thúc bài viết,

tác giả khẳng định: “Thơ là một hiện tượng nghệ thuật tế nhị và phức tạp

Giảng dạy thơ là một công việc sư phạm cũng tế nhị và phức tạp không kém Đây là lĩnh vực của sự sáng tạo Mỗi một bài thơ có một nội dung và nghệ thuật độc đáo đòi hỏi một lời giảng, cách giảng riêng, thích hợp với nó Không có lời giảng, cách giảng nào phổ biến, áp dụng cho mọi bài thơ Tuy nhiên, thơ có đặc trưng của nó Đặc trưng này là phổ biến, thích hợp đối với mọi bài thơ, hay ít nhất đối với phần lớn các bài thơ Nắm được đặc trưng đó, chúng ta sẽ có một phương hướng chung để đi vào nắm được quy luật chung,

một số gợi ý cho sự tìm tòi sáng tạo của giáo viên chúng ta trong khi giảng

dạy các tác phẩm thơ Việt Nam hiện đại Trong quyển Phương pháp dạy học

tác phẩm văn chương theo loại thể, Nguyễn Viết Chữ đã đưa ra phương pháp,

biện pháp cụ thể để dạy tác phẩm trữ tình Về phương pháp dạy tác phẩm thơ hiện đại, Nguyễn Viết Chữ chỉ đề cập chủ yếu đến những tác phẩm trong phong trào Thơ mới: “…khi tiến hành dạy loại tác phẩm này phải đặc biệt chú

ý tới thi pháp cá nhân nghệ sĩ, chú ý đến giọng điệu tâm hồn riêng và khi

152] Tác giả trình bày tương đối đầy đủ và rõ ràng về cách dạy những tác

phẩm Thơ mới để người dạy có cái nhìn tổng quát và phương pháp dạy linh hoạt khi đứng lớp Tuy nhiên, Nguyễn Viết Chữ chưa đưa ra phương pháp dạy cụ thể cho tất cả các thể loại của thơ Việt Nam hiện đại thời kì từ đầu thế

kỷ XX đến 1945

Đặng Hiển với quyển Dạy văn, học văn, trong đó có mục Liên tưởng

trong giảng thơ đã đưa ra ý kiến: “…thơ là thế giới ấn tượng cảm xúc trực

tiếp của con người, phương thức diễn đạt của thơ chủ yếu là liên tưởng, ngôn ngữ thơ đầy những hình thức chuyển nghĩa, nghĩa là những hình thức liên

tưởng mà người đọc chỉ có thể cảm hiểu được trên cơ sở liên tưởng” [17, tr

64] Với công trình này, tác giả đã có đóng góp giúp học sinh tiếp cận thơ có hiệu quả nhưng quan trọng hơn là người giáo viên phải gợi lên cho được

hướng liên tưởng đó, bằng những hệ thống câu hỏi dẫn dắt, gợi mở để học

sinh có cơ sở liên hệ, so sánh và đối chiếu

Phan Trọng Luận trong bài viết Đổi mới giờ học tác phẩm văn chương

ở nhà trường trung học phổ thông đã khẳng định: “Năng lực tưởng tượng

càng mạnh bao nhiêu thì hiệu suất cảm thụ càng cao bấy nhiêu” và “Nghệ thuật giảng văn là nghệ thuật khêu gợi, duy trì, phát triển trí tưởng tượng,

dựng lại những hình ảnh trong tác phẩm mà phải mở rộng liên tưởng đến cuộc sống xung quanh mới nâng cao chất lượng cảm thụ của học sinh Mặc dù cả hai tác giả có đưa ra biện pháp liên tưởng để giúp học sinh đi vào tác phẩm, nhưng cần phải kết hợp các yếu tố khác thì công việc dạy học mới đạt hiệu quả cao Nhìn chung, liên tưởng trong giảng thơ đã khắc phục được phần nào khoảng cách giữa giáo viên - học sinh, không còn kiểu giáo viên giảng rất nhiều nhưng học sinh không hình dung ra ý nghĩa bài thơ sau khi học

Trong bài Giảng dạy thơ trữ tình hiện đại trong nhà trường, Nguyễn

Thị Thanh Hương đã đưa ra các bước cần tiến hành khi dạy thơ và phân tích thơ Đó là: phân tích tiêu đề bài thơ và giọng điệu chủ đạo của tác phẩm, đọc

và quan sát bước đầu để nắm chắc bài thơ; xác định chủ đề bài thơ; xác định

hình tượng thơ và âm điệu chủ đạo; nghiên cứu các cấp độ hình tượng của bài

thơ [23]

Trong quyển Dạy học văn ở trường phổ thông, Nguyễn Thị Thanh

Hương cũng đã đưa ra ý kiến tương tự như trên: “Với các tác phẩm thơ: phải định hướng cho học sinh phân tích cảm xúc chủ đạo, phân tích nhịp điệu, luật thơ, nhạc tính, hình tượng thơ (nếu có), nhân vật trữ tình (trong

thơ trữ tình)” [24, tr 174] Theo tác giả, giáo viên phải định hướng cho học

sinh tìm và đánh giá những vấn đề được nói đến ở trong bài viết này để giúp các em nắm được dụng ý nghệ thuật cũng như thông điệp mà nhà thơ gửi gắm qua sáng tác của mình Trong công trình này, Nguyễn Thị Thanh Hương còn đặt ra yêu cầu đối với người dạy là phải giúp học sinh phân biệt được chủ thể trữ tình và cái tôi trữ tình: “… chủ thể trữ tình là một nhân vật, là người mang tâm trạng cảm xúc suy nghĩ Vì vậy khi phân tích phải chú ý tới tư thế cảm thụ của chủ thể trữ tình Còn nhân vật trữ tình thường bộc lộ thế giới tinh thần, cái “tôi” là hệ thống, một sự khám phá bản thân,

là sự bộc lộ ở nhiều góc độ Từ đó tác giả nâng mình lên thành điển hình,

Trong Kỉ yếu Hội thảo khoa học sách giáo khoa tiếng Việt và Văn học

PTTH cải cách, trường Đại học Cần Thơ, 1992, tác giả Trần Đình Thích có

bài viết Định lượng kiến thức và định hướng phương pháp trong dạy học tác

phẩm văn chương ở trường Trung học phổ thông [55, tr 183] Ở bài viết này,

tác giả đặt vấn đề định hướng tiếp cận, hướng đi vào khai thác tác phẩm Theo tác giả, mỗi thể loại có một cách kết cấu nên phải có phương pháp tiếp cận riêng Phương hướng bổ dọc, bổ ngang hay kết hợp giữa bổ dọc và bổ ngang

là xuất phát từ việc xác định thể loại của tác phẩm Trong bài viết, tác giả đã

chỉ ra đặc trưng của thể loại trữ tình Đồng thời, tác giả cũng đã đề cập đến

cách triển khai cụ thể cho từng tác phẩm thơ trữ tình hiện đại trong chương trình lớp 11 Đây là một đóng góp rất đáng ghi nhận để giáo viên tham khảo,

từ đó rút kinh nghiệm trong giảng dạy

Nhìn chung, những công trình nghiên cứu nêu trên của các tác giả có tác dụng phục vụ đắc lực cho giáo viên trong quá trình dạy học Đây là những đóng góp rất đáng ghi nhận giúp chúng tôi có định hướng để triển khai công trình nghiên cứu của mình

1.1.3 Tình hình nghiên cứu hệ thống câu hỏi các văn bản đọc hiểu thuộc mảng thơ hiện đại trong chương trình Ngữ văn THPT

Việt Nam đang trên con đường công nghiệp hóa, hiện đại hóa nhằm xây dựng một đất nước giàu mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Vấn

đề giáo dục đào tạo luôn được Đảng, Nhà nước và xã hội đặc biệt chú trọng Yêu cầu giải phóng và phát huy tiềm năng sáng tạo của thế hệ trẻ là một vấn

đề chiến lược của giáo dục và là một đòi hỏi bức bách đối với mọi nhà trường

hiện nay

Vấn đề đổi mới nội dung, phương pháp dạy học là những yêu cầu cơ bản của chiến lược giáo dục và luôn là những vấn đề thời sự Dạy học văn là một quá trình nhận thức trải qua nhiều bước khác nhau Mỗi bước có một vai trò, nhiệm vụ riêng Trong đó, việc tìm hiểu hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa là một bước rất quan trọng, có tác dụng quyết định chất lượng học tập, tạo tâm thế cho học sinh chiếm lĩnh tác phẩm, giúp học sinh hình thành và rèn luyện một phương pháp tự tìm hiểu, tự khám phá, liên hệ và cảm nhận tác phẩm văn học

Ở THPT, yêu cầu về đọc được thể hiện thông qua hệ thống câu hỏi đọc

- hiểu, phát triển theo một trục chính là đặc trưng thể loại Đọc thơ khác với đọc văn xuôi, đọc văn bản biểu cảm khác với đọc văn bản tự sự, thậm chí đọc tác phẩm dân gian khác với đọc tác phẩm tự sự bác học

Trong quan niệm dạy học truyền thống, dạy văn chủ yếu là nhằm làm cho học sinh thấy được cái hay cái đẹp của những tác phẩm văn chương, nên

phương pháp chính là giảng văn Giảng văn và đọc hiểu không loại trừ nhau

nhưng khác nhau về bản chất, về vai trò của người thầy trong dạy học Nếu giảng văn chủ yếu là công việc của giáo viên, giáo viên truyền đạt điều mình cảm nhận được cho học sinh, thì trong dạy đọc hiểu, giáo viên là người tổ chức hướng dẫn học sinh tự khám phá ra cái hay, cái đẹp của tác phẩm Giáo

viên dạy học sinh cách đọc để hiểu Để hiểu ở cấp độ nào, cần có cách đọc phù hợp, tương ứng Từ sự khác nhau đó mà việc thiết kế, sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạy đọc hiểu cũng phải khác với trong dạy giảng văn hay phân tích tác phẩm trước đây

Trong cuộc sống hằng, ngày chúng ta vẫn thường sử dụng câu hỏi để đối thoại, giao tiếp Nhờ câu hỏi mà chúng ta hoàn thành tốt nhiều công việc, giúp nhau giải quyết những khó khăn, thấu hiểu nhau hơn, cảm thông, chia sẻ với nhau nhiều điều… Trong học tập cũng thế, câu hỏi đóng vai trò quan trọng giúp giáo viên truyền đạt kiến thức cho học sinh, đặc biệt là theo phương pháp tích cực Người học sinh nhờ có câu hỏi mà phát huy được năng lực và học hỏi được nhiều kiến thức cho bản thân Vậy câu hỏi là gì? Có vẻ như nó rất quen thuộc, gần gũi với chúng ta nhưng để định nghĩa cho thật rõ ràng và chính xác thì thật không phải dễ

Hệ thống câu hỏi đọc hiểu là những câu hỏi được sử dụng nhằm mục đích hướng dẫn, tổ chức hoạt động đọc hiểu cho học sinh, giúp học sinh nắm được cách đọc để tự mình biết đọc các văn bản khác Chủ thể của hoạt động đọc hiểu vừa là giáo viên vừa là học sinh Trong quá trình tiếp xúc trực tiếp, độc lập với văn bản, học sinh sẽ đưa ra hệ thống những câu hỏi, chia sẻ sự hiểu, sự trải nghiệm của mình với các bạn đọc khác (gồm cả giáo viên và bạn học) Nội dung câu hỏi của học sinh trong quá trình đọc hiểu rất phong phú: hỏi để được hiểu biết thêm các thông tin xung quanh tác giả, hỏi về những chỗ khó hiểu trong văn bản, hỏi để nắm bắt chính xác, sâu sắc vấn đề văn bản đặt ra,…Học sinh hỏi chính là để tự học, tự đọc, hỏi để rèn luyện kĩ năng giao tiếp, kĩ năng trình bày giúp các em tự tin khi đối thoại với người khác Giáo viên nêu câu hỏi là nhằm kích hoạt, định hướng, khơi gợi, hướng dẫn học sinh tham gia hoạt động giải mã, kiến tạo ý nghĩa văn bản, từ đó, giúp học sinh biết cách nắm vững ý nghĩa văn bản Giáo viên có thể là đưa ra nhiều cách

hiểu, yêu cầu học sinh chọn cách hiểu đích đáng, phù hợp nhất với hình thức biểu đạt của văn bản và lí giải thuyết phục vụ cách hiểu của mình; nêu câu hỏi kiểm tra quá trình đọc hiểu, cách thức tìm ra ý nghĩa văn bản của học sinh, đồng thời sử dụng câu hỏi mở để học sinh trả lời theo quan điểm riêng của mình Muốn trả lời được các câu hỏi đọc hiểu, học sinh bắt buộc phải đọc văn bản, bám câu chữ văn bản để chỉ ra nội dung Câu trả lời của các em phải căn

cứ vào chính văn bản, sự trải nghiệm của bản thân trong quá trình tự đọc văn bản, sự kết nối, tổng hòa các kiến thức ngôn ngữ, văn học, lịch sử, văn hóa, xã hội,… để hiểu văn bản, nó là sản phẩm của tư duy khoa học Sau khi trả lời câu hỏi, học sinh không chỉ hiểu về giá trị văn bản mà còn biết làm thế nào để tìm ra các ý nghĩa của văn bản, còn biết cách đọc các văn bản cùng thể loại; học sinh trở thành một chủ thể tiếp nhận trực tiếp văn bản, trở thành một bạn đọc chủ động, tích cực và có phương pháp (không phải là người đọc bị động, theo sau giáo viên, thiếu tính mục đích)

Trong các giờ dạy học tác phẩm văn chương, tình hình đặt câu hỏi và

sự phụ thuộc vào câu hỏi trong sách giáo khoa của giáo viên và học sinh đã làm cho giờ học trở nên khô khan, học sinh như cái máy hoạt động theo lập trình có sẵn Thực tế, trong giờ học, có nhiều câu hỏi ngẫu hứng, tái hiện kiến thức, vụn vặt, không thể hiện đặc trưng giờ dạy tác phẩm văn chương nên đã giảm đi ít nhiều tính sáng tạo và sự sinh động của giờ học Vấn đề sử dụng câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương đã được các nhà nghiên cứu khoa học bàn đến từ lâu và đã có nhiều công trình nghiên cứu giải quyết vấn đề đó Riêng ở Việt Nam, có một cuốn sách và hai cuốn luận án làm riêng về hệ

thống câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương như Câu hỏi trong giảng

văn (Trương Dĩnh) [8], Hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa văn học (Luận

án tiến sĩ của Nguyễn Quang Cương) [7], Câu hỏi nêu vấn đề trong giờ giảng

văn (Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thị Ngân) [34]

Bên cạnh các công trình nghiên cứu có quy mô lớn là các bài trao đổi,

tổng kết kinh nghiệm đăng trên các báo, tạp chí như Lập hệ thống câu hỏi

trong giảng văn của Phùng Huy Triệu [61]; Một cách đặt câu hỏi trong giảng văn của Ngô Cẩn [2]

Những công trình nghiên cứu trên, bằng hình thức này hay hình thức khác, tiếp cận hệ thống câu hỏi trong tác phẩm văn chương từ góc độ này hay góc độ khác cũng đều khẳng định: nếu giáo viên biết sử dụng có hiệu quả các câu hỏi trong quá trình giảng dạy tác phẩm văn chương sẽ mạng lại niềm say

mê học tập môn Ngữ văn trong trường phổ thông Tuy các vấn đề được nêu ra chưa được nghiên cứu một cách hệ thống nhưng những gì các tác giả cung cấp cũng sẽ là tiền đề lý thuyết quan trọng

Ở Việt Nam, vấn đề câu hỏi trong quá trình dạy học văn mới xuất hiện

trong thế kỷ XX có thể kể đến những công trình nghiên cứu như: Cảm thụ văn

học, giảng dạy văn học (Nxb Giáo dục - 1983), Phân tích tác phẩm văn học trong nhà trường, Phương pháp dạy học văn (2001) của GS Phan Trọng

Luận Các công trình đó đã có bàn luận về câu hỏi trong dạy học văn Câu hỏi

được nghiên cứu gắn với phương pháp dạy học cụ thể có: Câu hỏi trong

giảng văn của Trương Dĩnh, tiểu luận Những cơ sở khoa học của phương pháp đặt câu hỏi gợi mở trong dạy học tác phẩm văn chương của Hoàng Dư

Hai tác giả đã đi sâu nghiên cứu câu hỏi trong phương pháp dạy học văn Tác giả Trương Dĩnh đề cập đến ''nghệ thuật hỏi trên lớp'' nhưng hình thức hỏi còn chưa tạo thành các khâu trong quá trình lôgíc, chưa lập thành hệ thống để dẫn dắt học sinh khám phá tác phẩm Khóa luận tốt nghiệp đại học của Dương Thị

Mai Hương với đề tài Nhận xét câu hỏi hướng dẫn chuẩn bị bài trong sách

giáo khoa Văn 11 trung học phổ thông đã chú ý khảo sát câu hỏi cụ thể, có cơ

sở lý luận và đề xuất câu hỏi phù hợp với đối tượng học sinh nhưng mới chỉ dừng lại ở sự thể nghiệm cụ thể chứ chưa nâng khái quát lên thành vấn đề cần

đi sâu nghiên cứu [21]

Trong luận văn thạc sĩ với đề tài Câu hỏi hướng dẫn chuẩn bị bài trong

sách giáo khoa Văn trung học phổ thông (1996), từ việc khảo sát và nhận xét

kết quả, Dương Thị Quy đã đưa ra cơ sở lí luận và tiêu chí xây dựng câu hỏi chuẩn bị bài [38] Tuy nhiên, phần nhận xét chưa mang tính khái quát vấn đề,

một số tiêu chí xây dựng câu hỏi chưa thật sự khoa học

Hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa văn học bậc PTTH phần tác phẩm văn học Việt Nam của Nguyễn Quang Cương - luận án tiến sĩ - ĐHSP

Hà Nội, 2000 [7] và Câu hỏi nêu vấn đề trong giảng văn ở THPT' của

Nguyễn Thị Ngân - luận án tiến sĩ - ĐHSP Hà Nội, 2001 [34] là những công trình bàn khá sâu về vấn đề xây dựng hệ thống câu hỏi trong dạy học Ngữ văn Các tác giả đều cho rằng, việc sử dụng hệ thống câu hỏi là một biện pháp, quy trình đem lại hiệu quả cao cho giờ học văn theo khuynh hướng phát huy tính tích cực của chủ thể người học, coi học sinh là bạn đọc sáng tạo, kích thích tư duy tìm tòi, phát hiện và khám phá của học sinh Đây là những luận

án nghiên cứu thuộc hệ thống câu hỏi trên lớp và câu hỏi nêu vấn đề

Tóm lại, trong tầm bao quát và mức độ hiểu biết của bản thân, nhìn chung các luận văn, luận án đã chú trọng đến câu hỏi phần chuẩn bị bài ở nhà của học sinh trong sách giáo khoa, nghiên cứu trên nền tảng phương pháp luận Càng về sau, các luận văn, luận án đã rút ngắn hơn khoảng cách giữa lí luận và thực tiễn, câu hỏi ngày càng có sự phân hoá rõ nét, đáp ứng yêu cầu không ngừng đổi mới phương pháp dạy học văn trong nhà trường phổ thông Một số công trình từ việc xác định cơ sở lí luận đã đề xuất những tiêu chí xây dựng hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa Tuy nhiên, để đi đến thống nhất

về một lý thuyết câu hỏi thực sự khoa học còn là cả một quá trình cần được hoàn thiện về lí thuyết và thực thi về biện pháp Điều này dễ hiểu vì sao những tiêu chí xây dựng câu hỏi mà các luận văn và luận án đưa ra vẫn còn nhiều điểm chưa thống nhất Nhưng chưa có ai bàn đến sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạy học thơ hiện đại

Trong chương trình và sách giáo khoa có một số lượng bài thơ hiện đại không nhỏ Thực tiễn cho thấy số lượng các bài thơ đó lại được sáng tác ở những thời điểm khác nhau, qua các giai đoạn lịch sử khác nhau, cho nên việc

sử dụng hệ thống câu hỏi cho các giờ học thơ hiện đại như thế nào để phù hợp với đặc trưng loại thể là một vấn đề còn nhiều vướng mắc đối với các giáo viên đang trực tiếp giảng dạy ở các trường phổ thông hiện nay

1.2 Cơ sở khoa học của đề tài

1.2.1 Cơ sở lý thuyết

Một giờ dạy học tác phẩm văn chương có chất lượng tốt là giờ dạy học

mà học sinh có sự chuẩn bị bài một cách cẩn thận trước khi đến lớp Có thể nói chuẩn bị bài ở nhà là một khâu không thể thiếu nếu muốn đạt kết quả cao trong những giờ dạy học tác phẩm văn chương Vấn đề đặt ra là câu hỏi cho học sinh chuẩn bị bài ở nhà phải dựa trên cơ sở những lí luận xác định Để cho các em đi theo con đường tiếp cận tác phẩm một cách tốt nhất, chúng tôi xác định một số cơ sở như sau:

Định hướng chung về đổi mới phương pháp dạy học là phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh Nghị quyết Trung ương II xác định:

“Xây dựng con người và thế hệ thiết tha, gắn bó với lí tưởng độc lập và chủ nghĩa xã hội, có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc, công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước; giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc; có năng lực tiếp thu tinh hoa của văn hóa nhân loại; phát huy tiềm năng của dân tộc và con người Việt Nam; có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo, có kĩ năng thực hành giỏi, có tác phong công nghiệp, có tính tổ chức kỉ luật, có sức khỏe; là những người thực tế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa “hồng” vừa “chuyên” như lời căn dặn của Bác

Hồ” (Nghị quyết Trung ương 2, 12/1996)

Định hướng chung về đổi mới phương pháp dạy học là phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động của học sinh Luật giáo dục, điều 24 chỉ ra:

“Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”

Trước đây cố thủ tướng Phạm Văn Đồng đã từng nhắc nhở: “Chúng ta phải làm thế nào bằng giáo dục phổ thông, qua giáo dục phổ thông mà rèn luyện cho học sinh có bộ óc để suy nghĩ, để tiếp thu cái gì đó có giá trị sau đó

tự học và tự vận dụng sáng tạo”

Quá trình tiếp nhận một văn bản chủ yếu thông qua hoạt động đọc Người học phải trải qua nhiều cấp độ để tiếp cận và chiếm lĩnh văn bản Chỉ khi người học chủ động tiếp xúc với văn bản và trực tiếp thể nghiệm các cung bậc cảm xúc, nội dung của văn bản được thể hiện qua nghệ thuật ngôn từ thì mới có thể nắm bắt được giá trị của văn bản đó và rút ra những kết luận riêng, phù hợp và cần thiết cho bản thân Khi nói đến giảng văn trong nhà trường, người ta chỉ chú trọng đến vai trò chủ đạo của người thầy, thầy giáo là nguồn kiến thức, là trung tâm của quá trình dạy học Có nghĩa là người thầy làm tất

cả mọi công việc “tự biên tự diễn” phân tích, giảng giải bài học, giáo viên cảm nhận như thế nào thì truyền đạt đến học sinh như thế ấy Học sinh chỉ thụ động lắng nghe, ghi chép và giữ im lặng đến tiết học sau hoặc đến giờ kiểm tra sẽ thể hiện lại đầy đủ những nội dung mà thầy đã truyền đạt Tình trạng một tiết học, học sinh chỉ có quyền lắng nghe chứ không có quyền nói là chuyện phổ biến từ trước đến nay Đây có thể nói là một mô hình lý tưởng trong dạy học truyền thống Ta nhận ra rằng bao nhiêu năm nay, thầy cô giáo vẫn luôn làm người thưởng thức văn chương hộ cho học sinh rồi giảng lại cho

các em nghe và chép Đến khi thi cử, các em cũng chỉ cần thuộc lời thầy là có thể làm được bài Vì thế có nhiều học sinh không cần đọc văn bản mà thi vẫn

có điểm cao Điều này dẫn đến một thực tế là nhiều học sinh không đọc văn, không có khả năng tự mình hiểu văn và không có kĩ năng đọc văn Nhiều em

có tâm lí chờ đợi đến lớp để nghe thầy cô giảng rồi ghi chép chứ không tự đọc và tìm hiểu trước vì trước sau gì thì thầy cô cũng sẽ cung cấp cho các em đáp án chi tiết về văn bản ấy Vì vậy, nếu cho các em làm bài về một văn bản hoàn toàn mới, thầy cô chưa dạy thì chắc chắn nhiều em sẽ không thể làm được Học sinh không trực tiếp rung cảm với tác phẩm, thiếu đi sự giao tiếp cần có giữa nhà văn - tác phẩm với bạn đọc học sinh Tình trạng đó đã hạn chế chất lượng, hiệu quả dạy và học, không đáp ứng được yêu cầu của xã hội ngày càng phát triển

Bàn về lối dạy truyền thống, GS Phan Trọng Luận viết: “Sai lầm cơ bản của cái gọi là giảng văn truyền thống hay của lối phân tích văn chương trong nhà trường nhiều thập kỷ qua là nhận thức không đúng về người học sinh, là thiếu hiểu biết khoa học về hoạt động chức năng của người học sinh trong quá trình tiếp cận tác phẩm văn chương, là phương pháp nhận thức phiến diện, tách biệt các yếu tố của quá trình gọi là giảng văn - vốn là một thể thống nhất biện chứng Học sinh được coi là một khách thể thụ động, một đối tượng chịu sự tác động từ phía giáo viên bằng hệ thống biện pháp sư phạm bên ngoài” [28, tr 16]

Nhận xét của giáo sư chỉ rõ, đã từ lâu lối dạy học văn trong nhà trường chúng ta chỉ cần biết đến văn bản văn chương, chỉ quan tâm đến nghệ thuật và tài năng khám phá chỗ sâu, chỗ độc đáo của tác phẩm văn chương, để rồi tìm

ra những thủ pháp lôi cuốn học sinh cảm thông, đồng điệu với những gì giáo viên đã tìm tòi, phát hiện được Học sinh không trực tiếp rung cảm với tác phẩm, thiếu đi sự giao tiếp cần có giữa nhà văn - tác phẩm với bạn đọc học

sinh Tình trạng đó đã hạn chế chất lượng, hiệu quả dạy và học, không đáp ứng được yêu cầu của xã hội ngày càng phát triển

Nhận thức được những hạn chế của lối dạy học cũ này, trong những năm gần đây, cùng với việc thay sách giáo khoa, những người biên soạn đã đề xuất đổi mới chương trình Chương trình được xây dựng theo hai trục tích hợp : Đọc văn và Làm văn Với chương trình mới này, những tri thức văn học, văn hoá, lịch sử, tiếng Việt trở thành những tri thức chung như là những công cụ nhằm giúp học sinh giải mã (đọc - hiểu) văn bản cũng như tạo lập văn bản Với tinh thần này, dạy văn thực chất là dạy cách đọc, cách giải mã văn bản Thông qua những văn bản, tác phẩm cụ thể (như là những mẫu), một mặt giúp học sinh khám phá ra vẻ đẹp cụ thể độc đáo của văn bản, tác phẩm đó, mặt khác hình thành và rèn luyện cho các em cách thức khám phá, cách đọc một kiểu văn bản - một thể loại tác phẩm nhất định Nói cách khác, dạy như thế là nhằm trang bị cho học sinh văn hoá đọc để các em có thể tự mình đọc và học suốt đời

Nhìn chung, các giáo viên phổ thông đã và đang chuyển dần từ lối dạy giảng

văn, phân tích, bình giảng sang cách hướng dẫn học sinh đọc - hiểu văn bản

Việc dạy đọc hiểu văn bản theo đặc điểm loại thể chính là một giải pháp nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong quá trình đọc hiểu Nó giúp học sinh trở thành người đọc độc lập, có khả năng tự đọc, tự học suốt đời thông qua con đường đọc sách Đọc bất cứ loại văn bản nào cũng cần sử dụng một cách đọc riêng Dạy học Văn theo tinh thần dạy đọc hiểu chính là dạy cho học sinh cách đọc ấy Mỗi loại văn bản đều có những yếu tố cốt lõi, cơ bản tạo nên đặc trưng thể loại Dạy đọc hiểu văn bản

là cung cấp cho học sinh cách thức tìm hiểu ý nghĩa văn bản từ các yếu tố cốt lõi, cơ bản ấy Sử dụng cách thức này, học sinh sẽ biết đọc các kiểu văn bản khác nhau một cách thuận lợi và hiểu những gì đã đọc Những kiến thức lí

luận về thể loại văn học mà sách giáo khoa cung cấp xen kẽ các văn bản tác phẩm chính là công cụ, hỗ trợ quá trình đọc hiểu Nhưng những kiến thức về thể loại văn bản cũng chỉ có ý nghĩa định hướng, vì chúng là khuôn thước chung khá quy phạm Mỗi văn bản lại là một sáng tạo riêng của người viết, nó tồn tại trong một dạng thức cụ thể, xác định của một thể loại hoặc có sự giao thoa nhiều thể loại Những đặc điểm thể loại đó phải được thể hiện một cách sinh động, gắn với nội dung phản ánh cụ thể, riêng biệt của từng văn bản tác phẩm Nên việc giải mã văn bản, nắm bắt đúng và sáng tạo ý nghĩa văn bản vẫn cần kết hợp tri thức về thể loại với các kĩ năng cụ thể mới tránh được sự

áp đặt, giáo điều trong đọc hiểu

Như vậy, đổi mới phương pháp dạy học ở trường phổ thông nhằm hướng đến mục đích là thay đổi lối dạy học truyền thụ một chiều sang dạy học theo phương pháp dạy học tích cực, giúp học sinh tự khám phá và tiếp nhận văn bản Sử dụng câu hỏi trong dạy học luôn được xem là một cách thức nhằm tích cực hóa vai trò của người học

Dạy học Văn là một quá trình trải qua nhiều công đoạn, mỗi công đoạn đều có những nội dung và nhiệm vụ khác nhau Trong quá trình thiết kế giáo án lên lớp, việc xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi cho tiết đọc hiểu văn bản là khâu khó nhất và mất nhiều thời gian nhất Hệ thống câu hỏi không đơn thuần là một loại câu hỏi được hỏi nhiều lần, mà là kết hợp các loại câu hỏi và hình thức hỏi khác nhau theo một mạch lôgic, được nêu ra đúng lúc, câu nọ khởi nguồn cho câu kia, đan xen nhịp nhàng Như vậy, người giáo viên phải nắm vững được bản chất của hệ thống của hệ thống câu hỏi và sử dụng hệ thống câu hỏi phù hợp, đặc biệt là cách thức hỏi như thế nào để tiết dạy thêm hấp dẫn, gây được hứng thú học tập cho học sinh và thực hiện được mục tiêu bài học

1.2.2 Cơ sở thực tiễn

Hiện nay không thể phủ nhận một thực tế: học sinh trung học phổ thông ngày càng ít đam mê, hứng thú với môn Ngữ văn, mặc dù nó vẫn được coi là

môn học chính Biểu hiện rõ nhất của thực trạng này là rất nhiều học sinh không đọc tác phẩm ở nhà, không soạn bài theo yêu cầu và rất ít khi làm bài tập môn Ngữ văn Trong giờ học, các em hầu như chỉ quen nghe và ghi chép

Vì vậy, các em hoàn toàn thụ động trong việc chiếm lĩnh tri thức Có những tác phẩm dài không có thời gian đọc trên lớp, giáo viên chỉ yêu cầu tóm tắt chi tiết thì phần lớn học sinh cũng không thực hiện, từ đó, không có cơ sở vững chắc để đánh giá đúng tác phẩm Lâu dần thành thói quen, các em sẽ mất đi kiến thức cơ bản cũng như niềm say mê, hứng thú với môn học Thực trạng này đặt ra nhiều vấn đề phải suy nghĩ, trong đó có vấn đề đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn

Nội dung đọc - hiểu trong nhà trường là quá trình kích hoạt học sinh tham gia vào việc đọc, tìm hiểu văn bản theo mục tiêu cụ thể của phần văn

học “Giảng nghĩa, bình văn cũng là đọc - hiểu, nhưng đó là đọc - hiểu của

người dạy, còn đọc - hiểu của người học sẽ là chiếm lĩnh văn học bằng đối thoại, lấy câu hỏi do thầy thiết kế làm phương tiện” [6, tr 5] Như vậy, khái niệm đọc - hiểu mang tính định hướng dạy học cụ thể hơn, tích cực hơn so với khái niệm tìm hiểu, phân tích trong các giáo án truyền thống Tiếp nhận là một hoạt động tạo nghĩa của người đọc, vì vậy, khi chưa có hoạt động đọc thì chưa thể có tác phẩm Tác phẩm văn học chỉ thực sự có sự sống và có ý nghĩa khi bạn đọc biến nó thành sự kiện trong tâm hồn mình Nói một cách khác, dạy đọc - hiểu là quá trình hoá tâm lý và hoạt động nhận thức của người học

để từ đó họ tìm thấy sự liên thông, kết nối thế giới hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm và thế giới quan của tác giả Từ đấy, mô hình tiềm năng trong tác phẩm được hình dung thành bức tranh cuộc sống

Dạy học văn bản rất quan trọng Giáo viên là người bắc cầu nối giữa văn bản với học sinh Giáo viên là người hướng dẫn cho học sinh phân tích văn bản, giúp học sinh từng bước hiểu được giá trị của văn bản Người giáo

viên có vai trò quyết định trong việc mở rộng và nâng cao nhận thức của học sinh và giúp các em khắc phục khoảng cách giữa văn bản và bản thân Điều này đòi hỏi giáo viên phải có phương pháp giảng dạy hiệu quả Một trong những phương pháp giảng dạy văn bản là sử dụng hệ thống câu hỏi trong giờ dạy

Hiện nay, ngành giáo dục nước ta đang từng bước hoàn thiện theo phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm Ở mỗi môn học cần có một phương pháp dạy học khác nhau để mang lại hiệu quả tốt nhất Đối với môn Ngữ văn, phương pháp dạy học tích cực thể hiện ở nhiều cách khác nhau: Phương tiện trực quan, thảo luận nhóm, thiết kế câu hỏi… Trong đó, vấn đề đặt câu hỏi cho học sinh tìm tòi kiến thức đóng vai trò vô cùng quan trọng Công việc này đòi hỏi giáo viên phải thật thận trọng, cân nhắc, lựa chọn nhiều vấn đề khác nhau để giúp học sinh hiểu được bài học theo hướng tự tìm tòi, khám phá Chính vì vậy, nhiệm vụ của giáo viên nói chung và giáo viên dạy Ngữ văn nói riêng là phải làm tốt trọng trách của mình

Hệ thống câu hỏi tạo ra các tình huống học tập, vừa là công cụ giúp học sinh khám phá cái hay, cái đẹp của tác phẩm Không những thế, hệ thống câu hỏi còn giúp cho người giáo viên đạt hiệu quả tốt nhất trong giờ dạy và từ đó nâng cao chất lượng giảng dạy Qua những câu hỏi hướng dẫn học bài ấy, học sinh có thể tự mình khám phá kiến thức, từng bước hiểu được trọng tâm của bài học Và từ đó, học sinh sẽ nhớ bài lâu hơn, hiểu sâu sắc vấn đề hơn Cách đặt câu hỏi hướng dẫn học bài còn giúp học sinh rèn luyện kĩ năng tự học, phản ứng nhanh hơn với các tình huống giáo viên đặt ra và dần dần hình thành thói quen tự lập giải quyết vấn đề trong học tập và trong cuộc sống sau này Việc sử dụng hệ thống câu hỏi có thể giúp cho mọi đối tượng học sinh chủ động và tích cực học tập

Hệ thống câu hỏi đọc hiểu trong tác phẩm văn chương không phải là vấn đề mới mẻ, nhưng quan niệm cũng như cách vận dụng của giáo viên phổ

thông còn nhiều lúng túng Cần phải khẳng định rằng, hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa không chỉ quan trọng đối với học sinh mà còn giúp giáo viên xây dựng cho mình một phương án dạy học đạt hiệu quả cao Giáo án của giáo viên không thể không tính đến nội dung và cách thức xây dựng những câu hỏi trong sách giáo khoa Câu hỏi mà học sinh chuẩn bị ở nhà theo sách giáo khoa và câu hỏi trong giáo án của giáo viên tuy có sự khác nhau, nhưng cùng hướng đến một mục đích chung là giúp học sinh tự mình tìm hiểu tác phẩm bằng cách tự học, tự suy nghĩ, tìm tòi, sáng tạo Vì thế, chúng có liên quan mật thiết và hỗ trợ cho nhau

Sư phạm hiện đại chú trọng tới việc tổ chức các hoạt động học tập cho học sinh vì sự hình thành kiến thức bằng con đường tự khám phá là có hiệu quả nhất Với việc chuẩn bị bài ở nhà, học sinh bước đầu xây dựng sự hiểu biết, khám phá tác phẩm theo từng cấp độ mà câu hỏi đề ra Quá trình làm việc ở nhà của học sinh là dữ kiện, là tiền đề cho hoạt động trên lớp Chiếm lĩnh tác phẩm bao giờ cũng trải qua các giai đoạn tổng - phân - hợp, cho nên chuẩn bị bài ở nhà nằm trong giai đoạn đầu Câu hỏi đọc hiểu là người dẫn dắt các em tự chiếm lĩnh tác phẩm, giúp các em bước đầu đi vào thế giới của tác phẩm, định hướng cho học sinh tìm ra các nút then chốt trong tác phẩm Từ sự cảm thụ của bản thân, học sinh là người tự tìm hiểu tác phẩm một cách sáng tạo Bởi vậy, câu hỏi đọc hiểu như những công cụ và những định hướng ban đầu giúp học sinh tiếp cận tác phẩm một cách đúng hướng

Dạy học văn là phải tìm ra được mức độ cần đi đến chứ không phải dạy tất cả những gì có Điều đặt ra với câu hỏi đọc hiểu trong sách giáo khoa Ngữ văn là theo hướng nào để giúp học sinh tìm ra cái hay, cái đẹp, đi vào những vấn đề trung tâm, cốt lõi của tác phẩm nghệ thuật Điều đó đồng nghĩa với việc định hướng cho học sinh nắm bắt được chiều sâu của tác phẩm Theo nhà văn Nguyễn Minh Châu: ''Chiều sâu tác phẩm là chiều sâu cụ thể nhưng đã

hoà quyện vào đấy những khái quát triết học và đời sống Chiều sâu biểu hiện trong cái cụ thể đời thường cái hiện thực tầng đáy của cuộc sống và ở đấy cái

lí tưởng, cái vĩnh cửu thoát thai từ sự nhào nặn của cái mới và lương tri đạo

đức và lẽ sống ngàn đời'' (Văn nghệ, số 32, 12/8/1989)

Một giờ dạy học tác phẩm văn chương có chất lượng là giờ dạy mà ở

đó học sinh có sự chuẩn bị bài trước khi đến lớp Có thể nói đây là một khâu không thể thiếu nếu muốn đạt kết quả cao trong tiếp nhận tác phẩm văn

để giúp học sinh hiểu đúng, cảm nhận đúng đắn tác phẩm văn học Nghĩa là thông qua những câu hỏi này, học sinh lựa chọn phương hướng chuẩn bị để tự mình bước đầu cảm nhận được, hiểu được cái hay, cái đẹp của tác phẩm cả về nội dung lẫn hình thức nghệ thuật, tránh được những liên tưởng tùy tiện hoặc phi văn bản Trước khi tới lớp học sinh đã có những trăn trở, suy nghĩ về vấn

đề được đặt ra trong tác phẩm và trên cơ sở những kiến thức đã thu nhận được

ở nhà, khi học sinh đến lớp kiến thức đó sẽ được mở rộng, đào sâu hơn Như

sinh một chỗ dựa, một tâm thế để các em tiếp tục khai thác, phân tích tác

góp phần vào sự thành công của tiết học

Với giáo viên, nêu câu hỏi là một thủ thuật dạy học hiệu quả giúp thúc đẩy người học tích cực tham gia vào quá trình thu thập, xử lí thông tin và sử dụng thông tin trong suốt quá trình dạy và học Để phương pháp đàm thoại thực sự phát huy được tính tích cực của học sinh và đạt hiệu quả giáo dục cao, giáo viên cần xây dựng được hệ thống câu hỏi thích hợp và phối hợp chặt chẽ với các phương pháp khác trong quá trình triển khai tiết học theo logic của hệ thống câu hỏi đó Hệ thống câu hỏi có định hướng cụ thể nhằm yêu cầu học sinh đưa ra thông tin chi tiết về bài học, tạo áp lực nhẹ, là tác nhân kích thích,

thu hút học sinh tham gia quá trình học, giúp học sinh ghi nhớ kiến thức và tự kiểm tra kiến thức của mình sau khi nhận câu hỏi, giúp các em có thể tự đánh giá mức độ hiểu bài của mình việc trả lời các câu hỏi để kịp thời bổ sung kiến thức thông qua việc trả lời của bạn và kết luận của giáo viên

Trong chương trình dạy học Ngữ văn ở trường Trung học phổ thông, tác phẩm thơ Việt Nam hiện đại chiếm thời lượng khá nhiều và có vị trí quan trọng trong lịch sử văn học nhưng không phải dễ giảng dạy Vì thơ ca là một thể loại văn chương đặc biệt, là tiếng nói tâm hồn của nhà thơ được sáng tác bằng một dạng ngôn ngữ đặc biệt cho nên gây khó hiểu và khó cảm thơ ở học sinh Điều này có thể là nguyên nhân dẫn đến tình trạng thờ ơ, lãnh đạm và chán học thơ đối với phần lớn học sinh trong nhà trường ở các cấp học, đặc biệt là học sinh Trung học phổ thông Vì vậy khi dạy thể loại thơ ca hiện đại đòi hỏi người giáo viên phải đầu tư rất nhiều cho tiết dạy để học sinh có thể hiểu sâu và đúng về nội dung và nghệ thuật của thơ ca

Chương trình trung học phổ thông ngày càng được nâng cao, trình độ của học sinh nói riêng và trình độ tri thức, văn hoá của người Việt Nam nói chung cũng được nâng cao Nhưng cái không phù hợp cũng vẫn còn Chương trình yêu cầu cao mâu thuẫn với trình độ và thời gian thực tế của học sinh Bạn đọc học sinh trong nhà trường THPT là đối tượng bạn đọc đặc biệt Với khả năng tập trung tư duy chưa cao, với trải nghiệm đời sống và kinh nghiệm hiểu biết văn chuơng nghệ thuật còn hạn chế, với “tầm đón” không ngang nhau, có em có khả năng phân tích tổng hợp, nhận thức tốt, phát hiện được những vấn đề cơ bản nhưng cũng có em lại không có khả năng đó, nên đứng trước văn bản ngôn từ của những bài thơ hay, tiêu biểu được lựa chọn trong sách giáo khoa không phải dễ dàng mà học sinh khám phá được vẻ đẹp và tiếp cận những giá trị nhân văn, thẩm mĩ đích thực của tác phẩm Bên cạnh

khác nhau, vì thế khi đặt câu hỏi, người biên soạn giáo viên cần chú ý đến mặt bằng tiếp nhận sao cho phù hợp với trình độ chung của các em Nếu dung lượng câu hỏi quá giản đơn, quá dễ dàng sẽ gây cho học sinh tâm lí chủ quan, coi thường, không cần suy nghĩ, làm giảm bớt khả năng tư duy về trí tuệ, nhưng nếu dung lượng câu hỏi nặng, quá sức, khiến học sinh không giải đáp hết được vấn đề sẽ gây tâm trạng chán nản hoặc hiểu câu hỏi một cách mơ hồ, không có lợi cho quá trình tự tìm hiểu tác phẩm

Một yêu cầu đặt ra đối với câu hỏi đọc hiểu là số lượng câu hỏi, nội dung câu hỏi, yêu cầu hoạt động của câu hỏi phải phù hợp với trình độ và thời gian thực tế của học sinh Sự phù hợp ấy làm cho học sinh không chỉ học được, chuẩn bị được một môn mà còn nhiều môn khác Không chỉ học được bài cũ mà còn chuẩn bị được bài mới, không những chuẩn bị đủ mà còn được sâu hơn với tất cả các câu hỏi Điều này sẽ tạo cho học sinh hứng thú học tập, tránh được sự nhàm chán không nên có

Từ thực tế dạy học, khi giáo viên thực hiện các tiết dạy đọc hiểu văn bản có không ít giáo viên chưa để tâm tới việc sử dụng hệ thống câu hỏi đảm bảo tính khoa học Từ sự không ý thức đó, trong nhiều tiết dạy giáo viên chỉ

là sử dụng một loại câu hỏi phát hiện một chiều, rập khuôn, nhàm chán, chưa tạo ra không khí văn chương trong giờ học hoặc là sử dụng những câu hỏi tự phát nếu không muốn nói là tự tiện Có giáo viên biến giờ dạy văn bản thành một giờ hỏi đáp liên tục; có giờ chỉ đưa chủ yếu là câu hỏi phát hiện những câu hỏi được nêu ra lại đơn điệu, vụn vặn, khô khan, ít câu hỏi nêu vấn đề Trong giờ dạy giáo viên nói thật ít, hỏi thật nhiều, ít bình giảng Đôi khi có những vấn đề khó giáo viên còn lúng túng không biết đặt câu hỏi làm sao cho học sinh hiểu để trình bày suy nghĩ của bản thân mà không ảnh hưởng đến thời gian của tiết dạy

Trong một số tiết dạy còn xuất hiện những kiểu câu hỏi mà trong câu hỏi vốn đã có sẵn câu trả lời hoặc có thể là quá dễ - quá khó với trình độ của

học sinh Những tiết dạy như vậy sẽ đơn điệu, không gây được hứng thú và hơn hết là không thể để cho học sinh bộc lộ quan điểm, suy nghĩ của bản thân Đối với những vấn đề khó mà giáo viên không biết cách khơi gợi, hướng dẫn các em bằng các câu hỏi gợi mở sẽ gây nên tâm lí nặng nề, bi quan, chán nản khi học Văn Vì vậy nếu đã áp dụng một phương pháp dạy học hiện đại nhưng nếu giáo viên không biết cách sử dụng một hệ thống câu hỏi khoa học thì chắc chắn không thể có những tiết dạy đạt hiệu quả cao

Sử dụng hệ thống câu hỏi dạy học đọc hiểu văn bản góp phần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học Ngữ văn theo hướng khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức kĩ năng của người học, tập trung dạy cách học, cách nghĩ và tự học, theo phương châm “giảng ít, học nhiều” Sử dụng hệ thống câu hỏi giúp học sinh chuyển cách học từ chủ yếu là lắng nghe

và ghi chép sang suy nghĩ và phản hồi tích cực với bạn, với thầy, phối hợp các hoạt động học tập của cá nhân và của nhóm Nhờ đó giáo viên cũng sẽ tổ chức đa dạng các hình thức dạy học, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin

và truyền thông Sử dụng hệ thống câu hỏi đọc hiểu cũng giúp việc kiểm tra đánh giá hạn chế yêu cầu ghi nhớ máy móc, “học tủ”; tăng cường đánh giá việc hiểu, vận dụng kiến thức, kĩ năng vào việc giải quyết các vấn đề lí thuyết

và thực tế

Nghệ thuật và tài năng của người giáo viên là phải biết phân bố thời gian phù hợp cho từng phần bài giảng, lúc nào cần đặt cho học sinh suy nghĩ, thảo luận, lúc nào cần gợi mở, dẫn dắt giúp học sinh phân tích nét độc đáo của tác phẩm Tùy theo thể loại tác phẩm mà giáo viên sử dụng hệ thống câu hỏi khác nhau Chiều sâu của tác phẩm văn chương chứa đựng cái tài, cái tâm của nhà văn Giáo viên muốn sử dụng hệ thống câu hỏi phù hơp phải nắm được các yếu tố này Vì thế, muốn học sinh chiếm lĩnh được tác phẩm, giáo viên phải sử dụng hệ thống câu hỏi tốt, đó là yếu tố quyết định sự thành công

Tiểu kết chương 1

Sử dụng câu hỏi trong dạy đọc hiểu văn bản thơ hiện đại là một trong những nội dung quan trọng của dạy học Ngữ văn, cũng là một trong những định hướng đổi mới quan trọng của việc triển khai chương trình Ngữ văn hiện hành, theo hướng chuyển từ lối giảng văn, bình văn sang hướng dẫn học sinh thông qua hoạt động đọc để cảm, hiểu, khám phá những giá trị của văn bản Trong dạy học nói chung và dạy học đọc hiểu văn bản nói riêng, sử dụng hệ thống câu hỏi luôn có một vai trò quan trọng, đó là những yêu cầu, những vấn

đề cần được giải quyết trong quá trình tương tác giữa giáo viên - học sinh và nội dung học tập Với vai trò là chương cơ sở lý luận, cơ sở khoa học cho toàn

bộ luận văn, ở chương này, trước hết chúng tôi làm sáng tỏ ý nghĩa lí luận và

ý nghĩa thực tiễn của đề tài Từ đó điểm lại tình hình nghiên cứu thơ hiện đại, phương pháp dạy thơ hiện đại và tình hình nghiên cứu hệ thống câu hỏi dạy thơ hiện trong nhà trường THPT Chúng tôi muốn dựa trên những cơ sở này

để có được những định hướng phù hợp với việc sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạy đọc hiểu văn bản thơ hiện đại trong nhà trường THPT hiện nay Trong dạy học nói chung và dạy học đọc hiểu văn bản thơ hiện đại nói riêng, câu hỏi luôn có một vai trò quan trọng, đó là những yêu cầu, những vấn đề cần được giải quyết trong quá trình tương tác giữa giáo viên - học sinh và nội dung học tập Do vậy, việc sử dụng hệ thống câu hỏi gắn với đặc trưng loại thể của văn bản và theo các bước của quy trình tổ chức dạy học đọc hiểu là một yêu cầu hết sức quan trọng trong thực tiễn dạy học hiện nay

Chương 2 CÁCH SỬ DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI PHỤC VỤ CHO VIỆC DẠY ĐỌC HIỂU THƠ HIỆN ĐẠI

THEO CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

2.1 Hệ thống câu hỏi ở các bài đọc hiểu trong SGK Ngữ văn THPT

và nguyên tắc sử dụng, phát triển, cải biến

2.1.1 Vai trò của hệ thống câu hỏi ở các bài đọc hiểu nói chung, trong các bài đọc hiểu mảng thơ hiện đại nói riêng

Hệ thống câu hỏi chính là công cụ quan trọng hướng dẫn người học tham gia tích cực, chủ động, trực tiếp vào quá trình học để tìm kiếm, nắm bắt kiến thức và từ đó lĩnh hội hình thành nên các kỹ năng dưới sự hướng dẫn của giáo viên

Hệ thống câu hỏi không đơn giản chỉ là hướng dẫn học sinh thu nhận kiến thức về phương diện nội dung của văn bản mà còn phải hướng tới việc hình thành và rèn luyện năng lực đọc hiểu cho người học Nhưng để người học có thể phát huy tối đa vai trò của mình thì cần có sự tương tác giữa giáo viên với học sinh với nhau mà hệ thống câu hỏi là công cụ quan trọng để dẫn dắt những hoạt động tương tác đó Cấu trúc của một bài học không phải là một sân khấu độc thoại của giáo viên mà là sân khấu đối thoại của thầy và trò Chính việc sử dụng hệ thống câu hỏi trong những tình huống dạy học nhất định sẽ đòi hỏi học sinh phải vận dụng tới các thao tác như đọc - hiểu, suy nghĩ, phân tích, so sánh, phán đoán, suy luận, đánh giá, liên tưởng, tích lũy và vận dụng giải quyết vấn đề Chính quá trình giải quyết vấn đề sẽ giúp học sinh vừa lĩnh hội được kiến thức, hình thành các kỹ năng và rèn luyện tư duy Nếu như ở những bộ môn khác hệ thống câu hỏi chỉ được dùng như một biện pháp dạy học bổ sung thì với môn Văn hệ thống câu hỏi trở thành biện pháp

hàng đâu của hoạt động đọc hiểu văn bản Điều này không chỉ góp phần đổi mới phương pháp dạy học của bộ môn Văn mà còn chính là yếu tố quan trọng quyết định sự thành công của tiết dạy

Với giáo viên, hệ thống câu hỏi ở các bài đọc hiểu có vai trò giúp giáo viên có định hướng triển khai hệ thống câu hỏi trong giờ dạy, trong kiểm tra đánh giá; gợi ý phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá người học Với cả người dạy và người học, hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bài là một cầu nối,

để giáo viên và học sinh chia sẻ những phản hồi của mình về văn bản, từ đó đi tới một cách đọc hiểu hiệu quả nhất đối với văn bản đó Đồng thời, qua đó người dạy còn có thể kiểm tra những kiến thức, kĩ năng, thái độ của học sinh

về văn bản được đọc hiểu căn cứ vào kết quả chuẩn bị trả lời các câu hỏi Từ

đó giáo viên có những phương pháp tổ chức dạy học đọc hiểu phù hợp nhất, sát nhất với đối tượng

Người giáo viên với tư cách là người định hướng, tổ chức, dẫn dắt giúp học sinh tiếp thu kiến thức cần phải có phương pháp dạy phù hợp với đặc trưng bộ môn Khi giảng dạy một văn bản đọc hiểu nói chung và một tác phẩm thơ hiện đại nói riêng thì nhiệm vụ của giáo viên là phải giúp học sinh nắm được nội dung và nghệ thuật của tác phẩm, cũng như những đặc trưng về thể loại văn chương văn chương đang học Từ đó khơi dậy trong tâm hồn học sinh những khả năng cảm thụ thơ văn Muốn đạt được điều đó thì giáo viên phải có những hiểu biết cơ bản về đặc trưng thể loại, về tác giả, về hoàn cảnh

ra đời của tác phẩm… và những đặc trưng ấy phải thông qua một hệ thống câu hỏi đa dạng, phong phú kết hợp với các phương pháp, biện pháp và các hình thức tổ chức giờ dạy phù hợp để kết quả giờ dạy được nâng cao

Dạy học Văn là dạy học sinh tìm ra các mức độ cần đạt được chứ không phải nói tất cả những gì người giáo viên biết để truyền đạt cho học sinh Vì vậy, hệ thống câu hỏi sẽ định hướng cho học sinh nhận biết những vấn đề quan trọng, cốt lõi của vấn đề

Câu hỏi phải từng bước, từ tái hiện đến liên tưởng, tưởng tượng, từ gần đến xa, từ cụ thể đến khái quát, từ dễ đến khó, tập trung vào định hướng hoạt động phân tích, cắt nghĩa để khám phá các lớp nghĩa tiềm ẩn trong tác phẩm

Và như vậy, kiến thức không tĩnh tại, siêu hình, tách rời đối tượng tiếp nhận

mà nó được chuyển hoá vào bên trong bằng chính những hoạt động nhận thức của bản thân thể tiếp nhận thông qua con đường vật chất hoá bằng hệ thống câu hỏi Chính câu hỏi là những định hướng hết sức quan trọng để giúp học sinh thưởng thức, đánh giá tác phẩm văn học đúng các nguyên tắc tiếp nhận nghệ thuật Cũng chỉ có thế mới giúp các em từ đặc điểm tiếp nhận thô sơ, tự phát, thụ động, học sinh phải đạt tới việc tiếp thu có ý thức, tự giác và lĩnh hội văn học có phê phán

Hệ thống câu hỏi có tác dụng dẫn dắt học sinh bước đầu đi vào thế giới của tác phẩm, tự chiếm lĩnh tác phẩm, định hướng cho học sinh tìm ra các

“nút” then chốt để đọc hiểu tác phẩm Từ những cảm nhận của bản thân, học sinh là người tự tìm hiểu tác phẩm một cách sáng tạo Bởi vậy, hệ thống câu hỏi như những công cụ và những định hướng ban đầu giúp học sinh tiếp cận tác phẩm một cách đúng hướng

Như vậy, việc tìm hiểu bài học (tác phẩm) của học sinh bằng những câu hỏi hướng dẫn đọc hiểu văn bản có tính chất quyết định cho sự thành công của giờ dạy học tác phẩm văn chương Hệ thống câu hỏi cần phải tạo cơ sở cho học sinh phát huy được tính độc lập trong suy nghĩ, tìm tòi, khám phá, sáng tạo của mình Câu hỏi phải kích thích niềm say mê, hứng thú, động đến nhu cầu bức thiết của chính học sinh chứ không phải của chủ thể nào khác Câu hỏi phải có tính định hướng vào các vấn đề cơ bản, then chốt mà giáo viên sẽ dẫn dắt học sinh đi sâu tìm hiểu trên lớp Hệ thống câu hỏi cần đặt học sinh trước những “chướng ngại”, những “tình huống cần giải quyết” nhằm huy động được tối đa những năng lực trí tuệ và tinh thần của học sinh giúp

các em tự khám phá, tự phát hiện để khi đứng trước quen thuộc hay hoàn toàn mới, học sinh vẫn đủ khả năng giải quyết một cỏch tốt nhất và hiệu quả nhất Chỉ có bằng con đường tự mình “hành động” như thế mọi tri thức mới được hình thành một cách nhanh chóng và khắc sâu trong mỗi học sinh

Ví dụ khi dạy bài Vội vàng, giáo viên có thể đặt câu hỏi như sau:

(1) Bốn câu thơ đầu của bài thơ Vội vàng, Xuân Diệu muốn tắt nắng,

buộc gió, đó là điều không thể, là điều rất vô lí nhưng điều này cũng hết sức

có lí Theo em tại sao?

(2) Đoạn đầu bài thơ Vội vàng, Xuân Diệu xưng “tôi” nhưng đến cuối

bài thơ lại thay bằng đại từ “ta” Theo em tác giả có dụng ý gì không?

Cách đặt câu hỏi như vậy khơi dậy hoạt động bên trong của học sinh, tạo cho các em có nhu cầu nhận xét, đánh giá, tranh luận và phát triển tư duy, phải tự mình suy nghĩ, đưa ra những ý kiến của riêng mình để giải quyết vấn

đề đặt ra của câu hỏi Câu hỏi thứ nhất buộc học sinh nhận thức vấn đề từ ý nghĩa sâu sắc của bài thơ Điều Xuân Diệu muốn là vô lí bởi nó tráii với quy luật tự nhiên nhưng điều đó trở thành rất có lí vì nó phù hợp với lòng người

Câu hỏi thứ hai yêu cầu học sinh lí giải sự thay đổi trong cách sử dụng đại từ của tác giả, đó là sự khát khao giao cảm với đời, muốn hòa vào cái rung cảm và nhịp đập với mọi người để đồng cảm, sẻ chia

Quá trình học sinh lí giải, đưa ra ý kiến riêng để trả lời các câu hỏi cũng

là quá trình hình thành tư duy sáng tạo Tự các em khám phá, phát hiện ra chứ không phải thầy tìm tri thức hộ Lúc này câu hỏi thực sự là người dẫn đường trên hành trình tìm hiểu tác phẩm, hướng học sinh không chỉ dừng ở bề ngoài

mà còn khám phá cả những tầng ẩn sâu

Rèn luyện cho học sinh kĩ năng phân tích, bình giá tác phẩm văn học trước hết phải xuất phát từ những đặc điểm của thế giới nghệ thuật và những đặc trưng cơ bản của tác phẩm văn học Phân tích, cảm thụ và tiếp nhận tác

phẩm văn học thực chất là thấy được những nét nổi bật, riêng biệt và thống nhất của nhà văn và tác phẩm văn học cả nội dung lẫn hình thức nghệ thuật

Trong nhà trường, nhu cầu văn học của học sinh về cơ bản là nhu cầu tiếp nhận các sáng tác văn chương Khi xây dựng câu hỏi nhằm rèn luyện cho học sinh những kĩ năng phân tích, bình giá, tiếp nhận tác phẩm văn học mộtcách toàn diện; cần chú ý bám sát vào đặc trưng của hình tượng văn học

và các yếu tố tạo nên hình tượng ấy dưới ánh sáng của thi pháp học hiện đại

Câu hỏi phần thơ hiện đại cần lưu ý đến tứ thơ, cái tôi trữ tình, nhân vật trữ tình, giọng điệu, mạch cảm xúc, kết cấu, ngôn từ Việc trả lời tốt các câu hỏi sẽ giúp học sinh phát huy được tính sáng tạo, tự mình bước vào thế giới nghệ thuật đầy sức sống huyền diệu, chứa đựng bao điều lí thú cần khám phá

Tác phẩm văn học là nơi mà ngôn ngữ được thể hiện phong phú, đa dạng và được trau dồi tinh tế nhất Mỗi tác phẩm đều có sự phản ánh khác biệt

về hiện thực cuộc sống Cái phân biệt giữa tác giả này với tác giả kia là ở cách đánh giá nhìn nhận cuộc sống khác nhau, từ đó tạo nên cái không giống nhau

về phong cách nhà văn Mỗi nhà văn dù muốn hay không đều có cách miêu tả khác nhau về cuộc sống Sự khác biệt giữa nhà văn này với nhà văn khác là tài năng vận dụng chất liệu ngôn từ làm phương tiện biểu đạt, điều này tạo nên sự độc đáo ở mỗi nhà văn trong việc sử dụng khối quặng ngôn từ Sức sống của tác phẩm, hơi thở của tác phẩm không bày ra ngay trên con chữ mà

ẩn giấu đằng sau ngôn từ

Quá trình tiếp cận tác phẩm văn học, học sinh sẽ học tập và rèn luyện cho mình cách diễn đạt chính xác, trong sáng và sinh động Giáo viên khi dạy tác phẩm văn chương cần định hướng cho học sinh khai thác các giá trị của tác phẩm dưới góc độ ngôn ngữ Bởi vì thế giới nghệ thuật tiềm ẩn trong mỗi văn bản văn chương vốn được kiến tạo từ loại vật liệu đặc biệt vốn mang đặc trưng đa nghĩa, phi vật thể: Vật liệu ngôn từ Không có ngôn từ sẽ không có

hình thức nghệ thuật, không có hình thức nghệ thật sẽ không có hình tượng nghệ thuật, không có hình tượng nghệ thuật sẽ không có bất kì một tư tưởng nghệ thuật nào hết Và người giải mã hệ thống kí hiệu đặc biệt đó không ai khác chính là bạn đọc học sinh

Trong hệ thống câu hỏi, mỗi thao tác là một khâu dẫn dắt học sinh đi từ khám phá này sang khám phá khác để tìm hiểu, phân tích cái mà học sinh cần tìm, đó là điều tác phẩm “chưa nói” Quá trình các em tham gia khám phá tác phẩm theo từng cấp độ thể hiện trong hệ thống câu hỏi cũng chính là quá trình đào tạo cho các em khát vọng và mong muốn được tìm điều thú vị nhất diễn

ra trong tác phẩm, để từ đó các em biết đánh giá, biết nhận thức bằng quan niệm riêng Và như vậy học sinh sẽ được phát triển toàn diện về trí tuệ, tâm hồn, nhân cách và năng lực

Tóm lại ngôn ngữ văn chương là ngôn ngữ mang tính chất hàm ẩn, đa nghĩa, khi đứng trước văn bản ngôn từ của những bài thơ hay, tiêu biểu được lựa chọn trong sách giáo khoa cần có những câu hỏi dựa vào những cứ liệu nghệ thuật để học sinh từng bước khám phá vẻ đẹp và tiếp cận những giá trị nhân văn, thẩm mĩ đích thực của tác phẩm

2.1.2 Phân loại hệ thống câu hỏi ở các văn bản đọc hiểu thơ hiện đại trong chương trình Ngữ văn THPT

Một bài đọc hiểu có thể gồm nhiều câu hỏi Về hình thức, câu hỏi

thường là câu nghi vấn, có dấu hỏi cuối câu và có các cụm từ để hỏi: Thế

nào? Tại sao? Ở đâu? Như thế nào? Ai? Gì? Có nên chăng? Liệu… không?

Sẽ thế nào? Ví dụ: Tại sao tác giả lại phải sống vội, sống gấp? Liệu lối sống

ấy có nên chăng? hoặc câu cầu khiến có các từ cầu khiến: hãy, thử,… đi kèm

các động từ nêu thao tác tư duy, hoặc đề nghị hành động: chứng minh, phân

tích, lí giải, bình luận, bác bỏ, minh họa, tìm/xác định, chỉ ra, nêu rõ,…Ví dụ: Thơ Xuân Diệu thể hiện một tâm hồn yêu đời, yêu cuộc sống, luôn khát khao

yêu, khát khao sống đến mánh liệt Hãy phân tích 13 câu thơ đầu của bài thơ

“Vội vàng” để làm sáng tỏ ý kiến trên Cũng có khi câu hỏi không có từ để hỏi

hay từ cầu khiến Ví dụ: Tìm bố cục của bài thơ và nêu ý chính của mỗi đoạn

Câu hỏi là tâm điểm của phương pháp đàm thoại (vấn đáp, phát vấn, nêu vấn đề, nêu và giải quyết vấn đề), là một trong những phương pháp dạy học lâu đời nhất, gắn liền với tên tuổi của những người thầy đầu tiên trong lịch sử văn minh nhân loại như Khổng Tử, Socrate, Platon,… Đó là phương pháp dạy học sử dụng hình thức hỏi - đáp để hướng dẫn học sinh tái hiện, phát hiện và giải quyết vấn đề liên quan đến đối tượng học tập Với giáo viên, hệ thống câu hỏi là phương pháp dạy học hiệu quả giúp thúc đẩy người học tích cực tham gia vào quá trình thu thập, xử lí thông tin và sử dụng thông tin trong suốt quá trình dạy và học Giáo viên cần sử dụng hệ thống câu hỏi thích hợp

và phối hợp chặt chẽ với các phương pháp khác trong quá trình triển khai tiết học theo lôgic của hệ thống câu hỏi đó Mọi câu hỏi của giáo viên đều hướng tới học sinh, coi học sinh là trung tâm của quá trình dạy học, tránh nêu câu hỏi chỉ để làm bước đệm hoặc dẫn dắt đến những kết luận mang tính áp đặt của giáo viên về nội dung bài học Câu hỏi của giáo viên thường là câu hỏi gợi dẫn suy luận khái quát, câu hỏi định hướng cụ thể nhằm yêu cầu học sinh đưa

ra thông tin chi tiết về bài học, tạo áplực nhẹ, là tác nhân kích thích, thu hút học sinh tham gia quá trình học, giúp học sinh ghi nhớ kiến thức và tự kiểm tra kiến thức của mình sau khi nhận câu hỏi từ giáo viên, giúp các em có thể

tự đánh giá mức độ hiểu bài của mình việc trả lời các câu hỏi để kịp thời bổ sung kiến thức thông qua việc trả lời của bạn và kết luận của giáo viên

Căn cứ vào nội dung câu trả lời, người ta phân câu hỏi thành hai loại: câu hỏi đóng và câu hỏi mở Câu hỏi đóng là câu chỉ có một câu trả lời duy

nhất đúng hoặc sai, hoặc chỉ trả lời có hoặc không Câu hỏi mở là câu hỏi có

nhiều cách trả lời, khi hỏi dạng câu hỏi này giáo viên tạo cơ hội cho học sinh chia sẻ ý kiến Dạy học tích cực cần tăng cường loại câu hỏi mở

Câu hỏi trong dạy học đọc hiểu rất phong phú, đa dạng về nội dung và hình thức Hệ thống câu hỏi của một bài học một mặt cần dựa vào nội dung và thể loại văn bản, mặt khác cần đảm bảo các cấp độ của quá trình đọc hiểu, thể hiện ở các phương diện sau:

Câu hỏi nhận biết: Đây là loại câu hỏi phổ biến nhất trong quá trình

giảng dạy văn bản nhằm hướng tới việc tìm kiếm các thông tin về tác giả, hoàn cảnh ra đời, thể loại, đề tài, chủ đề của văn bản Đồng thời, muốn tìm ra cái hay, cái đẹp của tác phẩm văn chương về nội dung cũng như về nghệ thuật, trước hết cần nhận biết và phát hiện ra bản chất của các hiện tượng văn học để làm cơ sở cho việc phân tích và cảm thụ tác phẩm văn học Loại câu hỏi này giúp học sinh chỉ ra được các chi tiết nghệ thuật có ý nghĩa, cách thể hiện nhân vật, cốt truyện, kết cấu, thời gian, không gian nghệ thuật của tác phẩm Để trả lời các câu hỏ, học sinh cần có kĩ năng tìm kiếm, chọn lọc, xử lí các thông tin đọc được từ tư liệu tham khảo liên quan, nhận biết, ghi nhớ các

từ khóa, câu then chốt nhằm nắm bắt khái quát Các câu hỏi này nhìn chung

dễ, phù hợp với đối tượng học sinh trung bình, yếu Khi đặt câu hỏi giáo viên không nên đặt theo một kiểu mà phải linh hoạt, thay đổi từ ngữ dùng để hỏi,

tránh trùng lặp Loại câu hỏi này thường dùng các cụm từ: Ai, cái gì, ở đâu,

khi nào, thể nào, hãy mô tả, hãy định nghĩa, hãy kể lại…

Câu hỏi hiểu: nhằm kiểm tra học sinh cách liên hệ, kết nối các dữ kiện,

số liệu, các đặc điểm, giúp học sinh nêu ra những yếu tố cơ bản trong bài học,

so sánh các yếu tố trong bài Loại câu hỏi này ở trong bất kỳ giờ dạy văn bản nào cũng phải có Đây là loại câu hỏi giúp học sinh phân tích, đánh giá các chi tiết trong một tác phẩm, thường đi liền sau câu hỏi biết Có thể sử dụng hệ thống câu hỏi so sánh, đối chiếu, khái quát hóa, nhận xét, đánh giá… nhằm chỉ ra cái hay, cái đẹp về nghệ thuật, tư tưởng của tác phẩm Dùng các cụm

từ: hãy chứng minh, hãy so sánh, hãy giải thích, liên hệ, vì sao…

Câu hỏi phân tích: nhằm kiểm tra khả năng phân tích nội dung vấn đề,

từ đó tìm ra mối liên hệ hoặc chứng minh luận điểm, hoặc đi đến kết luận, giúp học sinh có khả năng suy nghĩ tìm ra được các mối quan hệ trong hiện tượng, sự kiện, tự diễn giải hoặc đưa ra kết luận riêng từ đó phát triển được tư duy, tạo nên các ấn tượng thẫm mĩ Cần cho học sinh hiểu qua việc sử dụng từ ngữ, xây dựng hình ảnh của tác giả đã gợi cho học sinh suy nghĩ gì, có ấn tượng, cảm xúc như thế nào? Đây là loại câu hỏi phù hợp với tâm lí tuổi thơ yêu, ghét rạch ròi Vì thế trong quá trình lên lớp, loại câu hỏi này không thể

thiếu được Câu hỏi phân tích thường dùng cụm từ: Tại sao (khi giải thích nguyên nhân) Em có nhận xét gì? (khi đi đến kết luận) Em có thể diễn đạt

như thế nào? (khi chứng minh luận điểm)

Câu hỏi đánh giá: nhằm kiểm tra khả năng đóng góp ý kiến, sự phán

đoán của học sinh trong việc nhận định, đánh giá các ý tưởng, sự kiện, hiện tượng… dựa trên các tiêu chí đã đưa ra, thúc đẩy học sinh tìm tòi tri thức, xác định giá trị hướng tới việc nêu lên những nhận xét, bình luận, những phán đoán trên cơ sở đã nắm rõ, đã hiểu sâu văn bản Những thông tin trong văn bản có gợi ý gì cho người đọc về hướng sử dụng văn bản vào những mục đích

cụ thể, thiết thực trong cuộc sống? Nội dung tư tưởng, đặc sắc nghệ thuật của văn bản đã làm thay đổi nhận thức, thái độ, kĩ năng cho người đọc như thế nào? Sự phản hồi của người đọc về văn bản là hết sức phong phú và không có giới hạn Nó tùy thuộc ở khả năng hiểu và năng lực vận dụng cái đọc được vào cuộc sống cá nhân trong mối quan hệ với cộng đồng xã hội của mỗi bạn đọc Để trả lời các câu hỏi đánh giá phản hồi, đòi hỏi học sinh không chỉ nhớ, hiểu văn bản, mà còn biết kết nối văn bản với kiến thức nền của bản thân, kết nối với cuộc sống để có những suy luận, định giá chính xác về văn bản, để có thể vận dụng văn bản một cách linh hoạt, sáng tạo Về mức độ nhận thức, câu hỏi đánh giá phản hồi yêu cầu học sinh phán đoán, đưa ra giả thuyết, biện