Quy trình thiết kế trò chơi học tập trong dạy học phân môn lịch sử lớp 4

Giáo viên lên lớp chủ yếu thuyết trình giảng giải, chưa biết vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học Lịch sử, vì thế mà giáo viên gặp rất nhiều khó khăn trong việc sử dụng phương pháp

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS NGUYỄN THỊ MỸ TRINH

NGHỆ AN - 2015

LỜI CÁM ƠN

-o0o -

Với sự trăn trở trước thực trạng dạy và học môn Lịch sử trong các trường

tiểu học hiện nay, đề tài "Quy trình thiết kế trò chơi học tập trong dạy học phân môn Lịch sử lớp 4" đã được nghiên cứu và hoàn thành Trong quá trình

thực hiện đề tài, tôi đã nhận được sự hướng dẫn quý báu của PGS.TS Nguyễn Thị Mỹ Trinh trong suốt quá trình thực hiện luận văn - tôi xin trân trọng cảm ơn

Tôi xin gửi lời tri ân sâu sắc đến Ban giám hiệu trường Đại học Vinh và Đại học Sài Gòn, Quý Thầy cô trong Phòng đào tạo Sau đại học, Khoa Giáo dục, Khoa Giáo dục Tiểu học và các khoa, Phòng, ban có liên quan của Trường Đại học Vinh và Đại học Sài Gòn đã tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và bảo vệ đề tài

Tôi xin cám ơn Ban giám hiệu, Thầy, cô giáo và các em học sinh trường tiểu học Bình Hòa, Thạnh Mỹ Tây, Đống Đa đã tạo điều kiện cho tôi được thực nghiệm tại đơn vị

Tôi xin gửi lời cám ơn đến gia đình, bạn bè và đồng nghiệp luôn động viên, khích lệ, giúp đỡ tôi trong thời gian học tập và hoàn thành luận văn

Luận văn còn những hạn chế nhất định, tôi kính mong Quý Thầy cô và đồng nghiệp quan tâm, đóng góp ý kiến để luận văn được hoàn thiện hơn

Xin trân trọng cảm ơn

Tp.Hồ Chí Minh, tháng 5 năm 2015

Người viết

Vũ Hoàng Sơn

MỤC LỤC

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ THIẾT KẾ

TCHT TRONG DẠY HỌC PHÂN MÔN LỊCH SỬ LỚP 4 6

CHƯƠNG 2 CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ THIẾT

KẾ TCHT TRONG DẠY HỌC PHÂN MÔN LỊCH SỬ LỚP 4 27

2.1 Khái quát về quá trình nghiên cứu thực trạng 27

2.2.1 Thực trạng nhận thức của GV về thiết kế và sử dụng TCHT

2.2.2 Thực trạng thiết kế TCHT trong dạy học phân môn Lịch sử

CHƯƠNG 3 QUY TRÌNH THIẾT KẾ TCHT TRONG

3.2 Quy trình chung để thiết kế TCHT trong dạy học phân môn

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.3 Nhận thức của GV về sự cần thiết đưa trò chơi học tập

Bảng 2.4 Nhận thức của GV về vai trò của TCHT trong dạy học

Bảng 2.13 Kết quả kiểm tra cuối năm của năm học 2014 – 2015 43 Bảng 2.14 Mức độ sử dụng TCHT trong các tiết dạy Lịch sử 4 44 Bảng 2.15 Mức độ hứng thú của HS khi được học các tiết có sử

có kĩ năng nghề nghiệp, lao động tự chủ, sáng tạo và có kỷ luật, giàu lòng nhân

ái, yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội, sống lành mạnh, đáp ứng nhu cầu phát triển đất nước…"[23] Để đạt được mục đích giáo dục đó, đòi hỏi nhà trường phải đổi mới mạnh mẽ nội dung và phương pháp đào tạo, như Nghị quyết Trung ương lần thứ II của Đảng nhấn mạnh : "Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục – đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và phương tiện hiện đại vào quá trình dạy – học, đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh…"[17]

1.2 Nghị quyết số 29-NQ/TW, ngày 04 tháng 11 năm 2013 Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã nêu

rõ định hướng đổi mới giáo dục là "chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu chú trọng trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học", "học đi đôi với hành, lý luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với gia đình và giáo dục xã hội", đáp ứng yêu cầu đào tạo nguồn nhân lực trong giai đoạn phát triển mới của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế của đất nước Để thực hiện tư tưởng đó, cần "tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kĩ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kĩ năng, phát triển năng lực", …

1.3 Giáo dục tiểu học là cơ sở ban đầu hết sức quan trọng đặt nền móng cho sự phát triển toàn diện nhân cách con người, đặt nền tảng vững chắc cho giáo dục phổ thông và cho toàn hệ thống giáo dục quốc dân Bước vào tiểu học, học sinh đến với nền văn minh nhà trường, đến với dạng hoạt động mới : hoạt

2

động học tập Chính vì vậy, mà ngay từ bậc học này, chúng ta phải dạy cho học sinh biết cách suy nghĩ, cách tư duy sáng tạo, tự mình chiếm lĩnh tri thức bằng hành động của mình Để làm được điều đó, thì ngay từng bài học, phần học, môn học, người giáo viên phải biết tổ chức quy trình dạy học theo hướng tích cực, biết thiết kế những hoạt động cụ thể của học sinh theo phương châm "Thầy thiết kế - Trò thi công"

1.4 Vì vậy, bên cạnh những phương pháp dạy học đặc trưng như phương pháp kể chuyện, các phương pháp trực quan và các phương pháp dùng lời khác như thuyết trình, tường thuật thì phương pháp trò chơi cần được tăng cường sử dụng Phương pháp này rất phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh tiểu học Trò chơi có tác dụng phát huy tính tích cực nhận thức, gây hứng thú học tập cho học sinh, qua trò chơi học sinh tiếp thu kiến thức bài học một cách nhẹ nhàng, tự nhiên, đồng thời phát triển tính tự giác, ý thức cộng đồng, tính mạnh dạn, óc sáng tạo của học sinh và tạo được nhiều cơ hội để học sinh tự bộc lộ, học hỏi lẫn nhau, giúp đỡ lẫn nhau cùng tiến bộ

1.5 Thực tiễn dạy học phân môn Lịch sử hiện nay ở bậc tiểu học cho thấy: Giáo viên tiểu học còn gặp nhiều khó khăn trong việc vận dụng phương pháp dạy học Giáo viên lên lớp chủ yếu thuyết trình giảng giải, chưa biết vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học Lịch sử, vì thế mà giáo viên gặp rất nhiều khó khăn trong việc sử dụng phương pháp để dạy học phân môn này Khi tiến hành giờ dạy, giáo viên thường cho học sinh trả lời một số câu hỏi để củng

cố khắc sâu mà chưa chú ý tới việc tổ chức các trò chơi nhằm gây hứng thú học tập cho học sinh Vì vậy, học sinh tiếp thu kiến thức mới chỉ dừng ở mức độ ghi nhớ và tái hiện đơn thuần

Mặt khác, trò chơi là phương pháp chưa được giáo viên tiểu học sử dụng thường xuyên, Đặc biệt, ít giáo viên biết cách thiết kế và tổ chức cho học sinh các trò chơi học tập một cách có hiệu quả để học sinh tự mình phát hiện được tri thức cần học Vì vậy, việc tìm hiểu về quy trình thiết kế trò chơi học tập trong dạy học phân môn Lịch sử không những có ý nghĩa về mặt lí luận mà còn có ý nghĩa về mặt thực tiễn : Giúp cho giáo viên tiểu học có thể vận dụng phương

Đề xuất quy trình thiết kế các trò chơi học tập phân môn Lịch sử lớp 4, từ

đó nâng cao chất lượng dạy học Lịch sử cho HSTH

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu :

3.1 Khách thể nghiên cứu :

Vấn đề thiết kế trò chơi học tập trong dạy học phân môn Lịch sử lớp 4 3.2 Đối tượng nghiên cứu :

Quy trình thiết kế trò chơi học tập trong dạy học phân môn Lịch sử lớp 4

4 Giả thuyết khoa học

Nếu đề xuất được 1 quy trình thiết kế trò chơi học tập một cách khoa học, khả thi thì có thể nâng cao hiệu quả thiết kế trò chơi học tập trong dạy học phân môn Lịch sử lớp 4, góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn học này

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận của vấn đề thiết kế trò chơi học tập trong dạy học phân môn Lịch sử lớp 4

5.2 Nghiên cứu thực trạng thiết kế trò chơi học tập trong dạy học phân môn Lịch sử lớp 4

5.3 Đề xuất quy trình thiết kế trò chơi học tập trong dạy học phân môn Lịch sử lớp 4

6 Phạm vi nghiên cứu :

Tổ chức nghiên cứu thực trạng thiết kế và sử dụng trò chơi học tập phân môn Lịch sử lớp 4 tại các trường Tiểu học Bình Hòa, Thạnh Mỹ Tây, Đống Đa trên địa bàn Quận Bình Thạnh, thành phố Hồ Chí Minh

7 Phương pháp nghiên cứu

Khi nghiên cứu đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau :

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận :

4

Các phương pháp nghiên cứu lý luận chủ yếu được sử dụng trong đề tài như: phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết; phương pháp phân loại và hệ thống hóa lý thuyết, cụ thể hóa lý thuyết… phục vụ cho việc xây dựng cơ sở lý luận của đề tài

7.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn :

- Phương pháp điều tra (anket) : nhằm khảo sát tình hình dạy học Lịch sử, việc sử dụng TCHT vào quá trình dạy học phân môn Lịch sử tại các trường tiểu học

- Phương pháp quan sát : các tiết dạy phân môn Lịch sử của các giáo viên

- Phương pháp thống kê toán học :

Để xử lý các tài liệu đã thu thập được từ các phương pháp nghiên cứu khác nhau như : quan sát, điều tra, thực nghiệm, làm cho các kết quả nghiên cứu trở nên chính xác, tin cậy

Sử dụng các phần mềm SPSS, Excell, Word và các phần mềm hỗ trợ để

xử lí số liệu thu được

8 Đóng góp mới của luận văn

* Về mặt lý luận : Đề tài nhằm hệ thống hóa các vấn đề lý luận về thiết kế TCHT trong dạy học phân môn Lịch sử ở trường tiểu học

* Về mặt thực tiễn :

- Góp phần làm sáng tỏ thực trạng thiết kế TCHT trong dạy học phân môn Lịch

sử lớp 4

- Xác định rõ quy trình thiết kế TCHT trong dạy học phân môn Lịch sử lớp 4

- Thiết kế một số loại trò chơi cụ thể trong dạy học môn Lịch sử lớp 4 với sự hỗ trợ của phần mềm Violet

9 Cấu trúc của luận văn

6

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ THIẾT KẾ TRÒ CHƠI HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC PHÂN MÔN LỊCH SỬ LỚP 4 1.1 Sơ lược về lịch sử nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Ở nước ngoài

a) Nghiên cứu về trò chơi và trò chơi học tập

- E.I.Chikhieva – nhà sư phạm lớn người Nga

Xuất phát từ nhận thức duy vật về bản chất của trò chơi (quan điểm macxit đầu tiên về sự ra đời của trò chơi được G.V.Plêkhanôp đề cập đến trong tác phẩm "Những bức thư không địa chỉ" của mình vào năm 1925), bà xem trò chơi là một hình thức tổ chức quá trình sư phạm trong nhà trường và là một trong những phương tiện tác động toàn diện lên nhân cách trẻ Bà đặc biệt quan tâm đến các trò chơi học tập – khởi thảo ra các trò chơi học tập và đánh giá cao

ý nghĩa của trò chơi học tập trong việc phát triển ở trẻ mọi mặt, đặc biệt là năng lực tri giác, ngôn ngữ, chú ý

Trên cơ sở quan sát, nghiên cứu trẻ chơi, trong tác phẩm "Trò chơi học tập ", bà khẳng định : "Cũng không nên đánh giá trò chơi học tập chỉ về mặt mục đích học tập hiển nhiên của nó, tức là sự định hướng của trẻ trong các biểu tượng này hoặc biểu tượng khác… Những trò chơi này đẩy mạnh sự phát triển tất cả mọi mặt của cá nhân trẻ

- Trong tác phẩm "Sự phát triển tâm lí trẻ em", nhà tâm lí học A.N Leonchep cho rằng : "Những trò chơi học tập thực sự (chính là trò chơi, chứ không phải bài học) chính là một loạt các thao tác chuẩn bị cho các thao tác nhận thức phát triển, các thao tác cần cho hoạt động học tập sau này của trẻ" Ông còn chỉ ra những trò chơi học tập không có khả năng chuyển thẳng thành hoạt động học tập Học tập sau này của trẻ nảy sinh hoàn toàn không từ những trò chơi học tập và nói chung không trực tiếp từ những trò chơi – loại hoạt động mới này được qui định bởi toàn bộ sự phát triển tâm lí trước đó của trẻ [19] Tuy nhiên, nghiên cứu của ông không đi sâu vào việc nghiên cứu trò chơi học tập

7

- Trong tác phẩm "Trò chơi trẻ em", nhà giáo dục Xô Viết P.G.Xamarukova cho rằng trò chơi học tập là phương tiện giáo dục toàn diện cho trẻ, nhưng nhiệm vụ giáo dục chủ yếu là phát triển trí tuệ của trẻ Trong công trình nghiên cứu này bà khẳng định : trong quá trình chơi các trò chơi học tập, các quá trình tâm lý nhận thức được hoàn thiện thêm, trong các trò chơi với những bức tranh và trong một loạt các trò chơi bằng ngôn ngữ thực hiện hoàn thiện thao tác tư duy như so sánh, tổng hợp, phân loại,… Nhưng bà cũng nhận xét rằng hầu hết các trò chơi học tập hướng tới việc hệ thống hóa kiến thức [41]

- Trong tác phẩm "Chơi ở trung tâm của chương trình", tác giả Van Hoorn

J khẳng định vai trò của hoạt động chơi đối với sự phát triển trí tuệ, sự phát triển

xã hội, mở rộng năng lực tinh thần…, mối quan hệ giữa chơi và học của trẻ nhỏ

và đặt hoạt động chơi ở trung tâm của chương trình Tác giả còn đề cập đến các dạng trò chơi, trong đó có Trò chơi có luật và một số dạng trò chơi có luật từ những trò chơi truyền thống (những trò chơi với bảng…) đến những trò chơi có luật hiện đại (những trò chơi điện tử…) Tuy nhiên, tác giả cũng không đưa ra những trò chơi học tập cụ thể

b) Nghiên cứu về việc thiết kế trò chơi học tập trong dạy học

- Moontessori (1870 – 1952) đã có công rất lớn trong việc thiết kế hệ thống TCHT và tài liệu dạy học nhằm rèn luyện và phát triển các giác quan cho trẻ cũng như chuẩn bị cho trẻ em luyện tập trong cuộc sống sinh hoạt hằng ngày

- Năm 1966, I.V.Lepkôp đã có công trình nghiên cứu về vấn đề "thiết kế TCHT cho HS trong quá trình tiến hành các bài tập nghiên cứu về địa phương"

- Năm 1971, G.I.Sukina với công trình nghiên cứu về "Vấn đề thiết kế TCHT trong khoa học giáo dục" Tác giả đã đưa ra khái niệm về thiết kế TCHT cùng với những biểu hiện của nó, đồng thời bà còn nêu ra nguồn gốc cơ bản của TCHT [29]

- Năm 1976, Marcôva A.K đã nghiên cứu vấn đề "Tác dụng của việc giảng dạy TCHT đối với nhận thức của HS" Tác giả đưa ra cấu trúc của TCHT cũng như quy trình thiết kế TCHT [20]

8

- I.F Kharlamov khẳng định : "Sự hình thành kĩ năng, kĩ xảo sẽ diễn ra thông minh hơn, nếu ngoài công tác thực hành, quá trình đó còn kèm theo cả hoạt động trí tuệ tích cực của học sinh Vì vậy, các trò chơi cần phải đa dạng, đòi hỏi sự suy nghĩ và đôi chút sáng tạo"

Như vậy, I.F Kharlamov đánh giá cao việc thiết kế TCHT cho học sinh thông qua một hệ thống trò chơi, trong đó TCHT là một loại hình trò chơi có sự chuyển hướng rõ rệt trong tư duy, tính độc lập suy nghĩ của học sinh, làm cơ sở cho việc hình thành các kĩ năng

1.1.2 Ở trong nước

a) Nghiên cứu về trò chơi và trò chơi học tập

Ở nước ta, việc tổ chức trò chơi trong dạy học ở tiểu học đã được quan tâm Đối với môn Toán có "112 trò chơi toán lớp 1 và 2" của nhà giáo Phạm Đình Thực [35] Tác giả đưa ra quan niệm giúp trẻ học toán qua các trò chơi là một trong những hướng đổi mới phương pháp dạy học toán ở tiểu học

Bài "Sử dụng trò chơi học tập nhằm giúp trẻ học Toán ở đầu bậc tiểu học" của tác giả Nguyễn Thị Mỹ Trinh [38]

Trong dạy học Tự nhiên và Xã hội có "Trò chơi học tập môn Tự nhiên và

xã hội lớp 1,2,3" do tác giả Bùi Phương Nga chủ biên

Cuốn "Trò chơi học tập môn Lịch sử và Địa lí lớp 4,5" do tác giả Nguyễn Tuyết Nga chủ biên [22]

Cuốn "Chơi ô chữ môn Lịch sử lớp 4" do tác giả Lê Công Minh chủ biên Cuốn "Học mà vui, vui mà học" của tác giả Vũ Xuân Đĩnh giới thiệu một

số trò chơi dùng trong dạy học môn Tự nhiên và Xã hội

Trong dạy học môn Đạo đức có "Trò chơi học tập môn Đạo đức ở tiểu học" của tác giả Lưu Thu Thuỷ [33]

Đối với môn học Tiếng việt có "Dạy và học môn Tiếng Việt ở tiểu học theo chương trình mới", cuốn "Vui học Tiếng Việt", "Trò chơi thực hành Tiếng Việt 1",… Các tài liệu này đã trình bày về vai trò của trò chơi trong việc thực hiện mục tiêu giáo dục tiểu học, một số lí luận về trò chơi, những nguyên tắc và

cơ sở lí luận cho việc nghiên cứu đề tài

b) Nghiên cứu về việc thiết kế trò chơi học tập trong dạy học

Ở nước ta, các công trình nghiên cứu của các tác giả chỉ dừng lại ở việc tổ chức trò chơi trong dạy học ở tiểu học chứ chưa đi sâu nghiên cứu về quy trình thiết kế trò chơi học tập trong dạy học

Các tác giả đặc biệt quan tâm đến ý nghĩa phát triển của trò chơi học tập, không chỉ phát triển ở các giác quan mà phát triển các chức năng tâm lý chung của người học Tuy nhiên, trong các nghiên cứu này cũng chưa đi sâu nghiên cứu việc xây dựng và sử dụng trò chơi dạy học dành cho quá trình nhận thức của người học

Gần đây trong tác phẩm "Trò chơi trẻ em", tác giả Nguyễn Ánh Tuyết đã

đề cập đến trò chơi trí tuệ Loại trò chơi này có tác dụng thúc đẩy hoạt động trí tuệ của trẻ Trong tác phẩm này, bà đã giới thiệu một số trò chơi trí tuệ dành cho trẻ em [39]

Còn tác giả Trần Thị Ngọc Trâm đã thiết kế một hệ thống trò chơi học tập nhằm phát triển khả năng khái quát hóa của trẻ mẫu giáo lớn [37]

Một số luận văn, luận án và các nhà nghiên cứu gần đây cũng đề cập đến việc thiết kế và sử dụng trò chơi dạy học nhằm phát huy tính tích cực của người học Tuy nhiên, mỗi một tác giả lại xem xét các trò chơi dạy học ở các bộ môn khác nhau, chẳng hạn : Trương Thị Xuân Huệ nghiên cứu việc xây dựng và sử dụng trò chơi nhằm hình thành biểu tượng toán ban đầu cho trẻ 5 - 6 tuổi Hứa Thị Hạnh nghiên cứu việc thiết kế và sử dụng trò chơi học tập nhằm phát triển trí tuệ của trẻ mẫu giáo nhỡ (4 - 5 tuổi) Tác giả đã nêu ra một số biện pháp

10

nhằm phát huy tính tích cực học tập của học sinh thông qua việc xây dựng và sử dụng trò chơi học tập Tuy nhiên, các tác giả chỉ dừng lại ở phạm vi nghiên cứu chủ yếu là trẻ mầm non

Từ năm học 2005 - 2006, các trường Tiểu học trên toàn quốc bắt đầu triển khai thực hiện thay sách lớp 4 theo chương trình tiểu học mới Công cuộc thay sách lần này kéo theo một chủ trương hết sức đúng đắn, đó là : Đổi mới chương trình gắn với việc đổi mới phương pháp dạy học Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về sử dụng trò chơi học tập trong quá trình dạy học môn Lịch sử nhìn chung còn ít, chưa đáp ứng được nhu cầu của dạy học hiện đại Việc sử dụng trò chơi trong dạy học ở Tiểu học, đặc biệt là phân môn Lịch sử vẫn là vấn

đề đang được quan tâm

Tóm lại, điểm qua các kết quả nghiên cứu trên cho thấy từ trước đến nay tuy đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về trò chơi dạy học Song chưa có một công trình nghiên cứu nào đi sâu vào việc thiết kế và sử dụng TCHT trong dạy học phân môn Lịch sử lớp 4

1.2 Một số khái niệm công cụ

1.2.1 Trò chơi

Trò chơi là một hình thức hoạt động rất quen thuộc, gần gũi với mọi người Tuy vậy, cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa đầy đủ chính xác về trò chơi

Có nhiều cách hiểu xung quanh khái niệm về trò chơi

- Cách hiểu thứ nhất : Trò chơi là một hình thức hoạt động nhằm bày ra để vui chơi, giải trí

- Cách hiểu thứ hai : Là hoạt động chứa đựng một chủ đề nhất định, có những quy định bắt buộc người tham gia chơi phải tuân thủ, nhằm thoả mãn nhu cầu vui chơi ở mọi người

- Theo M.J Arstanov : Trò chơi trẻ em đó là một hoạt động vui chơi, chuyên biệt được tổ chức có dụng ý cho trẻ, nhằm chuẩn bị cho trẻ bước vào lao động và cuộc sống Nó là một trong những hình thức dạy học sớm nhất và có thể

11

khẳng định rằng trò chơi tác động như một phương tiện chủ yếu của việc chuẩn

bị cho trẻ bước vào đời, như một quá trình dạy học

- Theo J Piaget trò chơi trẻ em xuất hiện cùng với sự phát triển trí tuệ của đứa trẻ Ông cho rằng có 3 loại trò chơi : Trò chơi tập (trò chơi hành động - chức năng), trò chơi tượng trưng; trò chơi có quy tắc Và ông xem xét trò chơi từ góc

độ tư duy trò chơi là tư duy của cá nhân dưới hình thức thuần tuý nhất của nó

- Theo V.Vunt - nhà tâm lý học người Đức ông cho rằng : Trò chơi chính

là hoạt động của trẻ nhỏ Không một trò chơi nào mà lại không có trong mình nguyên mẫu của một trong những dạng lao động thực sự mà thực ra nó xuất hiện trước trò chơi về thời gian Trò chơi loại bỏ trong mình những mục đích hữu ích của lao động và vì vậy, chính kết quả thú vị, khoan khoái đi kèm theo lao động

là mục đích của trò chơi" Ông đã thấy rõ mối liên quan của trò chơi trẻ em với lao động

- Trò chơi là hình thức hoạt động trong các tình huống ước lệ nhằm tái hiện những chuẩn mực của cuộc sống và hoạt động của con người, cung cấp tri thức về hiện thực xã hội, đảm bảo sự phát triển về trí tuệ, tình cảm và kĩ năng hành động

Có nhiều cách hiểu khác nhau về trò chơi Tuy nhiên, quan niệm chung

cho rằng : Trò chơi là một hình thức hoạt động độc đáo, mà trong đó những người tham gia chơi một cách tự nguyện, nhằm thoả mãn nhu cầu giải trí của mình Chơi cốt để cho vui chứ không nhằm bất kỳ lợi ích nào ẩn náu sau chúng

Đối với trẻ em trò chơi là trường học để vào đời

1.2.2 Trò chơi học tập

- Theo nhà tâm lý học, giáo dục học người Pháp Edua Clapared nói rằng : Trường học cần phải hoạt động, nghĩa là động viên sự hoạt động của đứa trẻ Nó cần làm một phòng thí nghiệm hơn là một đại giảng đường Để đạt được tới mục đích này, nó có thể lợi dụng triệt để trò chơi vì trò chơi kích thích tối đa hoạt động của đứa trẻ

12

- Trò chơi học tập là một dạng trò chơi có luật, là loại trò chơi đòi hỏi người chơi phải thực hiện một quá trình hoạt động trí tuệ để giải quyết những tình huống của trò chơi nhằm thoả mãn nhu cầu nhận thức của họ

- Trò chơi học tập là phương tiện có hiệu quả để phát triển trí tuệ và là con đường độc đáo giúp trẻ nhận thức thế giới xung quanh một cách nhẹ nhàng, hào hứng

- Trò chơi học tập khác tiết học : Trong trò chơi học tập, nhiệm vụ của người chơi không được đặt ra trực tiếp và công khai trước trẻ mà nằm trong nhiệm vụ chơi, trong luật chơi và hành động chơi Trò chơi học tập giống tiết học là việc giải quyết nhiệm vụ chơi và hành động chơi đòi hỏi các em phải tích cực huy động kiến thức kĩ năng, kĩ xảo để đạt dược kết quả mà trò chơi đặt ra

- Việc dạy học cho trẻ bằng trò chơi học tập tạo ra cho các em khả năng giải quyết các nhiệm vụ nhận thức dưới hình thức nhẹ nhàng, không bị áp đặt Khi chơi trẻ lặp đi lặp lại các hành động chơi và vận dụng vốn kinh nghiệm, sự hiểu biết để thực hiện nhiệm vụ chơi, vì thế nó tạo điều kiện cho trẻ lĩnh hội kiến thức kĩ năng

Như vậy, trò chơi học tập là trò chơi có nhiệm vụ giáo dục, trong đó chủ yếu là nhiệm vụ giáo dục trí tuệ, có nội dung và luật chơi rõ ràng cho trước do người lớn sáng tạo và đưa vào cuộc sống của trẻ Trò chơi học tập được người lớn hướng dẫn, kiểm soát song nó vẫn đảm bảo cho tính tự do, độc lập của trẻ vì

nó vẫn chứa đựng bốn đặc tính cơ bản của trò chơi : Thỏa mãn nhu cầu và cảm xúc của trẻ, trẻ tự do chơi, tự điều khiển và sáng tạo không ngừng

Có thể nói một cách khác : Trò chơi học tập là trò chơi có luật và nội dung chơi gắn với nội dung học tập, là trò chơi của sự nhận thức giúp học sinh khai thác vốn kinh nghiệm của bản thân để chơi và để học, là phương tiện có hiệu quả để phát triển trí tuệ và là con đường độc đáo giúp trẻ nhận thức thế giới xung quanh một cách nhẹ nhàng, hào hứng và có hiệu quả

1.2.3 Thiết kế trò chơi học tập

a) Thiết kế

13

Trong Đại từ điển Tiếng Việt [40] : "Thiết kế là làm đồ án, xây dựng một bản vẽ với tất cả các tính toán cần thiết theo đó mà xây dựng công trình sản xuất sản phẩm "

Như vậy, khái niệm thiết kế cần bao quát đủ những yếu tố cơ bản và xác lập được những liên hệ cần thiết, hợp lí Tất cả những yếu tố và mối liên hệ giữa chúng tạo nên một qui trình tương đối rõ ràng về logic và nội dung Do vậy, ở mỗi yếu tố giáo viên cần phải tuân thủ những kĩ thuật nhất định để mô tả và tiến hành trên lớp

b) Thiết kế trò chơi học tập

Dựa trên cơ sở các khái niệm thiết kế, trò chơi, trò chơi học tập, chúng tôi cho rằng : Thiết kế trò chơi học tập là quá trình nghiên cứu thu thập thông tin, biên tập và thiết kế các trò chơi theo một qui trình chặt chẽ, phù hợp với lôgic của nội dung môn học, bài học nhằm thực hiện các nhiệm vụ dạy học"

Dựa vào khái niệm trên cho thấy thiết kế trò chơi học tập có những đặc trưng sau :

- Thiết kế TCHT là một hoạt động trí tuệ, tư duy sáng tạo của người nghiên cứu, trong đó các thao tác trí tuệ phân tích, tổng hợp, khái quát hoá được vận dụng thường xuyên nhằm phân tích các thông tin thu thập được, biên tập hoặc thiết kế các trò chơi theo một mục tiêu xác định

- Thiết kế TCHT cần tuân theo những nguyên tắc nhất định, đảm bảo các yêu cầu và thực hiện theo một qui trình chặt chẽ

- Thiết kế TCHT phải phản ánh đặc trưng của môn học và đa dạng, nhằm hình thành các kĩ năng, kĩ xảo cho HS trên cơ sở vận dụng tri thức lý thuyết vào các tình huống khác nhau của thực tiễn

Nói cách khác thiết kế các TCHT là hành động chuyển nội dung kiến thức thành các nhiệm vụ học tập thông qua trò chơi và cách thức chơi để lĩnh hội tri thức của bài học

1.2.4 Quy trình thiết kế trò chơi học tập

Từ điển Tiếng Việt định nghĩa như sau : Quy trình là "Các bước, trình tự phải tuân theo khi tiến hành công việc nào đó"[40]

14

Như vậy quy trình là một trình tự để thực hiện một công việc nào đó mà buộc người thực hiện đúng, tuần tự các thao tác, các bước để hoàn thành công việc trong một khoảng thời gian nhất định

Theo chúng tôi : "Quy trình thiết kế TCHT trong dạy học là các bước, trình tự phải tuân theo khi tiến hành thiết kế trò chơi học tập cho học sinh"

Đó là thứ tự thực hiện các bước đã vạch ra Khi giáo viên muốn thiết kế trò chơi trong dạy học thì bắt buộc phải tuân theo

1.3 Quá trình dạy học Lịch sử lớp 4 và vấn đề sử dụng trò chơi học tập trong dạy học Lịch sử lớp 4

1.3.1 Quá trình dạy học phân môn Lịch sử lớp 4

1.3.1.1 Đặc điểm phân môn Lịch sử lớp 4

Sử học là bộ môn góp phần hết sức đắc lực vào việc hình thành nhân cách cho học sinh Nội dung học tập của môn Lịch sử ở nhà trường phổ thông giúp các em hiểu về sự ra đời, hưng thịnh và suy vong của mỗi chế độ xã hội tồn tại trong Lịch sử Trên cơ sở đó, dần dần hình thành một thế giới quan khoa học, lòng tin vững chắc vào sự phát triển của dân tộc trong sự nghiệp xây dựng đất nước hiện nay

Phân môn Lịch sử cung cấp kiến thức cho học sinh tiểu học gồm bốn loại

cơ bản sau:

+ Kiến thức về tình hình kinh tế – chính trị, văn hóa – xã hội

+ Kiến thức về các nhân vật Lịch sử

+ Kiến thức cơ bản về một giai đoạn thời kỳ Lịch sử

+ Kiến thức cơ bản về các thành tựu mọi mặt trong đời sống xã hội của Lịch sử dân tộc

Trong các nhóm kiến thức trên thì nhóm kiến thức về các sự kiện Lịch sử chiếm thời lượng lớn, nhân vật Lịch sử vừa phải

Từ những đặc điểm của môn học như đã trình bày ở trên, chúng tôi nhận thấy đây là môn học mà giáo viên có nhiều cơ hội để đổi mới phương pháp dạy học Vận dụng phương pháp trò chơi vào trong dạy học phân môn Lịch sử là một trong những phương hướng đổi mới phù hợp Hướng đổi mới này không

15

những phát huy được vốn sống, vốn kiến thức ở các em mà còn phù hợp với xu hướng đổi mới phương pháp dạy học và yêu cầu đào tạo con người mới trong giai đoạn hiện nay Khi sử dụng phương pháp này giáo viên không còn là người truyền thụ những tri thức có sẵn cho học sinh theo kiểu áp đặt, bắt học sinh phải nhớ, phải thuộc mà giáo viên trở thành người thiết kế, người tổ chức định hướng các hoạt động cho các em, tạo điều kiện cho các em được trực tiếp tiếp cận với đối tượng học tập, được tham gia hoạt động vui chơi để từ đó rút ra tri thức của bài học, học sinh đóng vai trò chủ thể của hoạt động nhận thức, các em tiếp nhận nhiệm vụ học tập thông qua việc tham gia vào hoạt động chơi, qua sự tổ chức của giáo viên và tự rút ra kết luận khoa học

1.3.1.2 Mục tiêu chương trình phân môn Lịch sử lớp 4

1.3.1.2.1 Cung cấp cho học sinh một số kiến thức cơ bản, thiết thực về :

- Các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử tiêu biểu tương đối có hệ thống theo dòng thời gian của lịch sử Việt Nam từ buổi đầu dựng nước cho tới nửa đầu thế kỉ XIX

1.3.1.2.2 Bước đầu hình thành và rèn luyện cho học sinh các kĩ năng :

- Quan sát sự vật, hiện tượng; thu thập và tìm kiếm tư liệu lịch sử từ các nguồn thông tin khác nhau

- Nên thắc mắc, đặt câu hỏi trong quá trình học tập và chọn thông tin để giải đáp

- Nhận biết đúng các sự vật, sự kiện, hiện tượng lịch sử

- Trình bày kết quả nhận thức của mình bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơ

đồ

- Vận dụng các kiến thức đã học vào thực tiễn đời sống

1.3.1.2.3 Góp phần bồi dưỡng và phát triển ở học sinh những thái độ và thói quen :

- Ham học hỏi, tìm hiểu để biết về lịch sử dân tộc

- Yêu thiên nhiên, con người, quê hương, đất nước

- Tôn trọng, bảo vệ các cảnh quan thiên nhiên và các di tích lịch sử, văn hóa

16

1.3.1.3 Chương trình phân môn Lịch sử lớp 4

Chương trình được thực hiện trong 35 tiết học gồm 26 tiết cung cấp kiến thức mới; 3 tiết ôn tập; 2 tiết kiểm tra cuối học kì ; 2 tiết dành cho giáo dục lịch

sử địa phương

- Buổi đầu dựng nước và giữ nước : Nước Văn Lang, nước Âu Lạc (sự ra đời của nền văn minh Văn Lang – Âu Lạc và những thành tựu chính của văn minh Văn Lang – Âu Lạc)

- Hơn một nghìn năm đấu tranh giành lại độc lập (từ năm 179 TCN đến thế kỉ XX) với những nội dung : Những chính sách thống trị và đồng hóa của các triều đại phong kiến Trung Quốc và phong trào đấu tranh của nhân dân ta để giành lại quyền độc lập, tự chủ (tiêu biểu là khởi nghĩa Hai Bà Trưng năng 40 và chiến thắng Bạch Đằng năm 938)

- Buổi đầu độc lập với những sự kiện tiêu biểu : Nhà Ngô, Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân thống nhất đất nước; Lê Hoàn lãnh đạo nhân dân ta tiến hành cuộc kháng chiến chống Tống lần thứ nhất (năm 981)

- Nước Đại Việt : Thời Đại Việt bắt đầu từ năm 1009 (với sự thành lập của triều đại nhà Lý) đến năm 1858 (với sự kiện thực dân Pháp tiến hành cuộc xâm lược nước ta) Thời Đại Việt là thời kì độc lập lâu dài của nước ta Đây là thời kì tồn tại của các vương triều : nhà Lý (1009 – 1225), nhà Trần (1226 – 1400), nhà Hồ (1400 – 1406), nhà Lê Sơ (1428 – 1527), nhà Mạc (1527), nhà Tây Sơn (thế kỉ XVIII), nhà Nguyễn (1802 – 1945)

Thời Đại Việt có nhiều sự kiện, hiện tượng và nhân vật lịch sử đáng ghi nhớ SGK chọn lựa và trình bày một số sự kiện, hiện tượng và nhân vật lịch sử tiêu biểu nhằm tạo nên những biểu tượng về quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc ta trong thời kì này : Nhà Lý (dời đô ra Thăng Long ; sự phát triển của đạo Phật ; cuộc kháng chiến chống Tống lần thứ hai) ; nhà Trần (xây dựng đất nước ; kháng chiến chống quân Mông – Nguyên ; sự suy tàn của nhà Trần) ; nhà Lê (khởi nghĩa Lam Sơn do Lê Lợi lãnh đạo ; sự phát triển kinh tế – văn hóa dưới thời Lê Sơ) ; Trịnh – Nguyễn phân tranh, cuộc khẩn hoang ở Đàng Trong ; Thành thị ở thế kỉ XVI – XVII ; Quang Trung (Nghĩa quân Tây Sơn tiến ra

17

Thăng Long ; Đại phá quân Thanh ; Quang Trung với sự nghiệp xây dựng đất nước) ; Nhà Nguyễn thành lập Kinh đô Phú Xuân (Huế)

1.3.1.4 Phương pháp dạy học phân môn Lịch sử lớp 4

- Tập trung vào dạy cách học, đặc biệt là giúp HS có nhu cầu và biết cách

tự học

- Coi trọng và khuyến khích dạy học trên cơ sở hoạt động học tập tích cực, chủ động, sáng tạo của HS

- Khuyến khích GV sử dụng đúng mức, đúng chỗ, đúng lúc các phương pháp và hình thức tổ chức dạy học truyền thống cũng như hiện đại để phát huy tối đa các mặt mạnh của từng phương pháp và của sự phối hợp giữa các phương pháp

Trong quá trình dạy học phân môn Lịch sử 4, GV có thể :

- GV hoặc HS đặt ra vấn đề cần phải giải quyết trong bài thông qua các tình huống có vấn đề hoặc tìm hiểu kinh nghiệm của HS có liên quan tới nội dung của bài

- Tổ chức cho HS khai thác các kiến thức trong SGK, tranh ảnh, bản đồ,

sơ đồ,… Qua đó, các em được biết sự kiện, hiện tượng,… lịch sử diễn ra như thế nào

- Trên cơ sở các hình ảnh về lịch sử đã được hình thành, GV đặt ra các câu hỏi, đưa ra bài tập,… và vận dụng các hình thức tổ chức dạy học (cá nhân, nhóm, cả lớp) giúp HS bước đầu biết so sánh các điểm giống và khác nhau, phân tích các đặc điểm, tổng hợp những nét chung của các sự kiện, hiện tượng lịch sử

- Từ những hiểu biết trên, GV tổ chức cho HS trình bày dưới các hình thức khác nhau (nói, viết, vẽ,…) về một sự kiện, hiện tượng lịch sử sinh động, chính xác; đồng thời các em cũng biết vận dụng các kiến thức đã học vào cuộc sống trong việc bảo vệ thiên nhiên, môi trường và di sản văn hóa

1.3.2 Sử dụng trò chơi học tập trong dạy học môn Lịch sử lớp 4

1.3.2.1 Vai trò của TCHT trong dạy học LS lớp 4

Theo F.l.Frratkina cho rằng : "Hành động chơi luôn là hành động giả định Hành động chơi mang tính khái quát, không bị giới hạn bởi cấu tạo của đồ vật"

18

Vui chơi là hoạt động cần thiết, góp phần phát triển nhân cách con người ở mọi lứa tuổi, nhất là đối với học sinh mẫu giáo và tiểu học Đối với học sinh mẫu giáo vui chơi là hoạt động chủ đạo, bước sang lứa tuổi Tiểu học hoạt động học

là chính Khoảng cách giữa hai lứa tuổi này là không lớn nhưng hoạt động chủ đạo có sự thay đổi lớn Vì vậy, giáo viên phải tạo cho các em sân chơi học tập : chơi mà học, học mà chơi

Học sinh Tiểu học là lứa tuổi ghi nhớ máy móc phát triển tương đối tốt và chiếm ưu thế hơn so với ghi nhớ có ý nghĩa, chú ý có chủ định của trẻ còn yếu khả năng ghi nhớ chưa cao Đối tượng cảm xúc của các em là những sự vật hiện tượng cụ thể, sinh động mà theo quan điểm dạy học, quá trình dạy học là một quá trình đi từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tế cuộc sống Học sinh tiểu học tư duy cụ thể còn chiếm ưu thế, phương pháp dạy học truyền thống theo hướng một chiều : GV truyền thụ HS tiếp nhận làm cho HS dễ mệt mỏi chán nản trong giờ học, khó tiếp thu bài học Giờ học diễn ra nặng nề, không duy trì được khả năng chú ý của học sinh Học

là một hoạt động trong đó học sinh là chủ thể, tổ chức dạy học sao cho học sinh phải luôn được vận động vừa sức, tiếp thu những kiến thức cần đạt Trò chơi là nhu cầu không thể thiếu đối với trẻ và là một trong những hình thức đáp ứng yêu cầu đó

Vì vậy, việc sử dụng trò chơi học tập là rất cần thiết, đa dạng hình thức dạy học thay đổi không khí lớp học, giáo viên vẫn cho học sinh nắm bắt mọi nội dung bài học trong tâm thế thoải mái, tự giác cao Trò chơi góp phần đổi mới phương pháp dạy học Hoạt động vui chơi là điều kiện, là môi trường, là giải pháp, là cơ hội thuận lợi nhất góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục, tạo điều kiện để trẻ phát triển tâm lực, thể lực, trí lực một cách tổng hợp Trò chơi giúp cho học sinh phát triển thêm những điều mới mà các em đã tiếp cận trong sách giáo khoa, luyện tập những kĩ năng thao tác mà các em được học tập Qua vui chơi các em sẽ được rèn luyện các tình huống khác nhau buộc mình phải có sự lựa chọn hợp lí, tự mình phát hiện được những điểm mạnh, điểm yếu, những khả năng hứng thú cũng như nhược điểm của bản thân Tổ chức trò chơi khoa học

19

hợp lí giúp học sinh phát triển về mặt thể chất một cách tự nhiên rèn tính nhanh nhẹn, hoạt bát tự tin hơn trước đám đông Đặc biệt sự phối hợp nhịp nhàng giữa các thao tác vận động và sự phát triển tư duy khả năng điều khiển của thần kinh trung ương sẽ càng phát triển chuẩn xác Ngoài ra, sân chơi trò chơi rèn cho học sinh rất nhiều kĩ năng sống cần thiết: kĩ năng tổ chức, kĩ năng giao tiếp, ứng xử, hợp tác, kiểm tra đánh giá

Việc tổ chức trò chơi học tập trong giờ học đem lại lợi ích thiết thực góp phần tạo không khí hào hứng thoả tâm sinh lí trẻ, thúc đẩy tính tích cực hoạt động sáng tạo, giờ học diễn ra nhẹ nhàng

1.3.2.2 Các loại trò chơi học tập thường được sử dụng

Trong dạy học phân môn Lịch sử ở tiểu học, tuỳ thuộc vào cấu trúc của từng bài, vào kiến thức cơ bản, vào đặc điểm trường lớp và đặc điểm lứa tuổi, người ta phân loại ra các trò chơi sau :

* Trò chơi trắc nghiệm : HS dựa vào kiến thức đã học để lựa chọn đáp án Khi chơi, HS phải vận dụng vốn tri thức, sự nhanh trí để tham gia trò chơi Trò chơi này có thể sử dụng trong các hoạt động kiểm tra bài cũ, tìm hiểu kiến thức mới,…

* Trò chơi giải ô chữ : Trò chơi này, phát huy được tính tích cực nhận thức của học sinh Học sinh buộc phải huy động vốn tri thức, sự hiểu biết và sự nhanh trí để tham gia vào trò chơi Đặc biệt với trò chơi này, các em vận dụng được một khối lượng kiến thức đã học trong bài để giải quyết một cách nhanh chóng Do đó, lượng tri thức mà các em lĩnh hội được qua trò chơi là rất lớn

* Trò chơi ô chữ là loại hình trò chơi mà trong đó sự thi đua giữa các em diễn ra một cách quyết liệt Số lượt người được tham gia vào trò chơi nhiều, vì nếu hết một lượt mà học sinh này chưa trả lời được thì học sinh khác phải nhanh chóng thay thế Đặc biệt trò chơi này, có thể tổ chức được cho đồng loạt các tổ trong cùng một lúc Tuỳ vào lượng thời gian mà giáo viên có thể tổ chức tăng hay giảm số lần chơi cho học sinh

* Trò chơi kéo thả chữ : Đây là trò chơi HS dựa vào nội dung của bài học

để hoàn thành phần ghi nhớ của bài học Trò chơi này thường được sử dụng vào

* Trò chơi tô màu : học sinh hoặc một nhóm hai em dùng bút tô màu vào

ô chữ có nhân vật hoặc sự kiện lịch sử mới học Sau khi tô, học sinh phải nói rõ

ô chữ ở hình vẽ nào (gọi tên nhân vật, sự kiện ẩn trong hình vẽ)

* Trò chơi giải câu đố : Trò chơi này dùng vào tiết ngoại khóa, các tiết làm bài tập lịch sử để học sinh có điều kiện chuẩn bị và có thời gian thích hợp cho khâu tổ chức Giáo viên chọn theo chủ đề lịch sử đã được học trước đó để học sinh tìm hiểu kĩ hơn, đối với dạng trò chơi này thì giáo viên có thể áp dụng sau khi học xong một chương, một giai đoạn lịch sử

1.4 Một số vấn đề về qui trình thiết kế trò chơi học tập trong dạy học Lịch sử lớp 4

1.4.1 Sự cần thiết phải thiết kế TCHT trong DH phân môn LS lớp 4

Học sinh Tiểu học ở độ tuổi mà tính chủ định của các quá trình tâm lý chưa hoàn toàn chiếm ưu thế, ở chúng bộc lộ rõ tính trực quan trong tư duy, ghi nhớ và tưởng tượng, tính dễ cảm xúc trong đời sống tình cảm Vì thế, đổi mới phương pháp dạy học nói chung, tăng cường sử dụng trò chơi học tập nói riêng

ở Tiểu học là yếu tố quan trọng giúp tích cực hóa hoạt động nhận thức cho học sinh độ tuổi này

Các trò chơi mà giáo viên sử dụng trong giờ dạy học thường rất đơn điệu, cách thức tổ chức còn thiếu tính khoa học, giáo viên ít chịu khó sưu tầm các loại trò chơi nên học sinh dễ nhàm chán

Phần lớn giáo viên tiểu học đã thường xuyên tổ chức trò chơi cho học sinh, nhưng việc tổ chức trò chơi cho học sinh còn tiến hành một cách gò bó,

1.4.2 Yêu cầu khi thiết kế các loại trò chơi học tập trong dạy học Lịch

sử lớp 4

Trò chơi trong dạy học chính là phương pháp tổ chức hoạt động học tập cho các em Trong lúc chơi, các em sẽ không ý thức được mình là đang học mà các em sẽ thúc đẩy bằng động : Cố gắng làm nhanh, làm đúng để thắng cuộc Vì vậy, để sử dụng phương pháp trò chơi một cách có hiệu quả, cần phải đạt được những yêu cầu sau :

* Yêu cầu 1 : Trò chơi phải đảm bảo mục đích phát triển nhận thức

Tuỳ vào trình độ cụ thể của học sinh cũng như yêu cầu của chương trình học mà giáo viên đề ra những mục tiêu phát triển nhận thức cho học sinh Trò chơi phải huy động khơi gợi kiến thức, kĩ năng kinh nghiệm, khả năng làm việc tập thể, sự chú ý, sức tập trung… sẵn có ở học sinh để cùng giải quyết nhiệm vụ của trò chơi vì vậy trò chơi không đuợc quá dễ hay quá khó Trò chơi quá dễ tạo cho học sinh sự nhàm trán, trò chơi quá khó làm cho học sinh nản chí, những trò chơi như vậy không đem lại tác dụng giáo dục và hiệu quả giáo dục như mong muốn

* Yêu cầu 2 : Trò chơi phải phù hợp nhu cầu hứng thú của học sinh

Mỗi trò chơi phải thực sự hấp dẫn trẻ, kích thích tính tích cực, chủ động

và sáng tạo của trẻ Bên cạnh đó phải thu hút đuợc nhiều học sinh tham gia chơi, tạo không khí thi đua sôi nổi, vui vẻ, hào hứng trong lớp học

* Yêu cầu 3 : Trò chơi phải đảm bảo tính đa dạng

* Yêu cầu 4 : Trò chơi phải dễ tổ chức, phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh

thực tiễn lớp học, trường học về: thời gian, không gian, các phương tiện cần thiết cho trò chơi…, với những trò chơi đòi hỏi trang thiết bị đắt tiền, phương tiện cồng kềnh… không phù hợp với tất cả học sinh sẽ làm mất cơ hội tham gia chơi, cơ hội khẳng định mình, cơ hội tự nhận thức của mỗi học sinh

1.4.3 Các bước thiết kế TCHT trong dạy học LS 4

- Xác định mục đích bài học : Mục đích là kết quả cần đạt ở người học sau

mỗi bài học, được thể hiện bằng các động từ có thể lượng hóa được Khi xác định mục đích của bài học, cần chú ý đến trình độ đầu vào và sự phân hóa khả năng của các HS trong cùng 1 lớp, 1 độ tuổi

- Xác định nội dung dạy học có thể sử dụng TCHT để hỗ trợ

- Thực hiện các thao tác cần thiết để tạo ra TCHT: phù hợp với mục tiêu,

nội dung của bài

- Thử nghiệm, điều chỉnh và phát triển trò chơi

1.4.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc thiết kế trò chơi học tập trong dạy học Lịch sử lớp 4

Để vận dụng được một cách thích hợp các trò chơi học tập, đòi hỏi người giáo viên phải có sự chuẩn bị và đầu tư cho từng trò chơi Đây là điều hạn chế bởi hàng loạt những yếu tố như năng lực của giáo viên, thời gian giành cho sự soạn bài, các phương tiện đồ dùng dạy học, sự đầu tư về kinh phí… cho giờ học

vô tình như những vật cản sự nhiệt tình của giáo viên

Tổ chức các trò chơi học tập dễ làm mất thời gian và lớp học thường ồn

ào dẫn đến học sinh mất trật tự, làm ảnh hưởng ít nhiều đến lớp khác

23

Diện tích phòng học, cách sắp xếp bàn ghế trong lớp học theo một khuôn mẫu truyền thống cũng gây khó khăn cho việc tổ chức trò chơi Để tổ chức trò chơi còn đòi hỏi người giáo viên phải có óc tổ chức, biết kích thích sự tham gia của học sinh Đây là điều không phải giáo viên nào cũng làm được

1.5 Đặc điểm tâm lí của HS lớp 4, 5

1.5.1 Nhu cầu, động cơ, hứng thú của học sinh tiểu học

Bước vào nhà trường Tiểu học các em được hoạt động trong một môi trường mới, môi trường nhà trường với hoạt động chủ đạo là học tập Do đó nhu cầu học tập của học sinh ngày càng có ý nghĩa quan trọng hơn đối với sự phát triển trí tuệ Chính nhu cầu học tập đã trở thành động cơ thúc đẩy các em tự giác tích cực học tập Theo các nhà tâm lý học "ở Tiểu học phần lớn học sinh chưa hứng thú chuyên biệt với từng môn học các em cũng chưa chú ý đi sâu vào ý nghĩa mỗi môn học Việc các em học sinh Tiểu học thích môn nào, bài nào phụ thuộc khả năng sư phạm của người giáo viên" Các nhà nghiên cứu còn cho thấy

"Động cơ học tập không sẵn có, cũng không thể áp đặt từ ngoài vào mà phải hình thành dần trong quá trình học sinh ngày càng đi sâu và chiếm lĩnh đối tượng học tập dưới sự hướng dẫn của giáo viên Nếu trong tiết học giáo viên biết

tổ chức cho học sinh phát hiện ra những điều mới lạ (cả nội dung lẫn phương pháp dạy học, học sinh chiếm lĩnh tri thức đó) thì dần dần quan hệ thân thiết giữa các em với tri thức khoa học sẽ được hình thành, học tập dần dần trở thành một nhu cầu không thể thiếu được của các em và sẽ thúc đẩy các em vươn tới giành lấy tri thức"

Việc thiết kế trò chơi cho học sinh trong quá trình dạy học một cách phù hợp sẽ góp phần khêu gợi nhu cầu, hình thành động cơ đúng đắn, hứng thú học tập cho học sinh

1.5.2 Đặc điểm trí nhớ

Học sinh tiểu học nói chung có trí nhớ tốt Các em có khả năng nhớ được nhiều thậm chí cả những điều mà các em không hiểu Trí nhớ trực quan - hình tượng phát triển, các em nhớ chính xác những sự vật, hiện tượng cụ thể nhanh hơn và tốt hơn những định nghĩa, những lời giải thích dài dòng Ở những lớp

Trò chơi, bản thân nó là một hoạt động trực tiếp, với sự hấp dẫn đã tác động đến sự hứng thú của trẻ em Vì vậy học tập thông qua trò chơi sẽ giúp học sinh ghi nhớ dễ dàng và bền vững hơn

1.5.3 Đặc điểm tư duy

Tư duy của trẻ mới đến trường chủ yếu là tư duy cụ thể mang tính hình thức, dựa vào những bề ngoài của sự vật và hiện tượng Theo Peopiagie : "Tư duy của trẻ đến 10 tuổi về cơ bản còn ở giai đoạn những thao tác cụ thể, dựa trên

cơ sở có thể diễn ra quá trình hệ thống hoá các thuộc tính, tài liệu trong kinh nghiệm trực quan"

Tư duy của học sinh lớp 4, 5 thường là tư duy cụ thể, mang tính hình thức Giáo viên cần phải dựa vào những đặc điểm này để lựa chọn, thiết kế trò chơi sao cho phù hợp với học sinh Khi thiết kế trò chơi giáo viên cần giúp học sinh ôn tập, cũng cố, hình thành kiến thức mới thông qua những tranh ảnh minh hoạ hoặc những đồ chơi hấp dẫn Đây chính là những dụng cụ trực quan để kích thích tư duy ở các em

Chính từ đặc điểm tư duy nêu trên, khi thiết kế bài học có sử dụng phương pháp trò chơi giáo viên cần chú ý đến việc gắn điều trông thấy với hoạt động trực tiễn và nội dung của bài học

1.5.4 Đặc điểm tưởng tượng

Đối với học sinh Tiểu học, tình cảm có vị trí đặc biệt vì nó là khâu trọng yếu gắn liền nhận thức với hành động của các em Đối tượng gây xúc cảm cho học sinh tiểu học thường là những sự vật, hiện tượng cụ thể, những câu chuyện sinh động Do đó những bài giảng khô khan, khó hiểu nặng nề về lý luận không gây cho học sinh những cảm xúc tích cực, thậm chí làm cho các em mệt mỏi, chán chường Nói chung hoạt động trí tuệ của các em đượm màu sắc xúc cảm, các em suy nghĩ bằng "hình thức", "xúc cảm", "âm thanh", các quá trình nhận thức, hoạt động của các em đều chịu sự chi phối mạnh mẽ của cảm xúc, và đều đượm màu cảm xúc

Từ đặc điểm này ta thấy trong quá trình dạy học, có thể khơi dậy ở trẻ xúc cảm học tập qua việc tổ chức trò chơi học tập cho các em, từ đó phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh, nâng cao hiệu quả học tập

Tóm lại, từ việc phân tích những đặc điểm tâm lý của học sinh tiểu học có thể rút ra kết luận rằng : Việc tổ chức trò chơi cho học sinh là biện pháp quan trọng nhằm tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học phân môn Lịch sử ở trường Tiểu học

Kết luận chương 1

Trong chương 1 chúng tôi đã phân tích cơ sở lý luận và lịch sử nghiên cứu

về vấn đề thiết kế TCHT Từ việc phân tích các vấn đề lý luận và phương pháp dạy học đặc trưng của phân môn Lịch sử lớp 4 cho thấy cần phải tăng cường triển khai các phương pháp dạy học mới một cách sâu rộng, đồng bộ Hơn nữa

để không ngừng nâng cao chất lượng học tập phân môn Lịch sử, việc nghiên cứu

26

sử dụng và thiết kế trò chơi trong quá trình dạy học phân môn Lịch sử lại hết sức cần thiết nhằm góp phần nâng cao chất lượng phân môn ở bậc Tiểu học

27

Chương 2 THỰC TRẠNG THIẾT KẾ TRÒ CHƠI HỌC TẬP TRONG DẠY HỌC

PHÂN MÔN LỊCH SỬ LỚP 4 2.1 Khái quát về quá trình nghiên cứu thực trạng

2.1.1 Mục đích nghiên cứu

Làm rõ thực trạng thiết kế và sử dụng TCHT trong dạy học phân môn Lịch sử 4, từ đó xác định rõ thành công, hạn chế và nguyên nhân của thực trạng nói trên

2.1.2 Nội dung nghiên cứu thực trạng

- Thực trạng dạy học phân môn Lịch sử lớp 4

- Thực trạng nhận thức về thiết kế và sử dụng TCHT trong dạy học môn Lịch sử ở các trường tiểu học

- Thực trạng thiết kế trò chơi trong dạy học môn Lịch sử ở trường tiểu học

- Thực trạng các TCHT được thiết kế trong dạy học phân môn LS lớp 4

- Thực trạng chất lượng học phân môn Lịch sử của HS lớp 4

2.1.3 Đối tượng, địa bàn khảo sát

2.1.3.1 Địa bàn khảo sát

Các trường : Tiểu học Bình Hòa, Thạnh Mỹ Tây, Đống Đa thuộc quận Bình Thạnh, Tp.HCM

2.1.3.2 Đối tượng khảo sát

- Ban giám hiệu, giáo viên và HS lớp 4 các trường Tiểu học Bình Hòa, Thạnh Mỹ Tây, Đống Đa thuộc quận Bình Thạnh, Tp.HCM

- Về giáo viên : 65 giáo viên có tham gia dạy lớp 4 ở 3 trường Tiểu học trên địa bàn quận Bình Thạnh, Tp.HCM gồm Bình Hòa, Thạnh Mỹ Tây, Đống

Đa

- Về học sinh : 372 học sinh lớp 4 tại 3 trường Tiểu học Bình Hòa, Thạnh

Mỹ Tây, Đống Đa thuộc quận Bình Thạnh, Tp.HCM

28

2.1.3.3 Phương pháp điều tra

Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi (xem phụ lục) để thu thập các ý kiến, đánh giá của các giáo viên tại 3 trường TH mà chúng tôi đã nói ở trên

Ngoài ra, chúng tôi lấy ý kiến qua trao đổi trực tiếp, qua email, điện thoại với các GV đã sử dụng TCHT cũng như sử dụng các phần mềm để thiết kế các TCHT trong dạy học môn Lịch sử lớp 4

2.2 Kết quả nghiên cứu thực trạng

Sau khi phát đi 65 phiếu hỏi, tác giả thu về được đủ số phiếu hợp lệ và đầy đủ các thông tin để phân tích, chiếm tỉ lệ 100% Tiến hành sàng lọc và nhập

dữ liệu vào phần mềm SPSS, Excell để phân tích kết quả khảo sát Kết quả của từng ý kiến sẽ được trình bày cụ thể sau đây:

Để đánh giá tốt nhất độ tin cậy của dữ liệu, tác giả sẽ đi thống kê về tỉ lệ giới tính và thời gian tham gia vào việc giảng dạy của các GV Về giới tính của các GV cho thấy tỉ lệ giáo viên nữ chiếm trội hơn Điều này là do đặc điểm thực

tế của ngành giáo dục Tiểu học là giáo viên nữ chiếm đa số

Bảng 2.1 Giới tính của đối tượng khảo sát

29

Bảng 2.2 Thống kê số năm công tác của GV

Số phiếu phát ra < 5 năm Từ 5 – 10 năm Từ 10 – 20 năm >20 năm

2.2.1 Thực trạng nhận thức của GV về thiết kế và sử dụng TCHT trong dạy học phân môn Lịch sử lớp 4

2.2.1.1 Sự cần thiết sử dụng TCHT trong dạy học Lịch sử lớp 4

Trò chơi học tập giúp học sinh lĩnh hội những tri thức và kĩ năng khác nhau mà không bị áp lực phải thực hiện nhiệm vụ Đồng thời, giúp người học cảm nhận được một cách trực tiếp kết quả hành động của mình, từ đó thúc đẩy tính tích cực, mở rộng, củng cố và phát triển vốn hiểu biết của người học

Bảng 2.3 Nhận thức của GV về sự cần thiết đưa trò chơi học tập vào dạy học môn Lịch sử lớp 4

Để xác định được rõ hơn nguyên nhân vì sao việc sử dụng TCHT được đánh giá là cần thiết, chúng ta có thể xem kết quả ở bảng 2.4 sau đây :

Bảng 2.4 Nhận thức của GV về vai trò của TCHT trong dạy học môn Lịch sử

30

STT Việc sử dụng TCHT có vai trò Số phiếu Tỉ lệ

2 Kích thích hứng thú học tập của học sinh 62 95,38

4 Phát huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo của học

6 Chuẩn bị công phu mất nhiều thời gian 45 69,23

7 Ảnh hưởng đến quy trình dạy của giáo viên 7 10,77

8 Kìm hãm sự phát triển tư duy trừu tượng của học

Dựa vào bảng 2.4 có thể đánh giá GV Tiểu học đã nhận thức được các vấn

đề liên quan đến vai trò của TCHT trong dạy học Một tín hiệu đáng mừng về nhận thức của GV tiểu học tại các trường tiến hành khảo sát là có trên 80% GV cho rằng TCHT kích thích hứng thú học tập của học sinh, làm cho giờ học sinh động và nâng cao hiệu quả dạy học phân môn Lịch sử Việc nhận thức phù hợp

về vai trò của TCHT sẽ ảnh hưởng rất lớn đến mức độ sử dụng TCHT vào quá trình dạy học môn LS của GV Tiểu học Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn còn một số

GV có nhận thức chưa phù hợp khi cho rằng sử dụng TCHT ảnh hưởng không tốt đến chất lượng giờ học phân môn LS, như làm cho lớp học lộn xộn, phá vỡ quy trình dạy học của GV và kìm hãm sự phát triển tư duy trừu tượng của học sinh…

Qua ý kiến đánh giá của giáo viên tiểu học cho phép khẳng định mức độ cần thiết và vai trò của việc sử dụng trò chơi học tập cho học sinh trong dạy học môn Lịch sử lớp 4 ở trường tiểu học Tuy vậy, mức độ sử dụng TCHT trong dạy học phân môn lịch sử lớp 4 thì có tương xứng với vai trò và tầm quan trọng của

nó không?!

31

Bảng 2.5 Mức độ sử dụng TCHT trong dạy học phân môn Lịch sử lớp 4

2 Thỉnh thoảng (Không thường xuyên) 25 38,46

Kết quả điều tra cho thấy số GV sử dụng TCHT trong quá trình dạy học phân môn Lịch sử ở mức độ thường xuyên chiếm tỉ lệ khiêm tốn: 26,15%, có 35,38% số giáo viên có sử dụng nhưng không thường xuyên Trong khi đó có 35,39% số giáo viên ít khi hoặc hầu như không sử dụng TCHT trong quá trình dạy học phân môn Lịch sử Lí do mà đa số GV đưa ra là họ không có nguồn tư liệu sẵn có, muốn sử dụng phải tìm kiếm, sưu tầm, mất thời gian tương đối nhiều nên họ ngại sử dụng hoặc chỉ sử dụng khi có Ban giám hiệu dự giờ, thao giảng

và thi GV Giỏi Bên cạnh đó, một số GV cho rằng họ không thường xuyên sử dụng vì chưa biết cách sử dụng sao cho có hiệu quả

Kết quả trên đây đã phần nào phản ánh thực trạng sử dụng TCHT trong quá trình dạy học phân môn Lịch sử Thực tế cho thấy nhiều GV do năng lực hạn chế, thiếu kiến thức về Lịch sử nên việc tổ chức trò chơi cho học sinh còn gặp nhiều khó khăn, chưa biết cách tổ chức trò chơi cho học sinh trong quá trình dạy học Một số giáo viên mặc dù nhận thức đúng vai trò của TCHT nhưng do chưa nắm vững cách thức tổ chức những TCHT có sẵn cũng như chưa biết cách thiết kế các TCHT mới phù hợp…nên ít sử dụng và sử dụng nhưng hiệu quả chưa cao

2.2.1.2 Về việc khai thác nội dung dạy học phân môn LS của giáo viên

Bảng 2.6 Mức độ khai thác nội dung dạy học phân môn LS của giáo viên

STT Mức độ khai thác nội dung bài học Số

lượng

Tỉ lệ

%

32

1

1

Hiểu rõ ý đồ của sách giáo khoa; khai thác đúng nội

dung bài học một cách linh hoạt phù hợp với thực

tiễn địa phương

Hiểu rõ ý đồ của sách giáo khoa, xác định đúng

4

4

Chưa hiểu rõ ý đồ của sách giáo khoa nên xác định

Như chúng ta đã biết mục tiêu cơ bản của phân môn Lịch sử là giúp học sinh tiểu học lĩnh hội một số trí thức cơ bản, ban đầu về các sự kiện Lịch sử và văn hoá, một số danh nhân, anh hùng dân tộc, các nhà khoa học tiêu biểu điển hình từ buổi đầu dựng nước cho đến ngày nay Học sinh có những hiểu biết đúng đắn, có những biểu tượng sinh động và tương đối toàn diện về Lịch sử Việt Nam qua các mặt xây dựng đất nước và chống giặc ngoại xâm Đồng thời giáo dục cho học sinh lòng tự hào về truyền thống anh hùng của dân tộc, ngưỡng mộ

và noi theo các tấm gương tận tuỵ can đảm, mưu trí và sự hy sinh anh dũng của các anh hùng dân tộc, các danh nhân, các nhà khoa học trong việc xây dựng và bảo vệ đất nước

Trong mỗi bài, nguồn thông tin cung cấp cho học sinh chủ yếu là hình ảnh, đây cũng là điểm mới của sách giáo khoa, hình ảnh gây ấn tượng cho các

em mạnh hơn, nhanh hơn Trong bài học,ngoài phần tóm tắt nội dung còn có những câu hỏi, các lệnh, những chỉ dẫn hoạt động học tập mà học sinh phải thực hiện Đặc điểm này của SGK có một số thuận lợi cho GV trong việc lựa chọn và

tổ chức các hoạt động dạy học phát huy tính tích cực của HS Tuy nhiên vẫn gây khó khăn cho GV trong việc xác định đầy đủ kiến thức cần cung cấp cho HS

Nhìn vào bảng 2.6 ta thấy : có 51 GV hiểu rõ ý đồ của SGK, khai thác nội dung bài học một cách linh hoạt phù hợp với thực tiễn địa phương chiếm tỉ lệ

33

78,46%; có 63 GV hiểu rõ ý đồ của SGK và xác định đúng chuẩn kiến thức chiếm 96,92% Như vậy, nhìn chung thì các GV tiểu học đã xác định được mục tiêu, kiến thức trọng tâm theo chuẩn kiến thức đối với từng nội dung dạy học của môn học ở lớp được phân công giảng dạy, biết tổ chức hoạt động dạy học phân môn Lịch sử theo hướng tích cực hóa quá trình học tập của HS Đối với từng bài học, một số GV đã nghiên cứu nắm vững nội dung bài dạy được thể hiện qua kênh hình và kênh chữ trong SGK

Có 12 GV đã hiểu rõ ý đồ của SGK, xác định đúng trọng tâm kiến thức của bài học nhưng khai thác nội dung ấy chưa sâu, chưa đầy đủ, chiếm tỉ lệ: 18,46%

Khi dự giờ bài 12 : "Nhà Trần thành lập", chúng tôi nhận thấy : GV đã nắm được mục tiêu của bài học nhưng thiếu một điều quan trọng mà SGK muốn gửi gắm vào đó là : liên hệ kiến thức với thực tiễn địa phương mà HS đang sinh sống và phải có ý thức bảo vệ các di tích lịch sử tại địa phương

Tuy tỉ lệ này không nhiều nhưng đây là điều các nhà quản lý cần quan tâm và có biện pháp khắc phục

2.2.1.3 Về sử dụng phương pháp dạy học

Qua điều tra chúng tôi có bảng sau :

Bảng 2.7 Các phương pháp dạy học mà giáo viên thường sử dụng

STT Các phương pháp dạy học Số lượng Tỉ lệ %

34

Qua khảo sát thực trạng sử dụng các phương pháp dạy học phân môn Lịch

sử ở một số trường tiểu học tại TP HCM chúng tôi thấy một số GV đã thực hiện tốt chương trình và SGK phân môn LS, biết khai thác đúng chuẩn kiến thức bài dạy, biết vận dụng linh hoạt các phương pháp, phương tiện, hình thức dạy học phù hợp với điều kiện cụ thể Một số GV đã đạt được kết quả cao trong các đợt thao giảng chuyên đề, hội thi giáo viên dạy giỏi các cấp của phân môn LS

Nhìn vào bảng 2.7, ta thấy phần lớn GV lên lớp sử dụng chủ yếu là phương pháp giảng giải, chiếm 95,38%

Đây là phương pháp dạy học truyền thống, nó có ưu điểm và nhược điểm nhất định Ưu điểm ở đây là tạo điều kiện thuận lợi cho GV tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm của HS thông qua việc trình bày tài liệu với giọng nói, cử chỉ, điệu bộ của GV, tạo năng lực chú ý chủ định ở HS Nhưng ngược lại, nó dễ làm cho HS thụ động mệt mỏi, vì HS đóng vai trò người nghe là chủ yếu Như vậy, mặc dù chương trình và SGK đã biên soạn theo hướng đổi mới phương pháp dạy học nhưng giáo viên vẫn quen sử dụng các phương pháp dạy học truyền thống

Đối với phương pháp hỏi đáp, có 45 GV sử dụng phương pháp này chiếm 69,23% Thực chất phương pháp này GV chỉ dựa vào tranh ảnh trong SGK để nêu câu hỏi cho HS trả lời HS thụ động tiếp thu những kiến thức do GV áp đặt

Qua điều tra, có 41 GV sử dụng phương pháp thảo luận nhóm chiếm 63,07% Thực tế GV sử dụng chưa hiệu quả do tổ chức, quản lý lớp chưa tốt như: HS chưa hợp tác nhóm, em giỏi làm nhiều, còn những em còn lại chơi

Đối với phương pháp quan sát, có 34 GV sử dụng chiếm 52,30% GV chủ yếu sử dụng tranh ảnh trong SGK để các em quan sát sau đó đặt câu hỏi cho HS trả lời