Ngu van 10 tap 2

Cịc nhμ nghiến cụu tỰi Trđêng ậỰi hảc I-li-noi ẻ Ur-ba-na Sam-pa ệở phịt hiỷn ra rỪng nhọng con chuét con ệđĩc nuềi trong còi cã rời ệă chểi khềng nhọng biÓu hiỷn sù ụng xỏ phục tỰp hển

(T¸i b¶n lÇn thø chÝn) (T¸i b¶n lÇn thø m−êi bèn)

B¶n quyÒn thuéc Nhμ xuÊt b¶n Gi¸o dôc ViÖt Nam − Bé Gi¸o dôc vμ §μo t¹o.

trảng Tịc phÈm hiỷn cưn lỰi khềng nhiÒu, trong ệã cã bμi Phó sềng BỰch ậỪng.

BỰch ậỪng lμ mét nhịnh sềng ệữ ra biÓn ậềng, nỪm giọa Quờng Ninh vμ Hời Phưng, nểi ghi dÊu nhiÒu chiạn cềng trong lỡch sỏ giọ nđắc cựa dẹn téc ậịng nhắ nhÊt lμ cịc trẺn thuũ chiạn : nẽm 938, Ngề QuyÒn phị tan quẹn Nam Hịn ; nẽm 1288, Trẵn Quèc TuÊn ệịnh tan quẹn Mềng − Nguyến NhiÒu tịc giờ ệở viạt vÒ ệÒ tμi sềng BỰch ậỪng nhđ : Trẵn Minh Tềng

(BỰch ậỪng giang), NguyÔn Sđẻng (BỰch ậỪng giang), NguyÔn Trởi (BỰch ậỪng hời khÈu), NguyÔn Méng Tuẹn (HẺu BỰch ậỪng giang phó, ) Trong ệã nữi tiạng nhÊt lμ Trđểng Hịn Siếu vắi BỰch ậỪng giang phó (Phó sềng BỰch ậỪng) Chđa râ bμi phó ệđĩc viạt nẽm nμo, cã

lỳ vμo khoờng 50 nẽm sau cuéc khịng chiạn chèng giẳc Mềng − Nguyến thớng lĩi.

Phó sềng BỰch ậỪng mang nhọng ệẳc trđng cể bờn cựa thÓ phó Phó lμ mét thÓ vẽn cã

vẵn hoẳc xen lÉn vẽn vẵn vμ vẽn xuềi, dỉng ệÓ tờ cờnh vẺt, phong tôc, kÓ sù viỷc, bμn chuyỷn

ệêi, Mét bμi phó thđêng găm 4 ệoỰn : ệoỰn mẻ, ệoỰn giời thÝch, ệoỰn bừnh luẺn vμ ệoỰn

kạt Bè côc bμi Phó sềng BỰch ậỪng cựa Trđểng Hịn Siếu còng gièng bè côc cựa bμi phó nãi

chung Nã ệđĩc lμm theo lèi phó cữ thÓ (loỰi phó cã trđắc thêi ậđêng, cã vẵn, khềng nhÊt thiạt phời cã ệèi, cuèi bμi thđêng ệđĩc kạt lỰi bỪng thể) Bờn dỡch dđắi ệẹy nãi chung theo nguyến ệiỷu, chử hai bμi ca cuèi ệđĩc chuyÓn sang thÓ lôc bịt.

Kạt quờ cẵn ệỰt

Vẽn bờn

Khịch(1)cã kĨ :

Giđểng buăm giong giã chểi vểi,

Lđắt bÓ chểi trẽng mời miạt

Sắm gâ thuyÒn chõ(2)Nguyến, Tđểng,

ChiÒu lẵn thẽm chõ Vò Huyỷt(3)

Cỏu Giang, Ngò Hă(4), Tam Ngề, Bịch Viỷt(5),

Nểi cã ngđêi ệi, ệẹu mμ chỬng biạt

ậẵm Vẹn Méng(6)chụa vμi trẽm trong dỰ còng nhiÒu,

Mμ trịng chÝ bèn phđểng vÉn cưn tha thiạt

BÌn giọa dưng chõ buềng chÌo,

Hảc Tỏ Trđêng(7)chõ thó tiếu dao(8)

Qua cỏa ậỰi Than, ngđĩc bạn ậềng TriÒu(9),

ậạn sềng BỰch ậỪng, thuyÒn bểi mét chiÒu

Bịt ngịt sãng kừnh(10)muền dẳm,

Thđắt tha ệuềi trỵ(11) mét mμu

Nđắc trêi : mét sớc, phong cờnh : ba thu(12),

Bê lau san sịt, bạn lịch ệừu hiu

Sềng chừm giịo gởy, gư ệẵy xđểng khề,

Buăn vừ cờnh thờm, ệụng lẳng giê lẹu

(1) Khịch : phó cữ thÓ thđêng dỉng lèi Ộchự − khịch ệèi ệịpỢ, cã nhẹn vẺt ỘkhịchỢ kÓ chuyỷn cho hÊp dÉn ẻ ệẹy cã thÓ lμ tịc giờ tù xđng.

(2) Chõ : dỡch chọ ỘhÒỢ trong nguyến tịc Chọ ỘhÒỢ lμ mét tõ ệỷm cã trong Sẻ tõ cựa Trung Quèc,

thđêng dỉng xen vμo trong nhiÒu bμi phó.

(3) Nguyến, Tđểng, Vò Huyỷt : sềng Nguyến, sềng Tđểng ẻ tửnh Hă Nam vμ Vò Huyỷt ẻ nói Cèi Kế,

tửnh Chiạt Giang, ệÒu lμ phong cờnh ệứp cựa Trung Quèc.

(4) Cỏu Giang : tến sềng, sẻ dỵ gải lμ Cỏu Giang vừ con sềng ệã do chÝn con sềng nhá hĩp thμnh.

Ngò Hă : cã hai nghỵa : Ngò Hă lμ biỷt danh cựa Thịi Hă ; Ngò Hă lμ nẽm hă (hai khu vùc nẽm

hă, mét lÊy hă ậéng ậừnh lμm trung tẹm, mét lÊy Thịi Hă lμm trung tẹm).

(5) Tam Ngề : tến mét vỉng ệÊt cò cựa nđắc Ngề bao găm ba ệỡa phđểng Bịch Viỷt : tến chung

chử cịc bé téc ngđêi Viỷt cữ sèng ẻ phÝa nam sềng Trđêng Giang (Trung Quèc).

(6) Vẹn Méng : vỉng ệẵm nđắc réng lắn cựa Trung Quèc.

(7) Tỏ Trđêng : tến chọ cựa Tđ Mở Thiến, mét sỏ gia nữi tiạng cựa Trung Quèc thêi Hịn, ngđêi ệở

tõng du lỡch nhiÒu thớng cờnh vμ di tÝch lỡch sỏ.

(8) Tiếu dao : thờnh thểi ệi ệẹy ệi ệã, khềng chót bẺn tẹm

(9) ậỰi Than, ậềng TriÒu : tến cỏa biÓn, tến huyỷn vỉng sềng BỰch ậỪng, Quờng Ninh hiỷn nay (10) Sãng kừnh : (kừnh : cị voi) sãng lắn.

(11) ậuềi trỵ : ệuềi chim trỵ cã hừnh dμi nhđ bịnh lịi thuyÒn ý tờ nhọng con thuyÒn nèi ệuềi nhau

ệi trến sềng.

(12) Ba thu : cã ba cịch hiÓu : ba mỉa thu (ba nẽm), ba thịng cựa mỉa thu, thịng thụ ba cựa mỉa

thu ; ẻ ệẹy theo nghỵa thụ ba.

Thđểng nẫi anh hỉng ệẹu vớng tị(1),

Tiạc thay dÊu vạt luèng cưn lđu !

Bến sềng cịc bề lởo, hái ý ta sẻ cẵu(2)?

Cã kĨ gẺy lế(3)chèng trđắc, cã ngđêi thuyÒn nhứ bểi sau,

Vịi ta mμ thđa rỪng :

ậẹy lμ nểi chiạn ệỡa buữi Trỉng Hđng nhỡ thịnh(4)bớt ấ Mở(5),Còng lμ bởi ệÊt xđa, thuẻ trđắc Ngề chóa(6)phị HoỪng Thao(7)

ậđểng khi Êy :

ThuyÒn bÌ muền ệéi, tinh kừ(8)phÊp phắi,

Hỉng hữ sịu quẹn(9), giịo gđểm sịng chãi

TrẺn ệịnh ệđĩc thua chỏa phẹn,

Chiạn luủ bớc nam chèng ệèi

ịnh nhẺt nguyỷt chõ phời mê,

Bẵu trêi ệÊt chõ sớp ệữi

Kừa : TÊt Liỷt thạ cđêng, Lđu Cung(10)chđắc dèi,

Nhọng tđẻng gieo roi(11)mét lẵn,

QuĐt sỰch Nam bang bèn câi !

Thạ nhđng : Trêi còng chiÒu ngđêi,

Hung ệă hạt lèi !

Khịc nμo nhđ khi xđa :

TrẺn XÝch BÝch quẹn Tμo Thịo tan tịc tro bay(12),

TrẺn Hĩp Phừ giẳc Bă Kiến hoμn toμn chạt trôi(13)

(1) Tị : tõ võa cã nghỵa nghi vÊn, võa cã nghỵa cờm thịn, nay Ýt dỉng.

(2) Sẻ cẵu : ệiÒu muèn cã, muèn từm.

(3) GẺy lế : gẺy lμm bỪng gẫ cẹy lế.

(4) Trỉng Hđng nhỡ thịnh : Trỉng Hđng : mét trong hai niến hiỷu cựa Trẵn Nhẹn Tềng tõ nẽm

1285 ệạn 1293 ; nhỡ thịnh : Trẵn Thịnh Tềng (thịi thđĩng hoμng) vμ Trẵn Nhẹn Tềng (vua) (5) ấ Mở : tục ấ Mở Nhi, tđắng giẳc Nguyến bỡ bớt sèng ẻ trẺn BỰch ậỪng nẽm 1288.

(11) Gieo roi : Bă Kiến nđắc Tẵn khi vμo ệịnh nđắc TÊn cã nãi : ỘCụ nhđ sè quẹn cựa ta thừ chử nĐm

roi ngùa xuèng sềng còng ngẽn dưng nđắc lỰi ệđĩcỢ Tịc giờ mđĩn ý nμy ệÓ nãi quẹn Nguyến vμo ệịnh nđắc ta còng ũ thạ quẹn ệềng tđắng mỰnh.

(12) XÝch BÝch : dởy nói bến bê sềng Dđểng Tỏ Thêi Tam quèc, Chu Du dỉng kạ hoờ cềng cựa

Gia Cịt Lđĩng ệèt thuyÒn ệịnh tan 82 vỰn quẹn Tμo Thịo trến quởng sềng nμy.

(13) Hĩp Phừ : tến mét huyỷn thuéc tửnh An Huy, Trung Quèc, nểi sềng Hoμi hĩp vắi sềng Phừ.

TỰ HuyÒn ệở ệịnh tan 100 vỰn quẹn Bă Kiến ẻ ệẹy.

ậạn nay nđắc sềng tuy chờy hoμi,

Mμ nhôc quẹn thỉ khền rỏa nữi !

Tịi tỰo cềng lao(1), nghừn xđa ca ngĩi

Tuy nhiến : Tõ cã vò trô, ệở cã giang san

Quờ lμ : Trêi ệÊt cho nểi hiÓm trẻ,

Còng nhê : Nhẹn tμi giọ cuéc ệiỷn an(2)

Héi nμo bỪng héi MỰnh Tẹn : nhđ vđểng sđ hả Lở(3),

TrẺn nμo bỪng trẺn Duy Thuũ : nhđ quèc sỵ hả Hμn(4)

Kừa trẺn BỰch ậỪng mμ ệỰi thớng,

Bẻi ệỰi vđểng coi thạ giẳc nhμn(5)

Tiạng thểm cưn mởi, bia miỷng khềng mưn

ậạn bến sềng chõ hữ mẳt,

Nhắ ngđêi xđa chõ lỷ chan(6)

Răi võa ệi võa ca rỪng :

Sềng ậỪng mét dời dμi ghế, Luăng to sãng lắn dăn vÒ biÓn ậềng.

Nhọng ngđêi bÊt nghỵa tiếu vong, Nghừn thu chử cã anh hỉng lđu danh.

Khịch còng nèi tiạp mμ ca rỪng :

Anh minh hai vỡ thịnh quẹn(7), Sềng ệẹy rỏa sỰch mÊy lẵn giịp binh(8).

Giẳc tan muền thuẻ thẽng bừnh.

Bẻi ệẹu ệÊt hiÓm cèt mừnh ệục cao(9).

Theo bờn dỡch cựa ậềng Chẹu NguyÔn Họu Tiạn, Bỉi Vẽn Nguyến chửnh lÝ

(Hĩp tuyÓn thể vẽn Viỷt Nam, tẺp II − Vẽn hảc thạ kử X − thạ kử XVII,

(5) Thạ giẳc nhμn : thạ giẳc dÔ phị ậỰi vđểng : chử Hđng ậỰo ậỰi Vđểng Trẵn Quèc TuÊn Sau hai

lẵn thÊt bỰi, nẽm 1287, giẳc Mềng − Nguyến lỰi sang xẹm lđĩc nđắc ta, vua Trẵn Nhẹn Tềng hái Trẵn Quèc TuÊn : ỘGiẳc ệạn lμm thạ nμo ?Ợ ấng tẹu : ỘNẽm nay thạ giẳc nhμnỢ.

(6) Hai cẹu nμy trong nguyến vẽn lμ : ỘHoμi cữ nhẹn hÒ vÉn thạ − Lẹm giang lđu hÒ hẺu nhanỢ, cẵn trịnh hiÓu lẵm lμ lêi nhẹn vẺt khịch tù nãi mμ vÉn lμ lêi cịc bề lởo nãi vắi khịch.

(7) Hai vỡ thịnh quẹn : tục Trẵn Thịnh Tềng vμ Trẵn Nhẹn Tềng

(8) Giịp binh : ịo giịp vμ binh khÝ.

(9) ậục cao : dỡch ý cẹu Ộý ệục mỰc kinhỢ, sịch Tờ truyỷn cã cẹu ỘmỰc chi dọ kinhỢ, nghỵa lμ khềng

gừ lắn bỪng.

Hđắng dÉn hảc bμi

1 ậảc TiÓu dÉn ệÓ nớm ệđĩc bè côc bμi phó, vỡ trÝ cựa chiạn thớng BỰch ậỪng

trong lỡch sỏ vμ ệÒ tμi sềng BỰch ậỪng trong vẽn hảc ậảc kỵ cịc chó thÝch ệÓhiÓu ệđĩc cịc tõ khã, cịc ệiÓn tÝch, ệiÓn cè

2 Mẻ ệẵu bμi phó, nữi bẺt lến lμ hừnh tđĩng nhẹn vẺt ỘkhịchỢ Anh (chỡ) hởy từm hiÓu :

− Môc ệÝch dỰo chểi thiến nhiến, chiạn ệỡa cựa ỘkhịchỢ ?

− ỘKhịchỢ lμ ngđêi cã trịng chÝ (chÝ lắn), cã tẹm hăn nhđ thạ nμo qua viỷc nhớc

ệạn nhọng ệỡa danh lỡch sỏ cựa Trung Quèc vμ miếu tờ nhọng ệỡa danh lỡch sỏcựa ệÊt Viỷt ?

3 Cờm xóc cựa ỘkhịchỢ trđắc khung cờnh thiến nhiến sềng BỰch ậỪng : PhÊn

khẻi, tù hμo ? Buăn thđểng, nuèi tiạc vừ nhọng giị trỡ ệang lỉi vμo quị khụ ?

LÝ giời cịch lùa chản cựa anh (chỡ) (Lđu ý ệẳc ệiÓm hừnh ờnh thiến nhiến vμgiảng vẽn trong ệoỰn ỘQua cỏa ậỰi Than dÊu vạt luèng cưn lđuỢ.)

4 Vai trư cựa hừnh tđĩng cịc bề lởo trong bμi phó ? Chiạn tÝch trến sềng BỰch

ậỪng ệở ệđĩc gĩi lến nhđ thạ nμo qua lêi kÓ cựa cịc bề lởo ? Thịi ệé, giảng

ệiỷu cựa hả trong khi kÓ chuyỷn ?

Qua lêi bừnh luẺn cựa cịc bề lởo (ệoỰn ỘTuy nhiến : Tõ cã vò trô Nhắ ngđêixđa chõ lỷ chanỢ), trong cịc yạu tè : ệỡa thạ sềng nói, con ngđêi, theo anh (chỡ),yạu tè nμo giọ vai trư quan trảng nhÊt lμm nến chiạn thớng BỰch ậỪng ?

5 Lêi ca cựa cịc vỡ bề lởo vμ lêi ca nèi tiạp cựa ỘkhịchỢ nhỪm khỬng ệỡnh ệiÒu gừ ?

6 Phịt biÓu vÒ giị trỡ néi dung vμ nghỷ thuẺt cựa bμi phó.

Luyỷn tẺp

1 Hảc thuéc mét sè cẹu trong bμi phó mμ anh (chỡ) thÝch.

2 Phẹn tÝch, so sịnh lêi ca cựa ỘkhịchỢ kạt thóc bμi Phó sềng BỰch ậỪng vắi bμi

thể Sềng BỰch ậỪng (BỰch ậỪng giang) cựa NguyÔn Sđẻng (bờn dỡch) :

Mă thỉ nhđ nói, cá cẹy tđểi, Sãng biÓn gẵm vang, ệị ngÊt trêi.

Sù nghiỷp Trỉng Hđng ai dÔ biạt, Nỏa do sềng nói, nỏa do ngđêi.

● Phó sềng BỰch ậỪng lμ ệửnh cao nghỷ thuẺt cựa thÓ phó trong vẽn hảctrung ệỰi Viỷt Nam

●HiÓu râ ậỰi cịo bừnh Ngề cã ý nghỵa trảng

ệỰi cựa mét bờn tuyến ngền ệéc lẺp, khỬng

ệỡnh sục mỰnh cựa lưng yếu nđắc vμ tđtđẻng nhẹn nghỵa ; lμ kiỷt tịc vẽn hảc, kạthĩp hμi hoμ giọa yạu tè chÝnh luẺn vμ chÊtvẽn chđểng

●Nớm vọng nhọng ệẳc trđng cể bờn cựa thÓcịo, ệăng thêi thÊy ệđĩc nhọng sịng tỰocựa NguyÔn Trởi trong ậỰi cịo bừnh Ngề

Kạt quờ cẵn ệỰt

NguyÔn Trởi

(Tranh chẹn dung)

Phẵn mét : tịc giờ

I - Cuéc ệêi

NguyÔn Trởi (1380 − 1442) hiỷu lμ ục Trai, quế gèc ẻ lμng Chi NgỰi (ChÝ Linh,Hời Dđểng) sau dêi vÒ Nhỡ Khế (Thđêng TÝn, Hμ Tẹy, nay thuéc Hμ Néi) Thẹnsinh lμ NguyÔn ụng Long (sau ệữi lμ NguyÔn Phi Khanh), mét nho sinh nghÌo,hảc giái, ệẫ Thịi hảc sinh (Tiạn sỵ) thêi Trẵn Mứ lμ Trẵn Thỡ Thịi, con quan

Cuèi nẽm 1427 ệẵu nẽm 1428, cuéc khẻi nghỵa Lam Sển toμn thớng,

NguyÔn Trởi thõa lỷnh Lế Lĩi viạt ậỰi cịo bừnh Ngề ấng hẽm hẻ tham gia vμo

cềng cuéc xẹy dùng lỰi ệÊt nđắc Nhđng răi nhọng mẹu thuÉn néi bé triÒu ệừnhphong kiạn dÉn ệạn viỷc sịt hỰi cịc cềng thẵn, bờn thẹn NguyÔn Trởi bỡ nghi oan,

bỡ bớt giam Sau ệã ềng ệđĩc tha nhđng khềng cưn ệđĩc tin dỉng nhđ trđắc Nẽm 1439, NguyÔn Trởi xin vÒ ẻ Èn tỰi Cền Sển Nẽm 1440, ềng lỰi ệđĩc

Lế Thịi Tềng mêi ra gióp viỷc nđắc Nẽm 1442, giọa lóc NguyÔn Trởi ệang gịnhvịc trảng trịch vắi dẹn vắi nđắc thừ oan ịn Lỷ Chi viến (TrỰi Vời) bẫng ệữ Ẻpxuèng gia ệừnh, dưng hả ềng Nhẹn cịi chạt ệét ngét cựa Lế Thịi Tềng ẻ Lỷ Chiviến (ậỰi LỰi, Gia Lđểng, Bớc Ninh), bản gian thẵn trong triÒu vu cho ềng ẹm mđugiạt vua, khĐp vμo téi Ộtru di tam técỢ (giạt cờ ba hả) Nẽm 1464, Lế Thịnh Tềngminh oan cho NguyÔn Trởi, sau ệã cho sđu tẵm lỰi thể vẽn cựa ềng vμ từm conchịu cưn sèng sãt ệÓ bữ lμm quan

NguyÔn Trởi lμ mét bẺc anh hỉng dẹn téc, mét nhμ vẽn hoị lắn Nẽm 1980,

Tữ chục Giịo dôc, Khoa hảc vμ Vẽn hoị cựa Liến hĩp quèc (UNESCO) ệở cềngnhẺn NguyÔn Trởi lμ danh nhẹn vẽn hoị thạ giắi

II - Sù nghiỷp thể vẽn

1 Nhọng tịc phÈm chÝnh

NguyÔn Trởi lμ tịc giờ xuÊt sớc vÒ nhiÒu thÓ loỰi vẽn hảc, trong sịng tịc chọHịn vμ chọ Nềm, trong vẽn chÝnh luẺn vμ thể trọ từnh ấng ệÓ lỰi mét khèi lđĩngsịng tịc lắn vắi nhiÒu tịc phÈm cã giị trỡ

Nhọng tịc phÈm chÝnh viạt bỪng chọ Hịn : Quẹn trung tõ mỷnh tẺp, Bừnh Ngề

ệỰi cịo, ục Trai thi tẺp, ChÝ Linh sển phó, Bẽng Hă di sù lôc, Lam Sển thùc lôc, Vẽn bia Vỵnh Lẽng, Vẽn loỰi Sịng tịc chọ Nềm cã Quèc ẹm thi tẺp găm 254 bμi

thể viạt theo thÓ ậđêng luẺt hoẳc ậđêng luẺt xen lôc ngền (sịu chọ) Ngoμi sịng

tịc vẽn hảc, NguyÔn Trởi cưn ệÓ lỰi cuèn Dđ ệỡa chÝ, mét bé sịch ệỡa lÝ cữ nhÊt

cựa Viỷt Nam

Sau thờm hoỰ tru di tam téc, tịc phÈm cựa NguyÔn Trởi bỡ thÊt lỰc hoẳc bỡ thiếuhuũ nhiÒu Nẽm 1467, vua Lế Thịnh Tềng ệở ra lỷnh sđu tẺp lỰi trđắc tịc cựa ềng

vμ phời ệạn thạ kử XIX, tịc phÈm cựa NguyÔn Trởi mắi ệđĩc sđu tẵm tđểng ệèi ệẵy

ệự Tuy nhiến, di sờn vẽn hảc NguyÔn Trởi cưn ệạn ngμy nay chớc chớn chđa phời

lμ toμn bé sù nghiỷp vẽn hảc vỵ ệỰi cựa ềng

2 NguyÔn Trởi - nhμ vẽn chÝnh luẺn kiỷt xuÊt

Trong vẽn hảc trung ệỰi Viỷt Nam, NguyÔn Trởi lμ nhμ vẽn chÝnh luẺn lẫi lỰc

nhÊt ấng ệở ệÓ lỰi khèi lđĩng khị lắn vẽn chÝnh luẺn : Quẹn trung tõ mỷnh tẺp, Bừnh Ngề ệỰi cịo, chiạu biÓu viạt dđắi triÒu Lế, Tđ tđẻng chự ệỰo xuyến suèt cịc

ịng vẽn chÝnh luẺn cựa NguyÔn Trởi lμ tđ tđẻng nhẹn nghỵa, yếu nđắc, thđểng dẹn

Quẹn trung tõ mỷnh tẺp găm nhọng thđ tõ gỏi cho tđắng giẳc vμ nhọng giÊy

tê giao thiỷp vắi triÒu ệừnh nhμ Minh, Tịc phÈm lμ tẺp vẽn chiạn ệÊu Ộcã sụcmỰnh cựa mđêi vỰn quẹnỢ (Phan Huy Chó) Sục mỰnh Êy cã ệđĩc tõ sù kạt hĩptuyỷt diỷu giọa tđ tđẻng nhẹn nghỵa, tđ tđẻng yếu nđắc vắi nghỷ thuẺt viạt vẽn

luẺn chiạn bẺc thẵy Bừnh Ngề ệỰi cịo lμ ịng vẽn yếu nđắc lắn cựa thêi ệỰi, lμ bờn

tuyến ngền vÒ chự quyÒn ệéc lẺp dẹn téc, bờn cịo trỰng téi ịc kĨ thỉ, bờn hỉng

ca vÒ cuéc khẻi nghỵa Lam Sển ẻ Bừnh Ngề ệỰi cịo, sục mỰnh cựa tđ tđẻng nhẹn

nghỵa vμ tđ tđẻng yếu nđắc ệở hoμ lμm mét :

Viỷc nhẹn nghỵa cèt ẻ yến dẹn, Quẹn ệiạu phỰt trđắc lo trõ bỰo.

NguyÔn Trởi quan niỷm khi ệÊt nđắc cã ngoỰi xẹm thừ yếu nđắc, nhẹn nghỵa,anh hỉng lμ chèng xẹm lđĩc Trong cờnh thịi bừnh, ềng vÉn đắc vảng nhμ nđắcphong kiạn dỉng nhẹn nghỵa ệÓ ỘtrỡỢ dẹn, ỘkhoanỢ dẹn,

Vẽn chÝnh luẺn cựa NguyÔn Trởi ệỰt tắi trừnh ệé nghỷ thuẺt mÉu mùc tõ viỷcxịc ệỡnh ệèi tđĩng, môc ệÝch ệÓ sỏ dông bót phịp thÝch hĩp ệạn kạt cÊu chẳt chỳ,lẺp luẺn sớc bĐn

3 NguyÔn Trởi - nhμ thể trọ từnh sẹu sớc

Hai tẺp thể ục Trai thi tẺp vμ Quèc ẹm thi tẺp ghi lỰi hừnh ờnh NguyÔn Trởi võa

lμ ngđêi anh hỉng vỵ ệỰi võa lμ con ngđêi trẵn thạ

LÝ tđẻng cựa ngđêi anh hỉng lμ sù quyỷn hoμ giọa nhẹn nghỵa vắi yếu nđắc,thđểng dẹn LÝ tđẻng Êy lóc nμo còng thiạt tha, mởnh liỷt : ỘBui(1)mét tÊc lưng đu

ịi(2)cò − ậếm ngμy cuăn cuén nđắc triÒu ệềng.Ợ (ThuẺt hụng − bμi 2).

PhÈm chÊt, ý chÝ cựa ngđêi anh hỉng luền ngêi sịng trong chiạn ệÊu chèngngoỰi xẹm còng nhđ trong ệÊu tranh chèng cđêng quyÒn, bỰo ngđĩc vừ chẹn lÝ :

ỘVđên quúnh dẵu chim kếu hãt − Câi trẵn cã tróc ệụng ngẽn.Ợ (Tù thịn − bμi 40).

Dịng ngay thỬng, cụng cái cựa cẹy tróc, vĨ thanh tao, trong trớng cựa cẹy mai,sục sèng khoĨ khoớn cựa cẹy tỉng − nhọng phÈm chÊt tèt ệứp tđĩng trđng chongđêi quẹn tỏ − ệÒu cã ẻ NguyÔn Trởi ậiÒu ệịng quý lμ tÊt cờ nhọng phÈm chÊt

Êy khềng phời ệÓ lμm ệứp cho riếng bờn thẹn mμ lμ ệÓ gióp dẹn, gióp nđắc ỘDμnh

cưn ệÓ trĩ dẹn nμyỢ (Tỉng).

Lμ bẺc anh hỉng vắi lÝ tđẻng cao cờ, NguyÔn Trởi còng lμ mét con ngđêi trẵnthạ ấng ệau nẫi ệau cựa con ngđêi, yếu từnh yếu cựa con ngđêi NguyÔn Trởi ệaukhi chụng kiạn nghỡch cờnh Đo le cựa xở héi cò : ỘPhđĩng nhọng tiạc cao diÒu hởylđĩn − Hoa thđêng hay hĐo cá thđêng tđểi.Ợ (Tù thuẺt − bμi 9).

Tõ nẫi ệau trđắc thãi ệêi ệen bỰc ỘBui mét lưng ngđêi cùc hiÓm thayỢ, nhμ thểkhao khịt sù hoμn thiỷn cựa con ngđêi vμ mể đắc xở héi thịi bừnh, thỡnh trỡ ỘDẹnNghiếu ThuÊn, vua Nghiếu ThuÊnỢ

Từnh yếu cựa NguyÔn Trởi dμnh nhiÒu cho thiến nhiến, ệÊt nđắc, con ngđêi,cuéc sèng

Từnh yếu thiến nhiến cựa NguyÔn Trởi thÓ hiỷn qua mờng thể thiến nhiến rÊt

cã giị trỡ ẻ ục Trai thi tẺp vμ Quèc ẹm thi tẺp Trong thể chọ Hịn cã nhọng bục

tranh thiến nhiến hoμnh trịng : ỘKừnh ngỰc bẽm vỪm non mÊy khóc − Giịo gđểm

chừm gởy bởi bao tẵngỢ (Cỏa biÓn BỰch ậỪng− bờn dỡch) Thiến nhiến trong thểNềm cã nhọng bục tranh lôa xinh xớn, phờng phÊt phong vỡ thể ậđêng : ỘNđắcbiạc non xanh thuyÒn gèi bởi − ậếm thanh nguyỷt bỰc khịch lến lẵuỢ (Bờo kÝnh

cờnh giắi− bμi 26) Thiến nhiến bừnh dỡ, dẹn dở, tõ quờ nóc nịc, lờnh măng tểi, bÌrau muèng, ệạn Ộngâ cμy ệÊt ờiỢ, con ệưng ệong, ệÒu ệi vμo thể NguyÔn Trởimét cịch tù nhiến, tỰo nến nhọng rung ệéng thÈm mỵ Thiến nhiến trẻ thμnh mềitrđêng sèng thanh tao, con ngđêi gớng giọ gừn vĨ ệứp nguyến sể, khềng lμm tữn

(1) Bui : duy chử.

(2) ẩu ịi : đu quèc, ịi dẹn (lo nđắc, yếu dẹn)

thđểng ệạn cờnh vẺt Nhμ thể khềng nì thờ mịi chÌo vừ sĩ lμm tan vì bãng trẽng

in trến nđắc : ỘNđắc cưn nguyỷt hiỷn xị(1)thềi chÌoỢ ; hắp chĐn rđĩu in bãngtrẽng mμ tđẻng ệang hắp ịnh trẽng : Ộậếm thanh hắp nguyỷt nghiếng chĐnỢ ;gịnh nđắc vÒ pha trμ, nđắc in bãng trẽng tđẻng mang cờ trẽng vÒ theo :

ỘChÌ tiến(2)nđắc ghÝn(3)nguyỷt ệeo vÒỢ Cã thÓ nãi, ẻ NguyÔn Trởi Ộlưng yếu thiếnnhiến vỰn vẺt lμ mét kÝch thđắc ệÓ ệo mét tẹm hănỢ (Xuẹn Diỷu)

Thể NguyÔn Trởi cã nhọng cẹu nãi vÒ nghỵa vua tềi, vÒ từnh cha con xiạt baocờm ệéng : ỘQuẹn thẹn(4)chđa bịo lưng canh cịnh − Từnh phô cểm trêi ịo cha.Ợ

Nhọng vẵn thể NguyÔn Trởi viạt vÒ thiến nhiến ệÊt nđắc, vÒ từnh cha con, từnhbỰn, xiạt bao gẵn gòi, thẹn thđểng KhÝa cỰnh Ộcon ngđêiỢ trong ngđêi anh hỉngNguyÔn Trởi chÝnh lμ vĨ ệứp nhẹn bờn ệở gãp phẵn nẹng ngđêi anh hỉng dẹn téclến tẵm nhẹn loỰi

III - Kạt luẺn

XuÊt hiỷn ẻ nỏa ệẵu thạ kử XV, thiến tμi vẽn hảc NguyÔn Trởi trẻ thμnh méthiỷn tđĩng vẽn hảc kạt tinh truyÒn thèng vẽn hảc LÝ − Trẵn, ệăng thêi mẻ ệđêngcho cờ mét giai ệoỰn phịt triÓn mắi

VÒ néi dung, vẽn chđểng NguyÔn Trởi héi tô hai nguăn cờm hụng lắn cựa vẽnhảc dẹn téc lμ yếu nđắc vμ nhẹn ệỰo

VÒ hừnh thục nghỷ thuẺt, vẽn chđểng NguyÔn Trởi cã ệãng gãp lắn ẻ cờ haibừnh diỷn cể bờn nhÊt lμ thÓ loỰi vμ ngền ngọ NguyÔn Trởi lμ nhμ vẽn chÝnh luẺnkiỷt xuÊt, nhμ thể khai sịng vẽn hảc tiạng Viỷt ấng ệem ệạn cho nÒn vẽn hảc dẹntéc thể ậđêng luẺt viạt bỪng chọ Nềm, gãp phẵn lμm cho tiạng Viỷt trẻ thμnhngền ngọ vẽn hảc giμu vμ ệứp

hđắng dÉn hảc bμi

1 Vừ sao cã thÓ nãi NguyÔn Trởi lμ mét nhẹn vẺt lỡch sỏ vỵ ệỰi ?

2 Anh (chỡ) ệở ệảc nhọng tịc phÈm nμo cựa NguyÔn Trởi ? Hởy giắi thiỷu sể lđĩc

mét vμi tịc phÈm tiếu biÓu

3 Phẹn tÝch vĨ ệứp tẹm hăn NguyÔn Trởi qua mét sè cẹu thể mμ anh (chỡ) cờm

viạt bμi lμm vẽn sè 4 : vẽn thuyạt minh(Bμi lμm ẻ nhμ)

I - hđắng dÉn chung

ậÓ lμm tèt bμi vẽn nμy, anh (chỡ) cẵn :

1 ấn lỰi nhọng kiạn thục vμ kỵ nẽng ệở hảc vÒ vẽn thuyạt minh ẻ cịc lắp 8, 9.

Chó ý rÌn luyỷn thếm nhọng mẳt mμ anh (chỡ) thÊy mừnh ệang cưn yạu (hiÓubiạt thùc tạ, vẺn dông cịc phđểng phịp thuyạt minh, lẺp dμn ý, hoẳc nẽng lùc diÔn ệỰt, )

2 ấn luyỷn nhọng kiạn thục vμ kỵ nẽng vÒ tiạng Viỷt, ệẳc biỷt lμ vÒ cịch dỉng tõ,

ệẳt cẹu, ệÓ lêi vẽn cựa bμi lμm phỉ hĩp vắi yếu cẵu thuyạt minh

3 Quan sịt, từm hiÓu, hảc tẺp ệÓ nớm ệđĩc nhọng tri thục chuÈn xịc, khịch

quan, khoa hảc vÒ ệêi sèng, vÒ viỷc hảc vẽn vμ tẺp lμm vẽn

II - Gĩi ý ệÒ bμi

Hởy viạt mét bμi vẽn ệÓ thuyạt minh mét trong cịc vÊn ệÒ sau :

1 Vai trư cựa cẹy cèi (hoẳc cựa rõng, cựa cịc loμi ệéng vẺt hoang dở, cựa nhiến

liỷu sỰch, ) trong viỷc bờo vỷ mềi trđêng sèng

2 Tịc hỰi cựa ma tuý (hoẳc cựa rđĩu, thuèc lị, ) ệèi vắi ệêi sèng cựa con ngđêi

3 Mét kinh nghiỷm hảc vẽn hoẳc lμm vẽn.

III - gĩi ý cịch lμm bμi

1 Từm hiÓu kỵ ệÒ bμi ệÓ xịc ệỡnh râ cịc yếu cẵu vÒ môc ệÝch thuyạt minh,

néi dung thuyạt minh

2 Cè gớng vẺn dông nhọng tri thục tÝch luủ ệđĩc qua viỷc hảc hái, từm hiÓu thùc

tạ ệêi sèng ệÓ từm ệđĩc :

− Néi dung thuyạt minh chuÈn xịc, khoa hảc, khịch quan vμ phong phó

− Cịch thục thuyạt minh thÝch hĩp, gióp ngđêi ệảc cã nhọng hiÓu biạt ệóng

ệớn vμ cẵn thiạt vÒ sù vẺt (hiỷn tđĩng) ệđĩc thuyạt minh

3 Xẹy dùng bè côc sao cho néi dung thuyạt minh ệđĩc trừnh bμy râ rμng, khóc chiạt.

4 Chó ý ệÓ khềng mớc lẫi vÒ diÔn ệỰt, chÝnh tờ, tõ ngọ, ngọ phịp Lêi vẽn cẵn

râ ý, trong sịng, mỰch lỰc ệÓ ngđêi ệảc tiạp thu ệđĩc dÔ dμng

Biạt vẺn dông nhọng kiạn thục vμ kỵ nẽng ệởhảc vÒ vẽn bờn thuyạt minh ệÓ viạt ệđĩc métbμi vẽn nhỪm trừnh bμy mét cịch chuÈn xịcmét sù vẺt, sù viỷc, hiỷn tđĩng quen thuéctrong thùc tạ ệêi sèng

Kạt quờ cẵn ệỰt

chiạc nềi xanh

ệđêng sau mẫi trẺn mđa

Cẹy cèi cưn lμ hμng rμo cịch li tiạng ệéng, hÊp thô vμ hớt lỰi nhọng sãng ẹm thanhhẫn tỰp ệÓ khái lμm chÊn ệéng thẵn kinh Mét vưng ệai cẹy dμy 17 − 20 m ệự ệờm bờo

an toμn cho nhμ ẻ chèng tiạng ăn Nạu trăng cẹy sịt nhμ ẻ hay ệđêng ệi, nểi phịt ratiạng ệéng, thừ mét vưng ệai cẹy dμy 7 − 10 m lμ ệự

Ngđêi ta vÝ rÊt ệóng : cẹy xanh lμ lị phữi cựa hμnh tinh chóng ta TÊt cờ cịc sinh vẺt

ệÒu thẻ, vμ liến tôc hót dđìng khÝ, thời thịn khÝ Nhμ mịy lỰi tuền ra khÝ ệéc vμ khãi lμm

ề nhiÔm khềng khÝ ậÊt còng ỘthẻỢ, nhÊt lμ ệÊt tểi, xèp, Èm, cμnh lị cẹy môc, cịc chÊthọu cể phẹn giời, nÊm mèc vμ vi khuÈn hề hÊp ệở thờ ra rÊt nhiÒu thịn khÝ

Khềng cã cẹy xanh thừ chỬng mÊy chèc muền loμi sỳ ngỰt thẻ Tuy ban ệếm cẹy cònghề hÊp, nhđng ban ngμy cẹy lỰi hÊp thô thịn khÝ, kạt hĩp vắi ịnh nớng ệÓ trờ lỰi dđìngkhÝ vμ tỰo nến chÊt bét ệđêng Cho nến khềng khÝ ban ngμy ẻ nhμ cã cẹy xanh bao bảcchụa rÊt Ýt thịn khÝ, chõng 0,02% (ệỰt tiếu chuÈn vỷ sinh) Mẫi nẽm tÊt cờ cẹy cèi trếnmẳt ệÊt vμ dđắi biÓn ệở hÊp thô 175 tử tÊn thịn khÝ vμ mẫi tÊn thịn khÝ lỰi biạn thμnh2,7 tÊn dđìng khÝ

Cẹy cèi ngẽn cờn vμ lảc khÝ ệéc trong khềng khÝ Trong rõng thềng, rõng bịhđểng, khềng khÝ hẵu nhđ về trỉng Lđĩng vi trỉng gẹy bỷnh trong khềng khÝ ẻ nềngthền hay rõng Ýt hển thμnh phè 10 lẵn ChỬng hỰn vÒ mỉa hÌ trến ệđêng phè Pa-ri,mẫi phẹn khèi khềng khÝ chụa 5.500 vi khuÈn cịc loỰi, nhđng cịc lμng mỰc ngoỰi ềchử cã 550 vi khuÈn trong mẫi phẹn khèi khềng khÝ ậiÒu ệã chụng minh rỪng cẹy xanh ệở thờ ra cịc chÊt thanh trỉng khềng khÝ ệÓ tù bờo vỷ, mμ khoa hảc gải lμchÊt phi-tền-xÝt

(NguyÔn Bịt Can − Lở Vỵnh Quyến,

Sục khoĨ thanh niến, NXB Thanh niến, Hμ Néi, 1968.

Tến ệoỰn trÝch do NBS ệẳt.)

&ậảC THặM

ệỰi cịo Bừnh Ngề

(Tiạp theo)

Phẵn hai : tịc phÈm

TiÓu dÉn

Sau khi quẹn ta ệỰi thớng, tiếu diỷt vμ lμm tan rở 15 vỰn viỷn binh cựa giẳc, Vđểng Thềng

buéc phời giờng hoμ, chÊp nhẺn rót quẹn vÒ nđắc, NguyÔn Trởi thõa lỷnh Lế Lĩi viạt ậỰi cịo

bừnh Ngề.

ậỰi cịo bừnh Ngề cã ý nghỵa trảng ệỰi cựa mét bờn tuyến ngền ệéc lẺp ệđĩc cềng bè vμo

thịng ChỰp, nẽm ậinh Mỉi (tục ệẵu nẽm 1428) Bμi ệỰi cịo nμy mang ệẳc trđng cể bờn cựa thÓ cịo nãi chung, ệăng thêi cã nhọng sịng tỰo riếng cựa NguyÔn Trởi.

Cịo lμ thÓ vẽn nghỡ luẺn cã tõ thêi cữ ẻ Trung Quèc, thđêng ệđĩc vua chóa hoẳc thự lỵnh

dỉng ệÓ trừnh bμy mét chự trđểng, mét sù nghiỷp, tuyến ngền mét sù kiỷn ệÓ mải ngđêi cỉng biạt Trong thÓ cịo, cã loỰi vẽn cịo thđêng ngμy nhđ chiạu sịch cựa vua truyÒn xuèng vÒ mét vÊn ệÒ nμo ệã, cã loỰi vẽn ệỰi cịo mang ý nghỵa mét sù kiỷn trảng ệỰi, cã tÝnh chÊt quèc gia Cịo cã thÓ ệđĩc viạt bỪng vẽn xuềi hay vẽn vẵn nhđng phẵn nhiÒu ệđĩc viạt bỪng vẽn biÒn ngÉu, khềng cã vẵn hoẳc cã vẵn, thđêng cã ệèi, cẹu dμi ngớn khềng gư bã, mẫi cẳp hai vạ ệèi nhau Còng nhđ hỡch, cịo lμ thÓ vẽn hỉng biỷn, do ệã lêi lỳ phời ệanh thĐp, lÝ luẺn phời sớc bĐn, kạt cÊu phời chẳt chỳ, mỰch lỰc.

ậỰi cịo bừnh Ngề do NguyÔn Trởi thõa lỷnh Lế Lĩi soỰn thờo lμ bμi cịo cã ý nghỵa trảng

ệỰi cựa quèc gia, ệđĩc cềng bè réng khớp vÒ viỷc dứp yến giẳc Ngề (ẻ ệẹy, chọ Ngề chử giẳc

Minh xẹm lđĩc) Bμi ệỰi cịo nμy ệđĩc viạt theo lèi vẽn biÒn ngÉu, cã vẺn dông thÓ tụ lôc (tõng cẳp cẹu, mẫi cẹu mđêi chọ ngớt theo nhỡp 4/6), hừnh tđĩng nghỷ thuẺt sinh ệéng, gĩi cờm.

Bè côc bμi ậỰi cịo bừnh Ngề găm bèn phẵn (NBS ệở ệịnh sè ệÓ tiỷn theo dâi) :

− Nếu luẺn ệÒ chÝnh nghỵa.

− VỰch râ téi ịc kĨ thỉ.

− KÓ lỰi quị trừnh chinh phỰt gian khữ vμ tÊt thớng cựa cuéc khẻi nghỵa.

− Tuyến bè chiạn quờ, khỬng ệỡnh sù nghiỷp chÝnh nghỵa.

NguyÔn Trởi

Vẽn bờn

1 Tõng nghe :

Viỷc nhẹn nghỵa cèt ẻ yến dẹn,

Quẹn ệiạu phỰt(1)trđắc lo trõ bỰo

Nhđ nđắc ậỰi Viỷt ta tõ trđắc,

Vèn xđng nÒn vẽn hiạn ệở lẹu

Nói sềng bê câi ệở chia,

Phong tôc Bớc Nam còng khịc

Tõ Triỷu, ậinh, LÝ, Trẵn bao ệêi gẹy nÒn ệéc lẺp,

Cỉng Hịn, ậđêng, Tèng, Nguyến mẫi bến xđng ệạ mét phđểng

Tuy mỰnh yạu tõng lóc khịc nhau,

Song hμo kiỷt ệêi nμo còng cã

VẺy nến :

Lđu Cung tham cềng nến thÊt bỰi,

Triỷu Tiạt(2)thÝch lắn phời tiếu vong

Quẹn cuăng Minh thõa cể gẹy hoỰ,

Bản gian tμ bịn nđắc cẵu vinh

Nđắng dẹn ệen trến ngản lỏa hung tμn,

Vỉi con ệá(5)xuèng dđắi hẵm tai vỰ

Dèi trêi lõa dẹn ệự muền nghừn kạ,

Gẹy binh kạt oịn trời hai mđểi nẽm

BỰi nhẹn nghỵa nịt cờ ệÊt trêi,

Nẳng thuạ khoị sỰch khềng ệẵm nói

Ngđêi bỡ Đp xuèng biÓn dưng lđng mư ngảc, ngịn thay cị mẺp, thuăng luăng

KĨ bỡ ệem vμo nói ệởi cịt từm vμng, khèn nẫi rõng sẹu, nđắc ệéc

(1) ậiạu phỰt : (ệiạu : thđểng, phỰt : trõng trỡ) rót tõ ý Ộậiạu dẹn phỰt téiỢ trong Kinh Thđ

nãi vÒ viỷc Thang, Vò vừ dẹn mμ ệịnh kĨ cã téi lμ Kiỷt, Trô.

(2) Triỷu Tiạt : tđắng nhμ Tèng cỉng Quịch Quú ệem quẹn xẹm lđĩc nđắc ta, bỡ LÝ Thđêng

Kiỷt ệịnh ệuữi.

(3) Hμm Tỏ : (thuéc Hđng Yến) nểi Trẵn NhẺt DuẺt phị quẹn Toa ậề.

(4) Toa ậề, ấ Mở : hai tđắng nhμ Nguyến

(5) Con ệá : con mắi ệĨ (nghỵa ệen) ; ẻ ệẹy chử nhẹn dẹn, theo nghỵa : nhμ vua chẹn chÝnh

yếu dẹn nhđ con mắi ệĨ.

VĐt sờn vẺt, bớt chim trờ, chèn chèn lđắi chẽng,

NhiÔu nhẹn dẹn, bÉy hđểu ệen(1), nểi nểi cỰm ệẳt

Tμn hỰi cờ gièng cền trỉng cẹy cá,

Nheo nhãc thay kĨ goị bôa khèn cỉng

ThỪng hị miỷng, ệụa nhe rẽng, mịu mì bÊy no nế chđa chịn ;

Nay xẹy nhμ, mai ệớp ệÊt, chẹn tay nμo phôc dỡch cho võa

Nẳng nÒ nhọng nẫi phu phen,

Tan tịc cờ nghÒ canh cỏi

ậéc ịc thay, tróc(2)Nam Sển khềng ghi hạt téi,

Dể bÈn thay, nđắc ậềng Hời khềng rỏa sỰch mỉi

Lỳ nμo trêi ệÊt dung tha,

ậau lưng nhục ãc, chèc ệμ mđêi mÊy nẽm trêi ;

Nạm mẺt nỪm gai, hị phời mét hai sắm tèi

Quến ẽn vừ giẺn, sịch lđĩc thao(3)suy xĐt ệở tinh ;

NgÉm trđắc ệạn nay, lỳ hđng phạ(4)ệớn ệo cμng kỵ

Nhọng trỪn trảc trong cển méng mỡ,

Chử bẽn khoẽn mét nẫi ệă hăi(5)

Võa khi cê nghỵa dÊy lến,

ChÝnh lóc quẹn thỉ ệđểng mỰnh

LỰi ngẳt vừ :

TuÊn kiỷt nhđ sao buữi sắm,

Nhẹn tμi nhđ lị mỉa thu

Viỷc bền tÈu thiạu kĨ ệì ệẵn,

Nểi duy ịc(6)hiạm ngđêi bμn bỰc

TÊm lưng cụu nđắc, vÉn ệẽm ệẽm muèn tiạn vÒ ệềng(7);

Cẫ xe cẵu hiÒn, thđêng chẽm chẽm cưn dμnh phÝa tờ(8)

(1) Chim trờ, hđểu ệen : hai loμi vẺt ệÒu quý, lềng chim trờ mμu tÝm lμm ịo vμ ệỷm, nhung

vμo ệÊt Tẹy Thôc, Lđu Bang bùc tục nãi : ỘDđ diỷc dôc ệềng nhỵ, an nẽng uÊt uÊt cỏu

cđ thỏ hăỢ (Ta còng muèn trẻ vÒ ệềng, sao chỡu chạt ời ẻ chèn nμy).

(8) PhÝa tờ : TÝn Lẽng Quẹn nđắc Nguợ, nghe tiạng Hẵu Doanh lμ mét hiÒn sỵ, mừnh ngăi phÝa

họu, dμnh phÝa tờ cho Hẵu Doanh, tờ ệđĩc coi nhđ trến họu, cã ý tền trảng ngđêi hiÒn.

Thạ mμ :

Trềng ngđêi ngđêi cμng vớng bãng, mỡt mỉ nhđ nhừn chèn bÓ khểi,

Tù ta ta phời dèc lưng, véi vở hển cụu ngđêi chạt ệuèi

Phẵn thừ giẺn hung ệă ngang dảc,

Phẵn thừ lo vẺn nđắc khã khẽn

Khi Linh Sển(1)lđểng hạt mÊy tuẵn,

Khi Khềi Huyỷn(2)quẹn khềng mét ệéi

Trêi thỏ lưng trao cho mỷnh lắn,

Ta gớng chÝ khớc phôc gian nan

Nhẹn dẹn bèn câi mét nhμ, dùng cẵn tróc(3)ngản cê phÊp phắi ;

Tđắng sỵ mét lưng phô tỏ, hoμ nđắc sềng(4)chĐn rđĩu ngảt ngμo

Thạ trẺn xuÊt kừ, lÊy yạu chèng mỰnh ;

Dỉng quẹn mai phôc, lÊy Ýt ệỡch nhiÒu

Trản hay :

ậem ệỰi nghỵa ệÓ thớng hung tμn,

LÊy chÝ nhẹn ệÓ thay cđêng bỰo

TrẺn Bă ậỪng(5)sÊm vang chắp giẺt,

MiÒn Trμ Lẹn(6)tróc chĨ tro bay(7)

Sỵ khÝ ệở hẽng,

Quẹn thanh cμng mỰnh(8)

Trẵn TrÝ, Sển Thả nghe hểi mμ mÊt vÝa,

LÝ An, Phđểng ChÝnh(9)nÝn thẻ cẵu thoịt thẹn

(1) Linh Sển : nói ChÝ Linh, mét ngản nói hiÓm trẻ ẻ xở Giao An, huyỷn Lang Chịnh,

Thanh Hoị

(2) Khềi Huyỷn : lẹu nay ngđêi ta vÉn cho rỪng ệẹy lμ vỉng Khềi Sịch, gẵn Nho Quan,

Ninh Bừnh, giịp Thanh Hoị ; gẵn ệẹy cã ý kiạn cho rỪng Khềi Huyỷn ẻ mỰn Bị Thđắc, Thanh Hoị.

(3) Dùng cẵn tróc : lÊy ệiÓn cò nãi vÒ Trẵn Thớng, Ngề Quờng do khẻi nghỵa quị gÊp

khềng kỡp may cê, giể cẵn tróc lμm cê (yạt can vi kừ)

(4) Hoμ nđắc sềng : lÊy ệiÓn trong Vẽn tuyÓn chĐp lêi Hoμng ThỰch Cềng : ỘXđa cã viến

tđắng giái, khĐo dỉng binh, nhẹn cã ngđêi biạu chai rđĩu, viến tđắng ệã truyÒn tẺp hĩp quẹn ệéi bến dưng sềng, răi ệữ chai rđĩu xuèng dưng sềng ệÓ mải ngđêi ệÒu nhớp, gải lμ chia ngảt sĨ bỉi, cỉng nhau chiạn ệÊu mét lưngỢ VÒ ệiÓn nμy, theo

truyÒn thuyạt, ẻ huyỷn Lang Chịnh, Thanh Hoị cã truyỷn Suèi rđĩu ; ẻ huyỷn Thđêng Xuẹn, Thanh Hoị cã truyỷn Hưn ệị khao ệÒu nãi Lế Lĩi xđa cã lμm ệéng tịc

ệữ rđĩu xuèng sềng khao quẹn.

(5) Bă ậỪng : tến mét ngản nói, cưn gải lμ Bă Liỷt, Bă Cụ thuéc Quú Chẹu, Nghỷ An (6) Trμ Lẹn : mét ệỡa ệiÓm thuéc xở Băng Khế, huyỷn Con Cuềng, Nghỷ An.

(7) Tróc chĨ tro bay : quẹn giẳc bỡ tan nhanh dÔ nhđ thÓ chĨ tre, hay nhđ tro bay.

(8) Sỵ khÝ, quẹn thanh : tinh thẵn vμ thanh thạ cựa quẹn ệéi.

(9) Trẵn TrÝ, Sển Thả, LÝ An, Phđểng ChÝnh : bèn viến tđắng cựa quẹn Minh.

Thõa thớng ruữi dμi, Tẹy Kinh(1) quẹn ta chiạm lỰi ;

TuyÓn binh tiạn ệịnh, ậềng ậề(2)ệÊt cò thu vÒ

Ninh KiÒu mịu chờy thμnh sềng, tanh trềi vỰn dẳm ;

Tèt ậéng(3)thẹy chÊt ệẵy néi, nhể ệÓ ngμn nẽm

Phóc tẹm quẹn giẳc, Trẵn Hiỷp ệở phời bếu ệẵu ;

Mảt gian kĨ thỉ, LÝ Lđĩng còng ệμnh bá mỰng

Vđểng Thềng gì thạ nguy, mμ ệịm lỏa chịy lỰi cμng chịy ;

Mở Anh(4) cụu trẺn ệịnh, mμ quẹn ta hẽng lỰi cμng hẽng

Bã tay ệÓ ệĩi bỰi vong, giẳc ệở trÝ cỉng lùc kiỷt ;

ChỬng ệịnh mμ ngđêi chỡu khuÊt, ta ệẹy mđu phỰt, tẹm cềng(5)

Tđẻng chóng biạt lỳ ẽn nẽn, nến ệở thay lưng ệữi dỰ ;

Ngê ệẹu vÉn ệđểng mđu tÝnh, lỰi cưn chuèc téi gẹy oan

Giọ ý kiạn mét ngđêi, gieo vỰ cho bao nhiếu kĨ khịc ;

Tham cềng danh mét lóc, ệÓ cđêi cho tÊt cờ thạ gian

Bẻi thạ :

ThỪng nhởi con Tuyến ậục(6), ệéng binh khềng ngõng ;

ậă nhót nhịt ThỰnh, Thẽng(7), ệem dẵu chọa chịy

ậinh Mỉi thịng chÝn LiÔu Thẽng ệem binh tõ Khẹu ấn tiạn lỰi ;

Nẽm Êy thịng mđêi, Méc ThỰnh chia ệđêng tõ Vẹn Nam tiạn sang

Ta trđắc ệở ệiÒu binh thự hiÓm, chẳt mòi tiến phong ;

Ta sau lỰi sai tđắng chứn ệđêng, tuyỷt nguăn lđểng thùc

Ngμy mđêi tịm, trẺn Chi Lẽng(8), LiÔu Thẽng thÊt thạ,

Ngμy hai mđểi, trẺn Mở An(9), LiÔu Thẽng côt ệẵu,

Ngμy hẽm lẽm, bị tđắc Lđểng Minh bỰi trẺn tỏ vong,

Ngμy hẽm tịm, thđĩng thđ LÝ Khịnh cỉng kạ tù vÉn

ThuẺn ệμ ta ệđa lđìi dao tung phị,

BÝ nđắc giẳc quay mòi giịo ệịnh nhau

LỰi thếm quẹn bèn mẳt vẹy thμnh,

Hứn ệạn giọa thịng mđêi diỷt giẳc

(1) Tẹy Kinh : Tẹy Nhai, hoẳc Tẹy Giai do nhμ Hă xẹy dùng, di tÝch hiỷn cưn ẻ huyỷn

Vỵnh Léc, Thanh Hoị (khềng nến nhẵm lÉn vắi Lam Kinh ẻ Lam Sển).

(2) ậềng ậề : Hμ Néi ngμy nay.

(3) Ninh KiÒu, Tèt ậéng : hai ệỡa ệiÓm ẻ Chđểng Mỵ, Hμ Tẹy (nay thuéc Hμ Néi).

(4) Trẵn Hiỷp, LÝ Lđĩng, Vđểng Thềng, Mở Anh : còng lμ cịc viến tđắng cựa quẹn Minh (5) Mđu phỰt, tẹm cềng : ệịnh bỪng mđu, ệịnh bỪng tẹm (ệịnh bỪng nhẹn nghỵa,

dỉng nhẹn nghỵa ệÓ thuyạt phôc, cờm hoị).

(6) Tuyến ậục : niến hiỷu vua Tuyến Tềng nhμ Minh, ẻ ngềi tõ 1426 ệạn 1435.

(7) ThỰnh, Thẽng : Méc ThỰnh, LiÔu Thẽng − hai tđắng nhμ Minh dÉn hai ệỰo viỷn binh sau cỉng vμ ệÒu thÊt bỰi.

(8) Chi Lẽng : ệỡa ệiÓm xđa lμ cỏa ời, nểi LiÔu Thẽng bỡ giạt (gẵn ga xe lỏa Chi Lẽng hiỷn nay ẻ

LỰng Sển).

(9) Mở An : mét ệỡa ệiÓm ẻ LỰng Sển.

ậề ệèc Thềi Tô lế gèi dẹng tê tỰ téi,

Thđĩng thđ Hoμng Phóc trãi tay ệÓ tù xin hμng

LỰng Giang(2), LỰng Sển, thẹy chÊt ệẵy ệđêng ;

Xđểng Giang, Bừnh Than(3), mịu trềi ệá nđắc

Ghế gắm thay sớc phong vẹn phời ệữi,

Thờm ệỰm thay ịnh nhẺt nguyỷt phời mê

Bỡ ta chứn ẻ Lế Hoa(4), quẹn Vẹn Nam nghi ngê khiạp vÝa mμ vì mẺt ;Thua quẹn ta ẻ Cẵn TrỰm(5), quẹn Méc ThỰnh xĐo lến nhau chỰy ệÓ thoịt thẹn.Suèi Lởnh Cẹu(6)mịu chờy trềi chμy(7), nđắc sềng nghứn ngμo tiạng khãc ;Thμnh ậan Xị thẹy chÊt thμnh nói, cá néi ệẵm ệừa mịu ệen

Cụu binh hai ệỰo tan tμnh, quay gãt chỬng kỡp ;

Quẹn giẳc cịc thμnh khèn ệèn, cẻi giịp ra hμng

Tđắng giẳc bỡ cẵm tỉ, nhđ hữ ệãi vÉy ệuềi xin cụu mỰng ;

Thẵn vò chỬng giạt hỰi(8), thÓ lưng trêi ta mẻ ệđêng hiạu sinh

Mở Kừ, Phđểng ChÝnh, cÊp cho nẽm trẽm chiạc thuyÒn,

ra ệạn bÓ mμ vÉn hăn bay phịch lỰc ;Vđểng Thềng, Mở Anh, phịt cho vμi nghừn cẫ ngùa,

vÒ ệạn nđắc mμ vÉn tim ệẺp chẹn run

Hả ệở tham sèng sĩ chạt, mμ hoμ hiạu thùc lưng ;

Ta lÊy toμn quẹn lμ hển, ệÓ nhẹn dẹn nghử sục

ChỬng nhọng mđu kạ kừ diỷu,

Còng lμ chđa thÊy xđa nay

(1) ậịnh mét trẺn, ệịnh hai trẺn : dỡch thoịt chọ nhÊt cữ (ệịnh hăi trèng thụ nhÊt), tịi cữ

(ệịnh hăi trèng thụ hai)

(2) LỰng Giang : mét ệỡa ệiÓm thuéc Bớc Giang.

(3) Xđểng Giang : sềng chờy qua phự LỰng Thđểng Thμnh Xđểng Giang cưn di tÝch gẵn thμnh phè Bớc Giang Bừnh Than : thuéc vỉng Phờ LỰi hiỷn nay.

(4) Lế Hoa : mét cỏa ời xđa kia, giịp ranh huyỷn Bịt Xịt, Lμo Cai vμ huyỷn Mềng Tù, Vẹn

Nam (Trung Quèc) ẻ ệã cã sềng Lế Hoa Nay vỉng nμy khềng cã cỏa ời.

(5) Cẵn TrỰm : vỉng KĐp, LỰng Sển

(6) Lởnh Cẹu, ậan Xị : hai ệỡa ệiÓm giịp ranh giọa Vẹn Nam vμ nđắc ta Chđa râ ệÝch xịc

hai ệỡa ệiÓm nμy ẻ vỉng Lai Chẹu hay vỉng Hμ Giang.

(7) Mịu chờy trềi chμy : do chọ Ộhuyạt lđu phiếu chỏỢ trong thiến Vò thμnh (Kinh Thđ),

ý nãi mịu chờy nhiÒu, trềi cờ chμy (chμy lμ mét loỰi vò khÝ).

(8) Thẵn vò chỬng giạt hỰi : uy vò thiếng liếng khềng giạt hỰi mμ vÉn thớng.

4 Xở tớc tõ ệẹy vọng bÒn,

Giang sển tõ ệẹy ệữi mắi

KiÒn khền bỵ răi lỰi thịi(1),

NhẺt nguyỷt hèi răi lỰi minh(2)

Muền thuẻ nÒn thịi bừnh vọng chớc,

Ngμn thu vạt nhôc nhở sỰch lμu

ằu còng nhê trêi ệÊt tữ tềng khền thiếng ngẵm gióp ệì mắi ệđĩc nhđ vẺy.Than ềi !

Mét cẫ nhung y(3)chiạn thớng, nến cềng oanh liỷt ngμn nẽm ;

Bèn phđểng biÓn cờ thanh bừnh, ban chiạu duy tẹn(4)khớp chèn

Xa gẵn bị cịo

Ai nÊy ệÒu hay

Theo bờn dỡch cựa Bỉi Kử(5), Bỉi Vẽn Nguyến chửnh lÝ

(Hĩp tuyÓn thể vẽn Viỷt Nam, tẺp II − Vẽn hảc thạ kử X − thạ kử XVII, Sệd.

Cã tham khờo mét sè bờn dỡch khịc.)

hđắng dÉn hảc bμi

1 Bμi ậỰi cịo bừnh Ngề găm 4 ệoỰn Hởy tãm lđĩc néi dung cựa tõng ệoỰn

Néi dung cựa tõng ệoỰn hđắng vμo chự ệÒ chung cựa bμi cịo lμ nếu cao tđtđẻng nhẹn nghỵa vμ tđ tđẻng ệéc lẺp dẹn téc nhđ thạ nμo ?

2 Từm hiÓu ệoỰn mẻ ệẵu (ỘTõng nghe chụng cắ cưn ghiỢ) :

a) Cã nhọng chẹn lÝ nμo ệđĩc khỬng ệỡnh ệÓ lμm chẫ dùa, lμm cẽn cụ xịc ệịngcho viỷc triÓn khai toμn bé néi dung bμi cịo ?

b) Vừ sao ệoỰn mẻ ệẵu cã ý nghỵa nhđ lêi tuyến ngền ệéc lẺp ?

c) Tịc giờ ệở cã cịch viạt nhđ thạ nμo ệÓ lμm nữi bẺt niÒm tù hμo dẹn téc ?(Lđu ý cịch dỉng tõ, sỏ dông nghỷ thuẺt so sịnh, cẹu vẽn biÒn ngÉu sãng

ệềi, cẹn xụng, cịch nếu dÉn chụng tõ thùc tiÔn, )

3 Từm hiÓu ệoỰn 2 (ỘVõa răi Ai bờo thẵn nhẹn chỡu ệđĩcỢ) :

a) Tịc giờ ệở tè cịo nhọng ẹm mđu, nhọng hμnh ệéng téi ịc nμo cựa giẳcMinh ? ằm mđu nμo lμ thẹm ệéc nhÊt, téi ịc nμo lμ man rĩ nhÊt ?

b) Nghỷ thuẺt cựa ệoỰn cịo trỰng téi ịc kĨ thỉ cã gừ ệẳc sớc ? (Lđu ý nhọng cẹu vẽn giμu hừnh tđĩng ; giảng vẽn thay ệữi linh hoỰt, phỉ hĩp vắi cờm xóc.)

(1) KiÒn khền : (kiÒn hay cμn chử trêi, khền chử ệÊt) trêi ệÊt Bỵ, thịi : dỡch hai quĨ bỵ vμ thịi trong

Kinh Dỡch (bỵ : bạ tớc, thịi : thềng suèt).

(2) Hèi răi lỰi minh : tèi răi lỰi sịng.

(3) Nhung y : ịo giịp mẳc ệÓ ra trẺn, ệẹy chử viỷc ệịnh giẳc, ý nμy còng rót tõ thiến Vò thμnh ệở

nếu ẻ trến, tục nãi viỷc Vò Vđểng ệịnh Trô : ỘChử mét cẫ nhung y mμ thiến hỰ thu vÒ ệđĩcỢ (NhÊt nhung y, thiến hỰ ệỰi ệỡnh) ẻ ệẹy, chử Lế Lĩi.

(4) Duy tẹn : ệữi mắi ; ý nãi cuéc khẻi nghỵa Lam Sển ệở mẻ ra mét kử nguyến mắi − kử nguyến xẹy dùng mét nhμ nđắc ậỰi Viỷt tù chự vμ thỡnh vđĩng, dđắi triÒu vua mắi.

(5) Gẵn ệẹy cã ý kiạn cho rỪng bờn dỡch nμy lμ cựa Trẵn Trảng Kim

4 Từm hiÓu ệoỰn 3 (ỘTa ệẹy Còng lμ chđa thÊy xđa nayỢ) :

a) Giai ệoỰn ệẵu cựa cuéc khẻi nghỵa Lam Sển ệđĩc tịc giờ tịi hiỷn nhđ thạnμo ? (Cã nhọng khã khẽn gian khữ gừ ? Ngđêi anh hỉng Lế Lĩi tiếu biÓu chocuéc khẻi nghỵa cã ý chÝ, quyạt tẹm nhđ thạ nμo ? Sục mỰnh nμo gióp quẹn

ta chiạn thớng ?)

b) Khi tịi hiỷn giai ệoỰn phờn cềng thớng lĩi, bμi cịo miếu tờ bục tranh toμncờnh cuéc khẻi nghỵa Lam Sển :

− Cho biạt cã nhọng trẺn ệịnh nμo, mẫi trẺn cã ệẳc ệiÓm gừ nữi bẺt ?

− Phẹn tÝch nhọng biỷn phịp nghỷ thuẺt miếu tờ thạ chiạn thớng cựa ta vμ sùthÊt bỰi cựa giẳc

− Phẹn tÝch tÝnh chÊt hỉng trịng cựa ệoỰn vẽn ệđĩc gĩi lến tõ ngền ngọ, hừnh

ờnh, nhỡp ệiỷu cẹu vẽn

5 Từm hiÓu ệoỰn kạt (ỘXở tớc tõ ệẹy vọng bÒn Ai nÊy ệÒu hayỢ) :

− Giảng vẽn ẻ ệoỰn nμy cã gừ khịc vắi nhọng ệoỰn trến ? Do ệẹu cã sù khịcnhau ệã ?

− Trong lêi tuyến bè nÒn ệéc lẺp dẹn téc ệở ệđĩc lẺp lỰi, ậỰi cịo bừnh Ngề

ệăng thêi nếu lến bμi hảc lỡch sỏ Theo anh (chỡ), cã nhọng bμi hảc lỡch sỏnμo vμ ý nghỵa cựa bμi hảc lỡch sỏ ệã ệèi vắi chóng ta ngμy nay nhđ thạ nμo ?

6* Rót ra nhọng giị trỡ chung vÒ mẳt néi dung vμ nghỷ thuẺt cựa ậỰi cịo bừnh

Ngề, ệăng thêi phẹn tÝch nhọng giị trỡ ệã.

a) ậỰi cịo bừnh Ngề ệđĩc coi lμ bờn tuyến ngền ệéc lẺp, tịc phÈm cã mang ý

nghỵa tuyến ngền vÒ quyÒn sèng cựa con ngđêi hay khềng ? Hởy lÝ giời

b) ậỰi cịo bừnh Ngề cã sù kạt hĩp hμi hoμ yạu tè chÝnh luẺn vμ yạu tè vẽn

chđểng, anh (chỡ) hởy phẹn tÝch ệÓ lμm sịng tá ệẳc ệiÓm nμy vÒ cịc mẳt :kạt cÊu, lẺp luẺn, nghỷ thuẺt sỏ dông tõ ngọ, xẹy dùng hừnh tđĩng, nghỷthuẺt sỏ dông cẹu vẽn, nhỡp ệiỷu

TÝnh chuÈn xịc, hÊp dÉn

cựa vẽn bờn thuyạt minh

I - TÝnh chuÈn xịc trong vẽn bờn thuyạt minh

1 TÝnh chuÈn xịc vμ mét sè biỷn phịp ệờm bờo tÝnh chuÈn xịc cựa vẽn bờn thuyạt minhMôc ệÝch cựa vẽn bờn thuyạt minh lμ cung cÊp nhọng tri thục vÒ sù vẺt khịchquan nhỪm gióp cho hiÓu biạt cựa ngđêi ệảc (ngđêi nghe) thếm chÝnh xịc vμphong phó Cềng viỷc thuyạt minh sỳ khềng cưn ý nghỵa, môc ệÝch cựa thuyạtminh sỳ khềng ệỰt ệđĩc nạu néi dung cựa vẽn bờn khềng chuÈn xịc (nghỵa lμkhềng ệóng vắi chẹn lÝ, vắi chuÈn mùc ệđĩc thõa nhẺn) ChuÈn xịc, do vẺy, lμ yếucẵu ệẵu tiến vμ còng lμ yếu cẵu quan trảng nhÊt cựa mải vẽn bờn thuyạt minh

ậÓ ệỰt ệđĩc sù chuÈn xịc, cẵn chó ý nhiÒu ệiÓm, nhđ mét sè ệiÓm sau ệẹy :

− Từm hiÓu thÊu ệịo trđắc khi viạt VÝ dô : ệÓ thuyạt minh mét thớng cờnh,nến ệạn tẺn nểi quan sịt, ghi nhẺn ; ệÓ thuyạt minh mét cuèn sịch, phời ệảc ệi ệảc lỰi nhiÒu lẵn

− Thu thẺp ệẵy ệự tμi liỷu tham khờo, từm ệđĩc tμi liỷu cã giị trỡ cựa cịcchuyến gia, cịc nhμ khoa hảc cã tến tuữi, cựa cể quan cã thÈm quyÒn vÒvÊn ệÒ cẵn thuyạt minh

− Chó ý ệạn thêi ệiÓm xuÊt bờn cựa cịc tμi liỷu ệÓ cã thÓ cẺp nhẺt nhọngthềng tin mắi vμ nhọng thay ệữi thđêng cã (vÝ dô : vÒ sè dẹn, sờn lđĩnghỪng nẽm, )

HiÓu vμ bđắc ệẵu viạt ệđĩc vẽn bờn thuyạtminh chuÈn xịc, hÊp dÉn

Kạt quờ cẵn ệỰt

b) Trong cẹu sau cã ệiÓm nμo chđa chuÈn xịc :

Gải ỘậỰi cịo bừnh NgềỢ lμ ịng thiến cữ hỉng vẽn vừ ệã lμ bμi vẽn hỉng trịng ệở ệđĩc viạt ra tõ nghừn nẽm trđắc.

c) Cã nến sỏ dông vẽn bờn dđắi ệẹy ệÓ thuyạt minh vÒ nhμ thể NguyÔn BửnhKhiếm khềng ? Nạu khềng thừ vừ lÝ do gừ ?

NguyÔn Bửnh Khiếm (1491 − 1585) lμ mét trong nhọng ềng trỰng nữi tiạng nhÊt cựa khoa cỏ Viỷt Nam ấng lμ ngđêi lμng Trung Am, huyỷn Vỵnh LỰi, tửnh Hời Dđểng, nay lμ xở LÝ Hảc, huyỷn Vỵnh Bờo, Hời Phưng Nẽm 1535, thêi MỰc ậẽng Doanh, ềng ệẫ ệẵu cờ ba kừ thi Nhđng ềng chử lμm quan vắi nhμ MỰc cã 7 nẽm, vμ sau khi dẹng sắ xin chĐm 18 tến quyÒn thẵn mμ khềng

ệđĩc, ềng xin trÝ sỵ ẻ quế nhμ ẻ quế, ềng mẻ trđêng dỰy hảc bến sềng Hμn −

tục sềng Tuyạt − nến khi mÊt, hảc trư tền ềng lμm Tuyạt Giang Phu Tỏ Mẳc dẵu ềng ệở vÒ trÝ sỵ, nhμ MỰc vÉn kÝnh trảng vμ vÉn hái ềng vÒ viỷc nđắc Khi

ềng sớp mÊt, nhμ MỰc cã phong cho ềng tđắc Trừnh Quèc cềng Vừ thạ, ngđêi

ệêi sau gải ềng lμ TrỰng Trừnh.

Trến cể sẻ trờ lêi nhọng cẹu hái ệở nếu, hởy cho biạt : Mét vẽn bờn thuyạtminh chuÈn xịc cẵn ệịp ụng nhọng yếu cẵu nμo ?

II - TÝnh hÊp dÉn cựa vẽn bờn thuyạt minh

1 TÝnh hÊp dÉn vμ mét sè biỷn phịp tỰo tÝnh hÊp dÉn cựa vẽn bờn thuyạt minh

Vẽn bờn thuyạt minh khềng hÊp dÉn (nghỵa lμ khềng cã sục lềi cuèn, thu hót sù chó ý) ngđêi ta sỳ khềng ệảc Vμ mét khi ngđêi ta khềng ệảc, thừ vẽnbờn thuyạt minh còng khềng cã tịc dông gừ VẺy tÝnh hÊp dÉn còng về cỉngquan trảng

Cã thÓ kÓ mét sè biỷn phịp lμm cho vẽn bờn thuyạt minh hÊp dÉn :

− ậđa ra nhọng chi tiạt cô thÓ, sinh ệéng, nhọng con sè chÝnh xịc ệÓ bμi vẽnkhềng trõu tđĩng, mể hă

− So sịnh ệÓ lμm nữi bẺt sù khịc biỷt, khớc sẹu vμo trÝ nhắ ngđêi ệảc(ngđêi nghe)

− Kạt hĩp vμ sỏ dông cịc kiÓu cẹu lμm cho bμi vẽn thuyạt minh biạn hoị linhhoỰt, khềng ệển ệiỷu

− Khi cẵn, nến phèi hĩp nhiÒu loỰi kiạn thục ệÓ ệèi tđĩng cẵn thuyạt minh(mét thớng cờnh, mét di tÝch, mét sù vẺt, ) ệđĩc soi rải tõ nhiÒu mẳt

2 Luyỷn tẺp

(1) Hởy ệảc ệoỰn vẽn sau ệẹy vμ thùc hiỷn yếu cẵu nếu ẻ dđắi

Nạu bỡ tđắc ệi mềi trđêng kÝch thÝch, bé nởo cựa ệụa trĨ sỳ phời chỡu ệùng kừm

hởm VÝ dô, cịc nhμ nghiến cụu tỰi Trđêng ậỰi hảc Y khoa Bai-lo ệở phịt hiỷn ra

rỪng nhọng ệụa trĨ Ýt ệđĩc chểi ệỉa hoẳc Ýt ệđĩc tiạp xóc sỳ cã bé nởo bĐ hển bừnh

thđêng 20 − 30% so vắi lụa tuữi cựa chóng Cịc vẺt nuềi ẻ trong phưng thÝ nghiỷm

còng cho thÊy ệiÒu xờy ra tđểng tù Cịc nhμ nghiến cụu tỰi Trđêng ậỰi hảc I-li-noi

ẻ Ur-ba-na Sam-pa ệở phịt hiỷn ra rỪng nhọng con chuét con ệđĩc nuềi trong còi

cã rời ệă chểi khềng nhọng biÓu hiỷn sù ụng xỏ phục tỰp hển nhọng con chuét

nhèt trong nhọng hép rẫng khềng cã gừ hÊp dÉn, mμ bé nởo cựa nhọng con chuét

nμy cưn cã sè tiạp ệiÓm thẵn kinh cho mẫi nể-ron nhiÒu hển (tắi 25%) so vắi nhọng

con chuét kia Nãi cịch khịc, cμng trời qua nhiÒu kinh nghiỷm cμng lμm cho bé

nởo giμu hển.

Phẹn tÝch biỷn phịp lμm cho luẺn ệiÓm Nạu bỡ tđắc ệi mềi trđêng kÝch thÝch,

bé nởo cựa ệụa trĨ sỳ phời chỡu ệùng kừm hởm trẻ nến cô thÓ, dÔ hiÓu, hÊp dÉn.

(2) Hởy ệảc ệoỰn trÝch sau ệẹy vμ phẹn tÝch tịc dông tỰo hụng thó cựa viỷc kÓ

lỰi truyÒn thuyạt vÒ hưn ệờo An MỰ :

Hă Ba BÓ tõ lẹu ệở nữi tiạng lμ danh lam thớng cờnh bẺc nhÊt ẻ Viỷt Nam

Chuyỷn kÓ rỪng : Ngμy xỏa ngμy xđa, ệở lẹu lớm răi, cờ khu vùc hă Ba BÓ ngμy

nay lμ mét vỉng trỉ phó Răi bẫng mét ệếm trêi nữi cển thỡnh né, mđa ệữ ẵm ẵm,

nđắc sềng dẹng lến, mẳt ệÊt nụt nĨ vμ sôp xuèng lμm cho cờ vỉng dẹn cđ ệÒu bỡ

cuèn theo dưng nđắc Duy chử cã mét ngđêi ệμn bμ sèng cề ệển, hiÒn lμnh, chẹn

thẺt lμ thoịt nỰn, vừ bμ ệở ệđĩc bịo trđắc trẺn hăng thuũ sỳ xờy ra Theo lêi dẳn,

bμ goị ệở lÊy tro rớc quanh nhμ vμ lÊy hỰt thãc bμ tiến ệÓ lỰi cớn ệềi thờ xuèng hă,

vá thãc biạn thμnh nhọng chiạc thuyÒn ệÓ cụu ngđêi gẳp nỰn Cờ vỉng thung lòng

trỉ phó ệở trẻ thμnh biÓn nđắc mếnh mềng Chử cưn mét mờnh ệÊt nhá nhoi lμ

khu nhμ cựa ngđêi ệμn bμ sèng hiÒn lμnh ệục ệé, ngđêi ta gải ệã lμ Pư Giị Mời

(ệờo bμ goị) Mờnh ệÊt cuèi cỉng cưn sãt lỰi nỪm giọa hă Hai ệÊt ệai mμu mì lμ

nểi an nghử cựa nhọng ngđêi xÊu sè trong trẺn hăng thuũ nẽm xđa Nhẹn dẹn

trong vỉng ệở lẺp mét ệÒn thê ẻ ệờo nμy ệÓ tđẻng nhắ ệạn nhọng ngđêi ệở khuÊt.

Vừ vẺy hưn ệờo cã tến lμ An MỰ (nểi an nghử cựa dẹn lμng)

ậã lμ truyÒn thuyạt gớn liÒn vắi sù hừnh thμnh hă Ba BÓ theo cịch lÝ giời

cựa ngđêi xđa

(Vò ậừnh Cù (Chự biến),

Giịo dôc hđắng tắi thạ kử XX)

(Theo Bỉi Vẽn ậỡnh,

Ba BÓ − huyÒn thoỰi vμ sù thẺt)

III - Luyỷn tẺp

ậảc ệoỰn trÝch sau vμ phẹn tÝch tÝnh hÊp dÉn cựa nã

[ ] ThẺt thạ, phẻ ệèi vắi mét hỰng ngđêi, khềng cưn lμ mét mãn ẽn nọa, mμ lμ mét thụ nghiỷn, nhđ nghiỷn nđắc trμ tđểi

Ngay tõ ẻ ệỪng xa, mỉi phẻ còng ệở cã mét sục huyÒn bÝ quyạn rò ta nhđ mẹy khãi chỉa Hđểng ệÈy bđắc chẹn ta, thóc bịch ta phời trÌo lến ệửnh nói ệÓ vμo chỉa trong, răi lỰi ra chỉa ngoμi Ta tiạn lỰi gẵn mét cỏa hμng bịn phẻ : thẺt lμ cờ mét bμi trÝ nến thể.

Qua lẵn cỏa kÝnh ta ệở thÊy gừ ? Mét bã hμnh hoa xanh nhđ lị mỰ, dẽm quờ ắt

ệá buéc vμo mét cịi dẹy, vμi miạng thỡt bư tđểi vμ mÒm, chÝn cã, tịi cã, sôn cã, mì gẵu cã, vÌ còng cã, Ngđêi bịn hμng ệụng thịi bịnh, thịi thỡt luền tay, thửnh thoờng lỰi mẻ nớp mét cịi thỉng sớt ra ệÓ lÊy nđắc dỉng chan vμo bịt Mét lμn khãi toờ ra khớp gian hμng, bao phự nhọng ngđêi ngăi ẽn ẻ chung quanh trong mét lμn sđểng máng, mể hă nhđ mét bục tranh tμu vỳ nhọng ềng tiến ngăi ệịnh

cê ẻ trong rõng mỉa thu

Trềng mμ thÌm quị ! NhÊt lμ vÒ mỉa rĐt, cã giã bÊc thữi hiu hiu, mμ thÊy ngđêi

ta ẽn phẻ nhđ thạ, thừ chÝnh mừnh ệụng ẻ ngoμi còng thÊy Êm ịp, ngon lμnh.

Cã ai lỰi ệõng vμo ẽn cho ệđĩc [ ]

(Theo Vò BỪng, Miạng ngon Hμ Néi)

(Khi phẹn tÝch, nến lđu ý mét sè ệiÓm :

− Sù linh hoỰt trong viỷc sỏ dông cịc kiÓu cẹu

− Viỷc dỉng tõ ngọ giμu tÝnh hừnh tđĩng

− Sù kạt hĩp nhiÒu giịc quan vμ liến tđẻng khi quan sịt

− Cịch béc lé trùc tiạp cờm xóc khi nãi vÒ ệèi tđĩng.)

GHI NHắ

●Vẽn bờn thuyạt minh cẵn phời chuÈn xịc ậÓ ệờm bờo yếu cẵu nμy, nhọngtri thục trong vẽn bờn phời cã tÝnh khịch quan, khoa hảc, ệịng tin cẺy Cãthạ mắi thùc sù cã Ých cho ngđêi ệảc, ngđêi nghe

● Vẽn bờn thuyạt minh cẵn phời hÊp dÉn ệÓ thu hót sù chó ý theo dâi cựangđêi ệảc, ngđêi nghe Muèn thạ cẵn sỏ dông nhiÒu hừnh tđĩng sinh ệéng,nhiÒu so sịnh cô thÓ, vμ cẹu vẽn phời biạn hoị linh hoỰt Nhọng sù tÝch,nhọng truyÒn thuyạt thÝch hĩp còng lμm cho vẽn bờn thuyạt minh thếm hÊpdÉn vμ sẹu sớc

tùa(1) ỘtrÝch diÔm thi(2)

TiÓu dÉn

TrÝch diÔm thi tẺp (TuyÓn tẺp nhọng bμi thể hay) do Hoμng ậục Lđểng (chđa râ nẽm sinh

vμ nẽm mÊt) sđu tẵm, tuyÓn chản, biến soỰn Hoμng ậục Lđểng nguyến quịn ẻ huyỷn Vẽn Giang (tửnh Hđng Yến), tró quịn ẻ huyỷn Gia Lẹm (Hμ Néi), thi ệẫ Tiạn sỵ nẽm MẺu TuÊt

(1478) Khềng râ ềng soỰn TrÝch diÔm thi tẺp tõ khi nμo, chử biạt bμi tùa tẺp thể ệđĩc ềng viạt

nẽm 1497

ẻ thạ kử XV, sau khi chiạn thớng quẹn Minh xẹm lđĩc, nhiÒu nhμ vẽn hoị nđắc ta ệở tiạn

hμnh sđu tẵm tịc phÈm vẽn thể cựa trÝ thục Viỷt Nam tõ cịc thêi kừ trđắc TrÝch diÔm thi tẺp

lμ mét trong sè cịc bé sđu tẺp Êy TuyÓn tẺp nμy bao găm thể cựa cịc nhμ thể tõ thêi Trẵn

ệạn thêi Lế thạ kử XV (cuèi tẺp lμ thể cựa Hoμng ậục Lđểng) Viỷc biến soỰn TrÝch diÔm

thi tẺp nỪm trong trμo lđu chung cựa thêi ệỰi phôc hđng dẹn téc ẻ thạ kử XV

Vẽn bờn

Thể vẽn khềng lđu truyÒn hạt ẻ ệêi lμ vừ nhiÒu lÝ do :

ậèi vắi thể vẽn, cữ nhẹn vÝ nhđ khoịi chị(3), vÝ nhđ gÊm vãc ; khoịi chị lμ vỡ rÊtngon trến ệêi, gÊm vãc lμ mμu rÊt ệứp trến ệêi, phμm ngđêi cã miỷng, cã mớt,

Hoμng ệục Lđểng

(1) Tùa (nguyến vẽn lμ tù) : bμi viạt ệẳt ẻ ệẵu sịch do tịc giờ hoẳc ngđêi khịc ệđĩc tịc giờ mêi viạt.

Bμi tùa thđêng nếu nhọng quan ệiÓm cựa ngđêi viạt vÒ nhiÒu vÊn ệÒ liến quan ệạn cuèn sịch nhđ lÝ do vμ phđểng phịp lμm sịch, ệẳc ệiÓm cựa sịch Thêi xđa, khi phế bừnh vẽn hảc chđa phịt triÓn thừ cịc bμi tùa thđêng thùc hiỷn chục nẽng phế bừnh nμy

(2) DiÔm thi : (diÔm : ệứp, thi : thể) thể hay.

(3) Khoịi : gái ; chị : thỡt nđắng ậẹy lμ nhọng mãn ẽn ngon.

●HiÓu ệđĩc niÒm tù hμo sẹu sớc vμ ý thục trịchnhiỷm cựa Hoμng ậục Lđểng trong viỷc bờotăn di sờn vẽn hảc cựa tiÒn nhẹn, tõ ệã cã thịi

ệé trẹn trảng vμ yếu quý di sờn vẽn hảc dẹn téc

●Nớm ệđĩc nghỷ thuẺt lẺp luẺn cựa tịc giờ

Kạt quờ cẵn ệỰt

ai còng quý trảng mμ khềng vụt bá khinh thđêng ậạn nhđ vẽn thể, thừ lỰi lμ sớc

ệứp ngoμi cờ sớc ệứp, vỡ ngon ngoμi cờ vỡ ngon, khềng thÓ ệem mớt tẵm thđêng

mμ xem, miỷng tẵm thđêng mμ nạm ệđĩc Chử thi nhẹn lμ cã thÓ xem mμ biạt

ệđĩc sớc ệứp, ẽn mμ biạt ệđĩc vỡ ngon Êy thềi ậÊy lμ lÝ do thụ nhÊt lμm cho thểvẽn khềng lđu truyÒn hạt ẻ trến ệêi

Nđắc ta tõ nhμ LÝ, nhμ Trẵn dùng nđắc ệạn nay, vÉn cã tiạng lμ nđắc vẽn hiạn,nhọng bẺc thi nhẹn, tμi tỏ ệÒu ệem sẻ trđêng(1)cựa mừnh thữ lé ra lêi nãi, lỳ nμokhềng cã ngđêi hay ? Nhđng bẺc danh nho lμm quan to ẻ trong quịn, cịc(2), hoẳcvừ bẺn viỷc khềng rẫi thừ giê ệÓ biến tẺp, cưn viến quan nhμn tờn chục thÊp cỉngnhọng ngđêi phời lẺn ệẺn vÒ khoa trđêng(3), thừ ệÒu khềng ệÓ ý ệạn ậÊy lμ lÝ dothụ hai lμm cho thể vẽn khềng lđu truyÒn hạt ẻ trến ệêi

Thửnh thoờng, còng cã ngđêi thÝch thể vẽn, nhđng lỰi ngỰi vừ cềng viỷc nẳng

nÒ, tμi lùc kĐm cái, nến ệÒu lμm ệđĩc nỏa chõng răi lỰi bá dẻ ậÊy lμ lÝ do thụ balμm cho thể vẽn khềng lđu truyÒn hạt ẻ trến ệêi

Sịch vẻ vÒ ệêi LÝ − Trẵn phẵn nhiÒu chử thÊy cềng viỷc nhμ chỉa lμ ệđĩc lđuhμnh, nhđ thạ ệẹu phời vừ lưng tền sỉng Nho hảc khềng sẹu sớc bỪng tền sỉngPhẺt hảc, mμ chử vừ nhμ chỉa khềng ngẽn cÊm, cho nến sịch ệđĩc khớc vμo vịn

ệÓ truyÒn mởi lỰi ệêi sau, cưn nhđ thể vẽn, nạu chđa ệđĩc lỷnh vua, khềng dịmkhớc vịn lđu hμnh ậÊy lμ lÝ do thụ tđ lμm cho thể vẽn khềng lđu truyÒn hạt ẻtrến ệêi

Vừ bèn lÝ do kÓ trến bã buéc, trời qua mÊy triÒu ệỰi lẹu dμi, dÉu ệạn nhọng vẺtbÒn nhđ ệị, nhđ vμng, lỰi ệđĩc quũ thẵn phỉ hé, còng cưn tan nịt trềi chừm.Huèng chi bờn thờo sãt lỰi, tê giÊy máng manh ệÓ trong cịi nÝp(4)cịi hưm, trờiqua mÊy lẵn binh lỏa, thừ cưn giọ mởi thạ nμo ệđĩc mμ khềng rịch nịt tan tμnh ?

ậục Lđểng nμy hảc lμm thể, chử trềng vμo thể bịch gia(5)ệêi nhμ ậđêng, cưnnhđ thể vẽn thêi LÝ − Trẵn, thừ khềng khờo cụu vμo ệẹu ệđĩc Mẫi khi nhẳt nhỰnh

ẻ giÊy tμn, vịch nịt ệđĩc mét vμi cẹu, thđêng cẵm sịch than thẻ, cã ý ệữ lẫi bẺycho hiÒn nhẹn quẹn tỏ(6)lóc bÊy giê Than ềi ! Mét nđắc vẽn hiạn, xẹy dùng ệởmÊy trẽm nẽm, chỬng lỳ khềng cã quyÓn sịch nμo cã thÓ lμm cẽn bờn, mμ phờitừm xa xềi ệÓ hảc thể vẽn ệêi nhμ ậđêng Nhđ thạ chờ ệịng thđểng xãt lớm sao !

(1) Sẻ trđêng : ệiÓm mỰnh, ệiÓm giái, sù thμnh thỰo.

(2) Quịn, cịc : quịn : mét loỰi cềng sẻ nhđ Quèc sỏ quịn, sau ệữi lμ Quèc sỏ viỷn ; cịc : mét loỰi cềng sẻ khịc nhđ ậềng cịc, nểi soỰn cềng vẽn, giÊy tê cho vua, ệăng thêi lμ nểi giờng sịch cho

cịc vỡ vua cưn trĨ vμ con em vua chóa.

(3) VÒ khoa trđêng : vÒ viỷc thi cỏ.

(4) NÝp : dông cô ệan bỪng tre, nụa, dỉng ệÓ ệùng ệă vẺt.

(5) Thể bịch gia : thể cựa trẽm nhμ, ý nãi thể cựa nhiÒu nhμ thể.

(6) HiÒn nhẹn quẹn tỏ : ẻ ệẹy chử nhọng ngđêi trÝ thục cã ệỰo ệục.

Tềi khềng tù lđĩng sục mừnh, muèn sỏa lỰi ệiÒu lẫi cò, quến rỪng sịch còkhềng cưn bao nhiếu, trịch nhiỷm nẳng nÒ mμ tμi hÌn sục mản, từm quanh háikhớp nhđng sè thể thu lđĩm ệđĩc còng chử lμ mét hai phẵn trong sè muền nghừnbμi Tềi cưn thu lđĩm thếm thể cựa cịc vỡ hiỷn ệang lμm quan trong triÒu, chản

lÊy bμi hay, chia xạp theo tõng loỰi, ệđĩc 6 quyÓn, ệẳt tến sịch lμ TrÝch diÔm.

ẻ cuèi cịc quyÓn Êy, mỰn phĐp phô thếm nhọng bμi vông vÒ do tềi viạt, cèt ệÓlμm sịch dỰy trong gia ệừnh Răi nhọng ngđêi thÝch bừnh phÈm thể ca sỳ ệemtruyÒn réng, may ra trịnh ệđĩc lêi chế trịch cựa ngđêi ệêi sau, chỬng khịc gừ hiỷnnay ta chế trịch ngđêi xđa vẺy

Niến hiỷu Hăng ậục nẽm thụ hai mđểi tịm, mỉa xuẹn, Hoμng ậục Lđểng ngđêi

Gia Lẹm, ệẫ Tiạn sỵ Hoa lang, chục tham nghỡ viạt Bμi tùa nμy

PhỰm Trảng ậiÒm dỡch

(Kiạn vẽn tiÓu lôc, NXB Khoa hảc xở héi, Hμ Néi, 1975.

Cã bữ sung thếm bờn dỡch cựa Trẵn Vẽn Giịp)

Hđắng dÉn hảc bμi

1 Theo Hoμng ậục Lđểng, cã nhọng nguyến nhẹn nμo khiạn sịng tịc thể vẽn

cựa ngđêi xđa khềng ệđĩc lđu truyÒn ệẵy ệự cho ệêi sau ? Cho biạt nghỷ thuẺtlẺp luẺn cựa tịc giờ

2 Hoμng ậục Lđểng ệở lμm gừ ệÓ sđu tẵm thể vẽn cựa tiÒn nhẹn ?

3 ậiÒu gừ thềi thóc Hoμng ậục Lđểng vđĩt khã khẽn ệÓ biến soỰn tuyÓn tẺp

thể nμy ? Anh (chỡ) cã cờm nghỵ gừ vÒ cềng viỷc sđu tẵm, biến soỰn thể vẽncựa ềng ?

4 Anh (chỡ) cho biạt, trđắc TrÝch diÔm thi tẺp ệở cã ý kiạn nμo nãi vÒ vẽn hiạn

dẹn téc

luyỷn tẺp

Từm cịc dÉn chụng chụng tá cịc nhμ vẽn, nhμ thể thêi xđa rÊt tù hμo vÒ nÒn

vẽn hiạn dẹn téc (Gĩi ý : ệảc lỰi phẵn mét cựa tịc phÈm ậỰi cịo bừnh Ngề)

GHI NHắ

BỪng mét nghỷ thuẺt lẺp luẺn chẳt chỳ, lêi lỳ thiạt tha, TrÝch diÔm thi tẺp

thÓ hiỷn niÒm tù hμo, sù trẹn trảng vμ ý thục bờo tăn di sờn vẽn hảc dẹn téc

hiÒn tμi(1) lμ nguyến khÝ(2)

cựa quèc gia

(TrÝch Bμi kÝ ệÒ danh tiạn sỵ(3)khoa Nhẹm TuÊt, niến hiỷu ậỰi Bờo thụ ba(4))

TiÓu dÉn

Thẹn Nhẹn Trung (1418 −1499), tù lμ HẺu Phự,

ngđêi lμng Yến Ninh, huyỷn Yến Dòng (Bớc Giang).

ấng ệẫ Tiạn sỵ nẽm 1469, lμ ngđêi nữi tiạng vẽn

chđểng, ệđĩc Lế Thịnh Tềng tin dỉng, thđêng cho

vμo hẵu vẽn bót Khi thμnh lẺp héi Tao ệμn, Lế Thịnh

Tềng ban cho ềng vμ ậẫ NhuẺn (1446 − ?) lμ Tao ệμn

phã nguyến suý

ậÓ phịt triÓn giịo dôc, khuyạn khÝch nhẹn tμi, tõ

nẽm 1439 trẻ ệi, nhμ nđắc phong kiạn triÒu Lế ệẳt ra

lỷ xđắng danh, yạt bờng, ban mò ịo, cÊp ngùa, ệởi

yạn vμ vinh quy bịi tữ cho nhọng ngđêi ệẫ ệỰt cao.

Bμi ậỰi Bờo tam niến Nhẹm TuÊt khoa tiạn sỵ ệÒ danh

kÝ− Bμi kÝ ệÒ danh tiạn sỵ khoa Nhẹm TuÊt, niến hiỷu

ậỰi Bờo thụ ba (1442) − do Thẹn Nhẹn Trung soỰn

nẽm 1484 thêi Hăng ậục ậẹy lμ mét trong 82 bμi vẽn

bia ẻ Vẽn Miạu (Hμ Néi)

(1) HiÒn tμi : ngđêi tμi cao, hảc réng vμ cã ệỰo ệục

(2) Nguyến khÝ : khÝ chÊt ban ệẵu lμm nến sù sèng cưn vμ phịt triÓn cựa sù vẺt.

(3) ậÒ danh tiạn sỵ : ghi hả tến ngđêi ệẫ tiạn sỵ

(4) ậỰi Bờo : niến hiỷu vua Lế Thịi Tềng nhọng nẽm 1440 − 1442 ậỰi Bờo thụ ba : nẽm 1442 (5) Thịnh ệạ minh vđểng : vua tμi nẽng, chóa sịng suèt

(6) Khoa danh : danh tiạng cựa ngđêi thi ệẫ.

LỰi nếu tến ẻ thịp NhỰn(1), ban cho danh hiỷu Long hữ(2), bμy tiỷc Vẽn hử(3).TriÒu ệừnh mõng ệđĩc ngđêi tμi, khềng cã viỷc gừ khềng lμm ệạn mục cao nhÊt.Nay thịnh minh lỰi cho rỪng, chuyỷn hay viỷc tèt tuy cã mét thêi lõng lÉy,nhđng lêi khen tiạng thểm chđa ệự lđu vĨ sịng lẹu dμi, cho nến lỰi dùng ệị ệÒdanh ệẳt ẻ cỏa HiÒn Quan(4), khiạn cho kĨ sỵ trềng vμo mμ phÊn chÊn hẹm mé,rÌn luyỷn danh tiạt, gớng sục gióp vua Hị chử lμ chuéng vẽn suềng, ham tiạng hởo

mμ thềi ệẹu

ấi, kĨ sỵ chèn trđêng èc(5)lÒu tranh, phẺn thẺt nhá mản mμ ệđĩc triÒu ệừnh

ệÒ cao rÊt mùc nhđ thạ, thừ hả phời lμm thạ nμo ệÓ tù trảng tÊm thẹn mμ ra sụcbịo ệịp ?

Hởy ệem hả tến nhọng ngđêi ệẫ khoa nμy mμ ệiÓm lỰi Cã nhiÒu ngđêi ệở ệemvẽn hảc, chÝnh sù ra tề ệiÓm cho cờnh trỡ bừnh suèt mÊy chôc nẽm, ệđĩc quèc giatin dỉng Còng khềng phời khềng cã nhọng kĨ vừ nhẺn hèi lé mμ hđ háng, hoẳcrểi vμo hμng ngò bản gian ịc, cã lỳ vừ lóc sèng hả chđa ệđĩc nhừn tÊm bia nμy VÝthỏ hăi ệã ệđĩc mớt thÊy thừ lưng thiỷn trμn ệẵy, ý xÊu bỡ ngẽn chẳn, ệẹu cưn dịmnờy sinh nhđ vẺy ệđĩc ? Thạ thừ viỷc dùng tÊm bia ệị nμy Ých lĩi rÊt nhiÒu : kĨ ịclÊy ệã lμm rẽn, ngđêi thiỷn theo ệã mμ gớng, dÉn viỷc dỵ vởng, chử lèi tđểng lai,võa ệÓ rÌn giòa danh tiạng cho sỵ phu, võa ệÓ cựng cè mỷnh mỰch(6)cho nhμnđắc Thịnh thẵn(7)ệẳt ra ệẹu phời lμ về dông Ai xem bia nến hiÓu ý sẹu nμyỢ

(Theo bờn dỡch cựa Viỷn Sỏ hảc, cã tham khờo bờn dỡch cựa NguyÔn Vẽn Tè,

Vẽn bia Hμ Néi, tẺp I, NXB Khoa hảc xở héi, Hμ Néi, 1978)

hđắng dÉn ệảc thếm

1 HiÒn tμi cã vai trư quan trảng ệèi vắi ệÊt nđắc nhđ thạ nμo ?

2 ý nghỵa, tịc dông cựa viỷc khớc bia ghi tến tiạn sỵ ệèi vắi ệđểng thêi vμ cịc thạ

hỷ sau ?

3 Theo anh (chỡ), bμi hảc lỡch sỏ rót ra tõ viỷc khớc bia ghi tến tiạn sỵ lμ gừ ?

4 LẺp mét sể ệă vÒ kạt cÊu cựa bμi vẽn bia nãi trến.

(1) Thịp NhỰn : tến mét ngản thịp ẻ Trung Hoa, tõ ệẵu thạ kử VIII, nhμ ậđêng dỉng ệÓ khớc tến

nhọng ngđêi ệẫ tiạn sỵ

(2) Long hữ : nhọng ngđêi ệẫ tiạn sỵ ệđĩc ghi tến ẻ bờng Long hữ Ban cho danh hiỷu Long hữ : ban

cho ệẫ tiạn sỵ.

(3) Tiỷc Vẽn hử : tiỷc mõng ngđêi mắi thi ệẫ tiạn sỵ.

(4) Cỏa HiÒn Quan : ẻ ệẹy chử trđêng Quèc Tỏ Giịm.

(5) Trđêng èc : nểi hảc hμnh, thi cỏ.

(6) Mỷnh mỰch : tÝnh mỷnh vμ huyạt mỰch, hai thụ trảng yạu nhÊt cựa con ngđêi ; ẻ ệẹy,

mỷnh mỰch ệđĩc dỉng ệÓ chử vẺn mỷnh ệÊt nđắc.

(7) Thịnh thẵn : ẻ ệẹy chử Lế Thịnh Tềng.

Khịi quịt lỡch sỏ tiạng viỷt

I - Lỡch sỏ phịt triÓn cựa tiạng Viỷt

Tiạng Viỷt lμ tiạng nãi cựa dẹn téc Viỷt − dẹn téc chiạm ệa sè trong ệỰi gia ệừnh

54 dẹn téc anh em trến ệÊt nđắc Viỷt Nam, ệăng thêi lμ ngền ngọ ệđĩc dỉngchÝnh thục trong cịc lỵnh vùc hμnh chÝnh, ngoỰi giao, giịo dôc, Tiạng Viỷt còng

ệđĩc cịc dẹn téc anh em sỏ dông nhđ ngền ngọ chung trong giao tiạp xở héi

1 Tiạng Viỷt trong thêi kừ dùng nđắc

Tiạng Viỷt cã lỡch sỏ phịt triÓn lẹu ệêi Cỉng vắi nÒn vẽn minh lóa nđắc cãnguăn gèc tõ xa xđa, phịt triÓn thếm mét bđắc dđắi thêi Vẽn Lang − ằu LỰc, tiạngViỷt ệđểng thêi chớc hỬn ệở cã mét kho tõ vùng phong phó vμ nhọng hừnh thụcdiÔn ệỰt uyÓn chuyÓn, ệịp ụng yếu cẵu giao tiạp xở héi mμ dÊu vạt mê nhỰt cưn

cã thÓ thÊy ệđĩc qua nhọng thiến truyÒn thuyạt cữ xđa ệđĩc lđu truyÒn réng rởi

ệạn tẺn ngμy nay nhđ : Bịnh chđng, bịnh giẵy ; Thịnh Giãng,

Vừ giắi nghiến cụu chđa từm ệđĩc nhọng chụng tÝch chọ viạt râ rμng nến diỷnmỰo tiạng Viỷt thêi kừ nμy chử cã thÓ từm hiÓu mét cịch khịi quịt qua mét sè vÊn

ệÒ chự yạu nhđ : nguăn gèc, quan hỷ hả hμng, tiạp xóc vắi ngền ngọ vẽn tù Hịn

ẻ thêi kừ ệẵu

a) Nguăn gèc tiạng Viỷt

Nhọng kạt quờ nghiến cụu gẵn ệẹy cựa nhiÒu nhμ Viỷt ngọ hảc ệở chụng minhtiạng Viỷt cã nguăn gèc bờn ệỡa Nguăn gèc vμ tiạn trừnh phịt triÓn cựa tiạng Viỷtgớn bã vắi nguăn gèc vμ tiạn trừnh phịt triÓn cựa dẹn téc Viỷt − céng ệăng ngđêi

ệở cã nhọng ệãng gãp to lắn vμo cềng cuéc kiạn tỰo nÒn vẽn minh lóa nđắc trến

ệỡa bμn ậềng Nam ị tiÒn sỏ, ệẳc biỷt lμ ẻ vỉng ệăng bỪng Bớc Bé vμ Bớc Trung

Bé hiỷn nay Tiạng Viỷt ệđĩc xịc ệỡnh thuéc hả ngền ngọ Nam ị

●Nớm ệđĩc mét cịch khịi quịt nguăn gèc, cịcmèi quan hỷ hả hμng, quan hỷ tiạp xóc, tiạntrừnh phịt triÓn cựa tiạng Viỷt vμ hỷ thèng chọviạt cựa tiạng Viỷt

●ThÊy râ lỡch sỏ phịt triÓn cựa tiạng Viỷt gớn bãvắi lỡch sỏ phịt triÓn cựa ệÊt nđắc, cựa dẹn téc

● Băi dđìng từnh cờm quý trảng tiạng Viỷt − tμisờn lẹu ệêi vμ về cỉng quý bịu cựa dẹn téc

Kạt quờ cẵn ệỰt

b) Quan hỷ hả hμng cựa tiạng Viỷt

Trong nhiÒu thiến niến kử, qua sù tiạp xóc vắi nhiÒu ngền ngọ thuéc cịc hảngền ngọ khịc, hả ngền ngọ Nam ị ệở phẹn chia thμnh mét sè dưng, trong ệã cãdưng Mền − Khmer phẹn bè ẻ vỉng cao nguyến Nam ậềng Dđểng vμ miÒn phôcẺn vỉng nói Bớc ậềng Dđểng Hai ngền ngọ Mền vμ Khmer ệđĩc lÊy lμm tến gảicho dưng vừ ệã lμ hai ngền ngọ sắm cã chọ viạt ; nhọng dẹn téc nãi hai ngền ngọnμy ệở xẹy dùng nến nhọng nÒn vẽn hoị khị phịt triÓn Tõ dưng Mền − Khmer

ệở tịch ra tiạng Viỷt Mđêng chung (tiạng Viỷt cữ) vμ cuèi cỉng tịch ra thμnhtiạng Viỷt vμ tiạng Mđêng Quị trừnh nμy ệÓ lỰi nhiÒu dÊu vạt cã thÓ khờo sịt ệđĩcqua viỷc ệèi chiạu tiạng Viỷt vắi tiạng Mđêng, tiạng Khmer vμ vắi mét sè ngền ngọMền − Khmer khịc nhđ tiạng Ba-na, tiạng Cể-tu, Trong tiạng Viỷt hiỷn ệỰi,

nhọng tõ nhđ chim, sềng, cị, chẹn, tay, ệở ệđĩc chụng minh lμ cã nguăn gèc

Mền − Khmer ậèi chiạu tiạng Viỷt vắi tiạng Mđêng, cã thÓ từm thÊy sù tđểng ụng

vÒ ngọ ẹm, ngọ nghỵa cựa nhiÒu tõ VÝ dô :

Theo cịc nhμ nghiến cụu, tiạng Viỷt thêi xđa chđa cã thanh ệiỷu ; trong hỷ

thèng ẹm ệẵu, ngoμi phô ẹm ệển cưn cã phô ẹm kĐp nhđ tl, kl, pl, trong hỷ thèng ẹm cuèi cưn cã cịc ẹm nhđ -l, -h, -s, VÒ mẳt ngọ phịp, tõ ệđĩc hỰn ệỡnh

ệẳt trđắc, tõ hỰn ệỡnh ệẳt sau (vÝ dô nhđ : cẹy cao, hoa ệứp, cá xanh, ) ậã lμ mét

nĐt riếng biỷt cựa tiạng Viỷt khi ệem so sịnh vắi tiạng Hịn − mét thụ tiạng cãquan hỷ giao lđu tiạp xóc khị sẹu réng vắi tiạng Viỷt qua hμng ngμn nẽm lỡch sỏ.VÊn ệÒ nguăn gèc tiạng Viỷt vμ diỷn mỰo tiạng Viỷt ẻ thêi kừ ệẵu hiỷn ệang

ệđĩc giắi nghiến cụu trong vμ ngoμi nđắc tiạp tôc ệi sẹu từm hiÓu Tuy nhiến, cãthÓ khỬng ệỡnh rỪng : Ngay tõ thêi dùng nđắc, trong quị trừnh giao hoμ vắi nhiÒudưng ngền ngọ trong vỉng, tiạng Viỷt vắi céi nguăn Nam ị ệở sắm tỰo dùng ệđĩcmét cể sẻ vọng chớc ệÓ cã thÓ tiạp tôc tăn tỰi vμ phịt triÓn trđắc sù xẹm nhẺp

ă Ựt cựa ngền ngọ vẽn tù Hịn ẻ nhọng thạ kử ệẵu Cềng nguyến

2 Tiạng Viỷt trong thêi kừ Bớc thuéc vμ chèng Bớc thuéc

Nhđ ệở trừnh bμy ẻ phẵn trến, trong quị trừnh phịt triÓn, tiạng Viỷt ệở cã quan

hỷ tiạp xóc vắi nhiÒu ngền ngọ khịc trong khu vùc VÝ dô nhđ vắi tiạng Thịi chỬng

hỰn, nhọng tõ nhđ ệăng, rÉy, buéc, ngớt, ngản, ệở ệđĩc chụng minh lμ cã sù gièng nhau ẻ mục ệé nhÊt ệỡnh vÒ ngọ ẹm vμ ngọ nghỵa vắi nhọng tõ tđểng ụng

trong tiạng Thịi

Tuy nhiến, do hoμn cờnh lỡch sỏ, sù tiạp xóc giọa tiạng Viỷt vμ tiạng Hịn ệởdiÔn ra lẹu dμi nhÊt vμ sẹu réng nhÊt Thêi Bớc thuéc, tiạng Hịn theo nhiÒu ngờ

ệđêng ệở truyÒn vμo Viỷt Nam Vắi chÝnh sịch ệăng hoị cựa phong kiạn phđểngBớc, tiạng Viỷt bỡ chÌn Đp nẳng nÒ Nhđng, thêi gian gẵn mét nghừn nẽm Bớcthuéc vμ chèng Bớc thuéc, xĐt riếng vÒ mẳt ngền ngọ, còng lμ thêi gian ệÊu tranh

ệÓ bờo tăn vμ phịt triÓn tiạng nãi cựa dẹn téc

Tiạng Viỷt, vắi nguăn gèc Nam ị, cã nhiÒu ệẳc trđng khịc tiạng Hịn vènkhềng cỉng nguăn gèc vμ khềng cã quan hỷ hả hμng Tuy nhiến, trong quị trừnhtiạp xóc, ệÓ tiạp tôc phịt triÓn mỰnh mỳ, tiạng Viỷt ệở vay mđĩn rÊt nhiÒu tõ ngọHịn ChiÒu hđắng chự ệỰo cựa viỷc vay mđĩn nμy lμ Viỷt hoị, trđắc hạt lμ vÒ mẳt

ẹm ệảc, sau ệã lμ vÒ mẳt ý nghỵa vμ phỰm vi sỏ dông Vắi hđắng Viỷt hoị mẳt ẹm

ệảc cựa chọ Hịn, dẵn dẵn qua nhiÒu thạ kử, ngđêi Viỷt ệở xịc lẺp ệđĩc cịch ệảcchọ Hịn riếng biỷt, gải lμ cịch ệảc Hịn Viỷt (hoẳc ẹm Hịn Viỷt cựa chọ Hịn) Vắicịch ệảc nμy, vÒ nguyến tớc, cã thÓ mđĩn bÊt cụ tõ Hịn nμo thÊy cẵn thiạt, khềnggẳp khã khẽn vÒ mẳt cÊu ẹm, phịt ẹm Nhđ vẺy, cã thÓ vay mđĩn trản vứn nhọng

tõ ngọ Hịn, chử Viỷt hoị vÒ ẹm ệảc, cưn ý nghỵa vμ kạt cÊu thừ vÉn giọ nguyến nhđ :

tẹm, tμi, ệục, mỷnh, ệéc lẺp, tù do, gia ệừnh, hỰnh phóc, ậẹy lμ phđểng thục vay

mđĩn phữ biạn nhÊt ; ngoμi ra, tõ ngọ Hịn còng ệđĩc vay mđĩn bỪng nhiÒu cịchkhịc nhđ : rót gản, ệờo lỰi vỡ trÝ cịc yạu tè, ệữi yạu tè (trong cịc tõ ghĐp), ệữi nghỵahoẳc thu hứp, mẻ réng nghỵa,Ầ

ậẳc biỷt, nhiÒu tõ ngọ Hịn ệđĩc Viỷt hoị dđắi hừnh thục sao pháng, dỡch

nghỵa ra tiạng Viỷt VÝ dô : ệan tẹm thμnh lưng son, cỏu trỉng thμnh chÝn lẵn, chÝn tẵng ; hăng nhan thμnh mị hăng ; thanh thiến thμnh trêi xanh ; thanh sỏ thμnh

sỏ xanh, NhiÒu tõ ngọ Hịn ệở chuyÓn ệữi sớc thịi tu tõ khi dỉng trong tiạng Viỷt VÝ dô : tõ thự ệoỰn, trong tiạng Hịn vèn khềng cã nghỵa xÊu, nhđng vÒ sau

lỰi cã nghỵa xÊu trong tiạng Viỷt

NhiÒu tõ Hịn ệở ệđĩc dỉng nhđ yạu tè tỰo tõ ệÓ tỰo ra nhiÒu tõ ghĐp chử thềngdông trong tiạng Viỷt

3 Tiạng Viỷt dđắi thêi kừ ệéc lẺp tù chự

Bớt ệẵu tõ thạ kử XI, cỉng vắi viỷc xẹy dùng vμ cựng cè thếm mét bđắc nhμnđắc phong kiạn ệéc lẺp ẻ nđắc ta, Nho hảc dẵn dẵn ệđĩc ệÒ cao vμ giọ vỡ trÝ ệéctền Viỷc hảc ngền ngọ − vẽn tù Hịn ệđĩc cịc triÒu ệỰi Viỷt Nam chự ệéng ệÈymỰnh Mét nÒn vẽn chđểng chọ Hịn mang sớc thịi Viỷt Nam hừnh thμnh vμ phịttriÓn ậiÒu cẵn chó ý lμ, nhọng sù viỷc kÓ trến, nhừn chung, trến thùc tạ ệở khềngngẽn chẳn sù trđẻng thμnh vμ phịt triÓn cựa tiạng Viỷt Trịi lỰi, chÝnh nhê nhọnghoỰt ệéng ngền ngọ − vẽn hoị ệđĩc ệÈy mỰnh, trong ệã cã viỷc vay mđĩn tõ ngọHịn theo hđắng Viỷt hoị, tiạng Viỷt ngμy cμng thếm phong phó, tinh tạ, uyÓnchuyÓn Dùa vμo viỷc vay mđĩn mét sè yạu tè vẽn tù Hịn, mét hỷ thèng chọ viạt

ệở ệđĩc xẹy dùng nhỪm ghi lỰi tiạng Viỷt ậã lμ chọ Nềm Nhê cã chọ Nềm, ngμynay chóng ta cã thÓ thÊy ệđĩc khị cô thÓ diỷn mỰo cựa tiạng Viỷt vẽn hảc, muénnhÊt lμ tõ thạ kử XIII trẻ ệi

Vắi chọ Nềm, tiạng Viỷt ngμy cμng khỬng ệỡnh nhọng đu thạ cựa mừnh trongsịng tịc thể vẽn, ngμy cμng trẻ nến tinh tạ, trong sịng, uyÓn chuyÓn, phong phó

Cã thÓ thÊy râ ệiÒu nμy qua nhọng vẵn thể tuyỷt diỷu, ệẵy mμu sớc, ẹm thanh,hừnh ờnh, hμm chụa nhọng từnh cờm lắn lao, sẹu sớc, vÝ dô nhđ :

Ngưi ệẵu cẵu nđắc trong nhđ lảc,

ậđêng bến cẵu cá mảc cưn non.

(NguyÔn Du, Truyỷn KiÒu)

Tiạng Viỷt ẻ thêi kừ sau nμy ệở rÊt gẵn vắi tiạng Viỷt thêi hiỷn ệỰi

4 Tiạng Viỷt trong thêi kừ Phịp thuéc

Dđắi thêi Phịp thuéc, mẳc dỉ chọ Hịn mÊt ệỡa vỡ chÝnh thèng, nhđng tiạngViỷt vÉn tiạp tôc bỡ chÌn Đp Ngền ngọ hμnh chÝnh, ngoỰi giao, giịo dôc lóc nμy lμtiạng Phịp Nhđng cỉng vắi sù thềng dông cựa chọ quèc ngọ vμ viỷc tiạp nhẺnnhọng ờnh hđẻng tÝch cùc cựa ngền ngọ − vẽn hoị phđểng Tẹy (chự yạu lμ ngềnngọ − vẽn hoị Phịp), vẽn xuềi tiạng Viỷt hiỷn ệỰi ệở nhanh chãng hừnh thμnh vμphịt triÓn Bịo chÝ, sịch vẻ tiạng Viỷt (chọ quèc ngọ) ra ệêi vμ ngμy cμng nhiÒu.Nhọng cẹu vẽn viạt theo kiÓu biÒn ngÉu hoẳc gư bã trong nhọng khuền khữ chẺt

hứp ệở ệđĩc mẻ réng ra, trẻ nến rμnh mỰch, trong sịng hển NhiÒu thÓ loỰi mắinhđ vẽn xuềi nghỡ luẺn chÝnh trỡ − xở héi, vẽn xuềi phữ biạn khoa hảc − kỵ thuẺt,tiÓu thuyạt, kỡch ệở xuÊt hiỷn vμ dẵn dẵn chiạm lỵnh nhọng vỡ trÝ mμ trđắc ệẹy vÉn

lμ vỡ trÝ cựa vẽn xuềi chọ Hịn vμ thể phó cữ ệiÓn NhiÒu tõ ngọ, thuẺt ngọ mắi ệở

ệđĩc sỏ dông, tuy chự yạu vÉn lμ tõ Hịn Viỷt (nhđ chÝnh ệờng, giai cÊp, kinh tạ, hiỷn thùc, lởng mỰn, bịn kÝnh, Èn sè), hoẳc tõ gèc Phịp (nhđ sẽm, lèp, axit, badể, ềxi, ) Thể mắi xuÊt hiỷn vắi hừnh thục ngền tõ khềng bỡ rμng buéc vÒ sè

chọ, sè cẹu, vÒ bỪng trớc, niếm luẺt, ệèi ngÉu, ; tiÓu thuyạt lởng mỰn vμ hiỷnthùc nẻ ré vμo khoờng nhọng nẽm 30 cựa thạ kử XX Nhọng hoỰt ệéng sềi nữi cựavẽn chđểng, bịo chÝ lμm cho tiạng Viỷt cμng thếm phong phó, uyÓn chuyÓn

Tõ khi ậờng Céng sờn ậềng Dđểng ra ệêi vμ nhÊt lμ sau khi bờn ậÒ cđểng vẽn hoị Viỷt Nam ệđĩc cềng bè vμo nẽm 1943, tiạng Viỷt cưn gãp phẵn tÝch cùc vμo cềng

cuéc tuyến truyÒn cịch mỰng, kếu gải toμn dẹn ệoμn kạt ệÊu tranh tiạn lến giμnh

ệéc lẺp, tù do cho ệÊt nđắc Còng tõ ệã, tiạng Viỷt ngμy cμng tá râ tÝnh nẽng ệéng

vμ tiÒm nẽng phịt triÓn dăi dμo, ệự sục vđển lến ệờm ệđểng trịch nhiỷm nẳng nÒtrong giai ệoỰn mắi

Riếng trong lỵnh vùc khoa hảc tù nhiến vμ cềng nghỷ, tiạng Viỷt còng tá râ khờnẽng thÝch ụng cao Cã thÓ nếu vÊn ệÒ xẹy dùng thuẺt ngọ khoa hảc lμm vÝ dô ệÓminh chụng

Xẹy dùng hỷ thèng thuẺt ngọ khoa hảc lμ nhiỷm vô về cỉng quan trảng ệèi vắiviỷc nghiến cụu, giờng dỰy vμ phữ biạn khoa hảc bỪng tiạng Viỷt Trđắc nẽm 1945,nhiÒu nhμ trÝ thục ệở quan tẹm ệạn cềng viỷc nμy, vÝ dô nhđ : GS Hoμng Xuẹn

Hởn cềng bè quyÓn Danh tõ khoa hảc nẽm 1942

5 Tiạng Viỷt tõ sau Cịch mỰng thịng Tịm ệạn nay

Sau Cịch mỰng thịng Tịm, ệẳc biỷt lμ sau khi miÒn Bớc ệđĩc hoμn toμn giờiphãng (nẽm 1954), cềng cuéc xẹy dùng hỷ thèng thuẺt ngọ khoa hảc nãi riếng vμchuÈn hoị tiạng Viỷt nãi chung ệở ệđĩc tiạn hμnh mét cịch mỰnh mỳ hển Kạt quờ lμ hẵu hạt cịc ngμnh khoa hảc − kỵ thuẺt hiỷn ệỰi ệÒu ệở biến soỰn ệđĩcnhọng tẺp sịch thuẺt ngọ chuyến dỉng, chự yạu dùa trến ba cịch thục sau ệẹy :

− Phiến ẹm thuẺt ngọ khoa hảc cựa phđểng Tẹy (chự yạu lμ qua tiạng Phịp)

VÝ dô : acide → axit (a-xÝt), amibe → amip (a-mÝp).

− Vay mđĩn thuẺt ngọ khoa hảc − kỵ thuẺt qua tiạng Trung Quèc (ệảc theo ẹm

Hịn Viỷt) VÝ dô : sinh quyÓn, mềi sinh.

− ậẳt thuẺt ngọ thuẵn Viỷt (dỡch ý hoẳc sao pháng) VÝ dô : vỉng trêi (thay cho khềng phẺn) ; thiạu mịu (thay cho bẵn huyạt) ; ẹm gèc lđìi, năi hểi, mịy thữi lư cao,

Nhừn chung, nhọng thuẺt ngọ khoa hảc hiỷn ệang thềng dông trong tiạng Viỷt

ệÒu ệỰt ệđĩc tÝnh chuÈn xịc, tÝnh hỷ thèng, giờn tiỷn, phỉ hĩp vắi tẺp quịn sỏdông ngền ngọ cựa ngđêi Viỷt Nam

Vắi bờn Tuyến ngền ậéc lẺp do Chự tỡch Hă ChÝ Minh ệảc trđắc ệăng bμo cờ

nđắc vμ nhẹn dẹn toμn thạ giắi vμo ngμy 2 − 9 − 1945, tiạng Viỷt ệở cã ệđĩc vỡ trÝxụng ệịng cựa mừnh trong mét nđắc Viỷt Nam ệéc lẺp, tù do Chục nẽng xở héicựa tiạng Viỷt ệđĩc mẻ réng Nã ệở thay thạ hoμn toμn tiạng Phịp trong cịc lỵnhvùc hoỰt ệéng cựa nhμ nđắc vμ cựa toμn dẹn, kÓ cờ lỵnh vùc ệèi ngoỰi Tiạng Viỷt

ệđĩc dỉng ẻ mải bẺc hảc (tõ phữ thềng cho tắi ệỰi hảc, vμ sau nμy lμ trến ệỰi hảc)

vμ ẻ mải lỵnh vùc nghiến cụu khoa hảc tõ thÊp tắi cao ậđĩc coi nhđ ngền ngọ quèc gia, tiạng Viỷt trẻ thμnh mét ngền ngọ ệa chục nẽng nhđ ngền ngọ cựa cịc

nđắc tiến tiạn trến thạ giắi, gãp phẵn tÝch cùc vμo nhọng hoỰt ệéng réng lắn,nhỪm nẹng cao dẹn trÝ, phịt triÓn vẽn hoị, khoa hảc − kỵ thuẺt chung cho cờ khèicéng ệăng nhiÒu dẹn téc, giọ vai trư quan trảng trong sù nghiỷp xẹy dùng métViỷt Nam Ộdẹn giμu, nđắc mỰnh, xở héi cềng bỪng, dẹn chự, vẽn minhỢ

II - chọ viạt cựa tiạng Viỷt

Chọ viạt lμ cềng cô ệớc lùc cho hoỰt ệéng ngền ngọ − vẽn hoị ChÝnh vừ vẺy, ệÓ

ệịp ụng nhọng yếu cẵu cựa xở héi trến con ệđêng phịt triÓn, cịc dẹn téc ệÒu cègớng xẹy dùng mét hỷ thèng chọ viạt, hoẳc tù sịng tỰo ra, hoẳc vay mđĩn, cời tiạnchọ viạt cựa cịc ngền ngọ khịc, ệÓ ghi lỰi ngền ngọ cựa dẹn téc mừnh

Theo truyÒn thuyạt vμ dở sỏ, tõ thêi xa xđa, ngđêi Viỷt cữ ệở cã chọ viạt riếng

Sỏ sịch Trung Quèc ệở mề tờ hừnh dỰng thụ chọ viạt nμy trềng nhđ Ộệμn nưngnảc ệang bểiỢ Vắi trừnh ệé phịt triÓn cựa quèc gia Vẽn Lang − ằu LỰc, viỷc ngđêiViỷt cữ cã thÓ ệở sỏ dông mét hỷ thèng chọ viạt riếng trong lỵnh vùc quờn lÝ, ệiÒuhμnh xở héi lμ mét ệiÒu hĩp lÝ Tuy nhiến, do nhiÒu nguyến nhẹn, cho ệạn nay,chóng ta chđa từm thÊy dÊu tÝch râ rμng cựa thụ chọ viạt Êy Thạ răi, cỉng vắi sù

du nhẺp vμ truyÒn bị ngền ngọ − vẽn tù Hịn, chọ Nềm ệở xuÊt hiỷn Chọ Nềm lμ

mét hỷ thèng chọ viạt ghi ẹm, dỉng chọ Hịn hoẳc bé phẺn chọ Hịn ệđĩc cÊu tỰo lỰi ệÓ ghi tiạng Viỷt theo nguyến tớc ghi ẹm tiạt, trến cể sẻ cịch ệảc chọ Hịn cựa ngđêi Viỷt (ẹm Hịn Viỷt) Nhê cã chọ Nềm, nhiÒu chụng tÝch cựa tiạng Viỷt cữ xđa

ệở ệđĩc bờo tăn, nhiÒu tịc phÈm vẽn hảc cã giị trỡ ệở ệđĩc lđu truyÒn Cã thÓkhỬng ệỡnh rỪng chọ Nềm lμ mét thμnh quờ vẽn hoị lắn cựa dẹn téc Tuy nhiến,

hỷ thèng chọ viạt nμy cưn cã nhđĩc ệiÓm : khềng thÓ ệịnh vẵn ệđĩc, hảc chọ nμobiạt chọ Êy ; muèn hảc chọ Nềm mét cịch thuẺn lĩi thừ lỰi phời cã mét vèn chọHịn nhÊt ệỡnh

GHI NHắ

Lỡch sỏ tiạng Viỷt gớn bã vắi lỡch sỏ hừnh thμnh vμ phịt triÓn cựa dẹn téc Viỷt Nam.Tiạng Viỷt thuéc hả ngền ngọ Nam ị, dưng Mền − Khmer vμ cã quan hỷ gẵngòi vắi tiạng Mđ êng Qua hμng ngμn nẽm phịt triÓn, tiạng Viỷt ngμy cμng trẻnến phong phó, tinh tạ, uyÓn chuyÓn, cã ệẵy ệự khờ nẽng ệờm ệđ ểng vai trưngền ngọ quèc gia trong quị trừnh cềng nghiỷp hoị, hiỷn ệỰi hoị ệÊt n đắc

Vμo nỏa ệẵu thạ kử XVII, mét sè giịo sỵ phđểng Tẹy ệở dùa vμo bé chọ cịiLa-tinh ệÓ xẹy dùng mét thụ chọ mắi ghi ẹm tiạng Viỷt, nhỪm phôc vô cho viỷctruyÒn giờng ệỰo Thiến Chóa, sau nμy ệđĩc gải lμ chọ quèc ngọ Cềng viỷc nμychớc hỬn do nhiÒu ngđêi phđểng Tẹy thuéc cịc quèc tỡch khịc nhau cỉng lμm vμ

ệở phời trời qua mét quị trừnh từm tưi, nghiến cụu khị lẹu dμi NhiÒu thạ hỷ ngđêiViỷt Nam còng ệở gãp phẵn quan trảng vμo viỷc xẹy dùng vμ hoμn thiỷn hỷ thèngchọ viạt mắi mĨ nμy

Chọ quèc ngọ ẻ thêi kừ ệẵu chđa phờn ịnh mét cịch khoa hảc cể cÊu ngọ ẹmtiạng Viỷt, cưn chỡu nhiÒu ờnh hđẻng cựa cịch ghi ẹm theo tiạng nđắc ngoμi

VÝ dô : ệÓ ghi tõ sịch trong tiạng Viỷt, ngđêi ta ệở tõng viạt sayc ; ệÓ ghi tõ ềng nghÌ, ngđêi ta ệở viạt theo nhiÒu cịch khịc nhau : ungne, ounghe, ounguch,

Tuy nhiến, nhê cã chọ quèc ngọ cựa thêi ệã, chóng ta còng ệở ệđĩc thÊy mét sènĐt cữ xđa cựa tiạng Viỷt VÝ dô :

ệảc cã sù phỉ hĩp ẻ mục ệé khị cao ậã lμ đu ệiÓm mμ mét sè hỷ thèng chọ viạtkhịc khềng cã, tuy cỉng sỏ dông bé chọ cịi La-tinh (vÝ dô, vắi chọ viạt cựa tiạngAnh chỬng hỰn, nhiÒu khi viạt gièng nhau mμ ệảc khịc nhau) Vắi chọ quèc ngọ,chử cẵn hảc thuéc bờng chọ cịi vμ cịch ghĐp vẵn lμ cã thÓ ệảc ệđ ĩc tÊt cờ mải chọtrong tiạng Viỷt

Lóc ệẵu, chọ quèc ngọ chử lμ mét cềng cô truyÒn giịo, ệđ ĩc dỉng ệÓ ghi chĐpcềng viỷc trong nhμ thê, in kinh bữn giịo lÝ PhỰm vi sỏ dông chử hỰn chạ trongcịc xụ ệỰo ậẵu thêi kừ Phịp thuéc, mét sè nhμ nho ệở bμy tá sù ịc cờm ệèi vắithụ chọ cựa phđ ểng Tẹy nμy Tuy nhiến, do nhiÒu nguyến nhẹn khịc nhau, chọquèc ngọ vÉn tiạp tôc ệđ ĩc phữ biạn vμ ngμy cμng sẹu réng Vμo cuèi thạ kử XIX

ệở thÊy xuÊt hiỷn cịc vẽn bờn chọ quèc ngọ ghi lỰi cịc truyỷn Nềm nhđ Truyỷn KiÒu, Truyỷn Lôc Vẹn Tiến, Mét sè sịch kinh ệiÓn Nho hảc dỡch ra tiạng Viỷt nhđ Trung dung, ậỰi hảc, còng ệở ệđ ĩc in bỪng chọ quèc ngọ Còng vμo thêi kừ nμy, mét vμi tịc phÈm viạt bỪng chọ quèc ngọ ệở ệ đĩc l đu hμnh nhđ Chuyỷn ệêi x đa, Chuyỷn khềi hμi, Chuyạn ệi thẽm Bớc Kừ nẽm Êt Hĩi (1876) ậẵu thạ kử XX,

chọ Hịn vμ chọ Nềm bỡ gỰt bá khái lỵnh vùc hμnh chÝnh, hảc hμnh thi cỏ Viỷc sỏdông chọ quèc ngọ ệđ ĩc ệÈy mỰnh Trịi vắi nhọng sỵ phu lắp tr đắc, nhọng ng đêi