Xây dựng và sưu tầm tư liệu để rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh trong dạy học chương tính quy luật của hiện tượng di truyền, sinh học 12

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH NGUYỄN THỊ MINH THÙY XÂY DỰNG VÀ SƯU TẦM TƯ LIỆU ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƯỢNG D

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN THỊ MINH THÙY

XÂY DỰNG VÀ SƯU TẦM TƯ LIỆU ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG TỰ HỌC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƯỢNG DI

TRUYỀN, SINH HỌC 12

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Sinh học

Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn KH: PGS.TS NGUYỄN ĐÌNH NHÂM

Nghệ An, 2017

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này do chính tôi thực hiện Tôi đã tiến hành thực nghiệm đề tài của tôi tại Trường THPT Hiệp Bình, Quận Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là khách quan, trung thực và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác

Người thực hiện

Nguyễn Thị Minh Thùy

ii

LỜI CẢM ƠN

Xin bày t l ng biết n ch n thành và s u s c t i th y giáo, người hư ng d n khoa học - PGS.TS Nguyễn Đình Nh m đã tận tình hư ng d n, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Cũng nh n đ y, tôi xin ch n thành cảm n Ban giám hiệu, Ph ng đào tạo Sau đại học, khoa Sinh học - Trường Đại học Vinh, Ph ng đào tạo Sau đại học –

Trường Đại học Sài G n và tập thể quý Th y giáo, Cô giáo đã trực tiếp giảng dạy các chuyên đề của chuyên ngành Lí luận và Phư ng pháp dạy học bộ môn Sinh học – L p Cao học khóa 23 đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ cho tôi nghiên cứu, học tập và hoàn thành luận văn

Xin ch n thành cảm n Ban giám hiệu cùng các th y cô giáo tổ Sinh vật trường THPT Hiệp Bình đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và thực nghiệm đề tài

Xin cảm n gia đình, bạn b , đồng nghiệp đã động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quátrinh hoàn thành luận văn này

Trong quá trình thực hiện đề tài, tôi có tham khảo nhiều tài liệu liên quan Nếu một d n chứng, luận điểm, c u chữ …nào đó của luận văn có sự tư ng đồng v i d n chứng, luận điểm, c u chữ của một tác giả nào khác mà tên tác giả không được trích

d n, mong quý th y cô hiểu rằng đó là một s suất không cố ý Tôi cũng rất mong nhận được những sẻ chia, những đóng góp ch n thành của các nhà khoa học, các th y

cô giáo và bạn b để luận văn được hoàn thiện h n

TP Hồ Chí Minh, tháng 8 năm 2017

Người thực hiện

Nguyễn Thị Minh Thùy

iii

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN ii

LỜI CẢM ƠN iii

MỤC LỤC iv

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT viii

DANH MỤC BẢNG ix

DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ x

DANH MỤC HÌNH xi

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 2

4.1 Đối tượng nghiên cứu 3

4.2 Khách thể nghiên cứu 3

5 Giả thuyết khoa học 3

6 Phư ng pháp nghiên cứu 3

6.1 Phư ng pháp nghiên cứu lý thuyết 3

6.2 Phư ng pháp điều tra 3

6.3 Phư ng pháp chuyên gia 4

6.4 Phư ng pháp thực nghiệm sư phạm 4

6.5 Phư ng pháp thống kê toán học 4

7 Cấu trúc luận văn 6

8 Những đóng góp của luận văn 7

9 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 7

9.1 Trên thế gi i 7

9.2 Trong nư c 8

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 10

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 10

iv

1.1 C sở lý luận của đề tài 10

1.1.1 Kỹ năng tự học 10

1.1.1.1 Quan niệm về tự học [1], [6] 10

1.1.1.2 Khái niệm kỹ năng [9], [24], [15] 11

1.1.1.3 Khái niệm kỹ năng tự học 13

1.1.1.4 Nguyên t c r n luyện kỹ năng tự học 15

1.1.2 Tư liệu trong dạy học 16

1.1.2.1 Khái niệm tư liệu 16

1.1.2.2 Khái niệm tư liệu trong dạy học 16

1.1.2.3 Ph n loại các tư liệu trong dạy học 17

1.1.2.4 Vai tr của tư liệu trong dạy học 18

1.1.2.5 Tiêu chuẩn của tư liệu trong dạy học 19

1.1.2.6 Quy trình x y dựng và sưu t m tư liệu trong dạy học 20

1.2 C sở thực tiễn của đề tài 20

1.2.1 Phư ng pháp dạy học của giáo viên 20

1.2.2 Thực trạng x y dựng và sử dụng tư liệu để r n luyện kỹ năng tự học trong dạy học Chư ng 2 Tính quy luật của hiện tượng di truyền, Sinh học 12 22

1.2.3 Ý kiến của học sinh về phư ng pháp dạy học của giáo viên 24

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG VÀ SƯU TẦM TƯ LIỆU ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG TỰ HỌC TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN, SINH HỌC 12, THPT 27

2.1 Ph n tích mục tiêu, nội dung và logic hình thành kiến thức Chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền, ph n Di truyền học, Sinh học 12 theo định hư ng x y dựng và sưu t m tư liệu r n luyện kỹ năng tự học 27

2.1.1 Mục tiêu Chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền, ph n Di truyền học, Sinh học 12 27

2.1.1.1 Vị trí của chư ng 27

2.1.1.2 Mục tiêu về kiến thức 27

2.1.1.3 Mục tiêu về kỹ năng 28

2.1.1.4 Mục tiêu về thái độ 28

2.1.2 Nội dung và logic hình thành kiến thức Chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền, ph n Di truyền học, Sinh học 12 28

v

2.2 Kỹ năng tự học Chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền, ph n Di

truyền học, Sinh học 12 30

2.2.1 Nhóm kỹ năng kiến tạo kiến thức 30

2.2.1.1 Nhóm kỹ năng thu nhận kiến thức 30

2.2.1.2 Nhóm kỹ năng sát nhập kiến thức 32

2.2.2 Nhóm kỹ năng biện luận sản phẩm kiến tạo 35

2.2.2.1 Kỹ năng lập dàn ý chi tiết 36

2.2.2.2 Kỹ năng lập bảng hệ thống kiến thức 36

2.2.2.3 Kỹ năng lập s đồ hệ thống kiến thức 37

2.2.2.4 Kỹ năng thảo luận, bảo vệ sản phẩm kiến tạo 38

2.2.2.5 Kỹ năng tự điều chỉnh kết quả học tập 38

2.2.3 Nhóm kỹ năng vận dụng kiến thức 39

2.3 X y dựng và sưu t m tư liệu để r n luyện kỹ năng tự học Chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền, Sinh học 12 40

2.3.1 Quy trình x y dựng và sưu t m tư liệu trong dạy học [3], [23] 40

2.3.2 Hệ thống tư liệu c n sưu t m 65

2.4 R n luyện kỹ năng tự học Chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền, 69 2.4.1 Nguyên t c r n luyện kỹ năng tự học Chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền, Sinh học 12 70

2.4.2 Quy trình r n luyện kĩ năng tự học chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền, Sinh học 12 70

2.5 Sử dụng tư liệu dạy học chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền v i các mục đích để r n luyện cho học sinh kỹ năng tự học 71

2.5.1 Sử dụng tư liệu r n luyện kỹ năng tự học trong dạy bài m i 71

2.5.2 Sử dụng tư liệu trong ôn tập và củng cố kiến thức 74

2.5.3 Sử dụng tư liệu trong kiểm tra đánh giá 76

2.5.3.1 Sử dụng tư liệu trong kiểm tra 76

2.5.3.2 Sử dụng tư liệu trong đánh giá 76

2.5.3.3 Các loại đánh giá kết quả học tập của học sinh [11] 77

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 79

3.1 Mục đích thực nghiệm 79

3.2 Nội dung thực nghiệm 79

vi

3.3 Phư ng pháp thực nghiệm 79

3.3.1 Bố trí thực nghiệm 79

3.3.2 Các bư c thực nghiệm 79

3.3.3 Xử lý kết quả thực nghiệm 80

3.4 Kết quả thực nghiệm 80

3.4.1 Bài kiểm tra số1 80

3.4.2 Bài kiểm tra số 2 82

3.4.3 Bài kiểm tra số 3 84

3.5 Nhận xét, đánh giá hiệu quả của việc X y dựng và sưu t m tư liệu để r n luyện kỹ năng tự học cho học sinh trong dạy học chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền, Sinh học 12 (THPT) 88

3.5.1 Ph n tích định lượng 88

3.5.2 Ph n tích định tính 88

KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ 90

1 Kết luận 90

2 Kiến nghị 90

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91 PHỤ LỤC

vii

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Kết quả điều tra về phư ng pháp dạy học của GV 21

Bảng 1.2 Kết quả điều tra ý kiến của GV về vai tr của việc sưu t m và sử dụng tư liệu trong dạy học môn Sinh học 22

Bảng 1.3 Kết quả điều tra ý kiến của GV về sự c n thiết của việc sưu t m và sử dụng tư liệu trong dạy học để r n luyện kỹ năng tự học cho HS 23

Bảng 1.4 Kết quả điều tra tình hình sử dụng tư liệu để tổ chức dạy học Chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền 23

Bảng 1.5 T n số sử dụng tư liệu của GV theo đánh giá của HS 25

Bảng 2.1 S đồ các phép lai một cặp tính trạng 60

Bảng 2.2 Các giao tử kết hợp ng u nhiên tạo hợp tử 62

Bảng 2.3 Hệ thống các tư liệu c n sưu t m 65

Bảng 3.1 Bảng thống kê điểm số của bài kiểm tra số 1 80

Bảng 3.2 Bảng ph n phối t n số, t n suất và t n suất lũy tích của bài kiểm tra số 1 81

Bảng 3.3 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng của bài kiểm tra số 1 81

Bảng 3.4 Bảng ph n loại kết quả học tập của bài kiểm tra số 1 82

Bảng 3.5 Bảng thống kê điểm số của bài kiểm tra số 2 83

Bảng 3.6 Bảng ph n phối t n số, t n suất và t n suất tích lũy của bài kiểm tra số 2 83

Bảng 3.7 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng của bài kiểm tra số 2 84

Bảng 3.8 Bảng ph n loại kết quả học tập của bài kiểm tra số 2 84

Bảng 3.9 Bảng thống kê điểm số của bài kiểm tra số 3 85

Bảng 3.10 Bảng ph n phối t n số, t n suất và t n suất lũy tích của bài kiểm tra số 3 85 Bảng 3.11 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng của bài kiểm tra số 3 86

Bảng 3.12 Bảng ph n loại kết quả học tập của bài kiểm tra số 3 86

Bảng 3.13 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng của các bài kiểm tra tại trường THPT Hiệp Bình 87

ix

DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ

Sơ đồ 2.1 Cấu trúc chung Chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền 30

Sơ đồ 2.2 Quy trình sưu t m và x y dựng kho tư liệu để giảng dạy 40

Sơ đồ 2.3 S đồ lai hiện tượng trội không hoàn toàn 60

Sơ đồ 2.4 S đồ thí nghiệm lai một cặp tính trạng từ P – F3 62

Biểu đồ 3.1 Biểu đồ ph n loại kết quả học tập của bài kiểm tra số 1 82

Biểu đồ 3.2 Biểu đồ ph n loại kết quả học tập của bài kiểm tra số 2 84

Biểu đồ 3.3 Biểu đồ ph n loại kết quả học tập của bài kiểm tra số 3 86

x

DANH MỤC HÌNH

Hình 2.1 Tác động bổ trợ kiểu 9: 3: 3: 1 của tính trạng hình dạng mào gà 43

Hình 2.2 Tính đa hiệu của gen_Bệnh Bạch tạng ở người 43

Hình 2.3 Tiến hành giao phấn chéo ở đậu Hà lan 44

Hình 2.4 Di truyền liên kết v i gi i tính và DT ngoài nh n 44

Hình 2.5 C chế xác định gi i tính ở người 45

Hình 2.6 Kho tư liệu dạng c y thư mục 48

Hình 2.7 Một số thuật ngữ c bản của di truyền 51

Hình 2.8 Những cặp tính trạng tư ng phản ở Đậu Hà lan 52

Hình 2.9 S đồ lai ph n tích một cặp tính trạng 53

Hình 2.10 Thí nghiệm lai một cặp tính trạng 54

Hình 2.11 C sở tế bào học của quy luật ph n ly 56

Hình 2.12 Hiện tượng trội không hoàn toàn 57

Hình 2.13 Hình ảnh thô về quy luật ph n ly 59

Hình 2.14 Hình ảnh thô về s đồ quy luật ph n ly 59

Hình 2.15 Hình ảnh về quy luật ph n ly 61

Hình 2.16 Sự ph n ly của NST d n đến sự ph n ly của các alen trong quá trình hình thành giao tử 63

Hình 2.17 Hiện tượng trội không hoàn toàn 63

Hình 2.18 Thí nghiệm lai một cặp tính trạng của Mendel 64

Hình 2.19 Kho tư liệu dạng c y thư mục 65

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Giáo dục đào tạo là sự nghiệp của toàn Đảng, của Nhà nư c và của toàn d n Đạihội đại biểu toàn quốc l n thứ VIII của Đảng đã quyết định “Đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá nhằm mục tiêu d n giàu, nư c mạnh, xã hội công bằng, vǎn minh, vững bư c đi lên chủ nghĩa xã hội Muốn tiến hành công nghiệp hoá, hiện đại hoá th ng lợi phải phát triển mạnh Giáo dục đào tạo; phát huy nguồn lực con người, yếu tố c bản của sự phát triển nhanh và bền vững” [25] Nghị quyết Trung Ư ng 2, khóa VIII đã chỉ rõ: “Đổi m i mạnh mẽ phư ng pháp giáo dục đào tạo, kh c phục lối truyền thụ một chiều, r n luyện thành nếp tư duy sáng tạo cho người học”

Dạy học không chỉ truyền thụ kiến thức theo một chiều, “rót kiến thức” vào học sinh Trong quá trình dạy học, học sinh chủ động tiếp thu tri thức v i sự tổ chức, hư ng

d n của giáo viên, học sinh chủ động tìm t i và khám phá Cuối cùng, qua quá trình

tư ng tác, trao đổi giữa giáo viên và học sinh, học sinh sẽ tiếp thu được những tri thức

m i, những kỹ năng tư duy m i Tuy nhiên, một yêu c u đặt ra trong quá trình dạy học

là làm thế nào để phát huy được tính tích cực của học sinh? Trong dạy học có nhiều cách thức khác nhau để phát huy tính tích cực đó, tư liệu dạy học có thể được xem như

học sinh, tạo tiền đề cho các em n m b t được những vấn đề s u rộng h n và những đ n

vị kiến thức trừu tượng

Trong chư ng trình Sinh học phổ thông ph n Di truyền học cung cấp cho học sinh chủ yếu là các khái niệm, hiện tượng, c chế của các hiện tượng di truyền và biến dị, các quá trình sinh học, các quy luật di truyền, ứng dụng di truyền học; nên có tính khái quát cao

và có mối liên hệ v i nhau Mục đích của việc học tập không chỉ để giải thích bản chất và tính quy luật của các hiện tượng trong thế gi i khách quan mà c n là để hành động hợp lý trong việc cải biến tự nhiên và xã hội, phục vụ lợi ích của con người [21]

Các kiến thức này đã có nền tảng trong chư ng trình sinh học ở l p dư i, mặt khác hiện tượng di truyền và biến dị cũng rất g n gũi, quen thuộc v i đời sống hàng ngày của

1

chúng ta Vì vậy khi giảng dạy ph n Di truyền học nhiệm vụ của người dạy phải tạo điều kiện cho học sinh biết tự khám phá những tri thức đó Muốn làm được điều đó người dạy

c n phải có công cụ và phư ng tiện để tổ chức Hiện nay vấn đề đổi m i của giáo dục là c n

có sự đồng bộ về mục đích, phư ng pháp, phư ng tiện dạy học Trên thị trường có quá nhiều tài liệu tham khảo nên học sinh khó chọn lựa Có nhiều sách v i nội dung trùng lặp, không trọng t m và không hệ thống g y khó hiểu cho học sinh Trình độ học sinh khác nhau nên đ i h i phải có một hệ thống chư ng trình kiến thức hợp lý Cung cấp cho học sinh lượng kiến thức hợp lý, bổ ích và hiệu quả Việc giảng dạy trên l p chỉ mang tính hư ng

d n, học sinh phải tự nghiên cứu là chính nên việc x y dựng và sưu t m tư liệu giúp học sinh n m vững kiến thức và n ng cao khả năng tự học là điều c n thiết

Xuất phát từ những lí do trên và để đáp ứng yêu c u đổi m i giáo dục, n ng cao chất lượng dạy học nói chung và dạy học môn Sinh học 12 nói riêng, chúng tôi chọn

hư ng nghiên cứu: “Xây dựng và sưu tầm tư liệu để rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh trong dạy học chương Tính quy luật của hiện tượng di truyền, Sinh học

12”

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu quy trình x y dựng và sưu t m tư liệu hợp lý để dạy học chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền, Sinh học 12 nhằm r n luyện kỹ năng tự học (KNTH) cho học sinh

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nghiên cứu c sở lí luận và thực tiễn về x y dựng và sử dụng tư liệu trong dạy học sinh học

Nghiên cứu nguyên t c, quy trình thiết kế, sử dụng tư liệu để r n luyện KNTH trong dạy học chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền Sinh học 12

Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi của việc sử dụng hệ thống tư liệu

r n luyện kỹ năng tự học cho học sinh trong dạy học chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền Sinh học 12

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

2

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Quy trình x y dựng và sử dụng tư liệu để r n luyện KNTH cho học sinh trong dạy học chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền, Sinh học 12

4.2 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học Chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền – Sinh học 12, Trung học phổ thông (THPT)

5 Giả thuyết khoa học

Nếu x y dựng, lựa chọn được các tư liệu hợp lý và đưa ra được một quy trình khoa học để dạy học Chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền Sinh học 12, thì sẽ

r n luyện được KNTH cho học sinh, góp ph n n ng cao chất lượng dạy học

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Nghiên cứu các tài liệu về chủ trư ng, đường lối của Đảng và Nhà nư c

trong công tác giáo dục và các tài liệu, sách báo có liên quan đến đề tài

Nghiên cứu cấu trúc, nội dung chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền, Sinh học 12 THPT

Nghiên cứu, ph n tích và tổng hợp các tài liệu có liên quan đến đề tài để tổng quan tình hình nghiên cứu, từ đó x y dựng c sở lý luận cho đề tài

6.2 Phương pháp điều tra

Điều tra thực trạng về khả năng x y dựng và sưu t m tư liệu để r n luyện KNTH cho học sinh trong dạy học Sinh học ở nhà trường phổ thông

* Đối v i giáo viên (GV):

Dùng phiếu điều tra để lấy số liệu về thực trạng dạy học bộ môn Sinh học

Tham khảo giáo án của một số GV

Dự giờ một số giáo viên để tìm hiểu quy trình sử dụng tư liệu trong r n luyện KNTH học cho học sinh (HS)

3

6.3 Phương pháp chuyên gia

Gặp gỡ, trao đổi v i giáo viên hư ng d n và các chuyên gia trong lĩnh vực mà mình nghiên cứu, giáo viên dạy môn Sinh học 12 từ đó có những định hư ng cho việc nghiên cứu đề tài

6.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tiến hành thực nghiệm dạy học ở nhóm l p thực nghiệm (TN) và đối chứng (ĐC) tại trường THPT Hiệp Bình để đánh giá tính hiệu quả, tính khả thi của việc sử dụng tư liệu để r n luyện KNTH cho học sinh trong dạy học chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền, Sinh học 12

6.5 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng một số công cụ toán học để xử lý các kết quả điều tra và kết quả thực nghiệm sư phạm Các tham số sử dụng để xử lý:

Độ lệch chuẩn S (đo mức độ ph n tán của số liệu quanh giá trị trung bình):

Khi có hai giá trị trung bình như nhau nhưng chưa đủ kết luận hai kết quả trên là giống nhau mà c n phụ thuộc vào các giá trị của các đại lượng ph n tán ít hay nhiều xung quanh hai giá trị trung bình cộng, sự ph n tán đó được mô tả bởi độ lệch chuẩn theo công thức sau:

Cv: từ 30% - 100%: Dao động l n, độ tin cậy nh

Hiệu trung bình (đTN-ĐC): So sánh điểm trung bình cộng ( X ) của nhóm l p TN

và ĐC trong các l n kiểm tra đTN-ĐC  X TN  X ĐC

Độ tin cậy (Tđ): Kiểm định độ tin cậy về sự chênh lệch hai giá trị trung bình cộng của TN và ĐC theo công thức:

5

+ Nếu Tđ >Tα thì sự sai khác giữa X

7 Cấu trúc luận văn

Ph n I: Mở đ u

Ph n II: Nội dung (gồm có 03 chư ng)

Chư ng 1 C sở lí luận và thực tiễn của đề tài

Chư ng 2 X y dựng và sưu t m tư liệu để r n luyện kỹ năng tự học cho học sinh trong dạy học Chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền, Sinh học 12

6

Chư ng 3 Thực nghiệm sư phạm

Ph n III: Kết luận và kiến nghị

Tài liệu tham khảo

Phụ lục

8 Những đóng góp của luận văn

Góp ph n hệ thống hóa những c sở lí luận về x y dựng và sưu t m tư liệu để r n luyện kỹ năng tự học cho học sinh trong dạy học Sinh học 12 THPT

Thiết kế được quy trình sử dụng tư liệu để r n luyện KNTH trong dạy học Chư ng 2 Tính quy luật của hiện tượng di truyền, Sinh học 12

9 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

9.1 Trên thế giới

Lịch sử phát triển của nền giáo dục thế gi i, vấn đề tự học được quan t m từ rất

s m và nhìn nhận theo nhiều cách tiếp cận khác nhau

Từ những năm trư c công nguyên, các nhà bác học cổ đại như Xôcorat, Arixtot, Khổng Tử, Mạnh Tử, Trư ng Tài… đều đánh giá cao vai tr của tự giáo dục, tự bồi dưỡng và coi trọng việc phát huy tính tích cực của HS [20]

Từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XIX nhiều nhà bác học l n như A.Đixtecvec, J.A Conmesky, Jacques Rousseau… đều cho rằng: Muốn phát triển trí tuệ b t buộc người học phải phát huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo để tự mình giành lấy tri thức Muốn vậy phải tăng cường khuyến khích người học tự khám phá, tự tìm t i và suy nghĩ trong quá trình học tập [6]

Từ những năm 70 của thế kỷ XX phư ng pháp dạy học lấy người học làm trung t m

đã phát triển mạnh mẽ Vào những năm 1920, ở Anh “phư ng pháp dạy học tích cực” b t

đ u được quan t m nghiên cứu và sử dụng trong trường học, ở Pháp “các nhà trường m i” được hình thành v i mục tiêu dạy học phát triển năng lực ở trẻ em và học tập tự quản

Tư ng tự, đổi m i phư ng pháp dạy học cũng diễn ra ở Ba Lan, Đức, Liên xô (cũ), Tiệp

Kh c… Như vậy, PPDH thời kỳ này đã chú ý t i vai tr tích cực của học sinh

7

và giáo viên có vai tr cố vấn trong hoạt động tích lũy tri thức, phát triển năng lực tư duy của HS [6], [7]

Ở Hoa Kỳ ý tưởng dạy học cá nh n hóa ra đời từ những năm 70, đã được thử nghiệm g n 200 trường: GV xác định mục tiêu để HS tiến hành công việc độc lập theo nhịp độ phù hợp v i năng lực [17]

Ở Hàn Quốc từ thập niên 90 đến nay, giáo dục hư ng vào xã hội công nghiệp luôn tập trung vào phát triển năng lực tư duy, năng lực giải quyết vấn đề và tính sáng tạo Chính vì vậy, Hàn Quốc có quyền tự hào là một trong những quốc gia có nền giáo dục phát triển mạnh trên thế gi i về cả số lượng l n chất lượng

Ở thế kỷ XXI này, Unesco nghiên cứu và chỉ rõ “Để đáp ứng thành công nhiệm vụ của mình, giáo dục phải được tổ chức xoay quanh bốn loại hình học tập c bản, mà trong suốt cuộc đời của mỗi con người, chúng sẽ là những trụ cột về kiến thức: Học để biết, học để làm, học để cùng chung sống, học để làm người” [6]

Như vậy, vấn đề tự học được nhiều học giả trên thế gi i quan t m Tuy có nhiều

ý kiến khác nhau, nhưng các nhà nghiên cứu đều khẳng định vai tr to l n của TH đối

v i người học Giáo viên phải trang bị cho HS một phư ng pháp tự học để biết làm chủ kiến thức Bởi vì, khi HS có kỹ năng tự học thì thói quen đó sẽ trở thành ý chí và kh i dậy được nội lực ham học vốn có trong mỗi con người

Phí Thị Bảo Khanh (1998): Trong điều kiện hiện nay nếu cung cấp tư liệu để giúp giáo viên chuẩn bị bài tốt góp ph n n ng cao chất lượng dạy học kiến thức sinh thái học l p 11 THPT Tuy nhiên, đề tài chưa đề cập đến việc ph n loại tư liệu, và đề xuất phư ng pháp sử dụng các loại tư liệu đó

8

Võ Văn Khánh (2003), X y dựng hệ thống tư liệu góp ph n n ng cao hiệu quả dạy và học ph n biến dị l p 12 THPT, trường Đại học Sư phạm Huế [10] Chỉ m i dừng lại ở việc ph n loại tư liệu sưu t m được mà chưa nêu được các phư ng pháp, biện pháp

sử dụng tư liệu trong dạy học

Huỳnh Thị Ánh Ngọc (2006), Sưu t m và sử dụng tư liệu để giảng dạy ph n sinh thái học ở Trường trung học phổ thông, Luận văn Thạc sĩ, Đại học Sư phạm Huế [13] Nghiêm Thị Ngọc Bích (2012) đề cập đến việc sử dụng ph n mềm dạy học tiến hóa (Sinh học 12 – THPT) trong luận án tiến sĩ giáo dục học, tuy nhiên cũng m i tập trung vào việc sử dụng ph n mềm, chưa x y dựng được hệ thống tư liệu để tổ chức dạy học

Trang web: http://tulieu.violet.vn đã gi i thiệu hệ thống tư liệu Tính quy luật của hiện tượng Di truyền, Sinh học 12 vô cùng đa dạng và phong phú; trang http://baigiang.violet.vn đãgi i thiệuhàng trăm giáo án Nhưng những hìnhảnh này chủyếu là Scan từ SGK và chưa thực sự đ y đủ, chưa được s p xếp thành hệ thống các bài, các chư ng

Mặc dù một số GV ở một số trường rất tích cực trong việc sử dụng tư liệu vào dạy học, nhưng để có được nguồn tư liệu chất lượng, phù hợp và có quy trình sử dụng hợp lí để n ng cao chất lượng dạy học thì chưa được quan t m [3]

Qua những công trình trên chúng tôi nhận thấy chưa có tác giả nào nghiên cứu về việc x y dựng hệ thống tư liệu môn Sinh học l p 12 giúp học sinh tự học hiệu quả nhằm trang bị cho các em kiến thức có thể tự tin trong kì thi THPT quốc gia vì vậy đề tài của tôi là có ý nghĩa về mặt khoa học và thực tiễn

9

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Cơ sở lý luận của đề tài

- Trong cuốn “Học tập hợp lí” R.Retke chủ biên, coi “Tự học là việc hoàn thành các nhiệm vụ khác không nằm trong các l n tổ chức giảng dạy” - Theo tác giả Lê Khánh Bằng: thì tự học (self learning) là tự mình suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ, các phẩm chất t m lý để chiếm lĩnh một lĩnh vực khoa học nhất định

- Theo Giáo sư Đặng Vũ Hoạt và Phó giáo sư Hà Thị Đức trong cuốn “Lý luận dạy học đại học” thì “Tự học là một hình thức tổ chức dạy học c bản ở đại học Đó là một hình thức nhận thức của cá nh n, nhằm n m vững hệ thống tri thức và kỹ năng do chính người học tự tiến hành ở trên l p hoặc ở ngoài l p, theo hoặc không theo chư ng trình và sách giáo khoa đã được qui định

- Theo tác giả Nguyễn Văn Đạo: “Tự học phải là công việc tự giác của mỗi người

do nhận thức được đúng vai tr quyết định của nó đến sự tích luỹ kiến thức cho bản

th n, cho chất lượng công việc mình đảm nhiệm, cho sự tiến bộ của xã hội”

- Theo Giáo sư – Tiến sỹ Nguyễn Cảnh Toàn: “Tự học – là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, ph n tích, tổng hợp ) và có khi cả

c b p (khi phải sử dụng công cụ) cùng các phẩm chất của mình, rồi cả động c , tình

cảm, 10

cả nh n sinh quan, thế gi i quan (như tính trung thực, khách quan, có chí tiến thủ, không ngại khó, ngại khổ, kiên trì, nh n nại, l ng say mê khoa học, ý muốn thi đỗ, biến khó khăn thành thuận lợi vv ) để chiếm lĩnh một lĩnh vực hiểu biết nào đó của nh n loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình” [8]

Trong tập bài giảng chuyên đề Dạy tự học cho sinh viên trong các nhà trường

trung học chuyên nghiệp và Cao đẳng, Đại học GS – TSKH Thái Duy Tuyên viết:“Tự

học là hoạt động độc lập chiếm lĩnh kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo, là tự mình động não, suy nghĩ, sử dụng các năng lực trí tuệ (quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp…) cùng các phẩm chất động cơ, tình cảm để chiếm lĩnh tri thức một lĩnh vực hiểu biết nào đó hay những kinh nghiệm lịch sử, xã hội của nhân loại, biến nó thành sở hữu của chính bản thân người học”

Tác giả Nguyễn Kỳ ở Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 7/1998 cũng bàn về khái

niệm tự học: “Tự học là người học tích cực chủ động, tự mình tìm ra tri thức kinh

nghiệm bằng hành động của mình, tự thể hiện mình Tự học là tự đặt mình vào tình huống học, vào vị trí nghiên cứu, xử lí các tình huống, giải quyết các vấn đề, thử nghiệm các giải pháp…Tự học thuộc quá trình cá nhân hóa việc học”

Trong bài phát biểu tại hội thảo N ng cao chất lượng dạy học tổ chức vào tháng

11 năm 2005 tại Đại học Huế, GS Tr n Phư ng cho rằng: “ Học bao giờ và lúc nào

cũng chủ yếu là tự học, tức là biến kiến thức khoa học tích lũy từ nhiều thế hệ của nhân loại thành kiến thức của mình, tự cải tạo tư duy của mình và rèn luyện cho mình kĩ năng thực hành những tri thức ấy”

Như vậy, tự học được hiểu là hoạt động tự giác, tích cực, tự lực phát huy nội lực của bản th n nhằm tìm ra cách học để lĩnh hội tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, hình thành và phát triển toàn diện nh n cách người học

1.1.1.2 Khái niệm kỹ năng [9], [24], [15]

Có nhiều cách định nghĩa khác nhau về kỹ năng Những định nghĩa này thường b t nguồn từ góc nhìn chuyên môn và quan niệm cá nh n của người viết Tuy nhiên h u hết chúng ta đều thừa nhận rằng kỹ năng được hình thành khi chúng ta áp dụng kiến thức vào

11

thực tiễn Kỹ năng học được do quá trình lặp đi lặp lại một hoặc một nhóm hành động nhất định nào đó Kỹ năng luôn có chủ đích và định hư ng rõ ràng

- Theo từ điển tiếng Việt: KN là khả năng vận dụng những kiến thức trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế (theo từ điển Tiếng Việt)

- Một số tác giả quan niệm KN là khả năng của con người thực hiện có kết quả hành động tư ng ứng v i các mục đích, điều kiện trong đó hành động xảy ra KN mang tính khái quát được sử dụng trong các tình huống khác nhau (A.Dannhilov, M.N Xkakkin, B.P.Exipov, Nguyễn Văn Hoan)

- N.D.Levitov lại xem xét kỹ năng hành động g n liền v i kết quả hành động Theo ông, người có kỹ năng hành động là người phải n m được và vận dụng đúng đ n các cách thức hành động nhằm thực hiện hành động có kết quả Ông nhấn mạnh muốn hình thành KN, con người phải n m vững lí thuyết về hành động, vừa phải biết vận dụng lý thuyết đó vào thực tế

- K.K.Platonov và G.G.Golubev khi bàn luận về KN cũng chú ý t i mặt kết quả của hành động Họ cho rằng KN là một mặt tạo nên năng lực của con người khi thực hiện một công việc có kết quả trong những điều kiện m i, trong một khoảng thời gian

tư ng ứng Trong cấu trúc của KN không chỉ có tri thức, kỹ xảo mà c n có cả tư duy sáng tạo nữa (K.K.Platonov và G.G.Golubev)

Từ các quan niệm trên cho thấy có hai loại quan niệm về kỹ năng [5]:

1 Xem xét KN nghiêng về mặt kỹ thuật của hành động, coi KN như một phư ng tiện thực hiện hành động mà con người đã n m vững Theo đó người có KN là người

n m vững tri thức về hành động và thực hiện hành động theo đúng yêu c u

2 Xem xét KN nghiêng về năng lực, là biểu hiện của năng lực con người chứ không đ n thu n là mặt kỹ thuật của hành động Ở đ y, chú ý t i kết quả của hành động Xem xét KN là năng lực thực hiện một công việc có kết quả v i chất lượng c n thiết trong một thời gian nhất định, trong những điều kiện và trong tình huống m i [9]

12

Có thể thấy quan niệm về KN rất đa dạng nhưng về c bản thì không có sự m u thu n Các tác giả tùy theo cách nhìn của mình mà nhấn mạnh khía cạnh này hay khía cạnh khác

Như vậy, có thể hiểu kỹ năng là năng lực hay khả năng của chủ thể thực hiện

thuần thục một hay một chuỗi hành động trên cơ sở hiểu biết (kiến thức hoặc kinh nghiệm) nhằm tạo ra kết quả mong đợi

Hay KN là khả năng thực hiện có kết quả một hành động trên c sở lựa chọn và vận dụng những tri thức, kinh nghiệm đã có để đạt được mục tiêu và phù hợp v i điều kiện, hoàn cảnh cho phép [17]

1.1.1.3 Khái niệm kỹ năng tự học

Kỹ năng tự học (KNTH) là các khả năng nhận thức, vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề đặt ra trong học tập cũng như trong cuộc sống [4]

Có thể kết luận: KNTH là khả năng của người học tự vận dụng một cách tích cực,

tự lực, chủ động những tri thức để thực hiện hành động học tập bằng cách lựa chọn và triển khai được các thao tác tác động vào nội dung học nhằm đạt được mục tiêu học tập [Tr n Sỹ Luận]

KNTH không chỉ quan trọng trong quãng thời gian trên l p học, mà c n c n thiết trong suốt thời gian lao động của cả đời người

Kỹ năng tự học bao gồm các nhóm KN [19]:

- Nhóm KN định hướng: KN xác định vấn đề, KN lập kế hoạch, v.v…

- Nhóm KN thực hiện kế hoạch: KN xác định nguồn tài liệu, KN đọc tài liệu, KN

thực hành, v.v…

- Nhóm KN kiểm tra đánh giá hoạt động tự học của bản thân

Các nhóm KN trên có thể được cụ thể hóa thành hệ thống các KN tự học sau:

1 Kỹ năng xây dựng kế hoạch tự học

13

X y dựng kế hoạch tự học bao gồm việc lên danh mục các nội dung c n tự học, khối lượng và yêu c u c n đạt, các hoạt động c n phải tiến hành, sản phẩm cụ thể c n phải được tạo ra, thời gian c n cho mỗi nội dung và hoạt động

Kế hoạch tự học phải đảm bảo tính khoa học, vừa sức và tính khả thi

2 Kỹ năng lựa chọn tài liệu

Để tự học hiệu quả, người học phải có kỹ năng tìm và lựa chọn tài liệu thích hợp

và khoa học Nguồn tài liệu phải chính thống, có căn cứ và c sở khoa học, tài liệu phải được kiểm chứng Có thể có nhiều kênh tìm thông tin về tài liệu như Sách, báo, tạp chí, tài liệu trong nư c và tài liệu nư c ngoài, tài liệu qua Internet…

3 Kỹ năng lựa chọn hình thức tự học

Hình thức tự học quyết định kết quả học tập Vì thế c n lựa chọn hình thức tự học nào để đạt được mục tiêu học tập Trong quá trình tự học sẽ gặp một số khó khăn đ i h i người học phải có sự hỗ trợ của th y cô, bạn b , tài liệu hư ng d n hay các chư ng trình trên truyền hình, Internet… Điều này giúp người học có nhiều cách để đạt được mục tiêu học tập

4 Kỹ năng thu thập và xử lý thông tin

Quá trình tự học b t đ u từ việc thu thập thông tin Thông tin được thể hiện dư i nhiều hình thức khác nhau như: quan sát thực tiễn xung quanh, quan sát thí nghiệm hình

vẽ, đọc sách, nghe giáo viên giảng ghi chép và ghi nh , nghe và thu thập thông tin từ bạn học, từ mọi người xung quanh, từ các phư ng tiện nghe nhìn, truy cập trên internet… V i lượng kiến thức đồ sộ từ nhiều lĩnh vực khác nhau như vậy đ i h i người học phải có KN thu thập thông tin Qua hoạt động thu thập thông tin thì KN thu thập thông tin tư ng ứng sẽ được hình thành

KN xử lý thông tin gồm hai KN kế tiếp nhau là KN hệ thống hóa và KN ph n tích, tổng hợp, khái quát hóa

Kết quả của tự học là biết biến tri thức chung của nh n loại thành tri thức riêng của bản th n người học Quá trình này đ i h i người học phải biết ph n tích, tổng hợp, so

sánh, khái quát hóa, trìu tượng hóa… Như vậy KN xử lý thông tin trong tự học liên quan

14

mật thiết v i KN tư duy Thông qua KN thu thập và xử lý thông tin người học nhận ra được các dấu hiệu bản chất của vấn đề, tìm ra những quy luật vận động của sự vật hiện tượng Từ đó tìm được phư ng pháp giải quyết vấn đề

5 Kỹ năng vận dụng tri thức vào thực tiễn

KN tự học đ i h i người học phải chủ động sáng tạo chiếm lĩnh tri thức đồng thời cũng đ i h i người học phải có KN vận dụng tri thức đó vào thực tiễn phát huy vai tr của kiến thức thu nhận được nhằm đem lại niềm vui và hứng thú trong học tập

6 Kỹ năng trao đổi và phổ biến thông tin

Những kiến thức mà người học có được khi tao đổi v i bạn học hoặc người có nhu c u sẽ có tác dụng tích cực trong việc phổ biến thông tin Đồng thời qua trao đổi giúp người học có c hội kiểm chứng và chính xác hóa các thông tin mà mình có được Nhờ mỗi l n trao đổi, phổ biến kiến thức mình có được người học được r n luyện thêm

về KN truyền đạt và KN viết văn bản khoa học

Tóm lại, việc r n luyện KN trao đổi và phổ biến thông tin liên qua đến việc r n luyện KN trình bày thông tin khoa học

7 Kỹ năng tự kiểm tra, đánh giá

Tự kiểm tra, đánh giá là một KN quan trọng trong tự học Qua kiểm tra đánh giá người học m i biết được trình độ tự học của mình đạt đến mức độ nào Nhờ thế điều chỉnh hoạt động tự học của mình và đề ra phư ng pháp tự học hiệu quả h n Việc kiểm tra, đánh giá c n được thực hiện thường xuyên và bằng nhiều hình thức khác nhau KN này đ i h i người học phải tự giác cao độ và phải biết x y dựng các tiêu chí lựa chọn công cụ kiểm tra, đánh giá phù hợp

1.1.1.4 Nguyên tắc rèn luyện kỹ năng tự học

- KNTH là một thành ph n quan trọng cấu thành nên năng lực tự học, vì vậy r n luyện KNTH phải đặt trong quá trình hình thành và phát triển năng lực tự học Chỉ khi người học ý thức được việc học là cho bản th n, từ đó m i tự lực thực hiện hoạt động học một cách tích cực, chủ động Đồng thời phải lựa chọn được cách học phù hợp và các

KN c n thiết để thực hiện được cách học đó

15

- R n luyện KNTH phải dựa vào quan điểm x y dựng chư ng trình, đặc điểm nội dung, chuẩn kiến thức và KN yêu c u và các điều kiện cụ thể khác Phải lấy nội dung học làm chất liệu để r n luyện KNTH, phải dựa vào kiến thức đã có để x y dựng kiến thức m i

- R n KNTH phải chú ý đến từng thành ph n như: trình tự thao tác, cách thức thực hiện thao tác, tri thức thực hiện từng thao tác của KNTH

- R n luyện KNTH phải n ng d n từ dễ đến khó, từ đ n giản đến phức tạp, từ các

KN riêng lẻ đến phối hợp giữa các KN trong quá trình tiến hành các hoạt động học tập

1.1.2 Tƣ liệu trong dạy học

1.1.2.1 Khái niệm tư liệu

Tư liệu nói chung là một khái niệm tư ng đối rộng Tư liệu là những thông tin rút

ra từ tài liệu viết tay, in ấn, từ các đồ vật như: Công cụ sản xuất, công trình kiến trúc, đồ dùng cá nh n, phim ảnh, băng hình, internet… và là những thông tin sống động từ con người

Thông tin, tư liệu xuất phát từ 3 nguồn c bản:

+ Con người

+ Môi trường vật chất xung quanh

+ Các văn bản, sách báo, giấy tờ [16]

1.1.2.2 Khái niệm tư liệu trong dạy học

Trong hoạt động dạy học, tư liệu giúp cho quá trình hoạt động của th y và tr hiệu quả h n, góp ph n n ng cao hiệu quả dạy học Đó là thông tin, tri thức khoa học ở dạng văn bản hay các loại tranh ảnh, mô hình, phim được lưu trữ ở các dạng khác nhau, từ nhiều nguồn khác nhau [18]

Trong dạy học môn sinh học, tư liệu dạy học rất phong phú và đa dạng gồm các kênh thông tin khác nhau, kênh chữ, kênh hình ảnh và có thể khai thác từ nhiều nguồn khác nhau: Sách báo, tạp chí chuyên ngành, tập san, sách giáo khoa, ph n mềm vi tính…

16

1.1.2.3 Phân loại các tư liệu trong dạy học

a Sách học tập

Sách học tập đối v i HS được chia làm những loại sau đ y:

- Sách giáo khoa

- Tài liệu tham khảo, đọc thêm

- Tài liệu hư ng d n học tập

- Sách tra cứu

- Tạp chí chuyên ngành: Tạp chí sinh học, tạp chí y học… b Tài liệu viết tay

Đ y là những tài liệu nhằm giúp cho GV, HS biết được lịch sử phát triển của các

sự vật hiện tượng liên quan đến sinh học trong tự nhiên (ví dụ như các tài liệu trình bày

về kết quả của các cuộc nghiên cứu về sinh học đã có từ l u) Tài liệu này thường được lưu trữ trong các thư viện l n, các bảo tàng…

c Báo, tạp chí thường ngày hoặc định kỳ

Được dùng trong việc bổ sung những nội dung kiến thức m i (những biến đổi, những phát hiện m i lạ trong thế gi i sinh vật) phản ánh một cách trung thực về sự vật hiện tượng nào đó trong thiên nhiên

d Các công trình khoa học

Có ý nghĩa rất l n đối v i sinh học, là những ký sự ghi chép của các nhà thám hiểm, các nhà khảo cổ học, các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học có liên quan

và đạt được những thành công to l n trong lĩnh vực này như luận văn, luận án…

e Các tư liệu thống kê

Bao gồm tạp chí thống kê, niêm giám thống kê, sách đa dạng sinh học…

f Các tư liệu tranh ảnh

17

Loại này bao gồm các tập “Album” tranh ảnh các loại phục vụ cho ph n tiến hóa Tranh ảnh là những tư liệu đặc biệt quý giá, nó sao chép lại một cách trực quan các khái niệm, sự kiện, các quá trình tiến hóa

g Các tư liệu lưu trữ bằng các phư ng tiện - thiết bị kỹ thuật

Thuộc loại này ta có thế kể đến như: Băng ghi m, băng hình, các loại đĩa (đĩa

CD, VCD, CD- ROM lưu trữ các loại thông tin), mô hình động, tĩnh, các đoạn phim khoa học, chư ng trình trên máy vi tính… Nó giúp cho GV và HS có thêm những tư liệu để hỗ trợ trong quá trình dạy và học, mở rộng khả năng lĩnh hội tri thức trên l p và

tự học ở nhà cho HS

1.1.2.4 Vai trò của tư liệu trong dạy học

a Bổ sung nội dung cho sách giáo khoa

Tư liệu góp ph n làm cho kiến thức ở SGK đ y đủ h n, s u, rộng h n, đi s u vào bản chất của sự vật, hiện tượng, giải thích, chứng minh, minh họa cho các kiến thức cô đọng ở SGK,…

b Tư liệu là biện pháp tạo ra các hoạt động để tổ chức quá trình nhận thức cho học sinh

Tư liệu giúp GV thiết kế các hoạt động học tập để tổ chức quá trình nhận thức của HS, như sử dụng tranh, ảnh để thiết kế phiếu học tập nhằm tổ chức hoạt động nhóm cho HS,…

c Tư liệu tạo sự hấp d n, hứng thú, kích thích sự tìm t i, khám phá của HS

Tư liệu làm cho bài giảng của GV có nội dung phong phú, đa dạng, nhiều kiến thức m i lạ, nhiều hình ảnh, mô hình động, phim,… Do đó, HS sẽ luôn cảm thấy vui vẻ, phấn chấn, tham gia tích cực vào quá trình học

d Góp ph n đổi m i phư ng pháp dạy học

Tư liệu góp ph n làm cho nội dung phong phú, đa dạng, đ y đủ và cập nhật h n Nhờ đó mà GV có điều kiện để đổi m i phư ng pháp dạy học (PPDH) Họ luôn phải đặt

18

ra cho mình c u h i là phải sử dụng PPDH nào để biến các tư liệu thu thập được thành các kiến thức để HS tiếp nhận một cách tích cực

1.1.2.5 Tiêu chuẩn của tư liệu trong dạy học

Có những tiêu chuẩn sau [23]:

a Tư liệu phải phù hợp v i mục đích đề ra

Tư liệu thu thập được phải đảm bảo phù hợp v i mục đích mà chúng ta đề ra trư c khi sưu t m, sưu t m cái gì và sưu t m để làm gì? Mà mục đích đó lại dựa vào một nội dung bài học cụ thể, thông qua việc xác định mục tiêu, ph n tích nội dung và phư ng pháp giảng dạy nội dung đó

b Tư liệu phải ng n gọn, rõ ràng, thời sự, hiện đại, chứa nhiều thông tin

Tư liệu phải ng n gọn, rõ ràng, dễ hiểu để giúp cho quá trình lĩnh hội kiến thức của HS nhanh h n, hiệu quả h n Tư liệu thu thập được phải cập nhật được các tri thức

m i, mang tính thời sự, hiện đại phù hợp v i sự phát triển của khoa học công nghệ, của thời đại

Mặt khác, tư liệu như là các giá chứa đựng thông tin ở trong đó, qua quá trình sư phạm GV có thể khai thác các thông tin đó ở nhiều khía cạnh khác nhau

c Tư liệu phải phát huy kỹ năng tự học của HS

Để sử dụng các phư ng pháp (PP) m i, PP tích cực không thể không có tư liệu Chính điều này cũng đặt ra yêu c u cho việc sưu t m tư liệu phải mang tính sư phạm cao, m i lạ, hấp d n, tạo động c học tập cho HS Tư liệu thu thập được phải tạo ra được các hoạt động cho HS, nhóm HS nhằm phát huy các năng lực tư duy, tính độc lập sáng tạo và khả năng tìm t i, khám phá của HS

d Tư liệu phải đẹp, sinh động, dễ hiểu

Tư liệu giảng dạy phải mang tính mô phạm, lời lẽ giản dị, trong sáng, chính xác, ngôn ngữ hàm súc Các tranh ảnh, mô hình, phim phải đẹp, không quá màu m , rườm

rà, phức tạp, tránh g y ph n tán quá trình học tập của HS

19

1.1.2.6 Quy trình xây dựng và sưu tầm tư liệu trong dạy học

X y dựng và sưu t m tư liệu trong dạy học thực chất là một quá trình thu và phát thông tin, bao gồm các bư c tổng quát sau:

Bư c 1 Xác định mục tiêu bài học

Bư c 2 Ph n tích nội dung bài học

Bư c 3 Chọn tư liệu c n sưu t m

Bư c 4 Tiến hành sưu t m tư liệu

Bư c 5 Xử lí tư liệu

Bư c 6 Ph n loại và x y dựng kho tư liệu

1.2 Cơ sở thực tiễn của đề tài

Để n m được thực trạng dạy và học môn Sinh học tôi tiến hành quan sát sư phạm, tham khảo giáo án, trao đổi ý kiến v i một số giáo viên bộ môn Ngoài ra, tôi sử dụng phiếu thăm d ý kiến giáo viên, phiếu điều tra học sinh ở một số trường Trung học phổ thông trên địa bàn Quận Thủ Đức thành phố Hồ Chí Minh để điều tra các vấn đề sau đ y:

1 Phư ng pháp dạy học của GV

2 Thực trạng x y dựng và sử dụng tư liệu để r n luyện kỹ năng tự học cho HS trong dạy học môn Sinh học của GV

3 Nhận thức của HS về việc GV sử dụng tư liệu để r n luyện kỹ năng tự học trong dạy học

4 Nhận thức của GV về vai tr , tác dụng của việc sử dụng tư liệu để r n luyện

kỹ năng tự học trong dạy học môn Sinh học

5 Những thuận lợi và khó khăn khi sử dụng tư liệu để r n luyện kỹ năng tự học trong dạy học môn Sinh học

1.2.1 Phương pháp dạy học của giáo viên

Chúng tôi đã sử dụng phiếu thăm d ý kiến của 28 GV Sinh học ở 6 trường thuộc Quận Thủ Đức và Quận 9 – Tp Hồ Chí Minh, Quận Thủ Đức gồm: Trường THPT Hiệp Bình, Trường THPT Tam Phú, Trường THPT Thủ Đức, Trường THPT Đào S n T y,

20

Trường THPT Nguyễn Hữu Hu n và Quận 9: Trường THPT Nguyễn Huệ và có kết quả như sau:

Bảng 1.1 Kết quả điều tra về phư ng pháp dạy học của GV

Qua kết quả ở bảng trên kết hợp v i việc tham khảo giáo án và trao đổi v i các

GV dạy sinh học cho chúng ta thấy rằng phư ng pháp dạy học của GV đã có những

bư c đổi m i theo hư ng tích cực hóa hoạt động học tập của HS Tuy nhiên số lượng

GV sử dụng các hoạt động này, nhất là Phư ng pháp r n luyện kỹ năng tự học thông qua việc dạy học có sử dụng s đồ, bảng biểu hay sử dụng tư liệu c n rất ít và chưa thường xuyên Thậm chí c n nhiều GV chưa từng sử dụng phư ng pháp dạy học hư ng

d n học sinh tự học v i tư liệu Điều đó đã làm hạn chế chất lượng và giảm hứng thú học tập của HS đối v i bộ môn sinh học

1.2.2 Thực trạng xây dựng và sử dụng tư liệu để rèn luyện kỹ năng tự học trong dạy học Chương 2 Tính quy luật của hiện tượng di truyền, Sinh học 12

Bảng 1.2 Kết quả điều tra ý kiến của GV về vai tr của việc sưu t m và sử dụng tư liệu

trong dạy học môn Sinh học

TT Vai trò của việc sưu tầm và sử dụng tư Mức độ (%)

liệu trong dạy học môn Sinh học

1 Bổ sung nội dung cho sách giáo khoa 0 0 0 31.5 68.5

2 Biện pháp tạo ra các hoạt động để tổ chức 0 0 7.1 14.3 78.6

quá trình nhận thức cho học sinh

3 Tạo sự hấp d n, hứng thú, kích thích sự tìm 0 0 0 0 100

t i, khám phá của HS

4 Góp ph n đổi m i phư ng pháp dạy học 0 3.6 17.9 10.7 67.8

5 R n luyện kỹ năng tự học cho HS 0 7.1 3.6 78.6 10.7

5 mức độ: 1 Hoàn toàn không có tác dụng; 2 Không tác dụng l m;

3 Bình thường; 4 Tác dụng; 5 Rất có tác dụng

22

Bảng 1.3 Kết quả điều tra ý kiến của GV về sự c n thiết của việc sưu t m và sử dụng tư

liệu trong dạy học để r n luyện kỹ năng tự học cho HS

Số lượng Tỉ lệ (%) Số lượng Tỉ lệ (%) Số lượng Tỉ lệ (%)

Bảng 1.4 Kết quả điều tra tình hình sử dụng tư liệu để tổ chức dạy học Chư ng Tính

quy luật của hiện tượng di truyền

GV không sử dụng tư liệu để tổ chức dạy học

Chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền, vì:

1

- Không tìm được nguồn tư liệu phong phú 11 39.3

- Mất nhiều thời gian tìm kiếm và chỉnh sửa 15 53.6

biểu, phim tài liệu, …)

Loại tư liệu thường được sử dụng để tổ chức dạy học

chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền

23

Qua điều tra thực trạng dạy học ở trường THPT, chúng ta nhận thấy:

Về phư ng pháp dạy học, đa số GV đều đánh giá cao việc đổi m i phư ng pháp dạy học theo hư ng tích cực hóa hoạt động học tập của HS 100% GV cho rằng việc sưu

t m và sử dụng tư liệu trong dạy học là rất c n thiết để n ng cao hứng thú học tập của

HS, nhưng GV thực hiện rất ít, thậm chí có một số GV chưa bao giờ sử dụng phư ng pháp này (Bảng 1.1)

Về vai tr của việc sưu t m và sử dụng tư liệu trong dạy học môn Sinh học, GV đánh giá dựa trên 5 mức độ: 1.Hoàn toàn không có tác dụng; 2 Không tác dụng l m; 3.Bình thường; 4.Tác dụng; 5 Rất có tác dụng Nhìn vào bảng 1.2 chúng ta thấy rằng: 100% GV cho rằng sưu t m và sử dụng tư liệu trong dạy học môn Sinh học rất có tác dụng trong việc tạo sự hấp d n, hứng thú, kích thích sự tìm t i, khám phá của HS.Những hình ảnh, phim tài liệu… có tác dụng kích thích HS hứng thú học tập, giúp HS hiểu vấn

đề một cách s u s c tổng quát h n Do đó, khi giảng dạy có sử dụng những hình ảnh, bảng biểu thì HS rất hứng thú học tập (60.7%), hứng thú (39.3%) Thấy được tác dụng của tư liệu nên h u hết GV khi giảng dạy Chư ng 2 Tính quy luật của hiện tượng di truyền đều sử dụng thêm những hình ảnh, bảng biểu, phiếu học tập, các đoạn phim

Ph n l n GV nhận định vai tr của việc sưu t m và sử dụng tư liệu trong dạy học môn Sinh học có tác dụng bổ sung nội dung cho SGK, tạo ra các hoạt động để tổ chức quá trình nhận thức cho HS, góp ph n đổi m i PPDH Tuy nhiên đối v i kiến thức chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền (Sinh học 12), qua kết quả thăm d cho thấy đa số các GV dạy học theo phư ng pháp thuyết trình;sử dụng các dạng bài tập; h i đáp – tìm t i; tái hiện - thông báo hoặc dạy học theo nhóm, ít có GV sử dụng các phư ng pháp dạy học tích cực như sử dụng phiếu học tập; s đồ, bảng biểu đặc biệt là phư ng pháp tự học v i SGK và tư liệu

1.2.3 Ý kiến của học sinh về phương pháp dạy học của giáo viên

Để có sự đánh giá khách quan, chúng tôi đã điều tra 160 học sinh l p 12 Trường THPT Hiệp Bình, Quận Thủ Đức, Thành phố Hồ Chí Minh và có được số liệu như sau:

24

Bảng 1.5 T n số sử dụng tư liệu của GV theo đánh giá của HS

Qua ph n điều tra thực trạng về việc học tập của HS l p 12 ở trường THPT chúng tôi thấy rằng:

Đánh giá của HS về t n số sử dụng tư liệu của GV để r n luyện KN tự học cho

HS môn Sinh học: 26.3% GV sử dụng tư liệu quá ít, 38.1% GV sử dụng ít và 6.3% GV không bao giờ sử dụng tư liệu để r n luyện kỹ năng tự học cho HS trong dạy học Chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền, Sinh học 12

Như vậy, qua kết quả điều tra ở cả 2 đối tượng ta thấy việc sưu t m và x y dựng kho

tư liệu để giảng dạy Sinh học 12 theo hư ng phát huy tính tích cực của HS là rất c n thiết trong việc xác định KN c n có để tự học Cũng như việc thiết kế giáo án và tổ chức dạy học theo hư ng hình thành và phát triển KNTH Vì vậy, GV ít sử dụng các biện pháp r n luyện KNTH trong dạy học, đa số GV thường dạy theo kiểu “thiết kế sẵn” rồi mang sản phẩm đó

để dạy cho HS, hoặc yêu c u HS nghiên cứu SGK, tài liệu tham khảo để điền vào các bảng biểu, s đồ v i các tiêu chí đã có Rất ít GV dạy cho HS cách làm ra sản phẩm dựa trên đặc điểm của nội dung và yêu c u trong nhiệm vụ học tập như dạy cho HS cách lập bảng, lập s

đồ, vận dụng kiến thức vào các tình huống học tập và đời sống, … Một số ít GV cũng đã

bư c đ u tiến hành dạy HS các KNTH và để HS tự lực thực hiện,

25

tạo sản phẩm học Tuy nhiên, đó chỉ là cách dạy dựa trên “kinh nghiệm cá nh n” chưa thực sự dựa trên c sở khoa học

Tóm lại, qua quá trình nghiên cứu thực trạng x y dựng và sưu t m tư liệu để r n luyện KN tự học trong dạy học chư ng tính quy luật của hiện tượng di truyền Sinh học

12, chúng tôi nhận thấy một số khó khăn như c sở vật chất phục vụ cho dạy học c n thiếu, thời gian trên l p hạn hẹp, khả năng tiếp nhận kiến thức của HS không đồng đều,

sĩ số HS trong l p quá đông; Tuy nhiên, nếu chúng ta kh c phục được các khó khăn và

x y dựng được kho tư liệu phong phú và phù hợp để giảng dạy Sinh học 12 theo hư ng phát huy tính tích cực của HS trong dạy học Sinh học ở trường THPT thì hiệu quả mang lại sẽ rất cao

26

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG VÀ SƯU TẦM TƯ LIỆU ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG TỰ HỌC TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG TÍNH QUY LUẬT CỦA HIỆN TƯỢNG DI

TRUYỀN, SINH HỌC 12, THPT

2.1 Phân tích mục tiêu, nội dung và logic hình thành kiến thức Chương Tính quy luật của hiện tượng di truyền, phần Di truyền học, Sinh học 12 theo định hướng xây dựng và sưu tầm tư liệu rèn luyện kỹ năng tự học

2.1.1 Mục tiêu Chương Tính quy luật của hiện tượng di truyền, phần Di truyền học, Sinh học 12

2.1.1.1 Vị trí của chương

Chư ng “Tính quy luật của hiện tượng di truyền” được xếp vào chư ng thứ hai của ph n Di truyền học – Sinh học 12, sau chư ng “C chế di truyền và biến dị”

Chư ng này cho thấy sự di truyền của các tính trạng qua các thế hệ của loài diễn

ra theo những xu thế tất yếu mà người ta đã phát hiện được bằng phư ng pháp thực nghiệm Nhờ những kiến thức ở chư ng 1 về c sở vật chất, c chế của di truyền và biến dị mà học sinh có c sở để hiểu những mối quan hệ nh n quả đã chi phối tính quy luật tất yếu của quy luật di truyền và biến dị Chính sự nh n đôi của ADN đã làm c sở cho sự nh n đôi của NST, đồng thời sự ph n li và tổ hợp của NST theo những c chế xác định đã làm cho sự di truyền qua nh n diễn ra theo những quy luật chặt chẽ [21]

Nêu được thí nghiệm của Moocgan về di truyền liên kết không hoàn toàn và giải thích được c sở tế bào học của hoán vị gen Định nghĩa hoán vị gen

Nêu được ý nghĩa của di truyền liên kết hoàn toàn và di truyền liên kết không hoàn toàn

Trình bày được các thí nghiệm và c sở tế bào học của di truyền liên kết v i gi i tính

Trình bày được đặc điểm của di truyền ngoài NST (di truyền ở ti thể và lục lạp) Nêu được những ảnh hưởng của điều kiện môi trường trong và ngoài đến sự biểu hiện của gen và mối quan hệ giữa kiểu gen, môi trường và kiểu hình thông qua các ví dụ

Phát biểu được các khái niệm: Thường biến, Mức phản ứng

2.1.1.3 Mục tiêu về kỹ năng

Phát triển được các KN tư duy logic như: So sánh, ph n tích – tổng hợp, khái quá hóa, hệ thống hóa… thông qua nội dung kiến thức bài học

Viết được s đồ lai từ P đến F1 và F2

Có KN giải một vài dạng bài tập về các quy luật di truyền (chủ yếu để hiểu được

lí thuyết về các quy luật di truyền trong bài học)

2.1.1.4 Mục tiêu về thái độ

Hiểu s u h n về tính vận động theo quy luật của cấu trúc vật chất di truyền qua các quá trình nguyên ph n, giảm ph n, và thụ tinh, góp ph n hình thành nên thế gi i quan khoa học và quan điểm duy vật biện chứng, củng cố niềm tin vào khoa học cho HS

Vận dụng kiến thức để giải thích được các hiện tượng di truyền liên quan đến các quy luật di truyền và ứng dụng trong công tác giống nhằm mang lại năng suất cao [21]

2.1.2 Nội dung và logic hình thành kiến thức Chương Tính quy luật của hiện tượng

di truyền, phần Di truyền học, Sinh học 12

Chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền, ph n Di truyền học l p 12 cho thấy sự di truyền của các tính trạng qua các thế hệ của loài diễn ra theo những xu thế tất

28

yếu mà người ta đã phát hiện được bằng phư ng pháp thực nghiệm Nhờ những kiến thức

ở Chư ng 1 C chế di truyền và biến dị mà HS có c sở để hiểu những mối quan hệ nh n quả đã chi phối tính quy luật tất yếu của hiện tượng di truyền và biến dị Chính sự nh n đôi của ADN đã là c sở cho sự nh n đôi của NST, đồng thời sự ph n li và tổ hợp của NST theo những c chế xác định đã làm cho sự di truyền qua nh n diễn ra theo những quy luật chặt chẽ [14]

Nội dung của chư ng tập trung làm sáng t tính quy luật của hiện tượng di truyền chính là sự vận động theo quy luật của cấu trúc vật chất di truyền qua các quá trình nguyên ph n, giảm ph n và thụ tinh Các gen trong nh n tùy thuộc vào gen nằm trên nhiễm s c thể (NST) gi i tính hay NST thường mà vận động theo những quy luật riêng mang tính chặt chẽ, c n các gen ngoài nh n thể hiện tính quy luật không rõ Các gen không tồn tại riêng lẻ mà tồn tại trong một hệ thống gọi là kiểu gen, trong đó, các gen

tư ng tác v i nhau và v i môi trường theo những quy luật nhất định để biểu hiện ra thành các tính trạng của c thể [21], [1]

Cấu trúc chung của Chư ng Tính quy luật của hiện tượng di truyền, Sinh học 12

có thể được tóm t t qua s đồ sau:

29