Xây dựng và sưu tầm tư liệu để rèn luyện kỹ năng tự học trong dạy học phần sinh thái học, sinh học 12 thpt

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH TRƯƠNG THỊ CÚC XÂY DỰNG VÀ SƯU TẦM TƯ LIỆU ĐỂ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG TỰ HỌC TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC, SINH HỌC 12 THPT LUẬN VĂN THẠC

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRƯƠNG THỊ CÚC

XÂY DỰNG VÀ SƯU TẦM TƯ LIỆU

ĐỂ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG TỰ HỌC TRONG

DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC, SINH HỌC 12 THPT

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGHỆ AN - 2017

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

TRƯƠNG THỊ CÚC

XÂY DỰNG VÀ SƯU TẦM TƯ LIỆU

ĐỂ RÈN LUYỆN KĨ NĂNG TỰ HỌC TRONG

DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC, SINH HỌC 12 THPT

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Sinh học

Mã số: 60.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học:

PGS TS NGUYỄN ĐÌNH NHÂM

NGHỆ AN - 2017

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong một công trình nghiên cứu nào khác

Tác giả

Trương Thị Cúc

ii

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất đến PGS.TS Nguyễn Đình Nhâm, người đã tận tình giúp đỡ và hướng dẫn tôi trong suốt thời gian làm đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo khoa Sinh học - Trường Đại học Vinh, các thầy cô giáo tham gia giảng dạy các chuyên đề chuyên ngành Lí luận và phương pháp dạy học môn Sinh học đã động viên, giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi hoàn thành luận văn

Tôi xin cảm ơn Ban Giám hiệu, các thầy giáo, cô giáo bộ môn Sinh học, các em học sinh của trường THPT Quảng Ninh, THPT Nguyễn Hữu Cảnh và THPT Ninh Châu tỉnh Quảng Bình đã nhiệt tình giúp đỡ, hợp tác, hỗ trợ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và thực nghiệm sư phạm

Xin chân thành Cảm ơn gia đình, bạn bè và những người thân đã luôn động viên, giúp đỡ để tôi hoàn thành luận văn này

Tác giả

Trương Thị Cúc

iii

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC BẢNG vii

DANH MỤC HÌNH viii

DANH MỤC SƠ ĐỒ - BIỂU ĐỒ ix

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

1.1 Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay 1

1.2 Do vai trò sử dụng tư liệu để rèn luyện kĩ năng tự học trong giai đoạn hiện nay 2

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Giả thuyết khoa học 3

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

5 Đối tượng, khách thể nghiên cứu 3

5.1 Đối tượng 3

5.2 Khách thể nghiên cứu 3

6 Phương pháp nghiên cứu 3

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết 3

6.2 Phương pháp điều tra 4

6 3 Phương pháp quan sát 4

6.4 Phương pháp chuyên gia 4

6.5 Phương pháp thống kê toán học 5

7 Đóng góp mới của đề tài 6

8 Cấu trúc luận văn 6

NỘI DUNG 7

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 7

iv

VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 7

1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 7

1.1.1 Trên thế giới 7

1.1.2 Trong nước 8

1.2 Cơ sở lý luận 9

1.2.1 Tư liệu trong dạy học 9

1.2.1.1 Khái niệm tư liệu 9

1.2.1.2 Phân loại tư liệu 9

1.2.1.3 Tiêu chuẩn đánh giá tư liệu 10

1.2.1.4 Tầm quan trọng của tư liệu trong dạy học 11

1.2.2 Kĩ năng tự học 12

1.2.2.1 Quan niệm về kĩ năng và tự học 12

1.2.2.2 Các hình thức tự học 13

1.2.2.3 Quan niệm kĩ năng tự học 14

1.3 Thực trạng sử dụng tư liệu để rèn luyện kĩ năng tự học phần sinh thái học 16 1.3.1 Mục tiêu khảo sát 16

1.3.2 Phương pháp khảo sát 16

1.3.3 Kết quả điều tra 16

1.3.3.1 Thực trạng công tác giảng dạy của giáo viên 16

1.3.3.2 Thực trạng học tập của học sinh 20

1.4 Cấu trúc, nội dung phần sinh thái học, sinh học 12 theo định hướng xây dựng và sưu tầm tài liệu rèn luyện kĩ năng tự học 22

1.4.1 Thành phần kiến thức cơ bản 22

1.4.2 Cấu trúc chương trình 22

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG VÀ SƯU TẦM TƯ LIỆU ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG TỰ HỌC TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC 27

2.1 Cơ sở khoa học trong việc sưu tầm tư liệu dạy học 27

2.1.1 Thuận lợi đối với việc khai thác tư liệu 27

2.1.2 Khó khăn đối với việc khai thác tư liệu 28

2.2 Xây dựng và sưu tầm tư liệu Sinh thái học 12 28

v

2.2.1 Quy trình sưu tầm tư liệu và xây dựng thành ngân hàng tư liệu 28

2.2.2.Hệ thống tư liệu cần sưu tầm 42

2.2.3 Hệ thống các tư liệu sưu tầm 44

2.3 Các biện pháp sử dụng tư liệu để rèn luyện cho học sinh kĩ năng tự học phần sinh thái học 12 44

2.3.1 Sử dụng tư liệu rèn luyện kĩ năng tự học trong dạy bài mới 45

2.3.2 Sử dụng trong khâu củng cố bài học 47

2.3.3 Sử dụng tư liệu trong kiểm tra đánh giá 49

CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 55

3.1 Mục đích thực nghiệm 55

3.2 Nhiệm vụ thực nghiệm 55

3.3 Phương pháp thực nghiệm 55

3.3.1 Chọn trường, chọn lớp thực nghiệm 55

3.3.2 Bố trí thực nghiệm 55

3.5 Kết quả thực nghiệm 57

3.5.1 Kết quả thực nghiệm về mặt định lượng 57

3.5.1.1 Bài kiểm tra 15 phút ( Lần 1 ) 57

3.5.1.2 Bài kiểm tra 15 phút (Lần 2 ) 60

3.5.1.3 Bài kiểm tra 45 phút 64

3.5.2 Phân tích kết quả về mặt định tính 67

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 69

1 Kết luận 69

2 Đề nghị 70

TÀI LIỆU THAM KHẢO 71

TL Tư liệu

TN Thực nghiệm

vii

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1 Kết quả điều tra về phương pháp dạy học của GV 16

Bảng 1.2 Kết quả điều tra về việc sưu tầm và sử dụng tư liệu trong dạy học của GV 17

Bảng 1.3 Kết quả điều tra mức độ hứng thú của học sinh đối với tư liệu trong giờ học môn Sinh học 20

Bảng 1.4 Nội dung phần sinh thái học 12 23

Bảng 2.1 So sánh hệ sinh thái tự nhiên và hệ sinh thái nhân tạo 39

Bảng 2.2 Hệ thống các tư liệu cần sưu tầm 42

Bảng 2.3 Hệ thống các tư liệu đã sưu tầm 44

Bảng 3.1 Đối tượng thực nghiệm 56

Bảng 3.2 Bảng thống kê điểm số bài kiểm tra lần 1 57

Bảng 3.3 Bảng phân phối tần suất bài kiểm tra lần 1 58

Bảng 3.4 Bảng phân phối tần suất tích lũy bài kiểm tra lần 1 58

Bảng 3.5 Bảng phân loại trình độ HS qua bài kiểm tra lần 1 59

Bảng 3.6 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng bài kiểm tra lần 1 59

Bảng 3.7 Bảng thống kê điểm số bài kiểm tra lần 2 61

Bảng 3.8 Bảng phân phối tần suất bài kiểm tra lần 2 61

Bảng 3.9 Bảng phân phối tần suất tích lũy bài kiểm tra lần 62

Bảng 3.10 Bảng phân loại trình độ HS qua bài kiểm tra lần 2 62

Bảng 3.11 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng bài kiểm tra lần 2 63

Bảng 3.12 Bảng thống kê điểm số các bài kiểm tra lần 3 64

Bảng 3.13 Bảng phân phối tần suất bài kiểm tra lần 3 64

Bảng 3.14 Bảng phân phối tần suất tích lũy 65

Bảng 3.15 Bảng phân loại trình độ HS qua bài kiểm tra lần 3 66

Bảng 3.16 Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng 66

viii

DANH MỤC HÌNH

Hình 2.1 Quy trình xây dựng và sưu tầm kho tư liệu để giảng dạy 28

Hình 2.2 Một số vấn đề về môi trường 30

Hình 2.3 Quần xã ao hồ 31

Hình 2.4 Quần xã rừng ngập mặn 31

Hình 2.5 Quan hệ hội sinhgiữa Phong lan và cây thân gỗ 31

Hình 2.6 Quan hệ hợp tácgiữa chim mỏ đỏ và linh dương 31

Hình 2.7 Các kiểu hệ sinh thái 32

Hình 2.8 Kho tư liệu dạng cây thư mục 34

Hình 2.9 Hình ảnh thô về hệ sinh thái 37

Hình 2.10 Sơ đồ về hệ sinh thái trên google 37

Hình 2.11 Sơ đồ về hệ sinh thái 38

Hình 2.12 Hình ảnh về hệ sinh thái 39

Hình 2.13 Sơ đồ mối quan hệ giữa các thành phần chủ yếu trong một hệ sinh thái 40

Hình 2.14 Hình ảnh các kiểu hệ sinh thái 40

Hình 2.15 Phim về các kiểu hệ sinh thái 41

Hình 2.16 Kho tư liệu dạng cây thư mục hoàn chỉnh 42

Hình 2.17 Quần thể 46

Hình 2.18 Phim về Các mối quan hệ trong quần thể 47

ix

DANH MỤC SƠ ĐỒ - BIỂU ĐỒ

Sơ đồ 1.1 Mối quan hệ giữa KN học, cách học, nội dung học và mục tiêu 14

Sơ đồ 2.1 mối quan hệ giữa sinh cảnh và quần xã trong Hệ sinh thái 39

Sơ đồ 2.2 Các kiểu hệ sinh thái 40

Sơ đồ 2.3 Lưới thức ăn trong quần xã 46

Sơ đồ 2.4 Chu trình cacbon 48

Sơ đồ 2.5 Mối quan hệ giữa mật độ và tốc độ tăng trưởng 51

Sơ đồ 2.6 Vòng đời phát triển của Bướm hai chấm 53

Biểu đồ 3.1 Biểu đồ tần số điểm các bài kiểm tra lần 1 58

Biểu đồ 3.2 Đường lũy tích kết quả bài kiểm tra lần 1 59

Biểu đồ 3 3 Biểu đồ tần số điểm bài kiểm tra lần 2 61

Biểu đồ 3 4 Đường lũy tích kết quả bài kiểm tra lần 2 62

Biểu đồ 3.5 Biểu đồ tần số điểm bài kiểm tra lần 3 65

Biểu đồ 3.6 Đường lũy tích kết quả bài kiểm tra lần 3 65

1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Xuất phát từ yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

Đất nước ta đang bước vào giai đoạn công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước với mục tiêu đến năm 2020 Việt Nam sẽ trở thành một nước công nghiệp, hội nhập với cộng đồng quốc tế Đảng ta đã xác định nhân tố quyết định thắng lợi của công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước là con người, nguồn nhân lực được phát triển về số lượng và chất lượng trên cơ sở mặt bằng dân trí được nâng cao Để đạt được điều đó trước hết cần được bắt đầu từ GD phổ thông.[3,4]

Do tác động của cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật và công nghệ, tri thức của loài người tăng nhanh cả về số lượng và chất lượng Trong khi đó, thời gian học tập ở nhà trường là có hạn Để có thể tồn tại và phát triển, con người phải học tập thường xuyên Đáp ứng nhu cầu đó, mục tiêu quan trọng của quá trình dạy học ở nhà trường phải nhằm vào việc hình thành cho người học cách thức tự lực chiếm lĩnh tri thức để sau khi ra trường họ có thể tự học suốt đời Xuất phát từ những yêu cầu đó, việc đổi mới PPDH được coi là mục tiêu trọng tâm của đổi mới GD phổ thông Chỉ có đổi mới căn bản PPDH mới

có thể tạo được sự đổi mới thật sự trong GD nhằm đào tạo được lớp người năng động, sáng tạo, có tiềm năng cạnh tranh trí tuệ trong bối cảnh nhiều nước trên thế giới đang hướng tới nền kinh tế tri thức

Tự học là vấn đề cốt lõi của quá trình học tập Nếu rèn luyện được cho người học phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng ham học, khơi dậy nội lực vốn có của mỗi người, kết quả học tập sẽ được nhân lên gấp bội Vì vậy, ngày nay người ta nhấn mạnh mặt hoạt động học trong quá trình dạy học, nỗ lực tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang tự học chủ động, đặt vấn đề phát triển tự học ngay trong nhà trường phổ thông.[12, 23]

2

Với tinh thần đó, những năm gần đây, giáo dục đào tạo đã có nhiều thay đổi cả về lượng và chất, từ chỗ dạy học thụ động đã chuyển sang dạy học tích cực, người học vừa là chủ thể vừa là đích cuối cùng của quá trình dạy học, tạo mọi điều kiện để tiềm năng mỗi cá nhân được bộc lộ, phát triển, biến quá trình đào tạo thành quá trình tự đào tạo Như vậy, mục tiêu dạy học ngày nay đã chuyển từ mục tiêu hình thành kiến thức là chủ yếu sang hình thành

KN cho HS Trong đó KNTH là cơ bản, quan trọng giúp cho người học có thể học suốt đời

1.2 Do vai trò sử dụng tư liệu để rèn luyện kĩ năng tự học trong giai đoạn hiện nay

Đối với học sinh,TL dạy học là nguồn cung cấp tri thức phong phú

sinh động, giúp các em lĩnh hội tri thức và rèn luyện KN, kĩ xảo Vì vậy, trong dạy và học không thể thiếu TL dạy học nhất là đối với các môn khoa học tự nhiên, trong đó có môn Sinh ho ̣c

TL dạy ho ̣c đươ ̣c sử du ̣ng phổ biến nhất là các tranh ảnh, phim, sơ đồ, bài tập Tuy nhiên việc dạy học chỉ đạt hiệu quả cao khi chọn đúng tư liệu và

có biện pháp khai thác tư liệu hợp lý

Sinh thái ho ̣c là khoa học nghiên cứu về mối quan hệ giữa sinh vật với sinh vật và giữa sinh vật với môi trường Để HS lĩnh hội tốt các mối quan hệ

ấy thì TL đóng một vai trò hết sức quan trọng Từ các TL học sinh dễ dàng xác định các đối tượng cũng như các mối quan hệ sinh thái giữa các sinh vật diễn ra trong tự nhiên

Trải qua nhiều năm giảng dạy bộ môn Sinh học.Tôi nhận thấy không phải tất cả giáo viên đều biết cách sưu tầm và xây dựng tư liệu để tổ chức học sinh tự học Đa số HS thiếu kĩ năng khai thác TL và KNTH

Từ những lý do trên, tôi chọn đề tài “Xây dựng và sưu tầm tư liệu để

rèn luyện kĩ năng tự học trong dạy học phần sinh thái học, sinh học 12 THPT” để nghiên cứu

2 Mục đích nghiên cứu

3

- Xây dựng và sưu tầm kho TL để dạy phần sinh thái học

- Nghiên cứu quy trình sử dụng các TL dạy học để rèn luyện KNTH

trong dạy học phần sinh thái học - Sinh học 12

3 Giả thuyết khoa học

Nghiên cứu việc sưu tầm và xây dựng tư liệu để rèn luyện kĩ năng tự học cho học sinh trong dạy học phần Sinh thái học, Sinh học lớp 12, nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Sinh học

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu về cơ sở lí luận và thực tiễn về vai trò của TL trong rèn

luyện các KNTH

- Nghiên cứu nguyên tắc, kĩ thuật, quy trình xây dựng và sưu tầm TL để

rèn luyện KNTH

- Xây dựng bộ tiêu chí đánh giá TL để rèn luyện KNTH

- Thực nghiệm sư phạm tại 03 trường THPT, Huyện Quảng Ninh - Tỉnh

Quảng Bình để kiểm nghiệm giả thuyết khoa học

5 Đối tượng, khách thể nghiên cứu

5.1 Đối tượng

- Năng lực tự học và các nguyên tắc, kĩ thuật, quy trình xây dựng và

sưu tầm tư liệu

5.2 Khách thể nghiên cứu

- Quá trình dạy học Sinh thái học

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu các tài liệu về đổi mới giáo dục

- Nghiên cứ u các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài

- Nghiên cứu cấu trú c, nội dung chương trình SGK Sinh ho ̣c 12 THPT phần Sinh thái ho ̣c và các giáo trình có liên quan làm cơ sở cho việc sưu tầm, xây dựng, phân loại hệ thống các TL để thiết kế bài giảng phần Sinh thái ho ̣c

lớ p 12 THPT nhằm rèn luyện KNTH phần Sinh thái ho ̣c

4

- Nghiên cứu các tài liệu có liên quan, nhằm xây dựng cơ sở lý luận của KNTH phần sinh thái học 12 và biện pháp hình thành

6.2 Phương pháp điều tra

Điều tra về thực trạng về khả năng xây dựng và sưu tầm TL để rèn

luyện KNTH phần Sinh thái học

* Đối với giáo viên:

- Sử dụng phiếu trưng cầu ý kiến 35 GV Sinh học đang trực tiếp giảng

dạy tại 6 trường trên địa bàn tỉnh Quảng Bình nhằm tìm hiểu thực trạng về

khả năng xây dựng và sưu tầm TL để rèn luyện KNTH phần STH

- Dự giờ, quan sát các hoạt động của GV trong giờ học để tìm hiểu qui trình sử dụng TL trong rèn luyện KNTH cho HS

* Đối với học sinh:

- Dùng phiếu điều tra để xác định thực trạng nhận thức của HS về vai

- Quan sát các sản phẩm Giáo dục (giáo án của giáo viên, bài kiểm tra của học sinh, vở ghi chép…)

6.4 Phương pháp chuyên gia

+ Gặp gỡ, trao đổi với người hướng dẫn giỏi về lĩnh vực mình nghiên cứu, lắng nghe sự tư vấn của những người có kinh nghiệm để giúp định hướng cho việc triển khai nghiên cứu đề tài

+ Phương pháp thực nghiệm khoa học

5

+ Phương pháp phân tích và tổng kết kinh nghiệm

6.5 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng một số công cụ toán học để xử lý các kết quả điều tra và kết quả thực nghiệm sư phạm Các tham số sử dụng để xử lý:

- Cv = 30% - 100%: Dao động lớn, độ tin cậy nhỏ

- Độ tin cậy (td): Kiểm định độ tin cậy về sự chênh lệch của 2 giá trị trung bình cộng của TN và ĐC bằng đại lượng kiểm định td theo công thức:

- Trong đó:

+ S2TN: Phương sai của lớp thực nghiệm

+ S2ĐC: Phương sai của lớp đối chứng + nTN: Số bài KT của lớp thực nghiệm

6

+ nĐC: Số bài KT của lớp đối chứng

7 Đóng góp mới của đề tài

- Hệ thống hóa cơ sở lí luận về việc xây dựng và sử dụng TL để rèn luyện KNTH cho học sinh

- Xác định thực trạng KNTH của học sinh với TL ở trường THPT

- Thiết kế 1 số qui trình sử dụng TL để rèn luyện KNTH trong dạy học phần sinh thái học 12

8 Cấu trúc luận văn

Phần I: Mở đầu

Phần II: Nội dung

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Xây dựng và sưu tầm TL để rèn luyện KNTH cho học sinh , phần Sinh thái học, Sinh học 12

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Phần III: Kết luận và đề nghị

7

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU

1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Trên thế giới

Từ những năm trước công nguyên, các nhà tư tưởng Trung Quốc như Khổng Tử, Mạnh Tử đã có những tư tưởng trong DH phải quan tâm đến việc kích thích suy nghĩ của người học, người học phải tự suy nghĩ chứ không nên nhắm mắt làm theo sách

Thế kỉ 17 – 18, ở các nước châu Âu, các nhà GD nổi tiếng như Comenski, J.J Rousseau cũng đã có những quan điểm phải đưa ra những biện pháp DH hướng HS tìm tòi suy nghĩ, khám phá, sáng tạo, tích cực tự đánh giá kiến thức Những quan điểm này chỉ rõ: không nên cho HS kiến thức có sẵn

mà cần phải cho HS tự phát minh ra, tự bồi dưỡng tinh thần độc lập trong quan sát, đàm thoại và trong việc ứng dụng vào thực tiễn

Cuối thế kỉ 19, đầu thế kỉ 20, việc tổ chức cho HS học tập theo hướng tích cực hoá đã hình thành và phát triển với những quan điểm, công trình nghiên cứu có qui mô lớn ở các nước châu Âu và Mỹ Nhiều nhà GD ở các nước trên thế giới đã thấy rằng việc DH phải kích thích được hứng thú, sự độc lập tìm tòi, phát huy sáng tạo của HS, thầy giáo chỉ là người thiết kế, người cố vấn

Tác giả N.M Veczilin (Liên Xô cũ) trong tác phẩm “Đại cương về phương pháp DH sinh học” cũng cho rằng: “cần tổ chức TH cho HS không chú ý đến nội dung, phương pháp mà việc tổ chức sắp xếp logic của tài liệu cũng có ý nghĩa lớn ”

Tác giả V.P.Xtơrozicozin trong tác phẩm “Tổ chức quá trình DH trong trường phổ thông” cũng đã trình bày những nghiên cứu của mình về vai trò của HS trong việc TH, vị trí của TH trong học tập, phương pháp tổ chức TH, những nguyên tắc, điều kiện đảm bảo cho TH có hiệu quả.[20, 21]

8

Các thông tư chỉ thị của bộ GD Pháp suốt những năm 1970- 1980 đều khuyến khích tăng cường vai trò chủ động tích cực của HS, chỉ đạo áp dụng phương pháp tích cực từ bậc sơ học, tiểu học đến trung học.[20]

Từ năm 1990, ở Mỹ việc rèn luyện “KN đọc nghiên cứu ” đã trở thành một trong những nhiệm vụ đào tạo cực kì quan trọng trong nhà trường Trong các kì nghỉ hè và công tác hỗ trợ học tập, người ta thường thành lập rất nhiều trung tâm “KN đọc nghiên cứu” đã giúp HS được học tập nhiều cách thức đọc khác nhau, là nền tảng để phát triển việc đọc có tính chất nghiên cứu thông qua việc đọc đúng, đọc làm nổi bật từng cấp độ ý nghĩa.[19 ]

1.1.2 Trong nước

Việc sưu tầm tư liệu đã có từ xa xưa, phát triển song hành với sự phát triển của thư viện Từ các thư viện cổ đại khoảng 2750 năm trước Công Nguyên, TL được lưu trữ trên các tấm xương thú, vỏ cây,… cho đến các thư viện hiện đại, TL không chỉ là sách, báo mà còn được chứa trong cả đĩa CD, mạng Internet Sự phát triển của thư viện làm cho hệ thống TL ngày càng phong phú, đa dạng và chất lượng, phục vụ đắc lực cho công tác nghiên cứu

và giảng dạy

Việc sưu tầm TL phục vụ cho giảng dạy rất được các nhà giáo dục chú trọng và đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về việc thu thập, sử dụng TL

để giảng dạy, có thể kể ra một số công trình sau:

Phí Thị Bảo Khanh (1998), Phân tích nội dung, xây dựng tư liệu để

giảng dạy sinh thái học lớp 11 phổ thông trung học, Luận văn Thạc sĩ Khoa

học sư phạm tâm lý, Đại học Sư phạm Hà Nội

Trương Đức Kiên (2001), Sưu tầm và sử dụng tư liệu về đặc điểm thích

nghi của sinh vật để tích cực hóa hoạt động của học sinh trong quá trình dạy học sinh học ở trường phổ thông, Luận văn Thạc sĩ Khoa học giáo dục, Đại

học Sư phạm Hà Nội

Võ Văn Khánh (2003), Xây dựng hệ thống tư liệu góp phần nâng cao

hiệu quả dạy và học phần biến dị lớp 12 THPT, trường Đại học Sư phạm

9

Huế.[15]

Huỳnh Thị Ánh Ngọc (2006), Sưu tầm và sử dụng tư liệu để giảng dạy

phần sinh thái học ở Trường trung học phổ thông, Luận văn Thạc sĩ, Đại học

Sư phạm Huế [22]

Phạm Đình Văn (2006), Rèn luyện cho sinh viên kĩ năng sưu tầm tư liệu

để giảng dạy môn Sinh học ở trường THPT, Luận văn Thạc sĩ, Đại học Sư

phạm Huế [30]

Trang web: http://tulieu.violet.vn đã giới thiệu hệ thống TL sinh thái học 12, gồm 316 hình ảnh http://baigiang.violet.vn đã giới thiệu 153 giáo án (cập nhật ngày 17/05/2017) Nhưng những hình ảnh này chủ yếu là scan từ SGK và chưa thực sự đầy đủ, chưa được sắp xếp thành hệ thống các bài, các chương

Qua những công trình trên chúng tôi nhận thấy đề tài này đã có một học viên là Huỳnh Thị Ánh Ngọc thực hiện ở Đại học Huế.Tuy nhiên Huỳnh Thị Ánh Ngọc nghiên cứu ở chương trình sách cũ,chưa nêu rõ áp dụng cho phương pháp dạy học nào cả, mang tính chung chung Đa số TL sưu tầm phù hợp với dạy học truyền thống và cách kiểm tra tự luận Còn đề tài của tôi nghiên cứu chương trình mới, TL sưu tầm phải phù hợp với việc dạy học rèn luyện kĩ năng tự học cho HS.Giúp học sinh phát huy khả năng TH,

tính chủ động sáng tạo trong học tập và sau khi ra trường có thể tự học suốt đời.Vì vậy đề tài của tôi có ý nghĩa về mặt khoa học và thực tiễn

1.2 Cơ sở lý luận

1.2.1 Tư liệu trong dạy học

1.2.1.1 Khái niệm tư liệu

TL là những thứ vật chất được con người sử dụng trong một lĩnh vực nào đó, đôi khi cũng là tài liệu phục vụ cho việc nghiên cứu Trong quá trình

DH, TL là một loại thông tin mà dựa vào đó học sinh rèn luyện KNTH, tự tìm tòi, suy luận dẫn đến một kết luận tri thức

1.2.1.2 Phân loại tư liệu

10

Có nhiều cách phân loại TL dựa vào nhiều tiêu chí khác nhau, có thể nêu ra một số cách phân loại sau

* Dựa vào hình thức cung cấp thông tin

+ TL ngôn ngữ: Ngôn ngữ viết, ngôn ngữ nói

+ TL phi ngôn ngữ: Hình ảnh, mô hình, sơ đồ

* Dựa vào nguồn cung cấp thông tin

+ TL khai thác từ các loại sách tham khảo

+ TL từ bài giảng, các luận văn, luận án

+ TL sử dụng trong kiểm tra - đánh giá

* Dựa vào hình thức bên ngoài của tư liệu có thể chia tư liệu ra 2 loại sau:

- Tư liệu kênh chữ

- Tư liệu kênh hình :

+ Tư liệu về hình tĩnh ( Tranh ,ảnh )

+ Tư liệu về hình động ( Phim )

1.2.1.3 Tiêu chuẩn đánh giá tư liệu

Có những tiêu chuẩn sau:

* TL phải phù hợp với mục đích đề ra

TL thu thập được phải đảm bảo phù hợp với mục đích mà chúng ta đề

ra trước khi sưu tầm, sưu tầm cái gì và sưu tầm để làm gì? Mà mục đích đó lại

11

dựa vào một ND bài học cụ thể, thông qua việc xác định mục tiêu, phân tích

ND và PP giảng dạy nội dung đó

* TL phải ngắn gọn, rõ ràng, thời sự, hiện đại, chứa nhiều thông tin

TL phải ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu để giúp cho quá trình lĩnh hội kiến thức của HS nhanh hơn, hiệu quả hơn TL thu thập được phải cập nhật được các tri thức mới, mang tính thời sự, hiện đại phù hợp với sự phát triển của khoa học công nghệ, của thời đại

Mặt khác, TL như là các giá chứa đựng thông tin ở trong đó, qua quá trình sư phạm GV có thể khai thác các thông tin đó ở nhiều khía cạnh khác nhau

* TL phải phát huy KNTH của HS

Để sử dụng các PP mới, PP tích cực không thể không có TL Chính điều này cũng đặt ra yêu cầu cho việc sưu tầm TL phải mang tính sư phạm cao, mới lạ, hấp dẫn, tạo động cơ học tập cho HS TL thu thập được phải tạo

ra được các hoạt động cho HS, nhóm HS nhằm phát huy các năng lực tư duy, tính độc lập sáng tạo và khả năng tìm tòi, khám phá của HS

* Tư liệu phải đẹp, sinh động, dễ hiểu

TL giảng dạy phải mang tính mô phạm, lời lẽ giản dị, trong sáng, chính xác, ngôn ngữ hàm súc Các tranh ảnh, mô hình, phim phải đẹp, không quá màu mè, rườm rà, phức tạp, tránh gây phân tán quá trình học tập của HS

1.2.1.4 Tầm quan trọng của tư liệu trong dạy học

a Tư liệu bổ sung nội dung cho sách giáo kho

TL góp phần làm cho kiến thức ở SGK đầy đủ hơn, sâu, rộng hơn, đi sâu vào bản chất của sự vật, hiện tượng, giải thích, chứng minh, minh họa cho các kiến thức cô đọng ở SGK

b Tư liệu là biện pháp tạo ra các hoạt động để tổ chức quá trình nhận thức cho học sinh

TL giúp GV thiết kế các hoạt động học tập để tổ chức quá trình nhận thức của HS, như sử dụng tranh, ảnh để thiết kế phiếu học tập nhằm tổ chức

d Góp phần đổi mới phương pháp dạy học

TL góp phần làm cho nội dung phong phú, đa dạng, đầy đủ và cập nhật hơn Nhờ đó mà GV có điều kiện để đổi mới PPDH Họ luôn phải đặt ra cho mình câu hỏi là phải sử dụng PPDH nào để biến các TL thu thập được thành các kiến thức để HS tiếp nhận một cách tích cực

1.2.2 Kĩ năng tự học

1.2.2.1 Quan niệm về kĩ năng và tự học

* Kĩ năng

Theo K.K.Platônôp, Nguyễn Quang Uẩn, Trần Quốc Thành : “Kĩ

năng là năng lực thực hiện một công vịêc tạo ra kết quả với chất lượng cần thiết trong một thời gian nhất định, trong một điều kiện mới”.[32]

Trần Bá Hoành còn phân biệt KN với năng lực, đó là: “Kĩ năng có

tính riêng lẻ, cụ thể; năng lực có tính tổng hợp, khái quát Kĩ năng và năng lực đều là sản phẩm của quá trình đào tạo, rèn luyện (bao gồm cả tự đào tạo, tự rèn luyện) Kĩ năng đạt mức thành thạo thành kĩ xảo, năng lực đạt mức độ cao được xem là tinh thông nghề nghiệp” [8]

Từ quan điểm trên, chúng tôi hiểu rằng: KN là khả năng của con người

thực hiện có hiêụ quả một hành động nào đó để đạt được mục đích xác định bằng cách lựa chọn và áp dụng những cách thức hành động phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh và phương tiện nhất định; KN vừa thể hiện cách thức hành động vừa thể hiện năng lực hành động

* Tự học

Theo quan điểm DH tích cực, bản chất của học là TH, nghĩa là chủ thể

13

tác động vào ND học một cách tích cực, tự lực, chủ động và sáng tạo để đạt được mục tiêu học tập Quá trình hình thành kiến thức, KN, thái độ, chủ yếu là do HS tự thực hiện, còn môi trường học chỉ đóng vai trò trợ giúp Việc học chỉ có hiệu quả khi người học ý thức được việc học (có nhu cầu học tập) từ đó có động cơ, ý chí và quyết tâm để vượt qua những khó khăn, trở ngại trong học tập

Theo Nguyễn Cảnh Toàn: "Tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sử

dụng các năng lực trí tuệ: quan sát, so sánh, phân tích, tổng hợp v.v và có khi cả cơ bắp cùng các phẩm chất của mình, rồi cả động cơ, tình cảm, cả nhân sinh quan, thế giới quan để chiếm lĩnh một lĩnh vực nào đó của nhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình” [27]

Từ quan điểm trên, chúng tôi hiểu rằng: TH là một quá trình chủ thể

nhận thức tác động một cách tích cực, tự lực, chủ động và sáng tạo vào đối tượng học nhằm chuyển hóa chúng thành tài sản riêng, làm cho chủ thể thay đổi và phát triển

1.2.2.2 Các hình thức tự học

TH qua thực tế, hình thức này phổ biến ngoài đời sống xã hội, học qua

giao tiếp, học qua lao động, học qua các thông tin đại chúng, Trong hình thức này, việc hình thành kiến thức, KN, thái độ mới là do người học tự trải nghiệm qua hoạt động thực tiễn (Học mà không biết mình đang học) Hình thức TH này do bản thân người học tự mò mẫm thực hiện, không có GV hướng dẫn một cách chủ định, không có kế hoạch và mục đích định trước

Hình thức này mang tính ngẫu nhiên trong cuộc sống hằng ngày: “Đi một

ngày đàng, học một sàng khôn”, học bất cứ lúc nào, ở đâu, trong lao động

cũng như vui chơi, giải trí

TH qua trường lớp, có các hình thức: TH ngoài giờ trên lớp (có tư

liệu hướng dẫn hoặc không); TH trên lớp (có sự trợ giúp trực tiếp của GV hoặc qua tài liệu hướng dẫn).Như vậy, hình thức TH rất đa dạng, tùy theo mục đích, ND, điều kiện,… mà người học có thể TH theo những hình thức

* Các kĩ năng tự học [20,21]

Kĩ năng tự học là một hệ thống, bao hàm trong nó những kĩ năng chung cho hoạt động học tập và những kĩ năng chuyên biệt Có bao nhiêu loại hình học tập thì có bấy nhiêu loại hình kĩ năng chuyên biệt

Một số nhà nghiên cứu ở Khoa Tâm lý - Giáo dục Trường Đại học Sư phạm I Hà Nội lại phân chia kĩ năng tự học thành 4 nhóm, đó là nhóm kĩ năng định hướng, nhóm kĩ năng thiết kế (lập kế hoạch), nhóm kĩ năng thực hiện kế hoạch và nhóm kĩ năng kiểm tra, đánh giá, rút kinh nghiệm

* Quan hệ giữa KNTH với cách học, mục tiêu, nội dung và năng lực học

“Kĩ năng học là khả năng sử dụng cách học tác động vào ND học hay khả năngthực hiện một hoạt động học”

Mối quan hệ giữa cách học, KN học, ND, mục tiêu và năng lực [24]

Sơ đồ 1.1 Mối quan hệ giữa KN học, cách học, nội dung học và mục tiêu

Mục tiêu Nội dung

Cách học

KN học

15

Tóm lại, KN học là thành tố quan trọng tạo nên năng lực học, KNTH

là thành tố quan trọng tạo nên năng lực TH Để TH một ND nào đó, người học phải có năng lực TH, hay nói cách khác đứng trước một ND/nhiệm vụ học tập, người học phải tự động lựa chọn được cách học phù hợp và có KN

để thực hiện được cách học đó

1.2.2.4 Rèn luyện kĩ năng tự học

Rèn luyện KNTH là hướng dẫn, tổ chức cho HS truước một ND/nhiệm

vụ học tập phải nhận ra KN cần có và các yếu tố cấu thành KN, trong đó thao tác thực hiện hành động học tập dựa trên tri thức đã có để đạt được mục tiêu

là yếu tố cơ bản cần tập trung rèn luyện Trên cơ sở xác định các thao tác của

KN, GV cần xây dựng câu hỏi, bài tập, chỉ dẫn,… để hướng dẫn HS thực hiện theo trình tự các thao tác của KN trong quá trình học tập Khi tổ chức luyện tập, GV phải giúp HS thực hiện đúng từng thao tác và trình tự các thao tác ở dạng đầy đủ nhất, tăng cường KT, kiểm soát chặt chẽ đến từng thao tác học tập và chỉnh sửa các thao tác của HS theo đúng yêu cầu

* Nguyên tắc rèn luyện kĩ năng tự học

- KNTH là một thành phần quan trọng cấu thành nên năng lực TH, vì vậy rèn luyện KNTH phải đặt trong quá trình hình thành và phát triển năng lực TH Chỉ khi người học ý thức được việc học là học cho bản thân, từ đó mới tự lực thực hiện hoạt động học một cách tích cực, chủ động (tự học), đồng thời phải lựa chọn được cách học phù hợp và các KN cần có để thực hiện được cách học đó

- Rèn luyện KNTH phải dựa vào quan điểm xây dựng chương trình, đặc điểm ND, chuẩn kiến thức và KN và các điều kiện cụ thể khác Phải lấy

ND học làm chất liệu để rèn luyện KNTH, phải dựa vào kiến thức đã có để xây dựng kiến thức mới

- Rèn luyện KNTH phải chú ý đến từng thành phần: trình tự thao tác, cách thức thực hiện thao tác, tri thức thực hiện từng thao tác của KNTH

16

- Rèn luyện KNTH phải nâng dần từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp, từ các KN riêng lẻ đến phối hợp giữa các KN trong quá trình tiến hành các hoạt động học tập

* Quy trình rèn luyện kĩ năng tự học

Theo X.I.Kixegops quá trình rèn luyện KN gồm 5 bước [34]

Bước 1 Người học được giới thiệu hành động sắp thực hiện

Bước 2 Diễn đạt các quy tắc lĩnh hội hoặc tái hiện lại những hiểu biết

mà dựa vào đó các KN, kĩ xảo được tạo ra

Bước 3 Trình bày mẫu hành động

Bước 4 Người học tiếp thu hành động một cách thực tiễn

Bước 5 Đưa ra các bài tập độc lập, hệ thống và thực tiễn

1.3 Thực trạng sử dụng tư liệu để rèn luyện kĩ năng tự học phần sinh thái học

1.3.1 Mục tiêu khảo sát

Xác định được thực trạng KNTH của HS và biện pháp rèn luyện KNTH của GV trong dạy học SH 12 hiện nay, tìm ra nguyên nhân của tồn tại, làm căn cứ thực tiễn cho việc xác định KNTH Sinh học 12 cần rèn luyện

và biện pháp hình thành

1.3.2 Phương pháp khảo sát

- Phỏng vấn trực tiếp, dùng phiếu khảo sát trên GV và HS

- Dự giờ, quan sát trực tiếp hoạt động của GV và HS qua các tiết học

1.3.3 Kết quả điều tra

1.3.3.1 Thực trạng công tác giảng dạy của giáo viên

Chúng tôi đã tiến hành thăm dò 35 GV dạy môn Sinh học ở 6 trường

thuộc Tỉnh Quảng Bình, Trường THPT Quảng Ninh,Trường THPT Ninh Châu, Trường THPT Nguyễn Hữu Cảnh, Trường THPT Đào Duy Từ, Trường chuyên Võ Nguyên Giáp và Trường THPT Phan Đình Phùng

17

Bảng 1.1 Kết quả điều tra về phương pháp dạy học của GV

Mức sử dụng Thường xuyên

Không thường xuyên thường xuyên

Không sử dụng

Số lượng (SL)

%

Số lượng (SL)

%

Số lượng (SL)

7 Hướng dẫn cho HS tự học bằng các module 16 45,7 17 48,6 2 5,7

8 Hướng dẫn cho HS tự học với

Qua kết quả ở bảng trên kết hợp với việc tham khảo giáo án và trao đổi với các GV dạy sinh học cho chúng ta thấy rằng phương pháp dạy học của GV

đã có những bước đổi mới theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của HS

Tuy nhiên số lượng GV sử dụng TL để rèn luyện KNTH chưa nhiều.Đa

số GV vẫn còn sử dụng các phương pháp dạy học truyền thống như phương pháp thuyết trình 80% GV thường xuyên sử dụng, hỏi đáp tái hiện 40 % Gv thường xuyên sử dụng Một số giáo viên sử dụng dạy học nêu vấn đề ở mức

độ thường xuyên là 14,2 % Có nhiều biện pháp dạy học để rèn luyện KNTH cho học sinh trong đó sử dụng tư liệu là một biện pháp có thể rèn luyện KNTH theo điều tra chỉ có 2,9% Gv thường xuyên sử dụng, 82,8 % GV không sử dụng,

18

Bảng 1.2 Kết quả điều tra

về việc sưu tầm và sử dụng tư liệu trong dạy học của GV

1 Mục đích sử dụng tư liệu của

Thầy ( Cô ) trong dạy học

Nếu chọn " không " xin cho

biết Vì sao Thầy (cô ) không sử

dụng thêm hình ảnh , bảng biểu

khác khi giảng dạy?

Vì hình vẽ trong SGK quá chi tiết 2 40

Số lượng hình trong SGK quá nhiều

2

40

4 Thầy (Cô ) sưu tầm tư liệu từ

5 Thầy (Cô) có thường sưu tầm

thêm TL để giảng dạy không ?

tư liệu rèn luyện kĩ năng tự học

Thiếu tư liệu 10 28,6 Mất nhiều thời gian để tìm tư liệu

(hình ảnh, bảng biểu, phim tài liệu,….)

19 54,3

Thiếu phương tiện 6 17,1

19

Theo đa số GV, những hình ảnh, phim tài liệu… có tác dụng kích thích

HS hứng thú học tập, giúp HS hiểu vấn đề một cách sâu sắc tổng quát hơn Do

đó, khi giảng dạy có sử dụng những hình ảnh, bảng biểu thì HS rất hứng thú học tập (51,4%), hứng thú (42,9%) Thấy được tác dụng của TL nên hầu hết

GV (85,7%) có sử dụng thêm những hình ảnh, bảng biểu khác khi giảng dạy Tuy nhiên, cũng có một số ít GV (14,5%) không sử dụng thêm TL với lí do thời gian 1 tiết học quá ngắn không đủ để triển khai thêm nội dung hoặc vì trong SGK có nhiều hình ảnh

Là GV tất yếu phải soạn giáo án để giảng dạy, áp lực từ nhiều phía như nhà trường, tổ bộ môn, tham gia công tác đoàn thể…cùng với ý thức hoàn thiện mình và lòng tâm huyết với nghề, GV không thể dạy “chay” chỉ dựa vào SGK mà phải tham khảo các tài liệu khác Vì lẽ đó mà có đến 97,1% GV cần thêm TL để giảng dạy Trong đó, 42,9% là thường xuyên sưu tầm còn 45,7 % chỉ sưu tầm khi cần thiết (thỉnh thoảng), nhưng cũng chứng tỏ nhu cầu cần tư liệu của GV là rất lớn

Tuy nhiên, việc sưu tầm và sử dụng TL còn nhiều hạn chế thể hiện qua một số điểm sau: 51,4% GV thu thập tư liệu từ sách, báo hơn phân nữa số GV

có sưu tầm TL từ Internet, sưu tầm từ băng đĩa thì rất ít…Từ đó cho thấy, nguồn tư liệu còn hạn chế Do đó nếu có một kho TL để phục vụ giảng dạy thì sẽ phát huy được hiệu quả của việc dạy học là phát huy tính tích cực của HS

Qua kết quả thăm dò cho thấy GV trong dạy học rất cần có TL và một

số ít GV đã biết thu thập tư liệu trong việc giảng dạy sinh học 12 Tuy nhiên,

đa số GV còn gặp nhiều khó khăn trong việc tìm kiếm và sưu tầm như: thiếu phương tiện, mất nhiều thời gian, nguồn TL còn hạn chế, không rõ ràng nguồn gốc, Do đó, việc sử dụng còn hạn chế chưa mang lại hiệu quả thiết thực Vì vậy, nếu có một kho TL phục vụ cho việc giảng dạy Sinh học 12 thì

sẽ giúp việc giảng dạy của GV đạt kết quả cao hơn và lúc đó GV có thể phát huy hết năng lực dạy học của mình đặc biệt những phương pháp dạy học hiện đại như dạy học bằng kĩ năng tự học bằng TL Vì vậy, hình thành cho học

20

sinh năng lực tự học đang trở thành một trong những nhiệm vụ cấp thiết của quá trình dạy học trong các trường THPT Mà muốn có năng lực tự học, học sinh phải có được những kĩ năng tự học phù hợp với yêu cầu của hoạt động

tự học

1.3.3.2 Thực trạng học tập của học sinh

Chúng tôi đã tiến hành điều tra trên 241 HS lớp 12 của 3 trường THPT khác nhau của Huyện Quảng Ninh , Tỉnh Quảng Bình: Trường THPT Quảng Ninh, Trường THPT Ninh Châu, Trường THPT Nguyễn Hữu Cảnh

Bảng 1.3 Kết quả điều tra mức độ hứng thú của học sinh đối với tư liệu trong giờ học môn Sinh học

giảng dạy thì thái độ học

tập của em như thế nào?

bảng biểu .)chủ yếu của

9

Đối với em việc sử dụng tư

liệu ( Hình ảnh, phim, sơ

các kiến thức ở sách giáo khoa 42 17,4 Tạo hứng thú học tập môn

và do đó khả năng khắc sâu kiến thức cũng cao hơn Bên cạnh đó cũng còn nhiều học sinh tỏ ra thờ ơ trong các tiết học có sử dụng TL do nhiều nguyên nhân (lười học, mất kiến thức căn bản, hạn chế đọc viết, ) vì thế giáo viên cần phải biết lựa chọn PPDH thích hợp để phát huy tính tích cực chủ động của học sinh

Như vậy, qua kết quả điều tra ở cả 2 đối tượng ta thấy việc xây dựng và sưu tầm kho tư liệu để giảng dạy Sinh học 12 theo hướng phát huy tính tích

cực của HS là rất cần thiết trong việc xác định KN cần có để tự học phần

Sinh thái học 12 Cũng như việc thiết kế giáo án và tổ chức dạy học theo hướng hình thành và phát triển KNTH GV hiện nay ít sử dụng các biện pháp rèn luyện KNTH trong dạy học Đa số GV thường dạy theo kiểu “thiết kế sẵn” rồi mang sản phẩm đó để dạy cho HS, hoặc yêu cầu HS nghiên cứu SGK, tài liệu tham khảo để điền vào các bảng/sơ đồ với các tiêu chí đã có Rất ít GV dạy cho HS cách làm ra sản phẩm dựa trên đặc điểm của ND và

22

yêu cầu trong nhiệm vụ học tập như dạy cho HS cách lập bảng, lập sơ đồ, vận

dụng kiến thức vào các tình huống học tập và đời sống,…

Một số ít GV cũng đã bước đầu tiến hành dạy HS các KNTH và để

HS tự lực thực hiện, tạo sản phẩm học Tuy nhiên, đó chỉ là cách dạy dựa trên “kinh nghiệm cá nhân” chưa thực sự dựa trên cơ sở khoa học

1.4 Cấu trúc, nội dung phần sinh thái học, Sinh học 12 theo định hướng xây dựng và sưu tầm tài liệu rèn luyện kĩ năng tự học

1.4.1 Thành phần kiến thức cơ bản

- Kiến thức khái niệm: môi trường, nhân tố sinh thái, nơi sống, sinh

cảnh, ổ sinh thái, quần thể, quần xã, diễn thế sinh thái, hệ sinh thái, sinh quyển

- Kiến thức quy luật: các quy luật sinh thái cơ bản, quy luật hình tháp

sinh thái, quy luật giới hạn sinh thái, quy luật biến đổi chung của diễn thế sinh thái

- Kiến thức quá trình: quá trình hình thành quần thể, hình thành quần

xã ,quá trình vận chuyển các chất và năng lượng trong thiên nhiên qua chuỗi

và lưới thức ăn, các quá trình sinh địa hóa

- Kiến thức ứng dụng: vận dụng vào đời sống, thực tiễn sản xuất, vận

dụng vào vấn đề quản lý, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và phát triển bền

vững

1.4.2 Cấu trúc chương trình

Gồm 4 chương:

- Chương I: Cơ thể và môi trường

- Chương II: Quần thể sinh vật

- Chương III: Quần xã sinh vật

- Chương IV: Hệ sinh thái và sinh quyển Sinh thái học với quản lý tài nguyên thiên nhiên

Các chương trong phần Sinh thái học lớp 12 THPT được sắp xếp hợp

lý, có liên kết chặt chẽ với nhau, chương trước làm cơ sở cho chương sau,

1

- Nêu được các nhân tố sinh thái và ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái lên cơ thể sinh vật (ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm)

- Nêu được một số quy luật tác động của các nhân tố sinh thái : quy luật tác động tổng hợp, quy luật giới hạn

- Nêu được các khái niệm nơi ở và ổ sinh thái

Bài 36:

Quần thể sinh vật và mối quan

hệ giữa các cá thể trong quần thể

hỗ trợ và quan hệ cạnh tranh Nêu được

ý nghĩa sinh thái của các quan hệ đó

Bài 37+

38: Các đặc trưng

cơ bản của sinh vật

24

Tên

chương Tên bài

Số tiết Nội dung

cá thể của quần thể sinh vật

và không theo chu kì

- Nêu được cơ chế điều chỉnh số lượng

cá thể của quần thể

- Các mối quan hệ giữa các cá thể trong quần thể và sự biến đổi số lượng của quần thể

1

- Định nghĩa được khái niệm quần xã

- Nêu được các đặc trưng cơ bản của quần xã: tính đa dạng về loài, sự phân bố của các loài trong không gian

- Trình bày được các mối quan hệ giữa các loài trong quần xã (hội sinh, hợp sinh, cộng sinh, ức chế – cảm nhiễm, vật

ăn thịt - con mồi và vật chủ – vật kí sinh)

Bài 41:

Diễn thế sinh thái

- Trình bày được diễn thế sinh thái (khái niệm, nguyên nhân và các dạng diễn thế

và ý nghĩa của diễn thế sinh thái)

- Nêu được định nghĩa hệ sinh thái

- Nêu được các thành phần cấu trúc của

hệ sinh thái, các kiểu hệ sinh thái (tự nhiên và nhân tạo)

Bài 43:

Trao đổi vật vật trong hệ sinh thái

25

Tên

chương Tên bài

Số tiết Nội dung

và bảo vệ

môi trường

Bài 44:

Chu trình sinh địa hóa và sinh quyển

1

- Nêu được khái niệm chu trình vật chất

và trình bày được các chu trình sinh địa hoá : nước, cacbon, nitơ

- Ý nghĩa của các chu trình vật chất Bài 45:

Dòng năng lượng trong hệ sinh thái

và hiệu suất sinh thái

1

- Trình bày được quá trình chuyển hoá năng lượng trong hệ sinh thái (dòng năng lượng)

- Nêu được khái niệm sinh quyển và các khu sinh học chính trên Trái Đất (trên cạn và dưới nước)

Bài 46:

Thực hành quản lí và

sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên

1

- Trình bày được cơ sở sinh thái học của việc khai thác tài nguyên và bảo vệ thiên nhiên : các dạng tài nguyên và sự khai thác của con người; tác động của việc khai thác tài nguyên lên sinh quyển ; quản lí tài nguyên cho phát triển bền vững, những biện pháp cụ thể bảo vệ sự

đa dạng sinh học, giáo dục bảo vệ môi trường

- Tìm hiểu một số dẫn liệu thực tế về bảo

vệ môi trường và sử dụng tài nguyên không hợp lí ở địa phương

- Đề xuất một vài giải pháp bảo vệ môi trường ở địa phương

26

Như vậy, nội dung chính của chương trình Sinh thái học là các khái niệm, các quy luật về các mối quan hệ tương tác giữa các yếu tố cấu trúc trong từng cấp độ tổ chức sống như mối quan hệ giữa các cấp độ với nhau và với môi trường, qua đó giúp học sinh hiểu rõ hơn về thiên nhiên, vai trò của thiên nhiên đối với sự phát triển và tồn tại của sự sống, hiểu và biết vận dụng quy luật sinh thái vào thực tiễn

27

CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG VÀ SƯU TẦM TƯ LIỆU ĐỂ RÈN LUYỆN

KĨ NĂNG TỰ HỌC TRONG DẠY HỌC PHẦN SINH THÁI HỌC

2.1 Cơ sở khoa học trong việc sưu tầm tư liệu dạy học

Tư liệu dạy học phải có ích, nghĩa là sử dụng được và phù hợp với nội dung kiến thức sinh thái học

Khi xác định các nguyên tắc xây dựng và sưu tầm TL trong dạy học thì phải xem xét đến tính đặc thù của bộ môn đó

Những TL sưu tầm được cần:

- Phải bám sát mục tiêu DH ( Theo chuẩn kiến thức )

- Phù hợp với nội dung DH, có nghĩa cần đảm bảo tính chính xác khoa học

- Đảm bảo tính hệ thống (TL phải sắp xếp theo logic hệ thống cho từng nội dung SGK, cho mổi bài, mổi chương cụ thể )

Sinh thái học phải gắn với thực tiễn thiên nhiên, môi trường Việt Nam Do đó các TL được sưu tầm phải đảm bảo tính thực tiễn gây hứng thú cho học sinh trong rèn luyện KNTH

2.1.1 Thuận lợi đối với việc khai thác tư liệu

Nội dung chương trình Sinh thái học 12 gồm các kiến thức về

- Kiến thức khái niệm: Môi trường, nhân tố sinh thái, nơi ở, ổ sinh thái, quần thể, quần xã, hệ sinh thái, sinh quyển

- Kiến thức quá trình: Quá trình chuyển hóa vật chất và năng lượng trong thiên nhiên, chuỗi thức ăn, lưới thức ăn, vòng tuần hoàn vật chất, diễn thế sinh thái

- Kiến thức ứng dụng: Hiểu biết về sinh thái học trong thực tiễn cuộc sống, trong sản xuất, bảo vệ và phát triển môi trường bền vững, giáo dục dân

28

tìm kiếm TL một cách chính xác

Do chương trình không đi sâu nghiên cứu một đối tượng cụ thể nào nên nguồn TL khá phong phú, đa dạng

Ví dụ: Môi trường, Quần thể, quần xã, hệ sinh thái và sinh quyển

2.1.2 Khó khăn đối với việc khai thác tư liệu

Đối tượng nghiên cứu rộng, thuộc nhiều lĩnh vực và liên quan mật thiết với các môn khoa học như giải phẫu học, hình thái học, sinh lý học ,tập tính học, di truyền học

Nội dung cơ bản là nghiên cứu những vấn đề chung, mang tính đại cương, không đi sâu vào nghiên cứu một đối tượng cụ thể nào

2.2 Xây dựng và sưu tầm tư liệu Sinh thái học 12

2.2.1 Quy trình sưu tầm tư liệu và xây dựng thành ngân hàng tư liệu

Quy trình xây dựng và sưu tầm kho tư liệu như sau:

Hình 2.1 Quy trình xây dựng và sưu tầm kho tư liệu để giảng dạy

* Bước 1 Xác định mục tiêu

Muốn xác định được mục tiêu bài học chúng ta cần phải nghiên cứu

Giai đoạn 1

Sưu tầm

Giai đoạn 2

Xây dựng kho

TL

Bước 1 Xác định mục tiêu bài học

Bước 2 Phân tích nội dung bài học

Bước 3 Chọn tư liệu cần sưu tầm

Bước 4 Tiến hành sưu tầm tư liệu

Bước 5 Xử lí tư liệu

Bước 6 Phân loại và xây dựng kho tư liệu

29

thật kĩ nội dung bài học, dựa vào chuẩn kiến thức kĩ năng để xác định sau cho thật trọng tâm nội dung của bài Mục tiêu bài học phải đảm bảo mức độ cần đạt: Kiến thức, kĩ năng và thái độ

Bước 2 Phân tích nội dung bài học

Việc phân tích ND là một việc làm thiết yếu trước khi soạn giáo án Cần phải xác định được kiến thức nào cần thiết truyền đạt cho HS và có PP truyền đạt kiến thức một cách phù hợp

Bước 3 Chọn tư liệu cần sưu tầm

TL phải đạt những tiêu chuẩn sau:

* TL phải phù hợp với mục đích đề ra

* TL phải ngắn gọn, rõ ràng, thời sự, hiện đại, chứa nhiều thông tin

* TL phải phát huy KNTH của HS

* Tư liệu phải đẹp, sinh động, dễ hiểu

Bước 4 Tiến hành sưu tầm tư liệu

Qua việc phân tích mục tiêu, nội dung và các TL cần tìm của một bài học cụ thể ta dễ dàng tìm ra các TL cần thiết để thiết kế các hoạt động học tập cho HS

- Các đĩa CD của các nhóm giảng viên ở trường đại học

Đây là những đĩa TL được xử lí sẵn, xây dựng thành một mảng TL nào

đó về môi trường, tập tính động vật chỉ cần dùng cho phù hợp với mục đích của mình Tuy nhiên, số lượng đĩa CD không nhiều, vì vậy việc thu thập rất khó khăn

Ví dụ: Phim một số vấn đề về môi trường, dùng chất nổ đánh bắt Cá