Quan niệm về con người và con niệm văn chương trong lang thang chữ(hồ anh thái)

Ở tư cách là một tác giả văn xuôi, quan niệm về con người và văn chương của Hồ Anh Thái biểu lộ chủ yếu qua những giá trị thẩm mỹ do mình sáng tạo nên.. tay viết văn của tác giả cũng có

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

NGUYỄN TẤN ĐẠT

QUAN NIỆM VỀ CON NGƯỜI VÀ QUAN NIỆM VĂN CHƯƠNG TRONG LANG THANG TRONG CHỮ (HỒ ANH THÁI)

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

CHUYÊN NGÀNH VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60.22.01.21

Người hướng dẫn khoa học TS.PHẠM TUẤN VŨ

NGHỆ AN - 2017

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Phạm vi nghiên cứu 7

6 Đóng góp của luận văn 7

7 Cấu trúc của luận văn 7

Chương 1 QUAN NIỆM VỀ CON NGƯỜITRONG TẬP LANG THANG TRONG CHỮ 8

1.1 Con người trong quan hệ xã hội 8

1.1.1 Hiện tượng con người bất chấp đạo lý và pháp lý vì vật chất 8

1.1.2 Con người hiện nay có nhiều ngộ nhận 19

1.1.3 Con người hiện nay có nhiều biểu hiện tha hóa 25

1.2 Con người trong quan hệ với tự nhiên 29

1.2.1 Con người gây hại cho tự nhiên là tất yếu 29

1.2.2 Môi trường sống của con người cần phải có cây xanh 30

1.3 Con người trong quan hệ với chính mình 32

1.3.1 Con người cần có đức tin 32

1.3.2 Con người chưa được trang bị chu đáo kỹ năng sống 36

1.3.3 Có lúc cần biết nhìn vấn đề bằng mắt của người khác 38

1.3.4 Cần biết tự xác định các giới hạn 40

1.4 Tiểu kết chương 1 43

Chương 2 QUAN NIỆM VỀ VĂN CHƯƠNGTRONG TẬP LANG THANG TRONG CHỮ 45

2.1 Về nhà văn 45

2.1.1 Nhà văn – “nhà quản lý, chúa tể” 45

2.1.2 Nhà văn – “người của chữ” 47

2.1.3 Nhà văn không được tầm thường, ảo tưởng 52

2.2 Về người nghiên cứu văn chương và người làm công tác quản lý văn hóa văn chương 55

2.2.1 Về người nghiên cứu văn chương 55

2.2.2 Về người làm công tác quản lý văn hóa văn chương 58

2.3 Về tác phẩm văn chương 60

2.3.1 Đặc thù của tác phẩm văn chương 60

2.3.2 Về tính chân thực của văn chương 62

2.3.3 Ngôn ngữ văn chương 66

2.3.4 Cách đặt tên tác phẩm 69

2.4 Tiểu kết chương 2 72

Chương 3 NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN QUAN NIỆM VỀ CON NGƯỜI VÀ VĂN CHƯƠNG TRONG TẬP LANG THANG TRONG CHỮ 74

3.1 Dung lượng các văn bản tập Lang thang trong chữ 75

3.1.1 Thống kê các văn bản theo dung lượng 75

3.1.2 Phân loại các văn bản theo dung lượng 78

3.1.3 Nhận xét 80

3.2 Cấu trúc văn bản trong tập Lang thang trong chữ 81

3.2.1 Các loại cấu trúc văn bản phổ biến 81

3.2.2 Nhận xét 87

3.3 Kết hợp tri thức sách vở và tri thức thực tiễn thuộc nhiều lĩnh vực 88

3.4 Nghệ thuật trào lộng 97

3.4.1 Giới thuyết về khái niệm trào lộng 97

3.4.2 Cái hài hướng vào lối sống của con người hiện nay 98

3.4.3 Cái hài từ cách đặt tên văn bản 101

3.4.4 Sử dụng ngôn ngữ nhằm tạo ra cái hài 104

3.5 Tiểu kết chương 3 112

KẾT LUẬN 113

TÀI LIỆU THAM KHẢO 115

2 Hồ Anh Thái có nhiều điều kiện cơ bản để trở thành một tác giả nổi bật của văn học Việt Nam đương đại Những tiểu thuyết, truyện ngắn và tiểu luận nối tiếp nhau xuất hiện, lôi cuốn đông đảo độc giả cho thấy đây là một người thực sự có năng lực văn chương Cùng với đó là một cung cách lao

động chuyên nghiệp và tâm huyết với việc viết văn Trong bài Nhà văn viết vì

sinh ra để viết (Tạp chí Sách và đời sống, tháng 7/2003) Hồ Anh Thái chia sẻ:

“Tôi đã trải qua một số nghề, nghề làm ngoại giao, bộ đội nghĩa vụ, làm báo Nếu được sống thêm một kiếp người nữa, có lẽ vẫn chọn sáng tác văn học, dù công việc này gây ra nhiều đau đớn cho tim óc, hơn bất cứ cuộc đời vốn đã nhiều đau khổ nào” Được đào tạo để làm nghề ngoại giao, Hồ Anh Thái giỏi ngoại ngữ và được trang bị vốn văn hóa sâu rộng Những năm tháng công tác ngoại giao ở nước ngoài càng làm cho vốn hiểu biết về con người, cuộc đời

và văn chương của tác giả thêm phong phú và sâu sắc

3 Ở tư cách là một tác giả văn xuôi, quan niệm về con người và văn chương của Hồ Anh Thái biểu lộ chủ yếu qua những giá trị thẩm mỹ do mình sáng tạo nên Tuy nhiên bên cạnh đó, những trang tiểu luận hoặc sổ

tay viết văn của tác giả cũng có ý nghĩa đáng kể bởi chúng thể hiện quan niệm của cùng người viết ở những văn bản có tính chất lý luận ở các mức độ khác nhau, bộc lộ vốn sống cùng với tư tưởng tình cảm của tác giả bằng những phương thức khác Một trong những cuốn sách thuộc

loại này là tập Lang thang trong chữ của Hồ Anh Thái do Nhà xuất bản

Trẻ ấn hành năm 2016

Cuốn Lang thang trong chữ 370 trang, chia làm ba phần: Phần Một nhan đề Quay đi mà không áy náy gồm 22 tiểu luận chủ yếu viết về con

người trong quan hệ với người khác, với tự nhiên và với chính mình

Phần Hai nhan đề Chúa tể và sách mang theo gồm 20 tiểu luận chủ

yếu viết về sản phẩm văn hóa và công việc sáng tạo văn chương

Phần Ba nhan đề Lang thang trong chữ là sổ tay viết văn gồm 52 văn

bản với độ dài từ nửa trang đến ba trang, viết về những trường hợp sử dụng

từ ngữ cụ thể

Sự phân chia này chỉ có ý nghĩa tương đối, có những văn bản ở phần này cũng ít nhiều đề cập đến nội dung ở phần khác

Trên đây là những lý do khiến chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu: Quan

niệm con người và quan niệm văn chương trong Lang thang trong chữ

(Hồ Anh Thái)

2 Lịch sử vấn đề

Hồ Anh Thái là nhà văn nhanh chóng thấu hiểu bản chất sự sống đang diễn ra trước mắt, điều này khiến anh viết được những tác phẩm tạo nên sự chú ý Bút lực của nhà văn này luôn dồi dào Văn chương với Hồ Anh Thái là một nghiệp với đa tầng phong cách biểu hiện, với một tiềm năng đọc mới và thấu suốt cuộc sống, con người, những gì mà với nhiều người khác đã trở nên

cũ kỹ Anh biết vượt qua những lối mòn tư duy coi văn học như là tấm gương phản ánh hiện thực một cách đơn giản để nhìn cuộc đời Nhà văn Tô Hoài

cho rằng, trong số ít cây bút đọc được hiện nay thì Hồ Anh Thái là một nhân tố điển hình

Năm 2001, nhà văn Lê Minh Khuê có nhận xét về tác phẩm Người

và xe chạy dưới ánh trăng Hồ Anh Thái viết từ 1986: “Có lẽ ngay từ ngày

ấy, tác giả này đã ý thức rằng tác phẩm văn học muốn hòa nhập được với dòng văn học chảy ào ạt ngoài kia của thế giới thì đừng có quá lệ thuộc vào hiện thực giản đơn” [5, 4] Những năm tiếp theo, với lao động sáng tạo liên tục và mang tính chuyên nghiệp, anh đã thể hiện bản lĩnh của một nhà văn hàng đầu ở Việt Nam trong thời đại văn chương nước ta hội nhập với văn chương thế giới

Hồ Anh Thái là nhà văn thấu hiểu bản chất sự sống đang diễn ra rất nhanh, điều đó khiến anh viết được rất nhiều Nhà văn lớn Ma Văn Kháng

như thốt lên, nhận xét về Hồ Anh Thái: “Những truyện ngắn trong Tự sự

265 ngày, tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận thế vừa có tính đại chúng,

gần gũi vừa uyên bác, trí tuệ Dễ ai đã làm được điều này!” [5, 9]

Trong bài Những cách tân quan niệm nghệ thuật về con người trong

nền tiểu thuyết Hồ Anh Thái (Tạp chí Khoa học Đại học Huế, số 51/2009),

các tác giả Bùi Thanh Tuyến và Lê Biên Thùy nhận xét: “Chính sự kết hợp hài hòa giữa cái phương Tây mới lạ và nét phương Đông thuần hậu đã ươm mầm cho cách cảm, cách nghĩ, cách chiêm nghiệm về “cõi người” trong những trang viết của anh Dẫu vẫn còn đôi điều cần bàn cãi, nhưng công bằng mà nói, những tiểu thuyết của nhà văn này đã thể hiện sự nghiêm túc, khắt khe trong việc tìm tòi, đổi mới trên nhiều phương diện, nhưng đáng chú ý nhất là quan niệm nghệ thuật về con người Đây là nhân tố, điểm tựa quan trọng góp phần làm thay đổi văn xuôi đương đại” Đọc tác phẩm của

Hồ Anh Thái chúng tôi luôn nhận thấy được những trăn trở băn khoăn của nhà văn về con người, về cuộc sống

Bên cạnh đót tác giả Trần Bảo Hưng trong bài Một cá tính sáng tạo

độc đáo (trên Đài tiếng nói Việt Nam năm 2001) đã viết: “Có thể nói hiện

thực trong Người và xe chạy dưới ánh trăng là một hiện thực đa chiều, và

để phản ánh được cái thực tại phức tạp ấy, Hồ Anh Thái đã sử dụng nhiều thủ pháp linh hoạt cả phục hiện và đồng hiện; rồi một cốt truyện đầy co giãn với những mạch ngang lối rẽ… miễn là góp phần khắc họa thật đầy đặn những nhân vật anh định đưa ra dưới trường đời, miễn là lí giải được những băn khoăn, khúc mắc về cuộc đời trong hiện thực ngổn ngang, phức tạp mới bắt đầu được dọn dẹp lại Văn của Hồ Anh Thái nhìn chung rất duyên dáng, nhiều suy ngẫm nhưng không sa đà vào triết lí chay, chỉ cốt làm duyên, làm dáng” Qua đó, ta nhận thấy việc tác giả sử dụng linh hoạt các thủ pháp nghệ thuật cũng vì muốn làm rõ những suy tư của bản thân về con người trong xã hội hiện nay

Khi chia sẻ với báo chí, Hồ Anh Thái đã phần nào thể hiện quan niệm về con người và văn chương Điều đó đã được thể hiện rất rõ trong một lần trả lời phỏng vấn: “Tôi nghĩ, bất cứ nhà văn nào có năng khiếu và ý thức tìm tòi làm mới tư tưởng của mình thì cũng nên phấn đấu hơn để có thể đứng trong hàng ngũ những người cấp tiến nhất Tôi không đặt văn chương vào tháp ngà mà để cho nó chung sống với những vấn đề nhạy cảm của xã hội Có lẽ vì vậy mà được coi là cấp tiến Tôi luôn hướng tới mục đích là chỉ viết những gì mà mình thực sự cho là chín về mặt cảm xúc” [7]

Những quan niệm về con người và văn chương của Hồ Anh Thái đã được thể hiện khá cụ thể trong những truyện ngắn, tiểu thuyết của nhà văn,

và cũng có không ít những công trình nghiên cứu tìm hiểu về vấn đề này Thế nhưng vẫn còn rất ít những tìm hiểu nghiên cứu về những tiểu luận của

Hồ Anh Thái Và ở Lang thang trong chữ, Hồ Anh Thái đã tập hợp các tiểu

luận được viết tản mạn và từng chương cụ thể Và hiện tại vẫn chưa có bất

kì công trình nghiên cứu hoàn chỉnh nào về quyển sách này Chúng tôi chỉ

mới khảo sát được một vài lời nhận xét của các nhà nghiên cứu về Lang

thang trong chữ

Nguyễn Bích Thu từ góc nhìn của một nhà nghiên cứu văn học và của một giảng viên đào tạo cho biết, những tác phẩm của Hồ Anh Thái luôn thu hút sự quan tâm của các học viên cao học và nghiên cứu sinh, trở thành một trong nhiều đề tài được nghiên cứu, học tập trong các trường đại học Mỗi tác phẩm của Hồ Anh Thái khi ra đời đều thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu phê bình và đặt ra những vấn đề có thể trao đổi, tranh luận và gợi mở mang tính học thuật [14]

Đặc biệt quan tâm đến tập tiểu luận Lang thang trong chữ, Ngô Văn

Giá khẳng định đây là tác phẩm giúp ích rất nhiều không chỉ cho người sáng tác văn chương mà ngay cả những cây bút làm báo, phê bình, đặc biệt

là các bạn trẻ muốn theo đuổi con đường văn học nghệ thuật rất nên tham khảo Với tư cách là Chủ nhiệm khoa Viết văn - Báo chí của trường Đại học Văn hóa Hà Nội, ông tự “cam kết” sẽ phổ biến và khuyến khích những nhà văn tương lai đọc và học tập một cách nghiêm túc những điều mà nhà văn Hồ Anh Thái đã thể hiện trong cuốn tiểu luận này [14]

Nhà văn Văn Thành Lê cũng từng nhận xét: “Lang thang trong chữ

là tập hợp các bài viết Hồ Anh Thái luận về những vấn đề, hiện tượng trong cuộc sống, rồi nhà văn bàn về nghề viết và mổ xẻ cặn kẽ từng câu - văn - bệnh - tật Hàng loạt cách diễn đạt, kể cả văn dịch, được Hồ Anh Thái điểm huyệt, chỉ ra, mong lập lại trật - tự - đúng cho câu chữ Với người làm nghề

viết, tôi cho rằng Lang thang trong chữ cần thiết, nên đọc, và không chỉ

đọc một lần” [14]

Tìm hiểu những tác phẩm trước đây của Hồ Anh Thái, người đọc cũng

sẽ nhận ra được những quan niệm về con người và văn chương của nhà

văn Nhưng đến với Lang thang trong chữ, với sự sắp xếp các văn bản theo

từng phần chúng ta sẽ có cái nhìn tổng thể hơn về những quan niệm của tác giả Việc tìm hiểu một cách có hệ thống những quan niệm về con người và văn chương của Hồ Anh Thái sẽ giúp cho việc tìm hiểu và nghiên cứu các tác phẩm của ông dễ dàng hơn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận văn là làm sáng tỏ những nội dung cơ bản của quan niệm về con người và quan niệm về văn chương cùng với nghệ thuật thể hiện các nội dung đó trong tập tiểu luận và sổ tay viết văn

nhan đề Lang thang trong chữ của Hồ Anh Thái

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích đó, luận văn có các nhiệm vụ nghiên cứu sau: Làm rõ quan niệm về sự ứng xử của con người với môi trường xã hội, với môi trường tự nhiên và với chính mình

Làm rõ quan niệm văn chương trong tập tiểu luận và sổ tay sáng tác này ở phương diện giá trị đặc trưng của văn chương và phẩm chất của tác giả văn chương và lao động đặc thù của họ

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp hệ thống: Nhìn nhận các văn bản trong tập Lang thang

trong chữ như một hệ thống, có liên quan đến hệ thống khác là những tiểu

thuyết, truyện ngắn và các tiểu luận khác của Hồ Anh Thái

Ngoài ra chúng tôi còn sử dụng phương pháp thống kê - phân loại, phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp so sánh

So sánh quan niệm về con người và văn chương được thể hiện trực

tiếp ở tập sách Lang thang trong chữ với các quan niệm này được thể hiện

qua các giá trị nghệ thuật do cùng tác giả sáng tạo nên

5 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu quan niệm về con người và quan niệm văn chương trong

tập Lang thang trong chữ của Hồ Anh Thái Văn bản do Nhà xuất bản Trẻ

ấn hành năm 2016

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn nghiên cứu một cách hệ thống quan niệm về con người và quan niệm về văn chương của Hồ Anh Thái trong tập tiểu luận và sổ tay

nghề văn Lang thang trong chữ

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn có ba chương Chương 1:Quan niệm về con người trong tập Lang thang trong chữ Chương 2: Quan niệm về văn chương trong tập Lang thang trong chữ

Chương 3: Nghệ thuật thể hiện quan niệm về con người và văn

chương trong tập Lang thang trong chữ

Chương 1 QUAN NIỆM VỀ CON NGƯỜI

TRONG TẬP LANG THANG TRONG CHỮ

Điều rất tự nhiên là tập sách này cho thấy con người trong cuộc sống hiện thời với nhiều biểu hiện của sự tha hóa vẫn là mối quan tâm lớn nhất của Hồ Anh Thái Đây là chủ đề nổi bật nhất quán xuyến trong toàn bộ 22

văn bản của phần Một: Quay đi mà không áy náy Tác giả quan sát con

người trong ba mối quan hệ chủ yếu: quan hệ với người khác, quan hệ với môi trường tự nhiên và với chính mình

1.1 Con người trong quan hệ xã hội

Hồ Anh Thái đã quan sát và bày tỏ quan niệm về con người với đồng loại ở nhiều phạm vi, trong hơn một nửa số văn bản thuộc phần này Hồ Anh Thái đã chứng tỏ là người nắm bắt rất tinh tế nhịp sống thời đại trên cả

bề nổi cũng như mạch ngầm Anh đã trải ra trên trang viết nhiều kiếp người, cảnh người ở nhiều thời điểm, nhiều tình huống khác nhau, qua đó thể hiện những cảm nhận của sâu sắc của mình về nhân sinh

1.1.1 Hiện tượng con người bất chấp đạo lý và pháp lý vì vật chất

Lối sống bất chấp này trở thành hiện tượng phổ biến, ở ngay cả những người thường xuyên rao giảng đạo đức, “những người lên diễn đàn dạy dỗ người khác luân lý thẩm mỹ nhưng động đến chia bôi thì không bao giờ chịu kém miếng” [55, 9] Theo Hồ Anh Thái thì họ là những người thường đăng đàn đả phá sự tham lam, lợi dụng chức quyền, giành được ghế thì ra sức giữ lấy ghế Thế nhưng chính họ lại là những người không chịu kém miếng, đã quá tuổi hưu thế mà vẫn chưa chịu về, rồi hễ nghe có tiền đầu tư là lại rầm rộ kéo đến xí chỗ giành phần, hay khi nghe có giải thưởng thì lại ào ào kéo đến xin xỏ dọa dẫm để lấy Lối sống bất chấp chỉ vì vật

chất này đã làm tha hóa cả những người mà suốt ngày cứ giương cao khẩu hiệu vì người khác, phải biết sống đẹp, sống cho đi Hồ Anh Thái đã vạch trần thực trạng ấy trong cuộc sống hiện nay, một xã hội luôn xuất hiện nhan nhản những người như thế Hiện tượng ấy dần trở nên phổ biến trong đời sống hiện nay Đâu chỉ có những ông to mới lạm dụng chức quyền, theo Hồ Anh Thái thì đó còn là những “ông bé như ông thủ quỹ bà kế toán ông lái

xe bà thường trực, hễ có dịp là lộng quyền, lạm quyền, cửa quyền” [55, 9] Tất cả họ đều tranh thủ quyền to, quyền nhỏ của mình để hành người khác,

để thu vén lợi cho bản thân

Lối sống ấy còn dần lan rộng đến các vùng quê, nơi ở của nông dân, những người vốn thật thà chất phác từ bao đời nay Thế nhưng, trong xã hội

mà con người ai ai cũng bất chấp vì vật chất thì thật thà chất phác dường như

không còn đất sinh sôi Bởi ta thương người, ai thương ta? “Rau muống, dưa

chuột, mướp đắng…phun thuốc trừ sâu xong thì hái luôn đi bán luôn Rau cần thì đổ cả dầu luyn có chất chì lên mặt ruộng rau để giữ cho nước xăm xắp không bốc hơi.” [55, 70] Một hiện tượng đã quá quen thuộc trong cuộc sống hiện nay của chúng ta Những bác nông dân thật thà chất phác ấy vẫn biết hóa chất rất độc hại nhưng họ vẫn thản nhiên sử dụng chúng trong trồng trọt, chăn nuôi Đó cũng là vì lợi nhuận, vì tiền Hồ Anh Thái đã cho chúng ta thấy cái đau đáu trong lòng người sau mỗi trang viết, một nỗi niềm trăn trở về sự biến chất của con người hiện nay Tất cả dường như đang lao vào một guồng máy của vòng xoay vật chất, vòng xoay kim tiền, vòng xoay của lợi ích cá nhân hơn là tập thể Và dường như rất khó để thoát ra khỏi vòng quay ấy, hoặc giả như ai có bất kì lòng trắc ẩn nào thì ngay lập tức khó mà có thể sống tốt được trong xã hội hiện nay Bác nông dân làm ăn thật thà ngay thẳng, với loại rau không thuốc trừ sâu thì lá lỗ chỗ, lá quăn queo, lá không đẹp thì liệu có ai mua? Bởi thế mà Hồ Anh Thái đã đưa ra nhận xét “Ta thương người, nhưng người đâu có thương ta” [55, 70]

Và cũng vì lối sống này mà tinh thần thực dụng lan tràn và bao trùm Đây là điều một Hồ Anh Thái đã nhắc đến trong văn bản Chất thành đống

mà đốt [55, 44] Người Ấn Độ dưới sự kêu gọi của Mahatma Gandhi, mọi

người đã tẩy chay vải vóc của Anh để sử dụng hàng dệt của Ấn Độ Hình ảnh đã để lại ấn tượng là những đống vải vóc quần áo do thực dân Anh mang đến được chất cao như núi và bị hỏa thiêu Lửa cháy rừng rực khắp đất nước Và chiến dịch ủng hộ hàng hóa trong nước của người Ấn Độ đã thành công Từ việc ấy, Hồ Anh Thái nhìn thực tế Việt Nam hiện nay, chiến dịch tẩy chay hàng hóa bên ngoài chắc khó được dân chúng hưởng ứng Mặc dù đã có rất nhiều lời kêu gọi ủng hộ hàng hóa trong nước Theo nhà văn, chiến dịch ấy không thành công bởi người ta đã đưa ra nhiều lý lẽ Thứ nhất, việc làm ăn đang đà phát đạt thì không thể dừng lại được Thứ hai, đình đốn việc làm ăn sẽ làm ảnh hưởng đến nền kinh tế, làm cho bao nhiêu người thất nghiệp Vì thế, cứ việc tiếp tục làm ăn với đối tác (dù đối tượng này đang gây hấn và đang xâm phạm chủ quyền của đất nước) Nghe

có vẻ có lý Nhưng đó lại là “lý sự cùn, không hề sắc sảo” [55, 41] Qua

những cái lý này, ta có thể thấy một thực tế mối quan hệ làm ăn đã quá sâu, lợi nhuận thương mại không dại dột gì từ bỏ Đến mức không có bất kì biện pháp cứng rắn nào có thể dung nó lại được “Máu tham đã bén hơi đồng” [55, 41] Vì xem trọng vật chất mà người Việt không thể nào thực hiện đuược chiến dịch tẩy chay hàng hóa bên ngoài như người Ấn Đó đâu chỉ

là do giới kinh doanh, mà cũng là do thị hiếu và thói quen của người tiêu dùng trong nước Từ lâu họ đã quen đồ nhập, vừa bình dân vừa rẻ, thậm chí còn rẻ hơn hàng sản xuất trong nước Đó cũng là do người dùng tham

rẻ Tóm lại, điều đó vẫn xuất phát từ tinh thần thực dụng, muốn có sản phẩm tốt mà không cần tốn hao quá nhiều chi phí Điều đó làm mất đi tinh thần yêu nước, tinh thần tự hào dân tộc, làm xói mòn tinh thần tự lực cánh sinh của dân tộc Tất cả cũng vì chữ tham

Đâu chỉ thế, vì những giá trị vật chất mà dẫn đến hiện tượng các cơ quan hiện nay, khi có ngân sách nhà nước là lập kế hoạch tiêu cho hết, không được để thừa để sót Nếu thừa thì năm sau sẽ bị cắt bớt ngân sách, tiền năm sau sẽ ít hơn Thế nên họ tiêu, nghĩ cách tiêu cho hết Hồ Anh Thái đã dẫn chứng “Có cơ quan hội văn nghệ, ngân sách vốn đã nhỏ giọt, chỉ đủ hoạt động lay lắt, thế mà ngân sách có lần chỉ được bổ xuống khi còn mỗi một tuần nữa là hết năm Trong tuần ấy phải nghĩ cách mà tiêu Không tiêu nổi trong bảy ngày thì phải nghĩ ra cách: gửi tiền vào một công

ty du lịch để tổ chức đi thực tế vào năm sau Gửi tiền thuê hội trường dịch

vụ vào một nhà văn hóa để tổ chức hội thảo vào năm sau Phải trả tiền phần trăm để người ta làm hóa đơn hợp thức hóa.” [55, 14] Đó là những cách lách luật của các cơ quan để sử dụng hết nguồn ngân sách đã được rót xuống Và dường như không thấy ai phản bác nếu ngân sách tiêu không hết thì hãy trả lại nhà nước Xã hội thì còn thiếu nhiều lắm trường học, bệnh viện, cầu đường, nhà ở cho dân có thu nhập thấp, Tiền nào thì cũng là của nước, của dân, do nhân dân đóng thuế Có lẽ việc tiêu tiền, rút ruột đã trở nên ngang nhiên, không ai thấy hổ thẹn vì điều đó Có xấu hổ chăng là người không biết nghĩ ra cách để tiêu tiền Hồ Anh Thái đã giúp ta nhận ra

từ chuyện rút ruột ngân sách sang tham nhũng là một đường đi thẳng tắp Thế nên “Một tinh thần tham nhũng bao trùm mọi cấp mọi nơi” [55, 16] Những việc làm ấy để lại hậu quả vô cùng tai hại Điều đó giống như hình ảnh những con bồ nông đã hồn nhiên chén sạch tim gan lòng ruột của mẹ chúng “Chúng đã mở đại tiệc trên cái bụng phanh ra của người mẹ mà không biết rằng một khi người mẹ đã chết rồi, đại tiệc ấy là sự hủy diệt của chính chúng” [55, 17] Ai cũng sẽ nhận ra về những hậu quả ấy từ việc rút ruột ngân sách, nhưng không ai đủ bản lĩnh để gạt đi những lợi ích mà nó mang lại Hồ Anh Thái lại một lần nữa giúp người đọc nhận ra những việc làm tai hại nhưng quá đỗi bình thường trong đời sống hiện nay Mọi điều

ấy cũng xuất phát từ những lợi ích cá nhân, từ việc quá xem trọng những giá trị vật chất, để rồi ta dần đánh mất đi chính mình lúc nào không hay Chính lối sống bất chấp đạo lý và pháp lý vì vật chất đã khiến cho cái

ác dần có cơ hội sinh sôi nảy nở trong xã hội hiện nay Hồ Anh Thái đã làm

rõ điều này trong văn bản Khôn xiết kể và chuyện Tấm Cám Con có thể

chặt tay mẹ vì nghi lấy trộm tiền Hàng xóm có thể gí điện vào hàng rào, xuống ao để diệt hàng xóm trèo rào vào ăn cắp cá Giết chết nhân tình vì mâu thuẫn hoặc để chiếm đoạt tài sản Tác giả đã giúp người đọc nhận ra dường như cái ác tiềm ẩn nuôi ủ trong con người, trong gia đình, rồi bung phá ra trong cộng đồng Cái ác tung hoành khắp nơi, ở những nơi ánh sáng văn minh chưa soi rọi tới, cái ác có mặt trên cả những đại lộ tri thức lộng

lẫy phù hoa, cái ác trong những xóm ổ chuột, hay ở cả những chung cư đắt

tiền, nơi kẻ có tiền và người có học cùng sống và cùng gây ác Trong xã hội hiện nay, dường người ta có thể bất chấp mọi thứ, có thể làm bất kì việc gì

để bảo vệ cho lợi ích của bản thân Nó đã trở thành một thói quen đáng sợ,

nó khiến cho cái ác hoành hành khắp nơi Vì thế đã dẫn đến một thực tế: sự

vô cảm đã thành trơ lì, sự thu vén bản thân đã thành kinh niên, sự gian dối

đã thành căn bệnh mãn tính, lòng tham đã thành quán tính Đây là điều độc giả dễ nhận ra trong các tác phẩm của Hồ Anh Thái

Rất nhanh, từ khi mới bắt đầu sáng tác, Hồ Anh Thái đã thấy những thói xấu đáng sợ của những con người, những thói xấu làm tổn hại đến xã hội, đến cộng đồng Đó là sự ghen ghét đố kỵ, thói ích kỷ cá nhân, lối sống

buông thả dâm ô,… và nhất là cái ác mà người ta đối xử với nhau Người

và xe chạy dưới ánh trăng là cuốn tiểu thuyết được Hồ Anh Thái viết khi

26 tuổi, bộc lộ niềm tin của tác giả trẻ vào thế hệ thanh niên trong cuộc sống mới mà nhân vật Toàn là đại diện, một chàng trai khát khao vươn lên với nhiều mơ ước mặc dù anh gặp nhiều khó khăn trong đời sống, trong công việc nhưng anh vẫn luôn giữ được tâm hồn trong sang Song bên cạnh

sự trong trẻo thánh thiện của Toàn, của Mỵ, bên cạnh sự hoàn lương của Khắc là tham vọng thái quá đến mức tàn nhẫn của Khuynh, là sự ích kỷ đến mức độc ác của Diệu, là thói ngổ ngáo vô giáo dục của Sa Vợ chồng Khuynh - Diệu với đứa con là thằng Sa là những nhân vật tha hoá được Hồ Anh Thái bố trí trong một tuyến truyện chạy song song nhưng trái ngược với tuyến chính (sự vật vã vươn lên trong cuộc sống hàng ngày của Toàn, của Khắc), nhằm nhấn mạnh cho chủ đề của tiểu thuyết này Khuynh là kẻ

có năng lực nhưng không trong sáng, y chỉ sống cho bản thân mình Khi có

cơ hội tiến thân, Khuynh sẵn sàng từ bỏ vợ cùng đứa con gái và cũng quá tham vọng, Khuynh sẵn sàng loại bỏ Toàn, là người có năng lực nghề nghiệp, để dành suất du học cho kẻ thân cận Diệu có cái tinh quái đến không ngờ của kẻ lắm mưu mô để chiếm đoạt những gì mình muốn, mưu

mô đến mức ác độc Khuynh, Diệu và thằng Sa là những nhân vật tha hoá, những con người đã đánh đổi mình cho thói ích kỷ tham vọng

Thói xấu đáng sợ khi được đẩy lên cực điểm sẽ trở thành cái ác Điều này thể hiện rõ trong cuốn tiểu thuyết làm xôn xao dư luận của Hồ Anh

Thái: Cõi người rung chuông tận thế Cho tới nay, Cõi người rung chuông

tận thế vẫn một tiểu thuyết để lại đầy dư ba trong người đọc Lấy phục

thiện làm cảm hứng xuyên suốt, Hồ Anh Thái đã thông qua tiểu thuyết này

để nói lên khát vọng về lòng người, về tình yêu thương giữa con người với con người trong xã hội hiện đại đầy phức tạp bằng cách tạo ra sự đối lập giữa cái thiện và cái ác, để cho cái xấu lấn át cái tốt qua đó nhấn mạnh sự trỗi dậy của thiên lương con người Ở toàn bộ tác phẩm, Hồ Anh Thái đã tái hiện lại một xã hội, một cuộc sống xấu xa tàn ác đến nghẹt thở; cái ác,

nó không chỉ là sự bạo tàn của chiến tranh trong quá khứ, mà nó còn ẩn hiện dưới muôn hình vạn trạng qua cách mà người ta ứng xử với nhau trong đời sống hiện đại Đó là sự thao túng của kẻ có tiền có quyền (nhân vật Thế chỉ là ông chủ khách sạn nhưng có thể vươn tay dẫn dắt được nhiều

người đi theo ý mình) Đó là sự xuống cấp về nhân cách đạo đức của một

bộ phận thanh niên trong xã hội hôm nay, họ sống thực dụng, buông thả với những ham muốn điên loạn đến mức bạo tàn Cốc, Bóp, Phũ, Yên Thanh,… thực sự là những nhân vật tha hoá về nhân cách Hành động, lối sống của họ đều bị sai khiến bởi bản năng sa đoạ Đó còn là những bất công trong đời sống, bất công cho những con người nhỏ bé nghèo khổ, “Mạ cháu chỉ bị ruột thừa, có tiền thì mạ cháu không chết” là kết luận của cậu bé

12 tuổi trước cái chết của mẹ khi bác sĩ vô trách nhiệm trước mạng sống của con người - thêm một biến tướng của cái ác - đã chẩn đoán đau ruột

thừa thành viêm túi mật! Cõi người rung chuông tận thế là cuốn tiểu thuyết

ngắn, khiêm tốn về dung lượng nhưng lại dồn nén vào đó được thật nhiều cái ác độc của con người Tuy nhiên tiểu thuyết này không chỉ đơn thuần nói về cái ác

Trở lại với Lang thang trong chữ, chúng ta có thể thấy lối sống vị kỷ

phổ biến đến mức nhiều người không hiểu được những việc làm tử tế Điều

này đã được Hồ Anh Thái thể hiện trong văn bản Quay đi mà không áy náy

Cuộc sống cứ nhan nhản cái xấu đến mức khi ta chợt bắt gặp một cử chỉ đẹp cũng khiến ta hoài nghi, ngộ nhận Đó là trường hợp một nữ nhà văn được mời thăm hợp chủng quốc Khi về chị đã viết một truyện ngắn, kể việc ở sân bay, chị ngả cái va li kéo tay xuống sàn, định tìm một thứ gì đó, loay hoay mãi mà không mở được Một anh chàng mắt xanh tóc vàng thấy thế bèn đến giúp Một lúc sau thì mở được Chị nhìn thấy trong mắt anh một tình yêu không nói nên lời Người Âu - Mỹ vẫn có thể giúp người gặp tình cờ như vậy mà không phải vì tình yêu Trong trường hợp này, nhà văn

nữ ấy đã quá ngộ nhận vì hành động ấy của chàng trai khi giúp mình Hình như trong đời sống ở xứ mình, cô ít gặp được người tốt, ít được gặp những người sẵn sàng giúp đỡ khi mới lần đầu gặp Mà gặp nhiều hơn lại là những người thờ ơ, bàng quan, thậm chí là vụ lợi Đến mức một cử chỉ tốt thoáng

qua cũng khiến bản thân nghĩ là người khác đang vụ lợi Đời sống hiện nay

đã mức chúng ta dễ xử trí với cái xấu hơn là phản ứng trước lòng tốt của ai

đó Khi bắt gặp cái xấu, ta có thể phản ứng với nó bằng lời nói, có khi bằng hành động Xong rồi đi, không vướng vấn, vì dường như đã quá quen với điều đó Thế nên cứ chọn cách ăn miếng trả miếng Nhưng gặp người tốt thì thật khó Muốn đưa tiền bày tỏ lòng biết ơn nhưng lại sợ làm tổn thương người giúp Mà đền đáp thì lại không biết cách nào Bởi người chỉ gặp một lần thì khiến ta áy náy mãi Còn người quen thì khiến ta phải băn khoăn tìm cách để đáp lại Người tốt điều tốt khiến ta nhiều khi không biết xử sự thế nào cho phải Biết đến bao giờ ta mới cảm thấy thoái mái nhẹ lòng khi gặp người tốt Đó là những gì mà tác giả giúp người đọc nhận ra về lối sống của con người hiện nay Một xã hội mà dường như việc tốt, người tốt đã trở nên quá hiếm Hiếm đến mức khi gặp được ta bỗng chốc hoài nghi Đó dường như là hồi chuông báo động để cảnh tỉnh mỗi người trong xã hội hiện nay Tuy nhiên tác giả không làm cho người đọc hoàn toàn bi quan vì trong cuộc sống vẫn còn những con người hành xử vị tha Đấy là cách nhìn, là quan niệm của Hồ Anh Thái về con người trong xã hội hiện nay Mặc dù viết rất nhiều về những thói hư tật xấu, những hình ảnh về con người xấu

xí, những tội ác nghiễm nhiên tồn tại khắp nơi, những lối sống thực dụng bất chấp đạo lý nhưng Hồ Anh Thái luôn có một cái nhìn tích cực, lạc quan

về con người Ông nhìn thấy vẻ đẹp của lòng vị tha, rằng con người vẫn biết sống cho nhau, nghĩ cho nhau, chấp nhận phần thiệt về mình để mọi

người được vui vẻ hơn Đấy là hình ảnh một người bạn trong văn bản Chia

bánh Người này sống với quan điểm: sống trong tập thể thì người ta xử sự

giống như khi chia bánh, người lấy phần sau cùng bao giờ cũng chịu thiệt hơn người khác, nhưng hãy nhường phần hơn cho người khác, hãy nhận phần kém về mình Làm như vậy thì tập thể bao giờ cũng vui, không ai trách móc gì, không ai lườm nguýt hấm hứ với ta Hồ Anh Thái đã dẫn

chứng chuyện người bạn này trong thời bao cấp, ông ta đã chịu lấy phần thịt bụng bèo nhèo, chỗ cá không tươi, chỗ thịt lẫn lộn bị thái nát không còn nguyên miếng vuông vắn đẹp đẽ Và cũng nhờ lối sống ấy mà người bạn này không bị mang tiếng là tham, là vụ lời chức quyền, không ai khó chịu, không ai tức giận uất ức Rồi ngay cả ba suất đi học để nâng bậc lương, bốn suất học bổng của nhà nước làm thạc sĩ ở nước ngoài thì người bạn này cũng nhường, không tranh giành, không lạm quyền Ngay cả khi hoàn cảnh gia đình người bạn này còn khó khăn, bao nhiêu năm làm việc không có một cái nhà cho ra nhà trong khi đó thì cơ quan lại có ba căn hộ tập thể, mọi người sẽ bốc thăm, sẽ bình bầu chọn ba người nhận trước thế

mà ông vẫn nhường cho người khác Trong ngày bốc thăm ấy ông đột nhiên cáo bệnh vắng mặt và sau ngày đó thì vẫn vui vẻ đi làm trở lại Đấy cuộc sống vẫn còn như người như thế Hồ Anh Thái giúp ta nhận ra rằng trong xã hội hiện nay vẫn còn nhiều người tốt Lại thêm chuyện tác giả kể

về chuyến đi cùng bạn trong Quay đi mà không áy náy Mọi người dừng

chân ở Tuy Hòa vào một quán ăn ven đường, gọi ba tô hủ tiếu và ba cà phê Sau đó lại có một người muốn chuyển sang ăn bánh mì và trứng tráng Nhưng cuối cùng thì chủ quán chỉ tính tiền có ba tô hủ tiếu, khiến họ ngạc nhiên và cứ tấm tắc mãi trên đường đi Vâng cuộc đời vẫn còn nhiều điều đáng vui, đáng mừng như thế Với cái nhìn lạc quan của mình, tác giả đã giúp người đọc tin tưởng rằng cuộc sống vẫn còn nhiều người hành xử vị tha như thế

Với những con người giàu lòng vị tha, người đọc có thể nhận thấy rằng: dẫu phát hiện ra những lối sống sai trái, những lối sống bất chấp mọi thứ vì vật chất thì Hồ Anh Thái vẫn tin tưởng cuộc sống vẫn tốt đẹp, vẫn còn những người sống vì nhau và biết phục thiện Cuộc sống mỗi người chịu ảnh hưởng của nhiều mối quan hệ, của nhiều giá trị vật chất lẫn tinh thần ảnh hưởng đó có tốt và có xấu Xét cho cùng, lối sống của con người

là lối sống trong những ảnh hưởng và vì những ảnh hưởng Do vậy, không

ít người tiếp nhận ảnh hưởng xấu mà chạy theo những cái vô nghĩa, đánh rơi giá trị đích thực, đánh rơi bản chất thực của con người mình Ngay từ những tác phẩm đầu tiên, người trẻ tuổi viết cho tuổi trẻ, Hồ Anh Thái đã nhìn ra cái băn khoăn bỡ ngỡ của tầng lớp thanh niên khi đặt chân vào đời - thời điểm nhạy cảm, thời điểm cần có sự lựa chọn đúng đắn nhất để tạo

dựng một con đường vào đời có ý nghĩa của mỗi người Kim trong Những

cuộc kiếm tìm, Hiếu trong Nằm ngủ trên ghế băng, Khải trong Chàng trai ở bến đợi xe, Toàn và Khắc trong Người và xe chạy dưới ánh trăng, là

những nhân vật biết ý thức về giá trị tốt đẹp của đời sống sau khi họ đã trải qua sai lầm, đã từng sống trong những điều vô nghĩa, nhưng trên hết, ở họ

có tâm hồn khao khát cái đẹp, có khát vọng tìm kiếm cái đích thực cho mình và họ đã vượt qua được để mà hướng tới Kim thực sự đã trải qua những cuộc kiếm tìm, đã được giới thiệu gặp những cô gái “ấn tượng” bởi

sự táo tợn, chua ngoa để rồi ý thức được rằng tình yêu đích thực chỉ có được khi mình phải tự tìm kiếm lấy; môi trường quân đội đã làm thay đổi Hiếu, từ một chàng trai ương bướng ngỗ nghịch, thích dùng sức mạnh - hậu quả của việc dạy con bằng kỷ luật chứ không phải bằng tình thương của người bố nhà binh - đã nhận ra đâu là cái cần thiết trong cuộc đời, đó là tình yêu, sự cảm thông thấu hiểu lẫn nhau, người ta tôn trọng nhau, quý mến nhau vì vậy chứ không ở sự sợ hãi trước sức mạnh; Khải là một chàng trai không có chí tiến thủ, anh luôn chờ đợi những gì dễ dãi nên đã để lỡ quá nhiều chuyến xe Cũng thật may, thất bại khiến anh ý thức được bản thân vô nghĩa của mình và cuối cùng cũng xác định được một con đường vào đời có ích Khắc thực sự là một nhân vật thức tỉnh về ý nghĩa của đời mình, từ một kẻ tù tội, sống lắt lay nơi chợ trời, kiếm ăn qua ngày bằng cách lừa đảo, trước sự trong sáng của Mỵ và lòng tin của cô Hậu, anh đã thực sự hoàn lương để bắt đầu một cuộc đời mới có ích cho mọi người

Toàn lại là một trường hợp đặc biệt Ở anh có sự trong sáng thánh thiện, cho dù cuộc đời bao khó khăn mất mát xảy ra cho mình, anh vẫn cố gắng vươn lên bằng ý chí của bản thân, cho dù bị chèn ép ganh tỵ, anh cũng chỉ coi là những sự cố nhỏ trong đời, luôn luôn vươn lên hoàn thiện là phương châm sống của anh, bởi anh biết chính điều đó mới làm cho cuộc sống có ý nghĩa

Vẫn tin vào con người dẫu cuộc sống có chông chênh thử thách, đấy

là điều mà người đọc không ít lần bắt gặp trong các tác phẩm khác của Hồ Anh Thái Văn xuôi của nhà văn xây dựng nhiều con người hướng thiện thông qua kiểu nhân vật biết thức tỉnh lòng thiện trước cái ác, biết ăn năn hối cải để chuộc lại những điều ác mình đã làm, định làm bằng chính cái thiện Sử dụng tích truyện của đạo Phật, Hồ Anh Thái đã thể hiện niềm tin của mình vào bản tính thiện của con người thông qua chùm truyện ngắn:

Chuyện cuộc đời Đức Phật, Đến muộn, Kiếp người đi qua Chùm truyện

ngắn mang màu sắc Phật giáo Ấn Độ này thể hiện rất rõ sức mạnh của cái thiện trước cái ác; Phật tổ là hiện thân của cái thiện, toả sáng và thu phục nhân tâm, cải huấn cái ác, khơi dậy mầm thiện còn sót lại trong những con người tưởng chừng đã ngập sâu trong tội lỗi bằng quan niệm: “Chỉ có tình

thương mới diệt trừ được hờn oán Lấy oán trả oán thì oán còn” (Chuyện

cuộc đời Đức Phật) Truyện ngắn Đến muộn kể về sự sám hối của

Ajatasatru, kẻ đã cướp ngôi và giết cha đẻ Đó là một tỗi lỗi quá lớn mà đạo làm con không thể nào được phép, nhưng dường như y đã bỏ qua điều này, chỉ đến khi được nghe mẫu hậu kể về tình thương của vua cha dành cho y lúc nhỏ thì mới vỡ lẽ song đã quá muộn Đúng là tình thương có thể là làm thức tỉnh con người, nhưng tội ác của Ajatasatru quá lớn và cái giá y phải trả không chỉ là cái chết của cha mà còn ở nghiệp báo y phải gánh chịu: tám năm sau y bị chính con đẻ cướp ngôi và bỏ đói trong hang cho đến

chết! Truyện ngắn Kiếp người đi qua thì viên mãn hơn về ý nghĩa Anguli

Mala là kẻ cướp giết người tàn bạo Cuộc đời y tưởng như chìm trong giết chóc và tội ác, không thể trở lại với cõi người nhưng chính tình thương vô lượng của Đức Phật đã tái sinh y trở lại với sự lương thiện Kể từ sau cuộc gặp gỡ định mệnh với Phật tổ, Anguli Mala trở lại là một Ahimsaka hành thiện

1.1.2 Con người hiện nay có nhiều ngộ nhận

Người Việt Nam dễ dàng quên đi hận thù với người Pháp và người

Mỹ nhưng không dễ dàn xếp chuyện gia tộc, cộng đồng Trong văn bản

Những gì còn để lại Hồ Anh Thái đã làm rõ điều này Gần một trăm thực

dân Pháp đô hộ Việt Nam, tính từ năm 1958 đến năm 1954 Rồi họ thua trận ở thung lũng Điện Biên Phủ ở núi rừng Tây Bắc Thực dân Anh khi đến khai thác thuộc địa tại Ấn Độ, lúc ra đi còn để lại một nền dân chủ lâu đời, một hệ thống đường sắt dài rộng và hiệu quả cùng một ngôn ngữ phổ thông khiến người Ấn dễ dàng hòa nhập vào đời sống quốc tế Nhưng thực dân Pháp thì chỉ bóc lột nhân công và khai thác đến kiệt quệ tài nguyên than đá kim loại và cao su Còn đế quốc Mỹ thì để lại một thứ kiến trúc bê tông đơn điệu và tẻ nhạt trong các đô thị và để lại bom mìn đến nay vẫn chưa gỡ hết trong các làng xã, nhất là ở miền Trung Hồ Anh Thái cảm thấy

lạ, vì những người bạn Pháp đi đến đâu cũng đuược người Việt Nam tiếp đón thiện cảm Những người bạn Mỹ đi trên phố hay về làng quê cũng được hỏi han chuyện trò thân thiện Để lí giải cho điều nay, tác giả đã đưa

ra nhiều giả thiết Ông tụ hỏi liệu có phải người Việt mình mau quên Quên

kẻ thù ngày trước Quên hận thù và những đau thương mà bọn thực dân đế quốc đã gây ra Ông nghĩ rằng hay là người Việt có tinh thần bao dung của Phật giáo Lấy oán trả oán thì oán còn, lấy ân trả oán thì oán mất Bởi Phật giáo bắt rễ vào xứ sở này đã hai nghìn năm Hay là người Việt thuấn nhuần kiến thức y học Oán thù ôm mãi trong lòng thì sinh ra bệnh tật Hay là vì người Việt có một tinh thần thực dụng Xua tan đi hận thù thì sống khỏe

sống vui Xua tan đi thù hận để hợp tác có hiệu quả, thu hút đối tác Nhiều giả thiết khác nhau đã được Hồ Anh Thái đưa ra để lí giải cho điều mà ông thắc mắc, cảm thấy lạ trước cách đón tiếp thân tình nồng hậu của người Việt với một ông Tây ông Mỹ Thôi thì cứ cho rằng người Việt bao dung,

dễ quên và luôn thân thiện với mọi người Nhưng có một việc mà tác giả đã

đề cập ở phần cuối của văn bản Những gì còn để lại Ông kể về chuyến đi

của một nhà văn Wayne Karlin và một cựu chiến binh Mỹ đến thăm gia đình nạn nhân trong chiến tranh trước đây Họ được phép vào nhà nạn nhân, sau đó lại cùng gia đình đi một chặng đường tổng cộng 3.000 km lên Tây Nguyên tìm mộ liệt sĩ rồi đưa hài cốt anh ấy về quê Khi hai người Mỹ đến làng, dân làng đổ xô ra khóc như làm đám tang cho một người vừa mới chết hôm qua Người vợ của liệt sĩ, bây giờ đã đi bước nữa, cũng trở về chịu tang Anh cưới chị mới được bốn ngày thì lên đường chiến đấu, rồi không bao giờ trở về Gia đình liệt sĩ không hài lòng với ngượi vợ của anh Đến giờ họ vẫn lạnh lùng với chị Câu chuyện ấy khiến người đọc băn khoăn Gia đình liệt sĩ có thể vượt qua hận thù mà tha thứ cho người lính

Mỹ đã bắn chết con em họ Vậy thì tại sao họ không thể xua đi cái lạnh lẽo với người vợ của anh? “Nhiều khi với người ngoài dễ dàn xếp hơn là giữa những người trong một gia tộc, một cộng đồng” [55, 39] Đây là một hiện tượng rất phổ biến trong cuộc sống hiện nay Ông bà ta vẫn thường nói

“một giọt máu đào hơn ao nước lã”, cùng biết bao lời hay ý đẹp “nhiễu điều phủ lấy giá gương/ người trong một nước phải thương nhau cùng”, “đánh

kẻ chạy đi không ai đánh người chạy lại”, Một dân tộc, một cộng đồng thấm nhuần những đạo lý tốt đẹp như thế Dân tộc ta có thể tha thứ cho mọi tội lỗi của bọn thực dân đế quốc Thế nhưng ngay chính trong cộng đồng, trong cùng một gia tộc thì ta không thể chấp nhận mà tha thứ cho nhau Đấy có phải là một nghịch lý? Hồ Anh Thái rất băn khoăn trước thực tế ấy Người Việt có phải hiểu sai lời dạy bao dung, “thương người như thể

thương thân” của cha ông không? Đó phải chăng cũng là hậu quả do chiến tranh để lại Có lẽ cả tác giả cũng hi vọng rằng người Việt ta sẽ hiểu được cốt lỗi của bài học tha thứ, của tình yêu thương con người Bài học ấy phải được áp dụng ngay trong chính gia đình, dòng họ, và trong cộng đồng người Việt khắp mọi miền đất nước rồi hãy lan tỏa với bạn bè quốc tế

Xã hội hiện nay mọi người dường như không phân biệt được những

sự cải tiến và sự sáng tạo thực sự Từ chuyện bàn về sở thích sưu tầm khẩu thần công trong các quầy hàng lưu niệm ở Ấn Độ, Hồ Anh Thái đã giúp cho người đọc nhận ra thêm một sự ngộ nhận của người Việt hiện nay

Điều nay đã được tác giả đặt ra trong Hưởng thụ và nhái Ông đặc biệt ấn

tượng bởi những khẩu thần công khổng lồ khi có dịp tham quan thành Joddhpur ở miền Tây Bắc xứ Ấn Rồi từ đấy ông có sở thích sưu tầm các khẩu thần công có kích thước khác nhau hoặc làm quà tặng bạn bè khi bắt gặp chúng tại các gian hàng quà lưu niệm Ngay cả khi đến các cửa hàng lưu niệm ở Đan Mạch, Thụy Điển ông cũng không cầm lòng được và phải mua Đến dịp kỉ niệm nghìn năm Thăng Long, lại tình cờ nhìn thấy chúng trên truyền hình, ông tưởng mình gặp lại cố nhân xứ Ấn Mấy khẩu thần công ấy được đặt trên mặt bàn, được giới thiệu là kết quả nghiên cứu mà một vị đại tá đã tìm tòi trong mười năm Mười năm một thời gian không phải là ngắn cho một sự nghiệp trên dưới ba mươi năm Nhưng điều đáng nói là mấy khẩu thần công giống hệt mẫu mã của những khẩu thần công được bày bán la liệt ở Ấn Độ, ở Bắc Âu, làm vật lưu niệm, làm đồ chơi Vậy thì liệu có chuyện vi phạm bản quyền không? Hay chỉ là những ý tưởng gặp nhau? Nếu quả thật không đúng như suy nghĩ thì đây thật sự là một điều đáng buồn Mười năm để loay hoay nghiên cứu tìm ra một mặt hàng mà đã ê hề được bày bán đại trà ở xứ người, nay lại được dán nhãn để

kỉ niệm đại lễ Theo Hồ Anh Thái nhận định thì “Không có một môi trường sáng tạo Chỉ có môi trường hưởng thụ và cóp pi Nhái Nhại Nhái hay

nhại thì cũng thế, chỉ là bắt chước” [55, 53] Nhà văn còn trân trọng những tìm tòi theo kiểu Hai Lúa tự chế trực thăng, sinh viên và kỹ thuật viên làm robot Nhưng đó lại là kiểu nỗ lực cũ người mới ta Không sáng tạo ra cái mới, chỉ đổ công đổ của để mô phỏng những gì mà nhân loại đã sáng tạo từ lâu Dù có chế tác trong điều kiện của ta, bằng nguyên vật liệu của ta, thêm thắt những ý tưởng nho nhỏ của ta, thì không ai có thể gọi đó là phát minh Phải nhìn nhận một thực tế là sản phẩm của ta hầu như đều chưa phải là sáng tạo, mới chỉ loay hoay nỗ lực tìm tòi những gì có sẵn Thế nên ta không nên ngộ nhận mình đã sáng tạo ra cái mới, mà trước khi khẳng định điều đó ta nên tìm hiểu bạn bè quốc đã sử dụng đại trà sản phẩm ấy chưa Đừng để khi đã ăn mừng sản phẩm mới thì lại phát hiện ra mình đang gắn mác mới cho những món quà lưu niệm của xứ người

Không chỉ có thế, con người hiện nay dường như hay phô trương danh tiếng Một trong những cách để mọi người đều biết đến mình hiện nay là nhờ vào danh thiếp Những băn khoăn suy nghĩ xung quanh cái danh thiếp

được Hồ Anh Thái đặt ra trong Phải có danh gì Trong cuộc sống ngày nay,

ai cũng có thể tự ảo tưởng về chính mình Như câu chuyện họp báo của một

cô nhà báo trẻ, cô tình cờ ngồi cạnh một nữ nhà văn mà không biết người này là ai Nữ nhà văn bảo bạn đừng giật mình nhé khi được hỏi là ai Rồi chị ta lấy bút viết vào sổ tay mấy chữ: nhà văn XYZ Cô nhà báo mỉm cười lịch sự Nhưng lịch sự thôi bởi cô không có gì phải giật mình, cô đâu biết

nữ nhà văn là ai Thế đấy, trong xã hội hiện nay lắm người ngộ nhận kiểu đấy, luôn nghĩ rằng mọi người đều biết đến mình Sau đó, Hồ Anh Thái bàn

về chuyện danh thiếp Danh thiếp hiện nay phải oằn lưng vác đầy chức danh cho chủ, nó như một phương tiện để pi a cho chủ Chung quy lại chỉ tại cái suy nghĩ phải có danh gì với núi sông Danh thiếp đâu còn dùng để

xã giao mà ngày nay được chủ sử dụng như một đòn đánh phủ đầu thị uy người đối diện, để gây ấn tượng, để tự giới thiệu về mình Danh thiếp chi

chít chữ, kể cả nới rộng khuôn khổ cũng không đủ chỗ để mà ghi cho hết các chức danh Điều nay cũng một phần do cơ chế kiêm nhiệm nhiều, mỗi người kiêm vài ba chức vụ nữa, mỗi người làm hội viên của dăm ba tổ chức đoàn thể Một thạc sĩ văn hóa có thể ủy viên ban chấp hành một hội hữu nghị, tham gia thêm hội bơi lội và hội nuôi ong, là giám đốc công ty xuất nhập khẩu thủy sản Hội hè quần chúng thì ai có sức cứ việc tham gia Nhưng công tác quản lý các cơ quan nhà nước thì kiêm nhiệm lại là hình thức tập quyền thiếu hiệu quả Thời nay thật khó tìm được người đa tài như Leonardo da Vinci Bản thân mỗi ngành lại chia ra nhiều nhánh, kiến thức của mỗi ngành mỗi nhánh quá nhiều, nhiều đến mức cả đời người chuyên sâu một việc cũng không tiếp nhận và khai thác hết được Đa tài là một ảo tưởng Và một thực tế là núi này cao thì có núi nọ cao hơn, vì thế đừng quá ngộ nhận về chính bản thân mình, đừng tự cho mình là giỏi để rồi bắt mọi người phải biết Đừng tự phô trương như kiểu thùng rỗng kêu to Bởi hữu

xạ tự nhiên hương, hãy khẳng định bản thân bằng khả năng thật sự, bằng chính công việc mình đang làm, rồi tự khắc mọi người sẽ nhận ra và biết đến bạn

Con người trong xã hội hiện nay dường như không biết rằng đời sống

riêng chính là tài sản riêng, là báu vật Trong văn bản Tài sản riêng, tác

giả Hồ Anh Thái đã cho thấy thực tế của nhiều nghệ sĩ hiện nay Họ luôn chia sẻ trên các phương tiện thông tin về những câu chuyện tình yêu của chính mình, về chuyện chồng con gia đình Khán giả thì cứ xuýt xoa trước một chuyện tình đẹp lãng mạn Hồ Anh Thái đã cho thấy bản tính của phần lớn con người là thích khoe khoang Và nghệ sĩ càng thích khoe khoang Vì đó là một nghề rất cần tiếp thị, rất cần thêm khách hàng

và người mến mộ Họ ngấm ngầm hãnh diện khi thấy một cái hắt hơi của mình cũng là tiếng sấm trong dư luận và trên phương tiện thông tin đại chúng Họ thú vị cảm thấy mình đang điều khiển đang áp đảo đám đông

Đây là một sự ngộ nhận Bởi không ít người đã thành nạn nhân của tính phô trương Họ đâu biết rằng tài sản riêng chính là một báu vật mà chỉ có người trong nhà mới có thể dùng chung thứ tài sản này Chỉ trong một phạm vi hẹp mới được quyền chia sẻ Trân trọng giữ gìn tài sản riêng ấy cũng đem lại cho chúng ta một niềm hạnh phúc đích thực

Con người hiện nay còn có tính tự tôn tự đắc do hiểu biết hạn hẹp

và tình trạng nghiệp dư Vì đã có khoảng thời gian sống gắn bó với Ấn

Độ nên Hồ Anh Thái đã được tận mắt nhìn thấy được những quần thể đền đài tại quốc gia này Ông nhận xét có thể nói Ấn Độ có hàng chục quần thể đền đài tầm cỡ như Angkor, quy mô diện tích như thế hoặc hơn thế, đền đài cao lớn như thế hoặc hơn thế, mỹ thuật như thế hoặc hơn thế, điêu khắc không phải trên đá xanh đen mà trên cẩm thạch sa thạch Thế nhưng ông thực sự ngạc nhiên khi có bài viết cảm thán rằng Angkor

là khu đền vĩ đại nhất thế giới Một nhà văn hóa còn cảm thán đại loại rằng tháp Chàm có thể chịu ảnh hưởng của Ấn Độ nhưng hồn vía và tâm linh đã đậm nét hơn nền văn minh mà nó khởi nguồn Đó là một nhận định quá hấp tấp Bởi theo ông họ chỉ biết Angkor mà chưa biết được hàng trăm hàng nghìn đền đài Ấn Độ Xa hơn họ cũng đâu biết gì về những đền đài ở Trung Đông, ở Nam Mỹ Thế giới này rộng và dài mà chân người lại ngắn, nói năng càng nên thận trọng Tâm lý gặp cái gì mình ngưỡng mộ cái gì mình thích thì reo lên nó nhất Đó là một tâm lý

tự thị tự đắc, theo quan điểm của Hồ Anh Thái Đó là một tâm lý quẩn

quanh ao nhà ếch ngồi đáy giếng Vừa lòng đắc ý với những gì trong tầm mắt tầm tay của mình mà không nghi ngờ không phản biện Mà như tác giả đã trình bày, đáy toàn là cánh nhà báo hoặc các nhà văn hóa, những người lẽ ra phải có tư duy khoa học, phải tự phản biện Tâm lý tự tôn tự đắc với những gì mình thích mình ngưỡng mộ đã khiến dẫn đến tình trạng con người có thể báng bổ, xem thường cả những gì người khác

thích, thậm chí là tôn thờ Phương Tây đã nhân danh cái gọi là quyền dân chủ để có thể phỉ báng chế giễu những gì mà người khác tôn thờ Đó là

vụ tàn sát ở toàn soạn tuần báo Charlie mà Hồ Anh Thái đã nêu ra trong

Báng bổ Đấy là to tuần báo ấy đăng những hình ảnh hí họa về Hồi giáo

Hành động ấy là một sự khiêu khích, báng bổ cả những gì thiêng liêng nhất của người theo đạo Hồi Nguyên nhân là do nhân danh quyền dân chủ, do tâm lý tự tôn tự đắc Sự vô minh, sự nhầm lẫn và ngộ nhận này đang khiến nhân loại chia rẽ, phân rã, trở thành nạn nhân của chủ nghĩa cực đoan, của khủng bố trên toàn cầu Đây là nhận xét của Hồ Anh Thái Quay

trở lại với vấn đề được tác giả đặt ra trong Nhất hạng, ta thấy tâm lý tự tôn

những gì mình thích là nhất có nguyên nhân là do thiếu cơ bản, thiếu chuyên nghiệp Đây là một tình trạng đang phổ biến khắp nơi Đáng sợ hơn

là khi phát ngôn, họ đều tin những gì mình nói, không một chút hoài nghi, không một giây phút lật lại vấn đề và tự phản bác Qua đó tác giả giúp ta nhận ra mình phải biết nhìn nhận vấn đề bằng mắt của người khác Nhìn thế để hiểu được nhiều chiều Vì vậy người ta sẽ không thấy mình là nhất Bởi thế gian này còn nhiều cái nhất, còn lắm điều hay, mà không biết mở rộng tầm nhìn, mở rộng trí não mở rộng cảm xúc, thì chỉ mãi mãi quẩn quanh với thế giới bé nhỏ hẹp hòi của mình

1.1.3 Con người hiện nay có nhiều biểu hiện tha hóa

Bản thân con người có thể hướng thiện, gạt bỏ cái xấu giữ lấy điều tốt, nhưng phải thừa nhận rằng, chúng ta không thể loại bỏ bằng hết cái xấu khỏi đời sống này Vì vậy, chúng ta cần có khả năng nhận thức về điều tốt đẹp và cả về cái xấu Nhận thức về cái xấu được coi là dấu hiệu cho quá trình thanh lọc tâm hồn Bằng niềm tin, Hồ Anh Thái nhìn thấy khát vọng

và khả năng hướng thiện của con người, song niềm tin đó lại xuất phát từ một lý trí của tác giả Cho nên Hồ Anh Thái cũng nhận ra đầy rẫy cái xấu trong con người Hồ Anh Thái viết nhiều về cái xấu, nhà văn này dường

như có biệt tài nhìn ra hạn chế của con người và viết rất hấp dẫn về nó Viết

về cái xấu, cao hơn cả sự mổ xẻ hiện thực, Hồ Anh Thái muốn nói rằng: con người đầy thói xấu như vậy đấy, lo mà tránh xa, lo mà loại bỏ, đừng để

nó vận vào mình! Và dưới đây là những biểu hiện của lối sống tha hóa của con người hiện nay bên cạnh lối sống vị kỷ được thể hiện ở phần trên Con người ngày nay chưa đủ tự tin về chính mình, từ đó có hai xu hướng: hoặc xem Tây là chuẩn mực, hoặc sống với quá khứ xa xưa, coi châu Á, phương Đông là chuẩn mực Xã hội luôn có suy nghĩ xem phương Tây là một điểm tựa, một chuẩn mực để so sánh Người bình dân thì lan truyền một lối sống mà họ cho là Tây Tây nó ăn thế này, mặc thế này Thậm chí với hệ thống quản lý nhà nước, không thiếu những ý kiến như Tây nó tổ chức bầu cử kiểu này lập nội các kiểu kia Ngay cả với văn hóa nghệ thuật thì Tây cũng khác Nói chung Tây làm không như ta Ta làm như thế là chưa đúng, chưa chính xác Đấy là một thực tế mà Hồ Anh Thái

đã đưa ra trong văn bản Bóng ma tự hù dọa Ta thấy những kiểu so sánh

như thế là cần thiết, để có thể quan sát học hỏi tham khảo bên ngoài, để có thể cải tiến thay đổi mà không bị giẫm lên vết xe đổ của người đi trước Thế nhưng rất nhiều trường hợp, những kiểu so sánh như vậy được dùng để

tự hù dọa nhau, để không chịu công nhân nhau, để chê bai người đang làm

việc trong khi bản thân mình thì không chịu làm Cái bóng ma so sánh

(cách nói của Hồ Anh Thái) giúp người tạo ra một khuôn mẫu một chuẩn mực một thước đo để rồi áp đặt mọi thứ của đời sống đa dạng phong phú vào một cái khuôn chật hẹp Không vừa khuôn thì coi như không đúng, không phù hợp, không đẹp, coi như bỏ đi Ý thức được dòng chảy của những giá trị phương Tây đang ngập tràn, xã hội đang tìm về với những giá trị phương Đông Những giá trị xa xưa được nhắc lại để giúp con người có thể tiến bước mà tự tin hơn vào chính mình, không mặc cảm Dẫu xem phương Tấy hay phương Đông làm chuẩn mực thì con người chúng ta đang

tự tạo ra cho chính mình một bóng ma để tự hù dọa chính mình, hù dọa lẫn nhau Thiết nghĩ, mỗi người mỗi thời kỳ đều có thể tạo ra được những giá trị riêng cho mình, cho xã hội Thế nên không cần quá đặt nặng một giá trị nào đó để làm khuôn mẫu cho chính cuộc sống của chúng ta hiện nay Có một điểm để so sánh là rất tốt, nhưng cần vượt qua được điểm so sánh ấy

để tạo ra cho mình những giá trị riêng

Xã hội hiện nay dường như thiếu vắng đức tin Đức tin về tôn giáo giúp con người thỏa mãn về tâm linh, ở đấy có Chúa Trời, có giáo chủ và các tín điều Người đứng chưa vững thì cần chỗ dựa Người thiếu thốn thì cần có chỗ để xin, xin tài lộc, xin sức khỏe, xin may mắn hạnh phúc Người lỗi lầm thì biết có đấng trên cao phán xét mà biết sợ Và biết có luật nhân quả để sợ, gieo nhân xấu thì gặt quả xấu Thế nên sống trong đời cần có người để kính để tin để thờ Và khi thiếu vắng đi điều đó nó dễ dàng khiến cho con người lầm đường lạc lối, dễ để cái hận sinh hoa kết trái trong lòng

và chờ ngày gặt hái bằng những hành động trong thực tế Trong Thờ kính

và xả giận, tác giả đã nhắc đến một bộ phim Xả giận, bộ phim viết về việc

mọi người có thể bắn giết thanh trừ một cách hợp pháp và một ngày trong năm Để qua đó chúng ta có thể nhìn nhận ở thực tế hiện nay, nếu thật sự

có một ngày như thế thì không biết xã hội sẽ còn lại bao nhiêu người Đấy

là một hiện trạng trong xã hội ngày nay Con người dường như thiếu vắng một đức tin tôn giáo để ràng buộc, để sợ, để sống tốt, để hướng thiện Những tôn giáo chân chính không khiến người ta mù quáng, mà giúp ta có hướng đi ngay thẳng hơn trong cuộc đời này Nó cũng giúp ta giải tỏa đi những hận thù trong lòng, và hơn hết là giúp ta biết sợ để không làm điều xấu

Bên cạnh đó, vì những tính toán thực tế và thiển cận làm mai một những đặc tính tự nhiên tốt đẹp của con người Đó chính là nụ cười Hồ Anh Thái kể về việc một vị quan chức có trách nhiệm đến dự tổng duyệt cho một vở kịch, mặc cho các nghệ sĩ trổ hết tài để gây cười, khán giả thì

hưởng ứng cười lăn cười bò, vị quan ấy vẫn không mảy may nở một nụ cười Một nụ cười bằng mười thang thuốc bổ Nụ cười có được khi ta hiểu cái hài, thích cái hài, thấm được cái hài, cười một cách tự nhiên Vị quan đi tổng duyệt vở kịch kia, biết đâu trong lòng ông cũng thấy buồn cười, nhưng ông đã nén, ông không cười Nhỡ camera thu hình trong nhà hát sẽ thu hình ông cười sảng khoái trước những chi tiết châm biếm giễu cợt Quan trên trông xuống người ta trông vào, nhỡ đâu vì những hình ảnh ông cười ấy mà thành phạm tội với cấp trên Thế thì đường công danh coi như nghẽn lại vì một nụ cười sảng khoái tự nhiên Một điều rất lạ, ông không cười, vợ ông cũng không cười và ngay cả đứa con trai cũng không cười Một gia đình không biết đến nụ cười Hay đang cố giấu đi nụ cười trước bàn dân thiên

hạ Ngay cả đứa con khoảng hơn mười tuổi ấy, cái tuổi vui vẻ hồn nhiên có thể cười bất kì lúc nào, thế mà vẫn khan hiếm một nụ cười Thật khó mà tin được! Xã hội ngày nay, con người có thể vì những toan tính mà quên mất

đi những đặc tính tự nhiên tốt đẹp, một liều thuốc bổ cho cuộc sống Cha không cười, nay con cũng thế Một thế hệ không biết cười

Đâu chỉ có thế, người ta không biết rằng đem lại niềm vui cho người khác cũng chính là tạo niềm vui cho chính mình Hồ Anh Thái kể về việc hay mua những món quà ở những nơi ông đặt chân tới Mua cho chính mình để lưu giữ kỉ niệm một vùng đất đã từng tới Mua cho người thân, bạn

bè “Mua quà đã là cái thú Mua và hình dung ra niềm vui trên gương mặt người nhận Tặng cũng là cái thú Tặng mà người ta nhận cho là thấy may mắn” [55, 47] Tặng quà mang đến niềm vui, đổi lấy niềm vui Cho đi để nhận lại niềm vui Việc mua quà rồi tặng nói cho cùng là để nhận lấy niềm vui cho chính mình Từ việc ấy, tác giả còn viết về thói quen mời đi ăn, một người trả tiền cho tất cả của người Việt Việc trả tiền mời người khác có khi cũng là một cách mua lấy niềm vui Người trả tiền là người khôn Anh đi ra nhẹ nhõm, không nợ nần gì ai Còn cái băn khoăn day dứt ở lại với người được trả tiền

Đấy là lý do khiến cuối bữa nhiều người tranh nhau trả tiền Người trả tiền là người chiến thắng Anh ta nhận được niềm vui cho mình Còn người khác thì lại cứ mãi băn khoăn, áy náy tìm cơ hội có thể mời lại Thế nên trước những trường hợp thế, ta nên giải tỏa tâm trạng bằng phương pháp tự thanh toán Trong những tình huống như trên, thì niềm vui chỉ có trong lòng người trả tiền, họ không bận tâm đến suy nghĩ người khác miễn mình là người chiến thắng Điều này có vẻ hơi ích kỷ cho bản thân mình, mà chưa nghĩ đến suy nghĩ những bận tâm của người được nhận Cho đi niềm vui cũng chính là lúc ta nhận lại niềm vui cho chính mình Xin nhớ rằng, niềm vui thật sự đến khi nó đều xuất phát từ hai phía, người cho và cả người nhận

1.2 Con người trong quan hệ với tự nhiên

1.2.1 Con người gây hại cho tự nhiên là tất yếu

Hồ Anh Thái đã nêu vấn đề này trong văn bản Sống là gây hại Đây

có vẻ là một định kiến hơn là một kết luận khách quan chặt chẽ Và trong văn bản này tác giả đã giúp người đọc nhận ra việc con người tồn tại là sự gây hại tất yếu cho tự nhiên, cho môi trường sống

Bàn về giới viết văn, đặc biệt là những người kém cỏi, ông gọi họ là

“sát thủ cây cối” Thậm chí có người tức giận với những cuốn sách kém cỏi

mà phải thét lên: “Đừng có tàn sát cây cối nữa” Cây cối đang bảo vệ môi trường, đang là lá phổi của thiên nhiên, đang ngăn chặn dòng nước lũ, thế

mà phải chặt cây, núi đồi trọc lốc nham nhở để phục vụ cho những người viết văn Lập luận ấy có vẻ hợp lý, nhưng là đối với những người kém cỏi với những sản phẩm kém

Đâu chỉ thế, Hồ Anh Thái cho thấy điện ảnh cũng ảnh hưởng không nhỏ đến môi trường Nửa triệu đô la cho đến hơn một triệu đô vào tay một đạo diễn đất Việt, để làm ra một bộ phim không ai xem, chỉ đem cất vào kho Tiêu hao tiền của dân Đâu chỉ thế những thước phim nhựa bị hỏng bị đốt thế nào thì cũng có chất độc thuốc in tráng và nhựa phim hàng nghìn

năm vẫn không thể phân hủy được Cuối cùng thì môi trường tự nhiên phải gồng mình gánh chịu

Bên cạnh đó, tác giả còn cho thấy việc dùng những thức ăn hàng ngày như bánh mì, cơm gạo, thịt, cá, rau quả, là cũng đang ảnh hưởng cho môi trường tự nhiên Đất đai bị thâm canh quảng canh, khai thác bòn rút đến kiệt quệ bạc màu Lúc ấy con người phải dùng đến phân hóa học để cho đất

có thể tiếp tục sinh sôi hoa màu Đất đai phải chịu cảnh con người đày đọa,

mà phải nằm im như đất, không ai có thể giúp đất thét lên tiếng kêu cứu được Không chỉ vậy, còn người còn đổ xuống đất hàng triệu tấn hóa chất độc hại từ các nhà máy xí nghiệp Hay ngay cả việc giặt giũ hàng ngày, xà phòng cũng có thể làm hại đất, ảnh hưởng nguồn nước

Quả là nhìn đâu cũng thấy việc con người đang sống là đang gây hại cho môi trường, cho cộng đồng Thế mà có người vẫn hay nói còn sống là còn cống hiến Theo tác giả thì đó chỉ là một lời tuyên truyền theo chủ nghĩa lạc quan, tức là còn sống còn có ích Nhưng thực tế thì không phải vậy Nghe có vẻ bi quan, và chắc chỉ có chết đi thì con người mới không còn gây hại cho thế giới xung quanh Nhưng Hồ Anh Thái viết ra những điều đó không phải là để chúng ta cảm thấy bi quan về tồn tại của mình trong cuộc đời này, cũng không phải chết đi mới là cách không gây hại, mà tác giả muốn người đọc chúng ta nhận thức rõ những việc mình đang làm đang ảnh hưởng thế nào cho môi trường Để từ đó ta có thể điều chỉnh và hạn chế những tổn hại mà con người đang gây ra cho môi trường

1.2.2 Môi trường sống của con người cần phải có cây xanh

Cây xanh có vai trò vô cùng to lớn trong cuộc sống của chúng ta Từ

xa xưa đến nay, cuộc sống của loài người luôn gắn bó và không thể tách rời khỏi thiên nhiên Thế nên, bất kể ai khi đứng trước các yếu tố tạo nên thiên nhiên (nước, cỏ cây hoa lá, núi non…) đều cảm thấy tâm hồn nhẹ nhàng và thư thái, như tìm được chốn yên bình sau khoảng thời gian ồn ào vội vã của

cuộc sống Đất nước ta đang trên đà đi lên công nghiệp hóa và hiện đại hóa, các nhà máy, cơ quan, xí nghiệp, các cơ sở sản xuất mọc lên ngày càng nhiều và vấn đề ô nhiễm môi trường là điều không thể tránh khỏi Dưới sự phát triển và tác động của con người, các yếu tố thuộc về tự nhiên, thiên nhiên đang dần bị mất đi Khí hậu thay đổi, thời tiết bất thường cộng với nhiều nguồn ô nhiễm (nguồn nước, rác thải, khói bụi, tiếng ồn…) gây ra cho con người những bất lợi về sức khỏe đặc biệt là về yếu tố tinh thần Hơn lúc nào hết, cây xanh có vai trò vô cùng quan trọng Vần đề này cũng

đã được Hồ Anh Thái đặt ra trong tiểu luận Sạch ngoài vào trong

Như mọi người đều biết cây xanh có tác dụng để bảo vệ môi trường và cải thiện không gian sống quanh ta, ngoài các biện pháp giảm thiểu nguồn

ô nhiễm thì việc trồng và bảo vệ cây xanh có vai trò vô cùng quan trọng Bởi trước hết, hệ thống cây xanh có tác dụng cải thiện khí hậu vì chúng có khả năng ngăn chặn và lọc bức xạ mặt trời, ngăn chặn quá trình bốc hơi nước, giữ độ ẩm đất và độ ẩm không khí, kiểm soát gió và lưu thông gió; Cây xanh có tác dụng bảo vệ môi trường: hút khí CO2 và cung cấp O2, ngăn giữ các chất khí bụi độc hại Ở vùng ngoại thành, cây xanh có tác dụng chống xói mòn, điều hoà mực nước ngầm Cây xanh còn có tác dụng hạn chế tiếng ồn nhất là ở khu vực nội thành Bên cạnh đó, cây xanh còn có vai trò quan trọng trong kiến trúc và trang trí cảnh quan Những tính chất của cây xanh như: hình dạng (tán lá, thân cây), màu sắc (lá, hoa, thân cây, trạng mùa của lá ) là những yếu tố trang trí làm tăng giá trị thẩm mỹ của công trình kiến trúc cũng như cảnh quan chung Ở một thành phố như Hà Nội thì cây xanh rất quan trọng trong môi trường sống của con người

Nhắc đến việc Hà Nội được bình chọn là thành phố sạch nhất Việt Nam,

Hồ Anh Thái đã chỉ ra những việc làm đang dần tàn phá và ảnh hưởng đến môi trường tự nhiên Con người có thể đốt cháy đen cả một quả núi để thu lại sản lượng mấy tạ ngô, để lại đồi núi chỉ còn trơ sườn đá Vấn đề đô thị hóa

hiện nay cũng đang làm giảm diện tích của cây xanh Theo nhà văn, nếu cây xanh là lá phổi thì lá phổi ấy hiện nay đã bị nám đen, đã nham nhở Thậm chí ngay cả Hà Nội, nơi được bình chọn là thành phố sach nhất Việt Nam, thì vẫn còn thiếu rất nhiều cây xanh So sánh với các nước trong khu vực, Hồ Anh Thái cho rằng Hà Nội rất cần có nhiều công viên Và một thực tế được nhà văn nêu ra, ngay cả công viên Thống Nhất thì ngày càng thưa thoáng, lâu lâu lại có tin cây sấu bị cưa cây sưa bị đốn Rồi tình trạng chặt cây, lấp hồ để lấy đất xây nhà cao tầng Đó là những vấn đề không chỉ diễn ra ở Hà Nội mà trong cả nước hiện nay

Thẳng thắn chia sẻ về những vấn đề ấy, Hồ Anh Thái muốn nhắc nhở chúng ta thấy được vai trò đặc biệt quan trọng của cây xanh đối với môi trường sống của con người Tuy tác giả không dành nhiều văn bản bàn về vấn đề này nhưng người đọc cũng nhận ra được đây là vấn đề khẩn thiết mà nhà văn rất trăn trở Môi trường sống của chúng ta có trong lành được hay không thì phần lớn là do ý thức của con người Mà đặc biệt là bảo vệ cây

xanh Qua văn bản Sạch ngoài vào trong, Hồ Anh Thái giúp ta nhận thấy

được cây xanh có vai trò vô cùng quan trọng vì nó vừa bảo vệ môi trường, bảo vệ cuộc sống của chính chúng ta và còn là để trang trí cảnh quan Hơn hết chúng ta cần chung tay bảo vệ cây xanh, nếu cần thay thế trồng mới cây

cổ thụ thì cần được xây dựng quy hoạch một cách hệ thống và được sự giám sát chặt chẽ của các cơ quan chức năng

1.3 Con người trong quan hệ với chính mình

1.3.1 Con người cần có đức tin

“Nhân vô thập toàn” Kết luận có từ lâu này không phải để bao biện cho những thiếu sót thường có ở con người, mà là một sự khẳng định: Con người khó có thể toàn vẹn Thiếu hoàn hảo, chưa hoàn thiện là lẽ tự nhiên của con người Vậy nhưng không phải ai cũng ý thức được điều đó Xét ra,

chỉ những ai thức nhận được thiếu sót của bản thân, người đó mới có thể vươn tới sự hoàn thiện

Có một mô hình về kiểu người như thế trong văn xuôi Hồ Anh Thái Ban đầu đó là những người có suy nghĩ, hành động không phù hợp với đạo đức xã hội, với cộng đồng, với chính mình nhưng dần dần, qua những va chạm trong đời sống họ mới ý thức được đâu là cái đích thực nên giữ nên chọn nên theo đuổi và đâu là cái không đích thực nên loại bỏ Đó là một trong những cách Hồ Anh Thái nhìn con người theo quan niệm của mình: Cho dù

có lầm lỡ, nếu ý thức được, con người hoàn toàn có thể vươn tới hoàn thiện mình Cũng từ đây, Hồ Anh Thái đã xây dựng những nhân vật khá tương thích với cách đánh giá này về con người của anh Đó là kiểu nhân vật thức tỉnh

Cần phải nói ngay rằng, con người vươn tới sự hoàn thiện không phải là “sản phẩm” riêng có của nhà văn Hồ Anh Thái Hướng thiện là một nhu cầu lớn của con người Từ truyện cổ tích của văn học dân gian qua truyện Nôm của văn học trung đại rồi văn xuôi cận hiện đại luôn luôn có mặt những con người biết sửa chữa lỗi lầm, biết chọn lựa đúng sai trong vô vàn giá trị của đời sống mà hoàn thiện nhân cách của mình Với Hồ Anh Thái, vấn đề con người vươn tới sự hoàn thiện được anh nêu ra rất sớm, ngay từ những sáng tác đầu tiên và trở đi trở lại nhiều lần trong văn xuôi

của anh Và trong Lang thang trong chữ, Hồ Anh Thái đã đưa ra một

phương pháp để con người có thể dần hoàn thiện chính mình Đó chính là nhờ vào đức tin Đức tin là niềm tin tưởng, phó thác vào một đấng siêu nhiên, một đấng có quyền năng tuyệt đối Đó có thể là Chúa Trời, là Đức Phật Đức tin luôn là điều cần rất cần trong các tôn giáo

Khi con người tin vào một đấng toàn năng nào đấy, họ sẽ biết rằng

có người luôn dõi theo mình, ghi nhận mọi việc mình đang làm và sẽ thưởng phạt công minh Vì thế những người lầm lỗi sẽ biết có luật nhân quả để sợ, gieo nhân xấu thì gặt quả xấu Không chỉ thế đức tin vào đấng

toàn năng lại là điểm tựa tinh thần cho mỗi người Trong những lúc khó khăn vất vả, con người tìm đến để cầu xin, để có một nguồn hi vọng mới Điều đó phải chăng đã tiếp thêm động lực cho mỗi con người để vững vàng bước tiếp trong cuộc đời Và nếu con người có những đức tin chân chính,

nó sẽ giúp con người hướng thiện, tự hoàn thiện bản thân mình Đồng thời cũng hạn chế được những tệ nạn xảy ra trong xã hội

Con người cần có đức tin, để thờ để kính, để biết sợ và để không làm những điều lầm lỗi, “sống ở trên đời cần phải có người để kính” [55, 84] Đấy là cách mà con người tự thức tỉnh để hoàn thiện chính mình Đây là điều mà người đọc sẽ bắt gặp trong những tác phẩm của Hồ Anh Thái Điều này được thể hiện khá thống nhất ở nhân vật của ông; bằng khát vọng chiến thắng bản năng người ta mới có thể lựa chọn được cái có ý nghĩa trong muôn vàn cái vô nghĩa của cuộc đời, có nhận thấy đâu là cái vô ích đâu là cái hữu ích thì người ta mới dần dần thanh lọc tâm hồn hướng về cái thiện mà loại trừ cái ác ra khỏi đời sống Nói con người hoàn toàn có khả năng vươn tới sự hoàn thiện, bên cạnh việc “thả” nhân vật vào nhiều tình huống để nó trải nghiệm mà “ngộ” ra lẽ đúng sai, Hồ Anh Thái còn xây dựng trong tác phẩm nhiều mẫu chuẩn về nhân cách hoàn thiện để cho những người đang khao khát hoàn thiện soi vào Đó là Đức Phật, người luôn thu phục lòng người bằng thiện tâm; đó là chú Chỉnh, tấm gương về việc chế ngự bản năng của Hoà và Hoà là tấm gương cho Tường cũng về

vấn đề ấy (Người đàn bà trên đảo); hay như cô Hậu, em Mỵ là niềm tin, chỗ dựa cho hành trình tìm lại mình của Khắc (Người và xe chạy dưới ánh

trăng) Bao trùm lên quan niệm về con người vươn tới hoàn thiện với kiểu

nhân vật thức tỉnh là niềm tin rất lớn của Hồ Anh Thái đối với con người Sai lầm ai cũng có thể mắc phải, khó mà tránh cho được, nhưng sai lầm mà được ý thức để sửa chữa mới là đáng quý Chỉ có những con người ham muốn hoàn thiện mình mới làm được điều đó

Đấy là lòng tin mà Hồ Anh Thái vẫn hy vọng ở con người trong xã hội hiện nay bên cạnh bao nhiều rối rắm của cuộc đời Và việc tin vào một Phật hoặc đấng toàn năng nào đấy là một trong những cách mà Hồ Anh Thái giúp cho con người tự hoàn thiện chính mình Chính lòng tin

ấy đã khiến nhà văn luôn tin tưởng con người sẽ phục thiện, việc quay đầu lại không bao giờ là quá muộn Trong tác phẩm của mình, Hồ Anh Thái luôn đặt niềm tin vào tư tưởng của Phật giáo, giáo lý nhà Phật soi rọi vào tác phẩm của ông, giúp ông nhìn nhận mọi việc, mọi người theo góc độ từ bi

Tư tưởng từ bi của Phật giáo cộng với quan niệm “ác giả ác báo” của dân gian đã trở thành động cơ để Hồ Anh Thái viết nên tác phẩm đậm tính

luận đề có tên Cõi người rung chuông tận thế Hướng thiện là cảm hứng

chủ đạo của tác phẩm này Hàng loạt cái ác nối đuôi nhau trong vòng tròn luẩn quẩn của tội lỗi: tội ác - chết - trả thù - tội ác - chết , chỉ đến khi có quá nhiều tội lỗi, có quá nhiều cái chết, con người đứng mấp mé bên bờ của

sự sống và cái chết, thì người ta mới ngộ ra rằng sự sống là quan trọng, “tôi

cần phải sống” (lời của nhân vật Đông trong Cõi người rung chuông tận

thế) Cái ác tràn ngập trong xã hội, có sẵn trong mỗi con người Phải làm gì

để loại trừ nó ra khỏi bản thân? Hồ Anh Thái đã nêu ra một “giải pháp tối

ưu” qua tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận thế rằng, chỉ có lòng

thương, sự bao dung mới có thể hoá giải, diệt trừ tận gốc cái ác Đó mới là quá trình hướng thiện cao đẹp Sám hối không bao giờ là muộn Đông lo

sợ sẽ bị trả giá cho khi tìm gặp Mai Trừng nhưng thay vì nhận một kết cục tàn khốc như ba đứa cháu, anh đã rất yên bình khi gặp cô; qua đó Hồ Anh Thái muốn nói rằng: “Kẻ làm ác vẫn còn cơ hội được giác ngộ, được đón nhận trở lại cõi người chứ không phải bao giờ cũng bị trừng phạt” Viết ra điều ấy, Hồ Anh Thái đã thể hiện rõ dấu ấn của nhân sinh quan Phật giáo trong tác phẩm của mình Nhà Phật có câu: “Phóng hạ đồ đao lập địa thành

Phật” Có nghĩa là ai cũng có thể giác ngộ, chỉ cần còn một chút thiên lương, con người vẫn có thể làm lại tất cả, mà bắt đầu bằng việc từ bỏ hành động xấu, giống như người đồ tể biết vứt bỏ con dao vậy!

Con người cần phải có đức tin, đức tin giúp ta nhận thấy được những đang làm là tốt hay xấu, đức tin khiến con người thức tỉnh Và đức tin giúp chúng tin tưởng hơn ở tính thiện của con người Đấy là điều mà

không chỉ ở Lang thang trong chữ mà người đọc còn nhận ra quan niệm

trong những tác phẩm của Hồ Anh Thái

1.3.2 Con người chưa được trang bị chu đáo kỹ năng sống

Với cách quan sát tinh tường về thực tế, về cuộc sống, nhà văn luôn phát hiện những điểm yếu, những hạn chế của con người trong cuộc sống Để qua tác phẩm, người đọc có thể nhận ra được những khuyết điểm còn tồn tại và khắc phục chúng Hồ Anh Thái là một nhà văn như thế, ông luôn trăn trở về cuộc sống của con người, và luôn nhận ra những điểm thiếu sót cần được khắc phục ngay Đấy là việc con người hiện nay chưa được trang bị một cách chu đáo những kỹ năng sống, những kỹ năng để sinh tồn, những kỹ năng để giải quyết bất kỳ tình huống nào trong cuộc sống

Đó trước hết là kỹ năng tự giải cứu mình, kỹ năng thoát hiểm trong những tình huống nguy hiểm đến tính mạng Đây là vấn đề được ông đặt ra

trong văn bản Được Ông nhắc lại chuyện một chuyến xe khách đi qua

vùng lũ bị nước cuốn trôi Một số người đã đập vỡ cửa kính thoát được ra ngoài, những rốt cuộc vẫn đành chịu chết đuối Trong số đó có cả mấy thanh niên Từ chuyện này, ông nhận xét rằng thanh niên mình ít được phổ biến kỹ năng sống Trong nhà trường hầu như không dạy bơi, không dạy võ

tự vệ, không dạy kỹ năng xác định phương hướng khi lạc đường, không dạy cách sơ cứu người bị tai nạn giao thông, bị rời xuống nước Họ chưa được dạy dỗ chu đáo những cách để sống, để sinh tồn