Đặc điểm ngôn ngữ phóng sự truyền hình (trên tư liệu đài phát thanh truyền hình nghệ an)

Vì vậy, việc sử dụng ngôn ngữ trên các loại hình báo chí nói chung, truyền hình nói riêng là một vấn đề được xã hội rất quan tâm.. Mục đích nghiên cứu Luận văn tập trung nghiên cứu đặc

NGUYỄN VĂN NAM

ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ

PHÓNG SỰ TRUYỀN HÌNH

(Trên tƣ liệu Đài Phát thanh - Truyền hình Nghệ An)

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGHỆ AN - 2017

NGUYỄN VĂN NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

TS NGUYỄN HOÀI NGUYÊN

NGHỆ AN - 2017

Luận văn này được hoàn thành, ngoài sự cố gắng của bản thân phải kể

đến sự hướng dẫn tận tình của thầy giáo, Tiến sĩ Nguyễn Hoài Nguyên, sự

động viên, giúp đỡ nhiệt tình của các thầy cô trong tổ Ngôn ngữ, khoa Sư phạm Ngữ Văn cũng như các bạn học viên lớp Cao học 23, chuyên ngành Ngôn ngữ học và gia đình

Nhân dịp này, em xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo, bạn bè

và người thân, đặc biệt là thầy giáo, TS Nguyễn Hoài Nguyên đã tạo điều kiện giúp đỡ em hoàn thành luận văn này

Do thời gian hạn hẹp, trình độ nghiên cứu khoa học còn nhiều hạn chế nên luận văn không tránh khỏi những thiếu sót Kính mong sự góp ý của các thầy cô giáo và các bạn quan tâm vấn đề này để luận văn được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Nghệ An, tháng 8 năm 2017

Tác giả

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu 2

4 Phương pháp nghiên cứu 2

5 Đóng góp của luận văn 3

6 Cấu trúc luận văn 3

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 4

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 4

1.2 Cơ sở lý thuyết của đề tài 6

1.2.1 Phân biệt báo hình, báo nói và báo viết 6

1.2.2 Phóng sự truyền hình 15

1.2.3 Phóng sự trên Đài phát thanh - truyền hình Nghệ An 32

1.3 Tiểu kết chương 1 39

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM TỪ NGỮ TRONG PHÓNG SỰ TRUYỀN HÌNH 41

2.1 Từ trong hoạt động giao tiếp tiếng Việt 41

2.1.1 Từ trong ngôn ngữ 41

2.1.2 Từ trong hoạt động giao tiếp 43

2.2 Đặc điểm từ ngữ trong phóng sự truyền hình 44

2.2.1 Các lớp từ xét về mặt phong cách 44

2.2.2 Các lớp từ xét về mặt cấu tạo 57

2.2.3 Sự kết hợp các lớp từ trong phóng sự truyền hình 66

2.3 Tiểu kết chương 2 67

3.1.1 Khái niệm, phân loại câu 69

3.1.2 Câu trong hoạt động giao tiếp 69

3.2 Đặc điểm câu văn trong phóng sự truyền hình 70

3.2.1 Câu văn phóng sự truyền hình xét về mặt cấu tạo 70

3.2.2 Hình thức diễn đạt của câu văn phóng sự truyền hình 79

3.3 Tiểu kết chương 3 84

KẾT LUẬN 86

TÀI LIỆU THAM KHẢO 89

Bảng 2.1 Từ Hán Việt trong phóng sự truyền hình 46

Bảng 2.2 Từ hội thoại trong phóng sự truyền hình 51

Bảng 2.3 Tần số và số lượng từ ghép trong phóng sự truyền hình 62

Bảng 3.1 Câu đơn trong phóng sự truyền hình 71

Bảng 3.2 Câu ghép trong phóng sự truyền hình 76

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

- Truyền hình (báo hình) là một loại hình báo chí đặc biệt Ngôn ngữ trên sóng truyền hình có một vị trí hết sức quan trọng trong việc thể hiện, phản ánh đời sống kinh tế, văn hoá, xã hội Vì vậy, việc sử dụng ngôn ngữ trên các loại hình báo chí nói chung, truyền hình nói riêng là một vấn đề được

xã hội rất quan tâm Hiện nay, trước thực tế, việc sử dụng ngôn ngữ thiếu chọn lọc, không chuẩn mực ảnh hưởng đến sự trong sáng của tiếng Việt trên các loại hình báo chí, đặc biệt là báo mạng đã và đang thu hút sự quan tâm của giới chuyên môn, các nhà Việt ngữ học và công chúng

- Phóng sự là thể loại được sử dụng khá phổ biến trong các loại hình báo chí, trong đó có báo hình Thể loại phóng sự có thể khẳng định tài năng

và bản lĩnh của người làm báo; đồng thời là thể loại giúp người làm báo bộc

lộ cái tôi của mình, phản ánh người thật, việc thật diễn ra trong cuộc sống

hàng ngày Tuy nhiên, cho đến nay, vẫn chưa có những nghiên cứu một cách

hệ thống về ngôn ngữ của thể loại phóng sự trên truyền hình nhằm đánh giá

và phát huy những ưu thể, hạn chế và khắc phục những sai sót, từ đó lựa chọn phương án sử dụng ngôn ngữ một cách có hiệu quả

- Đài phát thanh - truyền hình Nghệ An vừa kỷ niệm 60 năm phát thanh

và 40 năm truyền hình Là đài địa phương nhưng Đài phát thanh - truyền hình Nghệ An được đánh giá ngang tầm với đài khu vực; là đài địa phương đầu tiên phát sóng trên Vinasat nên diện phủ sóng rất rộng, được khán thính giả trong cả nước và một số nước ở châu Á thường xuyên theo dõi Cũng như nhiều đài địa phương khác, Đài phát thanh - truyền hình Nghệ An đã phát sóng nhiều phóng sự phản ánh chân thực cuộc sống và con người Nghệ An Ngôn ngữ trong các phóng sự này có những vấn đề cần được giới chuyên môn

xem xét một cách thấu đáo Xuất phát từ những suy nghĩ trên, chúng tôi mạnh

dạn khảo sát Đặc điểm ngôn ngữ phóng sự (trên tư liệu của Đài phát thanh

truyền hình Nghệ An) làm đề tài luận văn tốt nghiệp

2 Mục đích nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ của thể loại phóng

sự truyền hình qua tư liệu của Đài phát thanh - truyền hình Nghệ An nhằm xem xét, đánh giá việc sử dụng ngôn ngữ phát thanh - truyền hình nói riêng, ngôn ngữ báo chí nói chung Các kết quả nghiên cứu nhằm góp phần xác lập đặc trưng ngôn ngữ phóng sự truyền hình

3 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là ngôn ngữ thể loại phóng sự trên truyền hình;

tư liệu là các phóng sự được phát sóng trên Đài phát thanh - truyền hình Nghệ

An từ tháng 01/2016 đến 30/10/2016 Từ các băng ghi âm, chúng tôi định dạng thành những văn bản Số lượng các phóng sự khảo sát là 900 văn bản

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Chúng tôi xác định luận văn tập trung giải quyết các nhiệm vụ dưới đây:

- Tổng quan tình hình nghiên cứu và xác lập cơ sở lý thuyết của đề tài

Cơ sở lý thuyết gồm: ngôn ngữ báo chí, ngôn ngữ thể loại phóng sự báo chí, ngôn ngữ phóng sự truyền hình

- Tìm hiểu đặc điểm từ ngữ trong phóng sự truyền hình

- Tìm hiểu đặc điểm về câu trong phóng sự truyền hình

4 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp và thủ pháp nghiên cứu gồm:

- Phương pháp thống kê ngôn ngữ học Phương pháp thống kê nhằm xác lập và xử lý tư liệu cho luận văn

- Phương pháp phân tích diễn ngôn Dùng phương pháp phân tích diễn

ngôn, chúng tôi tiếp cận cách lựa chọn ngôn từ trong các tác phẩm phóng sự truyền hình

- Các thủ pháp miêu tả, phân tích và tổng hợp Các thủ pháp này giúp chúng tôi xác lập các đặc điểm về từ ngữ và câu văn trong phóng sự truyền hình

5 Đóng góp của luận văn

- Về mặt lý luận, các kết quả của luận văn góp phần xác lập lý thuyết ngôn ngữ phóng sự truyền hình nói riêng, đặc trưng ngôn ngữ báo chí nói chung

- Về mặt thực tiễn, các kết quả của luận văn là những tham khảo bổ ích cho các nhà báo về việc sử dụng ngôn ngữ trong các bài phóng sự truyền hình nói riêng, phóng sự báo chí nói chung

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dung luận văn được trình bày thành 3 chương

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết của đề tài Chương 2 Đặc điểm từ ngữ trong phóng sự truyền hình

Chương 3 Đặc điểm câu văn trong phóng sự truyền hình

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Trên thế giới cũng như ở Việt Nam, phóng sự truyền hình là một thể loại báo chí mới, cho nên, những công trình nghiên về ngôn ngữ phóng sự truyền hình nói riêng, ngôn ngữ truyền hình nói chung là chưa nhiều Có thể nói, cho tới nay, chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về đặc điểm ngôn ngữ phóng sự truyền hình Hiện tại, các công trình chuyên sâu về ngôn

ngữ báo chí như Ngôn ngữ báo chí của Nguyễn Tri Niên (2006), Ngôn ngữ

báo chí của Vũ Quang Hào (2001, 2004, 2008) chưa có dòng nào nói đến

ngôn ngữ phóng sự truyền hình Còn công trình Ngôn ngữ báo chí, những vấn

đề cơ bản của Nguyễn Đức Dân (2007) có giới thiệu sơ lược về ngôn ngữ

phóng sự truyền hình Trong Ngôn ngữ báo chí, tác giả Vũ Quang Hào viết:

Trong tập bài giảng này, ngôn ngữ báo hình hoàn toàn bị bỏ ngỏ, do chỗ chúng tôi không xác định được phạm vi khảo sát [13] Tìm hiểu Bài giảng ngôn ngữ báo chí của khoa Báo chí, Trường Cao đẳng phát thanh truyền hình

chúng tôi cũng chỉ thấy bài giảng đề cập đến ngôn ngữ hình ảnh (câu hình) chứ chưa đề cập đến ngôn ngữ phóng sự truyền hình Như vậy, việc tìm hiểu ngôn ngữ truyền hình là việc làm khó khăn Nếu như ngôn ngữ phát thanh được nghiên cứu khá sớm (Nguyễn Đức Tồn, 1977, 1999; Nguyễn Đình Lương, 1993) thì các công trình nghiên cứu về ngôn ngữ truyền hình chưa được quan tâm đúng mức Khi thể loại báo chí truyền hình được đánh giá là thành tựu to lớn của khoa học công nghệ hiện đại, là loại hình báo chí hiện đại nhất của thời đại thì việc chú ý đến ngôn ngữ trong các chương trình truyền hình sao cho tương xứng với vị trí vai trò của truyền hình là vấn đề cần được

giới nghiên cứu và xã hội quan tâm Tuy nhiên, các công trình trên đều không bàn về đặc điểm sử dụng ngôn ngữ phóng sự trên truyền hình mà chỉ nói đến ngôn ngữ báo chí nói chung Tuy nhiên, mấy năm gần đây, một số bài báo ngắn đã bắt đầu nói đến ngôn ngữ phóng sự và ngôn ngữ phóng sự truyền

hình Trong bài Đôi điều cách viết phóng sự, tác giả Thảo Nguyên trao đổi một kinh nghiệm sử dụng tử ngữ trong bài phóng sự: Tăng giá trị cho những

từ khoá bằng cách xoá những từ vô ích xung quanh, tránh lặp từ làm nhiễu hình ảnh [www.baomoi.vn, 9/11/2006] Tác giả Đỗ Doãn Hoàng trong bài Viết phóng sự lưu ý về các kỹ năng khi viết phóng sự, nhấn mạnh kỹ năng

ngôn ngữ: Người làm phóng sự phải được trang bị nhiều kỹ năng trong đó

mấu chốt là kỹ năng ngôn ngữ Phải tìm ra những từ ngữ sinh động và mang bản sắc, tìm ra giọng điệu nhấn nhá…, diễn tả sao cho sinh động văn vẻ [Lao

động, 23/9/2008] Tác giả Bạch Tầm Xuân, trong bài Kỹ năng viết tin, phóng

sự đã nêu những kinh nghiệm cụ thể về cách tổ chức câu văn trong phóng sự

Theo tác giả, câu trong phóng sự phải ngắn: Nhìn xem câu có dài đầy hai

dòng không; nếu có cần xem xét tách thành hai câu Nhìn lại xem câu có nhiều thành phần không; nếu có cần tách thành các câu đơn Hãy loại bớt các từ không cần thiết ở các câu [www.vja.org.vn, 3/11/2010] Trong bài Kỹ thuật viết phóng sự truyền hình, tác giả Lê Thị Kim Thanh nhấn mạnh tính

giản dị, dễ hiểu của ngôn ngữ phóng sự truyền hình: Tất cả ngôn ngữ phóng

sự truyền hình phải hướng đến một điều: giản dị, dễ hiểu Lạm dụng từ chuyên môn, từ Hán Việt, từ lóng, từ đa nghĩa… là thái độ thiểu tôn trọng độc giả [www.vja.org.vn, 1/5/2015] Tác giả Khiêm Nguyễn khi Phân biệt phóng

sự báo chí với phóng sự văn học khẳng định mối quan hệ gắn bó được ví như hai vòng tròn cùng giao thoa ở một vòng cung nhưng lại khác nhau về phương thức thể hiện Phóng sự báo chí dừng lại ở thông tin sự kiện, trần thuật sự kiện một cách không văn hoa; còn phóng sự văn học hướng đến hình

thức biểu đạt của văn chương nhằm tạo nên tính thẩm mỹ cho tác phẩm

[www.vja.org.vn]

Có thể nói, các ý kiến trên chỉ mới dừng lại ở những đề xuất tản mạn hay những kinh nghiệm cá nhân về cách sử dụng ngôn ngữ trong phóng sự truyền hình Vấn đề đặc điểm ngôn ngữ trong phóng sự báo chí nói chung, phóng sự truyền hình nói riêng vẫn đang là một ẩn số

Cũng đã có một số luận văn, khóa luận tốt nghiệp của học viên, sinh viên khoa Báo chí Trường Đại học KHXH&NV (Đại học Quốc gia Hà Nội), Học viện báo chí và tuyên truyền và một số trường đại học khác bước đầu nghiên cứu ngôn ngữ báo chí, trong đó có ngôn ngữ phóng sự truyền hình Tuy nhiên, hầu hết các đề tài các luận văn, khoá luận chỉ tập trung nghiên cứu ngôn ngữ tít báo, ngôn ngữ tên riêng nước ngoài trên báo chí, ngôn ngữ quảng cáo báo chí, ngôn ngữ số liệu trên báo chí,… Qua việc tìm hiểu các công trình trên, chúng tôi nhận thấy chưa có công trình nào nghiên cứu về đặc điểm ngôn ngữ của phóng sự truyền hình nói chung, ngôn ngữ phóng sự ở một đài địa phương nói riêng Vì vậy, chúng tôi mạnh dạn tìm hiểu đặc điểm ngôn ngữ phóng sự truyền hình trên tư liệu Đài phát thanh truyền hình Nghệ An làm luận văn tốt nghiệp

1.2 Cơ sở lý thuyết của đề tài

1.2.1 Phân biệt báo hình, báo nói và báo viết

1.2.1.1 Sự khác biệt cơ bản: mắt thấy, tai nghe

Các bài tin trên báo hình và báo nói, về cơ bản giống các bài tin trên báo in Tuy nhiên, về phương diện ngôn ngữ, giữa chúng có những điểm khác biệt quan trọng Thông tin trên báo hình và báo nói do hình ảnh, giọng đọc và

âm thanh đưa lại Còn thông tin trên báo viết do câu chữ kèm theo một vài hình ảnh đưa lại Trên truyền hình, đó là hình ảnh cùng với giọng đọc, lời bình Trên phát thanh, đó là giọng đọc kèm những âm thanh, tiếng động minh

hoạ Do vậy, ngôn ngữ bài tin viết cho báo viết khác với với ngôn ngữ đi kèm hình ảnh và âm thanh trên báo hình và báo nói Tin trên báo in là tin viết để đọc, viết cho mắt (đọc) Nếu đọc không hiểu, không rõ thì có thể đọc đi đọc lại nhiều lần, có thể tra cứu từ điển hoặc hỏi người khác để hiểu ý nghĩa của

một từ, một câu chưa hiểu Ngôn ngữ của báo in là ngôn ngữ viết Tin trên

báo hình, báo nói là tin viết để đọc cho thính giả nghe, viết cho tai (nghe) Khán thính giả chỉ được nghe một lần, nếu nghe không hiểu, không rõ thì đành chịu Không thể nghe lại, cũng không thể dừng lại để đi tra cứu từ điển hoặc hỏi người khác Vì thế, ngôn ngữ của báo hình, báo nói là ngôn ngữ viết dùng để đọc/nói, phải viết sao cho người xem - người nghe kịp nghe, kịp hiểu

Do vậy, với những tin từ báo viết, khi chuyển thành tin cho báo hình, báo nói cần phải biên tập lại để phát huy hiệu quả của ngôn ngữ khi nó tác động đến người xem, người nghe bằng chất liệu âm thanh

Có những khác biệt đáng kể về phương diện từ vựng, ngữ pháp và phong cách giữa ngôn ngữ viết và ngôn ngữ viết dùng để đọc/nói Chúng liên quan đến các quy luật về tiếp nhận thông tin, những quy luật tâm lí và nhận thức Những tin trên đài phát thanh và truyền hình không những phải mang tính thời sự mà còn cần gây ấn tượng là những tin nóng hổi, những tin ngay lúc này Vậy thì, trong tường thuật hãy bớt dùng những từ ngữ gây ấn tượng ở

thì quá khứ Chẳng hạn, trên báo in có thể viết: Hôm qua, 25.6, Thủ tướng

Phan Văn Khải đã đến thăm và làm việc với Đài truyền hình Việt Nam Tại đây, Thủ tướng đã đưa ra 10 yêu cầu đối với các nhà báo Nhưng khi chuyển

tin này cho Đài phát thanh và truyền hình thì nên bỏ đi từ 25.6 và hai từ đã:

Hôm qua, Thủ tướng Phan Văn Khải đến thăm và làm việc với Đài truyền hình Việt Nam Tại đây, Thủ tướng đưa ra 10 yêu cầu đối với các nhà báo

So sánh cách viết: Công an TP Hồ Chí Minh đã phát hiện một đường

dây buôn lậu ma tuý lớn nhất từ trước đến nay, và cách viết: Công an TP Hồ

Chí Minh vừa phát hiện một đường dây buôn lậu ma tuý lớn nhất từ trước đến nay thì cách viết sau mang tính thời sự hơn, nóng hổi hơn Về một sự kiện xẩy

ra trong tương lai, nếu từ sắp làm bạn nghe đài thấy sự kiện sẽ đến trong nay mai (tương lai gần) thì từ sẽ khiến người nghe có ấn tượng sự kiện còn xa vời

(tương lai xa)

Đài phát thanh và truyền hình là nói với khán thính giả Vậy thì, đây

là giao tiếp giữa tôi và bạn Cho nên, từ giọng nói đến từ ngữ cũng như câu

nói cần dùng theo phong cách thân mật, tự nhiên Biên tập viên kể (tâm sự)

cho khán giả nghe một câu chuyện chứ không đọc cho khán giả nghe một bài viết sẵn

Báo viết, có những bài viết cho những đối tượng khác nhau Độc giả không thích bài nào đó thì bỏ qua để đọc bài khác Do vậy, trong một chừng mực nào đó có những bài có thể trình bày khá sâu về vấn đề được đề cập với những thuật ngữ tương đối phức tạp so với những bài cùng thể loại trên báo nói, báo hình Còn trên báo hình và báo nói, bài nào cũng được đọc cho tất cả mọi người Khán giả không thể chọn tin để nghe, trừ những chủ đề lớn đã được thông báo trước Vậy nội dung bài nói phải đơn giản hơn Bài nói đơn giản còn vì thời lượng cho một phóng sự chỉ khoảng 3-4 phút Trên báo hình chỉ có thể đi sâu vào một khía cạnh nào đó mà thôi, không thể nói tất cả các khía cạnh, mọi ngóc ngách vấn đề Như vậy, thông tin trên báo hình sơ lược

hơn; từ ngữ phải đơn giản hơn Khán giả chủ yếu xem truyền hình, nghe phát thanh; xem và nghe thụ động chứ không phải chủ yếu là đi tìm các tin tức một

cách tích cực, nên không mấy ai sẵn sàng căng mắt vắt óc, tập trung cao độ để nghe hiểu những thông tin phức tạp Cách trình bày rối rắm và nội dung phức tạp sẽ làm khán thính giả mất hứng thú Phải biết một quy luật tâm lí: Nghe những gì không hiểu, người ta sẽ chán Một khi đã chán thì không muốn nghe nữa Lúc đó, họ chuyển sang kênh khác, thậm chí tắt đài, tắt tivi Như vậy,

đọc báo để biết và hiểu rõ sự kiện, còn nghe đài, xem tivi để biết sự kiện

Điều này chi phối cách tổ chức ngôn từ

Còn một khác biệt nữa, trong các bài nói trên đài, có yếu tố thứ ba tham gia vào mà ở báo in không có, đó là âm nhạc và tiếng động Những âm thanh làm nền cho bài đọc chiếm khoảng 1/3 thời lượng bài tin Trên tivi, hình ảnh

có một vai trò quan trọng đặc biệt, nó có thể làm nền cho sự liên kết, chuyển tiếp các lời nói Điều này không có ở báo viết và đài phát thanh Tin trên truyền hình có kèm hình ảnh và âm thanh sống động giúp khán thính giả nhận thức sự kiện cả bằng thị giác, thính giác Do vậy, chúng có tác dụng mạnh

hơn nhiều so với tin chay chỉ có đọc Vậy là, hình ảnh dễ cho ta biết cái gì đã xẩy ra, nhưng người xem còn muốn biết xẩy ra ở đâu Do đó, bài tin cho truyền hình cần đặc biệt chú trọng đến cái gì và ở đâu

1.2.1.2 Sự khác biệt về ngôn ngữ

a Khác biệt về từ ngữ

Trong báo viết, dùng một từ nào đó là phải cân nhắc, nếu chưa chắc chắn

về sắc thái nghĩa của nó thì phải tra từ điển Như vậy, trong báo viết, có những

từ không phải là khẩu ngữ và không thường trực trong mỗi chúng ta Khi nói, phải nói sao để khán thính giả chỉ nghe một lần là hiểu ngay Do vậy, cần viết cho thật dễ hiểu Từ ngữ dùng trên báo hình, báo nói là từ khẩu ngữ Đây là những từ ngữ giản dị, đời thường, những từ mà cả người viết và người nghe đều hiểu và thuộc nằm lòng Đây là những từ thuộc lớp từ vựng cơ bản Trong lớp từ vựng này, không có các thuật ngữ của các ngành chuyên môn như khoa

học, kinh tế, kĩ thuật, v.v Chẳng hạn, không nói: Các nhà khoa học vạch rõ

rằng tỉ lệ sống sót của rùa con sau khi sinh ra hàng năm thường thấp hơn so với tỉ lệ tử vong Đã không có tỉ lệ cụ thể thì không nên dùng cách so sánh về tỉ

lệ Nên chuyển chúng theo cách so sánh số lượng: Các nhà khoa học nói rằng

hàng năm số rùa con mới sinh bị chết nhiều hơn là số còn sống sót

Trên tivi, hình ảnh giúp khán giả nhìn thấy những mức độ, trạng thái của sự kiện Vậy thì, nếu như trên báo in đã không nên dùng nhiều tính từ và trạng từ thì trên báo hình lại càng cần tránh dùng tính từ, trạng từ

Khẩu ngữ chấp nhận những yếu tố dư Do vậy, khi nói, nếu bạn cảm thấy một từ nào đó có thể làm khán thính giả khó tiếp nhận, bạn nên giải thích

thêm có nghĩa là… Từ đây, bạn được phép viết dài hơn ngay cả ở những câu

mà trên báo in được coi là đầy đủ, rõ ràng Mục đích chính là làm thế nào để

độc giả hiểu được ngay từ khi nghe đọc Vậy thì, không nói việc ép cá khá

phổ biến ở các nông trại mà nói việc ép cá có nghĩa là cho cá thụ tinh khá phổ biến ở các nông trại

Về cách đọc các chữ viết tắt và cách biên tập lại những con số để đọc,

cần lưu ý: Không ai đọc chữ tắt VAC là vác mà phải đọc các chữ cái thành ba

âm tiết: vê-a-xê Cách đọc này không ngắn hơn cách đọc vườn - ao - chuồng

mà lại khó hiểu hơn Báo in có thể viết sản xuất theo mô hình VAC Nhưng để đọc trên phát thanh - truyền hình, nên chuyển thành sản xuất theo phương

thức vườn - ao - chuồng Như vậy, có những trường hợp trên báo in thực hiện

viết tắt nhưng trên báo hình, báo nói lại phải đọc đầy đủ

Nếu trên báo in có quy tắc: không kể những chữ tắt quen thuộc, lần đầu tiên dùng một chữ tắt nào thì cần dùng ngoặc đơn sau từ tắt đó để chua nghĩa cho nó thì trong báo nói lại càng cần tôn trọng quy tắc này Trên báo viết có

thể có những tin như: Phong Nha - Kẻ Bàng vừa được UNESCO chính thức

công nhận là di sản thiên nhiên và văn hoá lịch sử thế giới [TT, 04.7.2003]

Trong tin này, có thể không cần chua nghĩa của UNESCO, một từ khá quen thuộc đối với bạn đọc trung bình Người nào không hiểu có thể tra từ này trong những từ điển thông thường Nhưng trong báo nói, thì cần thiết phải giải

thích thêm về từ UNESCO như sau: Phong Nha - Ke Bàng vừa được tổ chức

giáo dục, khoa học và văn hoá của Liên hiệp quốc U-NÉT-CÔ chính thức công nhận là di sản thiên nhiên và văn hoá lịch sử thế giới

Các kí hiệu chuyên môn là những chữ tắt Không nên đọc theo chữ cái của chúng Khi biên tập để đọc, nên chuyển chúng thành những từ ngữ có thể đọc thành những lời dễ hiểu Không viết USD, kw, ha, m2,… mà viết đôla Mĩ, kilô oát, hecta, mét vuông,… cho dễ đọc

viết: Các quầy báo đã được mở ra ở một số điểm quan trọng trong thành phố

cho các báo hàng ngày Mà viết: Ở một số trọng điểm trong thành phố đã có nhiều quầy bán báo hàng ngày Cũng không nên dùng những câu phủ định

Chẳng hạn, không viết: Những người đánh cá không bị cấm bắt tôm dọc bờ

biển bằng dụng cụ cổ truyền Mà viết: Những người đánh cá được phép dùng dụng cụ cổ truyền bắt tôm dọc bờ biển

Ngôn ngữ viết được gọt dũa nên ít những từ dư, những từ đệm Trái lại,

trong ngôn ngữ nói, có thể dùng nhiều từ đệm Chẳng hạn: Dù thế nào đi

chăng nữa, (ngôn ngữ nói)/ Dù thế nào chăng nữa,… (ngôn ngữ viết); Người nông dân khó mà an tâm (ngôn ngữ nói)/ Người nông dân không an tâm, (ngôn ngữ viết)

Có những cấu trúc đặc thù giúp ngôn ngữ nói chuyển tải được những

ý tứ (hàm ý) khi nói Ngôn ngữ nói sử dụng nhiều quán ngữ, thành ngữ Chẳng hạn:

(1) Quan sát hai cách trả lời cùng diễn đạt một nội dung cho câu hỏi Bà

ốm thế nào? (1a) Lẽ thường thôi Vì già nên sinh bệnh (1b) Bệnh già ấy mà!

Khi viết, người ta thường dùng câu (1a), còn khi nói thường dùng câu (1b)

(2) So sánh hai câu đều là những lời xin lỗi: (2a) Con xin lỗi má Do sơ

ý con đã đánh bể mấy chiếc li rồi (2b) Con lỡ tay làm bể mấy chiếc li rồi

Câu (2a) thường dùng trong ngôn ngữ viết Đó là một lời xin lỗi mà lí do được nói rõ trong câu thứ hai chứa trạng ngữ nguyên nhân Còn câu (2b) dùng

trong ngôn ngữ nói Từ lỡ chứa đựng nghĩa (/có tiền giả định) đã xẩy ra một điều không tốt, như lỡ việc, lỡ hẹn, lỡ bước, lỡ miệng, v.v Lỡ tay lỡ chân là

những hành động liên quan đến tay chân, chứ không liên quan đến ý thức, nên

là hành động không chủ ý để xẩy ra một điều không tốt Trong những ngữ cảnh thích hợp, câu (2b) cũng là lời xin lỗi

Những ví dụ trên cho thấy, có những chuỗi câu trong ngôn ngữ viết đã chuyển thành những câu rất ngắn trong ngôn ngữ nói

Nếu như trong báo viết, cần viết những câu ngắn thì trong báo nói càng cần viết những câu ngắn Không nên mở rộng câu bằng những định ngữ dài hoặc bằng nhiều định ngữ Mỗi câu chỉ nên diễn đạt một ý, thể hiện một sự tình Trên tivi, hình ảnh có vai trò đặc biệt quan trọng, nó có thể làm nền cho

sự liên kết, chuyển tiếp các lời nói Vậy thì, để tạo sự liên kết giữa các câu và các vế câu, không nên dùng nhiều phương thức liên kết ngữ pháp, nghĩa là, không nên dùng nhiều quan hệ từ (liên từ và giới từ) Nên dùng nhiều phương thức liên kết logic - ngữ nghĩa Như vậy, sẽ dễ dàng tách một câu phức thành

những câu ngắn, câu thật ngắn Trên báo in, có thể viết một câu như: Hạn hán

kéo dài làm cho cây chết hàng loạt và vùng này nhiều gia đình lâm vào cảnh thiếu ăn Nhưng để đọc trên tivi, nhờ có hình ảnh, có thể dùng phương thức

liên kết nội dung để viết lại tin trên: Hạn hán kéo dài Cây chết hàng loạt Cái

đói đang kéo đến nhiều gia đình vùng này Ta thấy, báo đọc phải tách câu trên

thành ba câu ngắn Trong câu ghép đẳng lập, các cụm từ làm cho, lâm vào

cảnh sẽ dễ tiếp nhận trong báo in nhưng sẽ khó khăn đối với báo đọc nên phải

diễn đạt theo ngôn ngữ nói Sự liên kết nội dung dẫn tới những khả năng rút

gọn các thành phần câu khác nhau, mà thường là rút gọn chủ ngữ, cũng có khi rút gọn vị ngữ Để người nghe một lần là hiểu ngay, chúng ta chấp nhận cách nói có những từ ngữ lặp lại Chẳng hạn:

(1) Báo viết có thể viết: Các nhà khảo cổ Pháp và Ecuador đã phát

hiện một nền văn minh cổ ở vùng tây Amazon, Nam Mĩ… Việc phát hiện các vật dụng bằng đá mài nhẵn tinh xảo tại đây chứng tỏ xưa kia có một cộng đồng người cổ mà cho đến nay người ta chưa biết danh xưng từng sinh sống

Khi chuyển sang báo nói, nên dùng phép thế đại từ hoặc lặp từ vựng để

tách câu thứ hai thành ba câu ngắn hơn như sau: Tại đây, họ phát hiện các vật

dụng bằng đá mài nhẵn tinh xảo Điều này chứng tỏ xưa kia có một cộng đồng người cổ từng sinh sống tại đây Tên gọi của cộng đồng này, cho đến nay người ta chưa biết

(2) Báo viết: Quốc hội đã thông qua giai đoạn ba của dự án kế hoạch

hoá gia đình với khoản chi ba nghìn tỉ đồng, trong đó có 30% ngoại tệ Câu

trên có hai lần mở rộng: với khoản chi…, trong đó có… Do vậy, khi chuyển

sang ngôn ngữ nói/đọc có thể tách thành ba câu đơn có liên kết với nhau như

sau: Quốc hội vừa thông qua ngân sách kế hoạch hoá gia đình giai đoạn ba

Ba nghìn tỉ đồng sẽ được chi cho khoản này Gần một phần ba số tiền này là ngoại tệ

Trong phóng sự cho báo in, một sự kiện nhiều khi cần được miêu tả tỉ mỉ Nhưng phóng sự cho tivi, tự hình ảnh đã có thể thay thế cho lời miêu tả Lúc đó, chỉ cần những lời bình ngắn gọn mà hình ảnh không thể nói đầy đủ được

Đôi khi, xướng ngôn viên đọc chữ tác thành chữ tộ, ngắt câu/giọng không đúng chỗ khiến ý nọ thành ý kia Chẳng hạn: Sinh sản vô tình [TTCN, 1998] đọc thành Sinh sản vô tính; Ngư dân bám biển, đọc thành Ngu dân bám

biển, v.v Do vậy, khi viết để đọc, nên thận trọng những từ gần âm, nhất là

những từ chỉ khác nhau thanh điệu như nhầm/nhằm, phất/phát, trở lực/trợ

lực, đáng/đảng, báo động/bạo động, cổ nhân/cố nhân, v.v Lưu ý, không viết

những câu mơ hồ, nhất là những câu mơ hồ về cú pháp, những câu mà ngắt nhịp thế nào cũng được

Dấu câu là lợi thế của báo in mà báo nói không có được Trong bài tin

để nói, dấu câu là không thể đọc nhưng có dấu câu, xướng ngôn viên biết được chỗ ngắt giọng để điều chỉnh nhịp nói, chỗ ngừng dài ngắn khác nhau

Đó là các dấu chấm, phẩy, chấm phẩy, gạch ngang Lại có những dấu câu để

chú giải (dấu ngoặc đơn), để trích dẫn trực tiếp (dấu ngoặc kép), để chỉ quan điểm của nhà báo không đồng tình hoặc nghi ngờ điều được người khác nói

mà tác giả nhắc lại (dấu chấm than, chấm hỏi trong ngoặc đơn (!), (?), (!?), để nói ngược hoặc để chỉ tiếng lóng (dấu ngoặc kép) Khi viết cho phát thanh và

truyền hình nên cố gắng từ ngữ hoá những dấu thuộc loại thứ hai này, nghĩa

là, chuyển chúng thành lời Chẳng hạn, trên báo in viết: Theo nhật báo Thông

tin kinh tế (Trung Quốc), một cuộc điều tra “bị một số nhân viên có trách nhiệm cản trở” kéo dài 11 tháng cho thấy hối lộ và tham nhũng là nguyên nhân gây ra các tổn thất lên tới 2,42 triệu USD ở công trình này

Có thể chuyển câu trên sang báo nói theo phong cách ngôn ngữ gián

tiếp như sau: Nhật báo Thông tin kinh tế của Trung Quốc viết rằng một cuộc

điều tra kéo dài 11 tháng và bị một số nhân vật có trách nhiệm cản trở, cho thấy hối lộ và tham nhũng là nguyên nhân làm cho công trình này tổn thất tới 2,42 triệu USD

Ở ngôn ngữ viết, có thể dùng dấu ngoặc kép để nói rằng từ ngữ đứng

trong dấu đó không đúng với nghĩa thông thường của nó Khi chuyển sang

báo nói (ngôn ngữ để đọc), trong trường hợp này nên dùng cụm từ cái được

gọi là để thay thế cho dấu ngoặc kép Chẳng hạn:

(1) Báo viết: Nguyễn Văn Thành - nguyên là lãnh đạo Phòng tư pháp

huyện Đức Trọng - mặc dù học hành mới qua hết bậc trung học, song nhờ

đức tính “ngoan ngoãn” và “biết điều” với cấp trên nên được giao thêm một trọng trách nữa

Chuyển sang bản tin để đọc, có thể viết: Nguyễn Văn Thành - nguyên

là lãnh đạo Phòng tư pháp huyện Đức Trọng - mặc dù học hành mới qua hết

bậc trung học, song nhờ cái mà người ta gọi là đức tính ngoan ngoãn và biết

điều với cấp trên nên Thành được giao thêm một trọng trách nữa

(2) Có thể trên báo viết: Bắt Hiệp “phò mã” - con rể Năm Cam, nhưng viết để đọc, cần chuyển câu đó sang dạng khẩu ngữ như sau: Bắt tên Hiệp,

con rể Năm Cam, kẻ mà giới giang hồ gọi là Hiệp phò mã

Hiện tượng ngữ âm liên quan đến trọng âm, thanh điệu, ngữ điệu (ngôn ngữ học gọi là ngôn điệu) tạo ra độ trầm bổng, dài ngắn, mạnh nhẹ của lời nói

là một lợi thế của báo nói mà báo in không có được Ngôn điệu làm tăng sức truyền cảm của thông tin Bằng giọng trầm bổng, sử dụng những quảng ngừng nghỉ, đọc mạnh hay lướt nhẹ, nhanh hay chậm, hùng hồn hay êm nhẹ, vui tươi hay trang nghiêm, xướng ngôn viên có thể truyền được điều mình muốn nói Với giọng đọc trầm, nghẹn ngào nghe như có tiếng nấc, xướng ngôn viên đang diễn tả nỗi buồn thương khi muốn chuyển đến khán thính giả một tin buồn Bằng giọng sôi nổi, hào hứng, người đọc đang chuyển đến một tin vui

1.2.2 Phóng sự truyền hình

1.2.2.1 Phóng sự và thể loại phóng sự báo chí

Nhìn chung, phóng sự là một thể thuộc loại kí Theo các tác giả Từ điển

thuật ngữ văn học: Phóng sự ghi chép kịp thời những vụ, việc nhằm làm sáng

tỏ trước công luận một sự kiện, một vấn đề có liên quan đến hoạt động và số phận của một hoặc nhiều người và có ý nghĩa thời sự đối với một địa phương hay toàn xã hội [12, tr 256-257]

Mục đích của phóng sự là cung cấp cho người đọc những tri thức phong phú, đầy đủ, chính xác để họ có thể nhận thức, đánh giá đúng người và

việc mà họ đang quan tâm theo dõi Vì thế, người viết phóng sự thường sử dụng các biện pháp nghiệp vụ báo chí như điều tra, phỏng vấn, đối thoại, ghi chép tại chỗ,… Ngày nay, người viết phóng sự còn sử dụng cả những phương tiện máy móc như máy ảnh, máy ghi âm, máy quay phim,… Thực tế, phóng

sự vốn là một thể loại của báo chí nhưng nếu người viết sử dụng một số phương tiện biểu đạt của văn học như các biện pháp tu từ, ngôn ngữ giàu hình ảnh, cách miêu tả hướng vào thế giới bên trong của nhân vật,… thì phóng sự

là cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới trong những năm 1929-1933

Những năm này, thực trạng xã hội gồm tầng lớp tiểu tư sản và dân nghèo thành thị bế tắc, không có lối thoát, cộng thêm sự nghênh ngang, cao ngạo của bè lũ quan lại, địa chủ theo Pháp đã trở thành đề tài nóng để các nhà văn trước đó chuyên viết tiểu thuyết chuyển sang viết theo dạng phóng sự, ký

sự Bởi người đọc lúc này không còn hứng thú với những đề tài lãng mạn mà chỉ chú tâm vào những tác phẩm phản ánh hiện thực của cuộc sống

Trên thực tế, phóng sự là một thể loại báo chí có tính giao thoa với văn học Nó có nhiệm vụ thông tin thời sự về người thật việc thật trong quá trình phát sinh, phát triển của xã hội Ở đây, có thể khẳng định, phóng sự là một trong những thể loại báo chí có khả năng phản ánh những mâu thuẫn, hiện trạng, thực tế đời sống một cách năng động, đáp ứng yêu cầu thông tin thời

sự, có khả năng tác động trực tiếp vào cảm của người dân

Đối với đặc trưng của phóng sự, trước hết nhà báo, phóng viên phải cung cấp được cho bạn đọc khả năng nhìn thấy sự kiện bằng con mắt của người chứng kiến Nghĩa là, người thật, việc thật có ý nghĩa xã hội, ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của cộng đồng Tuy nhiên, điểm nổi bật nhất của phóng sự so với các thể loại báo chí khác là nó có khả năng phản ánh hiện thực được phân tích, mổ xẻ một cách cụ thể, đúng yêu cầu và đáp ứng được hơi thở của cuộc sống Ở thể loại phóng sự, nhà báo, phóng viên phải tìm hiểu, khai thác các góc độ thông tin, từ đó lựa chọn, chắt lọc vấn đề để thể hiện được bản chất của sự việc cần nêu ra

Qua so sánh các thể loại, có thể nhìn nhận một cách khoa học về đóng góp của thể loại phóng sự được xem là chủ lực trong báo chí: Tin chỉ thực hiện và đáp ứng thông tin hiện thực có tính thời điểm, như khi nào, ở đâu, việc gì, như thế nào,…; tường thuật phản ánh sự việc tỉ mỉ, trình tự diễn biến đang xảy ra; ghi nhanh đem đến cho người đọc, người nghe, người xem những nét phác thảo sinh động, có ý nghĩa thời sự với những chi tiết tiêu biểu

và ấn tượng nhất; còn thể loại phóng sự phải thực hiện nhiệm vụ phản ánh hiện thực theo cách khoa học, biện chứng đầy đủ nhất Phóng sự phải phản ánh những mảng hiện thực có vấn đề, có đầy đủ sự kiện, tác động trực tiếp đến nhu cầu mưu sinh, cuộc sống thường ngày của người dân Ở thể loại phóng sự, nhà báo đi sâu khai phá, tìm hiểu sự thật chứ không chỉ dừng lại ở việc thông báo tin tức Yếu tố này vừa là mục tiêu và cũng là nhiệm vụ chủ chốt, có tính quyết định đến thành bại của tác phẩm báo chí Như trên đã nói, bởi tin chỉ dừng lại ở việc phản ánh, thông tin sự việc, vấn đề có tính thời sự, còn phóng sự là trọng tâm của vấn đề cần được khai thác, đúc rút, tổng hợp dựa trên quá trình vận động của hiện thực có thể phát sinh, phát triển theo vòng quay của thời gian

Chẳng hạn, ba kỳ phóng sự điều tra Nhức nhối nạn phá rừng đặc dụng

ở Quế Phong được Đài phát thanh truyền hình Nghệ An (Đài PTTH Nghệ

An) phát sóng vào ngày 16 tháng 01 năm 2016 cho thấy rất rõ lập luận trên:

Kỳ 1: Khi nhóm phóng viên nhận được nguồn tin của người dân cung cấp về nạn phá rừng Ngay lập tức, thông tin này được báo cáo lên lãnh đạo Đài phát thanh truyền hình Nghệ An Đây là nguồn tin nóng, nên cần có sự kiểm chứng cụ thể, nhưng phải đảm bảo được yếu tố bí mật Và không ai khác, chính nhóm phòng viên thời sự của Đài bắt tay vào cuộc điều tra Nội dung của phóng sự được phóng viên là người trực tiếp chứng kiến: Đây là khu rừng đặc dụng Pù Hoạt, nằm gần bản Na Lướm, xã Thông Thụ, huyện Quế Phong Từ nhiều năm nay, khu vực này xảy ra tình trạng khai thác rừng trái phép, gây bất bình trong dư luận nhân dân

Phóng viên dẫn hiện trường:

Thưa quý vị và các bạn! Phải nói việc phá rừng tại khu rừng đặc dụng của xã Thông Thụ huyện Quế Phong đã có hệ thống từ trước tới nay Chúng tôi càng vào sâu bên trong rừng, lâm tặc đốn hạ những cây gỗ cổ thụ rất nhiều Đây là một trong những ví dụ cụ thể: đây là phần ngọn của một cây cổ thụ mà lâm tặc mới chặt hạ, có đường kính lên đến 80cm (phần dẫn hiện

trường được thực hiện dưới dạng văn nói)

Trước khi phát sóng kỳ 1, nghĩa là, các tư liệu hình ảnh, số liệu liên quan đến cây rừng bị đốn hạ, phỏng vấn người dân,… đều đã được chuẩn bị

cụ thể Do đó, phát sóng điều tra kỳ 1, đồng nghĩa với việc đón nhận sự phản ứng, thậm chí là đổ lỗi của những cá nhân, đơn vị liên quan để xảy ra tình trạng phá rừng

Nội dung phóng sự: Vào tận sâu bên trong rừng và bằng nhiều cách, chúng tôi tiếp cận được với rất nhiều lâm tặc đang khai thác gỗ trái phép tại đây (Lời bình theo cách khẳng định, bởi tất cả đã có hình ảnh thực tế kèm theo)

Nhóm phóng viên đã bí mật ghi hình cuộc trao đổi với những lâm tặc đang vận chuyển gỗ tại đây Đối tượng Mạc Văn Thành, Bản Kiềng, Châu Bính, Quỳ Châu:

- Anh vào đây làm gì thế? + Tôi đưa cưa này vào đây để làm gỗ - Làm

cho ai? + Làm cho thầy Quang và ông Vi Văn Xuyên - Bí thư nhà ở bản Lốc

Còn anh? (Mạc Văn Chung, Bản Kiềng, Châu Bính, Quỳ Châu): Tôi

mới lên ngày hôm qua Vì có ông Xuyên thuê vào chăn trâu thì vào.- Chăn trâu họ trả một trăm rưỡi một ngày

Chăn trâu mà được trả công một ngày 150 ngàn đồng, quả là thu nhập rất cao đối với một lao động làm thuê tại vùng núi cao này? (Lời bình của phóng viên trước câu trả lời của những đối tướng phá rừng)

Như vậy, muốn phản ánh được hiện thực khách quan, biện chứng đòi hỏi nhà báo phải nắm bắt được hiện thực, quá trình phát triển của vấn đề, sự kiện, cũng như phải thu thập chứng cứ, tư duy vấn đề, từ đó nhìn nhận, đánh giá theo phương pháp khách quan, khoa học nhất

Phóng sự điều tra phá rừng ở kỳ 2: “Trong nhiều ngày tác nghiệp tại khu vực này, nhóm phóng viên chúng tôi được một số bà con có tâm huyết với rừng cho biết: Việc phá rừng đặc dụng Pù Hoạt nằm ở địa bàn bản Na Lướm, xã Thông Thụ đã diễn ra từ lâu Phá rừng ở đây đã có hệ thống, phá một cách ngang nhiên, công khai nhưng không có bất cứ một sự can thiệp nào của ngành chức năng địa phương Ông Nguyễn Trọng Lễ, Hạt trưởng Hạt

Kiểm lâm huyện Quế Phong nói theo cách biện luận: Trước đây, đây là

đường mòn của người dân đi, nên có một vài cây bụi bị chặt bỏ là không đáng

kể Mình không quản lí hết được để người dân lợi dụng Hơn nữa người ta cũng có nhu cầu bổ sung ít gỗ để làm nhà, nên người ta lợi dụng vào đó để chặt cây Nếu có gỗ thì chúng tôi cũng đã đánh dấu, kiểm kê hết cả rồi

Trả lời như vậy, chắc chắn ông Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm huyện Quế Phong có thể chưa một lần bước chân vào khu rừng này?”

Hiện thực khách quan ở đây là phải trung thực Nghĩa là, có sự đối chứng giữa người dân, đối tượng trực tiếp phá rừng và cả những người đứng

ra thuê lâm tặc Hơn nữa, phải có ý kiến của cơ quan chức năng khẳng định hay phủ nhận, né tránh sự việc mà phóng viên đang điều tra:

“Trước việc phá rừng một cách nhức nhối, phức tạp diễn ra tại đây, dư luận trong nhân dân đặt câu hỏi: Có hay không việc cán bộ lãnh đạo địa phương trực tiếp đứng ra bảo kê, tiếp tay cho lâm tặc phá rừng đặc dụng? Ông Lương Văn Xuyên, Bí thư Đảng ủy xã Thông Thụ, huyện Quế Phong, người

được lâm tặc nhắc đến trong cuộc trao đổi giữa rừng với phóng viên: Tôi chỉ

thiếu một sỗ gỗ thôi, nên chỉ mượn anh em vào làm Nghĩa là mình thuận tiện

ở đâu thì thuê ở đó? Vâng, vâng, thuận tiện đâu thì tôi thuê ở đó!

Trực tiếp tham gia phá rừng như ông Lương Văn Xuyên - Bí thư Đảng

ủy xã Thông Thụ là điều hiếm gặp Câu hỏi đặt ra ở đây là liệu còn ai nữa đã đứng ra bảo kê, dung túng, tiếp tay cho lâm tặc ngang nhiên hoành hành trong khu rừng đặc dụng? - Ông Lữ Đình Thi, Chủ tịch UBND huyện Quế Phong:

Đến giờ phút này chúng tôi chưa phát hiện ra trường hợp kiểm lâm, cán bộ rừng phòng hộ, cán bộ xã tiếp tay cho việc khai thác lâm sản này Cho nên việc xử lí, kỷ luật thích đáng rất khó

Theo kết cấu, phóng sự truyền hình có vấn đề chủ yếu được thực hiện theo kết cấu đan xen, đẳng lập, bậc thang Bởi ở đây phụ thuộc vào sự kiện hoặc vấn đề có tầm vóc lớn cả bề rộng lẫn chiều sâu của vấn đề Cấu trúc của phóng sự truyền hình gồm sapô (lời dẫn), nêu vấn đề, giải quyết vấn đề, kết thúc vấn đề

Chẳng hạn, phóng sự phản ánh không khí ra quân đầu năm, (được phát

sóng vào ngày 01- 01 - 2016 với lời dẫn) Thưa quý vị và các bạn! Hôm nay,

ngày đầu tiên của năm mới 2016, nhiều đơn vị, doanh nghiệp trên địa bàn đã

ra quân sản xuất, kinh doanh đầu năm Đối với các doanh nghiệp thì việc ngày đầu tiên trong năm mới sản xuất kinh doanh thành công báo hiệu một năm kinh doanh thuận lợi

Ngoài ra, khi thể hiện, nội dung của nhiều phóng sự còn đi theo trật tự thời gian, cộng với phương pháp quy nạp, từ đó, đưa các chứng cứ rồi rút ra kết luận vấn đề Bên cạnh đó, nhà báo có thể đưa ra một luận điểm, hoặc lời khẳng định rồi lấy chứng cứ, số liệu thu thập được để chứng minh cho luận điểm đó là đúng hay sai so với dư luận ban đầu

Chẳng hạn, cũng nội dung phóng sự ra quân đầu năm, phóng viên đã

khái quát cụ thể diễn biến như thế này: Ngay trong ngày đầu năm mới, tại cầu

cảng số 4 cảng Cửa Lò, cán bộ công nhân viên Cảng Nghệ Tĩnh đã tổ chức bốc xếp mã hàng đầu tiên của năm 2016 Cùng với việc bốc dỡ hàng sắt thép, tôn cuộn, công ty cũng đã tổ chức đón mã hàng công ten nơ đầu tiên trong năm Hoạt động đã tạo ra một không khí thi đua sôi nổi trong cán bộ, công nhân viên, đánh dấu cho một năm sản xuất kinh doanh mới của cảng Cửa Lò cũng như Công ty cổ phần cảng Nghệ Tĩnh

Để khẳng định cho lập luận này, trong phóng sự, phóng viên đã phỏng vấn đối với lãnh đạo cơ quan chủ quản có mặt trức tiếp tại hiện trường, cụ thể

là Giám đốc Cảng Nghệ Tĩnh

Tóm lại, một phóng sự nói chung, phóng sự truyền hình nói riêng được kết cấu theo kiểu nào là tuỳ thuộc vào chủ thể vấn đề và bút pháp riêng của từng cá nhân nhà báo Tuy nhiên, theo mô típ chung hiên nay, phần lớn thể loại phóng sự được thực hiện theo dạng đan xen, xuyên suốt như: lời dẫn, giới thiệu trọng tâm nội dung, giải quyết vấn đề, kết thúc sự việc

Về ngôn ngữ, phóng sự chủ yếu được sử dụng dưới dạng biểu đạt thông tin và trung tính về sắc thái biểu cảm Ngôn ngữ tác giả được sử dụng dưới hai dạng: trực tiếp (văn bản - hình ảnh) và gián tiếp (lời nói của nhân vật được phỏng vấn) Ở đây, ngôn ngữ trực tiếp chính là bút pháp, phong cách riêng của nhà báo để hình thành nên tác phẩm riêng Còn ngôn ngữ gián tiếp (nhân vật) trong phóng sự được sử dụng chủ yếu để khẳng định vấn đề, đồng thời là

bằng chứng trực tiếp, sát thực tế để chứng minh đúng sai khi nhà báo đề cập đến vụ việc nào đó

Chẳng hạn, phóng sự nhìn lại việc thu hút đầu tư nưm 2015, được phát sóng trong bản tin thời sự đầu năm 2016 như sau:

Ngày 16/9 dự án khu liên hợp đô thị - công nghiệp dịch vụ VSIP Nghệ

An có tổng mức đầu tư giai đoạn 1 gần 1.700 tỷ đồng của Công ty Liên doanh TNHH Khu Công nghiệp Việt Nam - Singapore chính thức khởi công được đánh giá là sự kiện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, là dự án động lực, tạo đột phá cho sự phát triển của Nghệ An trong thời gian tới Việc VSIP chọn Nghệ

An để đầu tư dự án thứ 7 tại Việt Nam đã minh chứng cho những nỗ lực của tỉnh trong cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh năm 2015

Đối với bút pháp, phóng sự báo chí nói chung, phóng sự truyền hình nói riêng chủ yếu sử dụng bút pháp miêu tả, kể theo câu chuyện, và bút pháp theo dạng nghị luận Bởi vì, song song ba bút pháp đó, tác phẩm phóng sự có thể chỉ ra hoàn cảnh của sự việc, vấn đề, nhân vật, chủ thể cần có trong phóng sự; qua đó, từng bước được sắp đặt yếu tố sự việc theo hướng phát triển vấn

đề, nhưng phải đảm bảo lôgic, ngắn gọn, lột tả được chi tiết đắt trong chuỗi sự việc đã, đang diễn ra

Riêng, bút pháp nghị luận được dùng rất hạn chế, khắt khe trong phóng

sự Và với bút pháp này thường được nhà báo, phóng viên chuyên theo dõi mảng thời sự chính trị, nội chính thực hiện

Chẳng hạn: Đường sau bộ mặt thật của những kẻ đội lốt đảng, phái,

nhưng những kẻ này lại ẩn nấp sau chiêu bài dân chủ, tôn giáo…để cố tình kích động, lôi kéo người dân lương thiện đi vào con đường phạm pháp…

Phóng sự này là một trong những vấn đề nóng đã được nhóm phóng viên thời

sự Đài phát thanh - truyền hình Nghệ An thực hiện khi có sự cố môi trường POMOSA vào năm 2016

Tuy nhiên, nếu lạm dụng cách viết theo dạng lập luận, đánh giá, nhưng thiếu chứng cứ, số liệu để chứng minh, chắc chắn sẽ rơi vào hoàn cảnh chủ quan, áp đặt, để rồi phải gánh chịu tai tiếng là nhà báo xa lông (chỉ ngồi và viết theo suy diễn của cá nhân, thiếu tính sự kiện, không có xâm nhập thực tiễn) Quan trọng nhất của mỗi người cầm bút của báo chí cách mạng là sự thật Vì sự thật có giá trị định hướng, tạo dư luận, và cung cấp cho người đọc, nghe, xem sự việc, câu chuyện thời sự đang diễn ra Hơn nữa, trong phóng sự nói chung, phóng sự truyền hình nói riêng, các biện pháp tu từ được sử dụng triệt để gồm: so sánh, tương phản, ẩn dụ, liên tưởng, châm biếm, hài hước Chẳng hạn, phóng sự phát sóng vào ngày 11

tháng 4 năm 2016, trên đài phát thanh - truyền hình Nghệ An: Đặt giả thiết:

khi bị ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi kinh tế, lợi ích cá nhân, đáng lẽ chính những người được sinh ra, lớn lên, bám biển để mưu sinh này phải là người cất công đi đòi hỏi công lý cho riêng mình Trái ngược, một số cá nhân cả đời chỉ là người ăn trắng, mặc trơn, ít biết đến mặn chát của biển khơi, nhọc nhằn từ chài lưới, lại cho mình là người đại diện, để rồi đứng lên khoa tay, múa miệng, kích động, lôi kéo người dân lương thiện đi vào con đường phạm pháp là điều khó chấp nhận

Bên cạnh đó, cái tôi tác giả xuất hiện trong phóng sự với hai tư cách là nhân chứng, người thẩm định Nhưng cả hai khía cạnh này đòi hỏi nhà báo phải khách quan, tâm sáng, bút sắc Bởi khi tâm anh không sáng, ngòi bút bị

bẻ cong, nghĩa là, tính khách quan, sự thật vấn đề không được khâu nối, phản ánh đúng với sự thật của vấn đề cần nêu ra

Chẳng hạn, phóng viên dẫn trực tiếp tại hiện trường: Thưa quý vị và

các bạn! Sau rất nhiều lần liên hệ, chiều nay nhóm PV thời sự Đài phát thanh truyền hình Nghệ An mới tiếp cận được Khu công nghiệp Formosa Hà Tĩnh, nơi xảy ra vụ sập giàn giáo một năm trước đây Phóng sự này đươc thực hiện

vào ngày 23 tháng 4 năm 2016, sau một năm sự cố sập giàn giáo gây ra cái chết cho 13 công nhân, trong đó có người Nghệ An

Ở đây, cái tôi của nhà báo, phóng viên đã thể hiện đúng vai trò chủ thể truyền thông, từ đó tạo ra những tiền đề khách quan giúp công chúng khám phá, nhận thức sự kiện được phản ánh Tất nhiên, đối với với phóng sự truyền hình thì hình ảnh luôn được coi là số một, lời bình chỉ mang tính hỗ trợ bổ sung Vì vậy, khi người phóng viên xuất hiện trực tiếp và có lời dẫn tại hiện trường, nghĩa là khẳng định với người xem là sự việc có thật đã, đang diễn ra

mà ống kính camera sẽ ghi lại cung cấp cho khán giả ngay lập tức

1.2.2.2 Phóng sự truyền hình

Lâu nay, có nhiều quan niệm rằng phóng sự truyền hình chỉ cần lấy hình ảnh và âm thanh hiện trường là đã có thể hoàn thành một tác phẩm mà không cần đến lời bình Tuy nhiên, khi hiện thực cuộc sống ngày càng phát triển, cũng như công nghệ thông tin phát triển không ngừng thì quan niệm

và cách thể hiện đó chắc chắn khó đáp ứng được với nhu cầu thông tin của công chúng

Phóng sự truyền hình là thể loại quan trọng của báo chí truyền hình Mãi đến cuối thế kỹ XIX, một số tác phẩm truyền hình mới xuất hiện, nhưng đây được xem là dấu mốc ra đời của ngành điện ảnh, mà còn báo hiệu cho sự

ra đời của thể loại phóng sự truyền hình 25 năm năm sau đó Ở Việt Nam, truyền hình ra đời muộn, lúc đó, chủ yếu thực hiện các phim thời sự tài liệu điện ảnh giữ vai trò chủ lực và chỉ được chiếu trong các rạp chiếu phim Tuy nhiên, thế giới công nghệ thông tin phát triển đồng nghĩa với công nghệ truyền hình, máy quay phim nhựa được thay bằng camera sử dụng băng từ, thẻ, cộng với kỹ thuật vi tính thay cho xé, dán các đoạn phim nhựa đã trở thành thế mạnh trong làng báo Hơn nữa, thiết bị kỹ thuật sản xuất truyền hình đen trắng đuợc thay bằng kỹ thuật màu, cũng như công nghệ tin học, viễn

thông và kỹ thuật số được áp dụng vào truyền dẫn, sản xuất chương trình truyền hình,… nên thể loại phóng sự truyền hình đã phát huy sức mạnh truyền thông mà ít loại hình báo chí nào có được

Đặc điểm phóng sự truyền hình là truyền tải thông tin bằng hình ảnh và

âm thanh, có khả năng giao tiếp trực tiếp với khán giả Ngược lại, khán giả tiếp nhận thông tin bằng thị giác và thính giác và được cung cấp thông tin ngay tại thời điểm sự kiện đang diễn ra (truyền hình trực tiếp) Vì vậy, phóng

sự truyền hình vừa mang những đặc điểm của phóng sự báo chí nói chung vừa mang những đặc trưng riêng của loại hình

Đối tượng của phóng sự truyền hình là những sự kiện, vấn đề nóng, sự việc mang tính thời sự, hay các điển hình, chủ thể mang tính độc đáo, có thể cung cấp đến cho xã hội những thông tin cần thiết, nhanh nhất Điểm khác biệt của phóng sự truyền hình so với phóng sự của các loại hình báo chí khác

là đối tượng có khi là cả một sự kiện lớn, bao quát cả không gian rộng, có thể xem như một đại toàn cảnh (bóng đá, mít tinh, ra quân làm môi trường…) Tuy nhiên, cách lựa chọn vấn đề, góc độ phản ánh còn phụ thuộc vào cơ cấu chương trình tổng thể của cơ quan báo chí đó Mặc dù vậy, bản tin có rơi vào khung giờ trái với sinh hoạt của con người thì những phóng sự truyền hình vẫn có ý nghĩa với những người quan tâm, theo dõi nó Bởi vì, nó sẽ giúp cho người xem có thể nắm được toàn bộ diễn biến của sự kiện mà không phải tập trung quá lâu trong một thời gian

Thực tế hiện nay, so với phóng sự có thời lượng dài (chuyên đề, phim tài liệu) thì phóng sự ngắn vẫn chiếm ưu thế và xuất hiện nhiều hơn trên sóng truyền hình Ở đây, phải khẳng định rằng, nhu cầu cuộc sống hiện nay đang đi theo chiều hướng công nghệ số, do đó, người xem rất cần truyền thông nói chung, truyền hình nói riềng khi phản ánh sự kiện có thật đã và đang diễn ra với cách nhanh nhất Vì vậy, thay cho việc làm một phóng sự dài 7- 8 phút về

một sự kiện, vấn đề, hiện nay, phần lớn phóng viên thời sự truyền hình thực hiện 2 - 3 phóng sự liên quan đến một vấn đề với thời lượng 1,5 đến 2 phút

Dù thời lượng rút ngắn nhưng mỗi phóng sự, nhóm phóng viên chỉ lựa chọn một hoặc hai góc độ có tính thời sự, nóng, được nhiều người quan tâm, tác động trực tiếp đến xã hội để phản ánh Theo quy định hiện nay, việc lựa chọn đối tượng, góc độ phản ánh và định lượng thời gian phù hợp với thể loại phóng sự thời sự truyền hình là việc làm cần thiết và bắt buộc đối với nhóm, ê kíp phóng viên truyền hình Nếu anh không tuân thủ, bỏ qua cách làm việc nhóm, chắc chắn khó đáp ứng được với yêu cầu của xu thế báo chí truyền thông đa phương tiên hiện nay Và đây chính là đặc điểm khá riêng biệt của thể loại phóng sự truyền hình ngày nay

Một câu chuyện, sự việc, vấn đề,… được kể bằng hình ảnh, âm thanh, lời bình Đó là cấu trúc của phóng sự truyền hình Ở đây, nó đã hội đủ theo kết cấu: bối cảnh, khuôn hình, cỡ cảnh, động tác - góc máy, thủ pháp dựng, chồng mờ, khoảng lặng, tiếng động hiện trường, cách lồng nhạc,… sẽ có tác dụng rất lớn và gây hiệu ứng tức thì cho người xem, khác với phải đọc, nghe như các loại hình báo chí khác

Trong phóng sự truyền hình, việc mô tả sự kiện, hiện tượng, vấn đề là nhờ khả năng miêu tả của phòng viên quay phim qua góc máy camera Sở dĩ phải phụ thuộc vào yếu tố này, bởi đứng trước vấn đề, sự kiện, người phóng viên quay phim không có tư duy hình ảnh, không biết bám sát sự việc, thiếu tính quan sát để bấm máy ghi lại khoảnh khắc hình ảnh thì cảnh quay đó mất

đi tính trung thực của vấn đề

Theo quan niệm chung, hình ảnh do camera ghi lại không chỉ có khả năng mô tả chi tiết 70% sự kiện, vấn đề đang xảy ra Còn việc phân tích, lý giải sự việc đó lại đòi hỏi phóng viên biên tập đi kèm thực hiện Hơn nữa, để hình ảnh có thể đảm đương được vai trò kết nối, phản ánh thông tin thì cần

phải có thêm kỹ thuật monta (dựng hình), hay còn gọi là hậu kỳ của bộ phận

kỹ thuật

Phóng sự truyền hình sử dụng đa diện các phương pháp như tả, thuật,

âm thanh lời bình Chính việc sử dụng song song các thủ pháp này nên hiện thực khách quan có tính trung thực, gần gũi, sinh động, hấp dẫn hơn so với phóng sự ở các loại báo chí khác Trăm nghe không bằng mắt thấy là vậy, ở đây, ngoài được thấy, nghe, còn có tiếng động hiện trường làm minh chứng cho tiến triễn của sự việc, vấn đề đang xảy ra, giúp khán giả như đang được đứng mình trong sự việc đó

Vì vậy, một yêu cầu bắt buộc không thể thiếu, đó là, người phóng viên truyền hình luôn phải đến tận nơi, có mặt tại chỗ, chứng kiến các vụ, việc đang xảy ra Nếu thiếu đi yếu tố này thì chỉ là võ đoán, thậm chí, không được xem đó là phóng sự truyền hình Rất đơn giản để minh chứng cho điều này, bởi không đến, không có mặt, nghĩa là không ghi được hình ảnh Như vậy, việc khai thác các thông tin liên quan của người trong cuộc không thể thực hiện được, kết quả là chỉ còn “phóng” mà không có “sự” ở đây

Đối với kết cấu của phóng sự truyền hình, có thể nói là phong phú và

đa dạng Tuy nhiên, trên thực tế cũng giống phóng sự của loại hình báo chí khác, đó là theo 3 dạng: kết cấu đẳng lập, đan xen và qui nạp Về các dạng phóng sự truyền hình thường thực hiện gồm có phóng sự sự kiện, phóng sự vấn đề, chân dung, điều tra, truyền thẳng (trực tiếp) và phóng sự có hậu kỳ

Liên quan đến phóng sự sự kiện, đây chính là thể loại được người xem đón nhận, quan tâm rất cao, bởi tính thời sự, có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống chính trị Chẳng hạn, ngày 15 tháng giêng năm 2016, Uỷ ban nhân dân tỉnh Nghệ An tổ chức Hội nghị xúc tiến đầu tư được phát sóng trên Đài phát

thanh - truyền hình Nghệ An vào ngày 19 tháng 2 năm 2016: Như thường lệ,

việc tổ chức hội nghị xúc tiến đầu tư, nhằm mục đích thu hút nhiều doanh

nghiệp trong và ngoài tỉnh đến với Nghệ An Trong năm 2015 đã có 103 dự

án với số vốn đăng ký hơn 14000 tỷ đồng đầu tư trực tiếp vào các khu, cụm công nghiệp Điều này cho thấy sức hút, tiềm năng, lợi thế có sẵn của Nghệ

An đang là thế mạnh để các nhà đầu tư hướng đến làm ăn Dạng phóng sự

này có kết cấu đơn giản, chủ yếu phản ánh diễn biến của sự kiện, đồng thời làm rõ ai, như thế nào để cung cấp cho người xem lượng thông tin quan tâm vừa đủ Tuy kết cấu đơn giản, nhưng nội dung của loại phóng sự này rất cần

có sự phân tích, bình luận của phóng viên đi theo sự vận động, phát triển của

sự kiện đang diễn ra

Còn với phóng sự vấn đề, đây là những phóng sự được thực hiện xung quanh các vấn đề nóng, bức xúc, ảnh hưởng và tác động lớn đến xã hội Nội dung phóng sự vấn đề phải đảm nhận được vai trò: nắm bắt vấn đề một cách cụ thể, chi tiết, tỉ mỉ, phân tích, đánh giá và định hướng được dư luận Vì vậy, loại phóng sự này thường do nhà báo, phóng viên có bề dày kinh nghiệm, lập trường rõ ràng, kiến thức xã hội rộng, nhìn nhận vấn đề một cách bao quát mới co thể đảm nhận Bởi tính sự kiện quan trọng, nên phải tìm hiểu, chắt lọc, lập luận chặt chẽ trước khi tác phẩm được đưa ra trước công chúng

Đối với phóng sự chân dung, đối tượng phản ánh là con người, cá nhân, tập thể tiêu biểu, điển hình về mặt tốt hoặc xấu, và khi phát sóng có ý nghĩa giáo dục, nêu gương, hoặc cảnh báo với xã hội

Riêng đối với phóng sự điều tra, đây chính là sự đúc kết từ việc thực hiện phóng sự có vấn đề Với nhiều câu hỏi nghi vấn, nghi ngờ, tác động không tốt đến xã hội nhưng chưa có câu trả lời đủ độ tin cậy Phóng sự ô nhiễm môi trường tại Nghi Xá, huyện Nghi Lộc, Đài phát thanh - truyền hình Nghệ An phát sóng vào ngày 12 tháng 7 năm 2016 minh chứng cho lập luận

này: Lời dẫn PTV: Chúng tôi nhận được phản ánh trực tiếp từ người dân xã

Nghi Xá, huyện Nghi Lộc về tình trạng ô nhiễm môi trường tại địa phương Nguyên nhân là do nguồn nước thải từ một số nhà máy chế biến hải sản đổ ra ngoài nhưng chưa qua một khâu xử lý nào, gây ra tình trạng ô nhiễm môi trường kéo dài và làm đảo lộn cuộc sống của người dân nơi đây

Nội dung đề cập của phóng sự: Dòng nước đen kịt, đặc sệt, hôi thối

nồng nặc, nằm ngay phía trước cổng Nhà máy chế biến hải sản đông lạnh Hải An, thuộc Bắc khu C- Khu công nghiệp Nam Cấm (hình và khoảng lặng 5) Nhiều người đi qua đây thường đặt câu hỏi: Vì sao nguồn nước ô nhiễm này từng xuất hiện đã lâu, nhưng không được cơ quan chức năng tiến hành kiểm tra, xử lý triệt để… (hình khoảng lặng),… người dân sinh sống ở đây có khó có thể chịu nỗi ô nhiễm như thế này?

Như vậy, đối tượng của dạng phóng sự này là những sự việc, vấn đề đang nảy sinh những mâu thuẫn gay gắt, gây nhiều tranh cãi, để lại hậu quả nặng nề, ảnh hưởng sâu sắc tới đời sống xã hội, đòi hỏi được phân tích, lý giải

và đưa ra những phương pháp giải quyết từ các cơ quan chức năng Để làm rõ nguyên nhân của những hành vi, động cơ, nhóm phóng viên phải căn cứ vào tài liệu thu tập được từ nhiều nguồn khác nhau; trong đó, phải có đủ lý lẽ để phân tích, chứng minh các tài liệu mình đưa ra là đúng pháp luật

Khẳng định của lãnh đạo xã Nghi Xá và người dân sống ở đây, thời gian vừa qua đã có nhiều đoàn công tác trực tiếp đến kiểm tra Tuy nhiên, kiểm tra xong nhưng không có động thái xử lý, nên gây ra hiện tượng bức xúc trong nhân dân Và dòng nước bẩn, hôi thối, đen đặc, kinh khủng như thế này vẫn cứ mặc nhiên tồn tại theo thời gian

Ngoài những thủ pháp nghiệp vụ thường sử dụng ở các dạng phóng sự khác, phóng sự điều tra phải sử dụng cách tiếp cận vấn đề theo sự kiện, theo đơn thư, dư luận quần chúng Riêng thủ pháp sử dụng ngôn ngữ hình ảnh phải gây ấn tượng và có tác dụng chứng minh, đúng trình tự diễn biến của sự việc,

vấn đề cần giải quyết Nếu không tuân thủ nguyên tắc cơ bản này, phóng viên

và cả tác phẩm phóng sự đó rất dễ rơi vào hiện tượng võ đoán, lệch chuẩn, trái đạo đức nghề nghiệp của người làm báo

Đối với phóng sự truyền thẳng (phóng sự trực tiếp) là những sự kiện, sự việc trọng đại, tại thời điểm đó dang ảnh hưởng rộng rãi tới đời sống xã hội, thu hút sự chú ý của nhiều người Chẳng hạn, đại hội Đảng bộ tỉnh, hay hội nghị xúc tiến đầu tư đầu năm do Ủy ban nhân dân tỉnh tổ chức Đặc điểm của phóng sự này là thông tin về những gì đã, đang diễn ra đến người xem, và người xem co thể nắm bắt được vấn đề thông qua chương trình được thực hiện trực tiếp tại hiện trường

Phóng sự có hậu kỳ, dạng phóng sự này xuất hiện rất nhiều trong các chương trình truyền hình theo hình thức tọa đàm, đối thoại tại Studio hay trường quay của đài truyền hình Do tính chất đặc thù, thể thức của những phóng sự (chuyên mục) có khả năng hấp dẫn người xem, bởi người xem có thể được giải đáp, cung cấp những thông tin về vấn đề nào đó mà cá nhân đang quan tâm Hơn nữa, cách thức sản xuất khá thuận lợi, chi phí không nhiều so với các dạng khác

1.2.2.3 Ngôn ngữ phóng sự truyền hình

Liên quan đến ngôn ngữ trong phóng sự truyễn hình, cụ thể là trên sóng truyền hình Nghệ An, có thể nhận thấy: Về phương diện ngôn ngữ, đó là sự kết hợp nhịp nhàng giữa hình ảnh, âm thanh, và có thể khái quát theo cách nói

này: Rất đơn giản, có thể nói rằng khi người ta xem một cuốn phim bằng

tiếng nước ngoài mà không có bản dịch khiến người ta chẳng hiểu gì cả, điều

đó chẳng liên quan gì đến nghề nghiệp chúng ta Nhưng khi văn bản hoàn toàn có thể hiểu được mà bạn lại không hiểu gì nếu không nhìn màn ảnh, thì cái đó không nghi ngờ gì nữa, chính là điện ảnh [Brigitte Besse Didier

Desormeaux, Phóng sự truyền hình, Nxb Thông tấn, Hà Nội, 2003, tr 68]

Ở đây, có thể khẳng định, phóng sự truyền hình chính là sự vận dụng, thể hiện đầy đủ yếu tố hình ảnh và âm thanh, bởi vì, thiếu một trong hai yếu tố

đó, lẽ dĩ nhiên thông tin, sự kiện, vấn đề không thể đến được với người xem

Ngoài ra, kết với với hình ảnh, âm thanh, phóng sự truyền hình còn phải hội đủ ngôn ngữ tác giả, ngôn ngữ nhân vật của sự kiện Bởi, chính ngôn ngữ tác giả góp phần thể hiện rõ việc phản ánh vấn đề qua sự chứng kiến, có tính thẩm định, tìm hiểu của người phóng viên Hơn nữa, ngôn ngữ của phóng viên thể hiện dưới dạng lời bình, đó chính là nét riêng, mang phong cách của

cá nhân trong phóng sự đó Quan trọng hơn, khía cạnh ngôn ngữ nhân vật trong phóng sự truyền hình là vấn đề bất di bất dịch Sở dĩ như vậy, bởi hình ảnh, tiếng nói của nhân vật, người bên cạnh, người góp mặt sự kiện sẽ tạo ra một tác phẩm hội đủ tính khách quan, trung thực, từ đó, tác động đến người xem những gì giá trị nhất của sự việc, vấn đề được phản ánh trong phóng sự

Tác giả Vũ Quang Hào nhiều lần trực tiếp vào hướng dẫn cho cán bộ,

phóng viên Đài phát thanh - truyền hình Nghệ An từng khẳng định: Lời bình

trong phóng sự truyền hình phải đạt được những chuẩn mực cơ bản của ngôn ngữ báo chí hiện đại: Đó là trực tiếp, ngắn gọn, chính xác, văn phong trong sáng, dễ hiểu

Có thể nói, ngôn ngữ phóng sự truyền hình được thể hiện ở sự phác hoạ cuộc sống một cách chân thực bằng các phương tiện ngôn ngữ đặc biệt Đó là

sự kết hợp ngôn ngữ điện ảnh và văn học chuẩn mực với yếu tố ngẫu hứng trong xử lý các cảnh quay, những khuôn hình, cỡ cảnh, các thủ pháp quay, dựng và viết lời bình, trích phỏng vấn, Sự phối hợp nhịp nhàng của hình ảnh

và âm thanh trong phóng sự làm cho những hình ảnh của hiện thực được trình chiếu trên màn ảnh nhỏ ngắn gọn, cụ thể, sâu sắc và lôgíc hơn cả bản thân nó vốn có Đó cũng là nguyên nhân của những hiệu quả khác biệt giữa Phóng sự truyền hình với phóng sự của các loại hình báo chí khác

Theo Đỗ Doãn Hoàng, ngôn ngữ phóng sự truyền hình gồm cả sự kiện, con số, có cả lý lẽ lập luận, có miêu tả tường thuật, cả cảm xúc trữ tình,…; chỗ nào cần thứ ngôn ngữ nào là sẵn sang đáp ứng Có phóng sự phải đậm chất văn chương mới hợp nhưng có phóng sự thuần tuý thông tin vụ việc, vấn

đề, chỉ là ngôn ngữ sự kiện Điều này tuỳ thuộc vào sự kiện hay nhân vật của phóng sự, chứ người viết không theo ý mình được Tất cả ngôn ngữ phóng sự đều hướng đến một điểm: giản dị, dễ hiểu Về giọng điệu, mỗi tác phẩm phóng sự có một giọng điệ chủ đạo nào đó Có giọng như người đi đường chợt thấy, có giọng như chính mình là nhân chứng, có giọng khách quan, có giọng đồng cảm, có giọng kêu gọi giục giã, lại có giọng trữ tình mơ mộng,… Bên cạnh giọng chính có giọng phối thuộc, như phần bè hát để tạo nhiều sắc điệu Giọng điệu phải toát lên từ toàn bộ tác phẩm, vừa chi phối cách tổ chức tác phẩm, góp phần tạo hiệu quả tiếp nhận ở người đọc [Đỗ Doãn Hoàng, Lao động, 23/9/2008]

1.2.3 Phóng sự trên Đài phát thanh - truyền hình Nghệ An

1.2.3.1 Vài nét về Đài phát thanh - truyền hình Nghệ An

Đài phát thanh - truyền hình Nghệ An là đơn vị sự nghiệp thuộc Uỷ ban nhân dân tỉnh Nghệ An, đảm nhiệm hai tờ báo lớn của tỉnh là báo hình và báo nói, có chức năng thông tin, tuyên truyền chủ trương đường lối, chính sách, pháp luật của Đảng và Nhà nước, quản lý thống nhất kỹ thuật phát thanh & truyền hình trên địa bàn tỉnh Đài phát thanh - truyền hình Nghệ An có nhiệm

mọi tầng lớp nhân dân Cung cấp phản ánh các thông tin kịp thời, trung thực, chính xác trên các lĩnh vực kinh tế, văn hoá, xã hội, quốc phòng an ninh theo quy định của Pháp luật Phản ánh và hướng dẫn dư luận xã hội; làm diễn đàn thực hiện quyền tự do ngôn luận của nhân dân Phát hiện, biểu dương gương tốt, nhân tố mới; đấu tranh chống các hành vi vi phạm pháp luật và các hiện tượng tiêu cực xã hội khác

- Nghiên cứu ứng dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật về công nghệ phát thanh - truyền hình vào thực tế cuộc sống

- Quản lý và phát huy vai trò của hệ thống truyền thanh, truyền hình

cơ sở

- Phối hợp với hai Đài Tiếng nói Việt Nam và Đài Truyền hình Việt Nam sản xuất các chương trình gắn với các sự kiện lớn Thực hiện các chương trình phát thanh - truyền hình phục vụ nhiệm vụ chính trị của tỉnh nhà

- Thực hiện việc thông tin quảng cáo đáp ứng yêu cầu phát triển của các thành phần kinh tế và đời sống nhân dân trên địa bàn tỉnh theo quy định của Pháp luật

1.2.3.2 Phóng sự trong chương trình của Đài phát thanh - truyền hình Nghệ An

Trên thực tế, phóng sự ngắn thể loại được dùng nhiều nhất trên Đài phát thanh truyền hình Nghê An, trong đó, tập trung vào các bản tin thời sự, chuyên mục, chuyên trang, chương trình đối thoại Bên cạnh tin, chùm tin, thi phóng sự ngắn chính là thế mạnh của việc kết cấu fomat cho từng chương trình, bản tin cụ thể Thông thường, mỗi bản tin hay chương trình thường có

từ 4 đến 6 phóng sự ngắn, tùy vào thời lượng của chương trình đó Việc sử dụng các phóng sự cần nhất là phải bao quát được diễn tiến của xã hội, cu thể như vỏ bản tin ngay từ đầu giờ mỗi ngày phỉ được thống nhất ngay sau khi nhóm họp, hội ý

Chẳng hạn, vỏ bản tin thơi sự 19h45 phút ngày 27 tháng 3 năm 2016 Đầu tiên là số thứ tự, tiếp đến là thời lượng, tín hiệu, nội dung, người thực hiện (có tên của phóng viên biên tập, phóng viên quay phim, đồ họa và ghi chú)

Vỏ TS 19h45 ngày 27 tháng 3/2016

TT Thời

lƣợng

Tín hiệu Nội dung Thực hiện Đồ họa