Tiểu luận Triết học: Học thuyết Âm Dương và Văn hóa Trọng Âm của người Việt

Tiểu luận Triết học: Học thuyết Âm Dương và Văn hóa Trọng Âm của người Việt tập trung tìm hiểu học thuyết Âm Dương và văn hóa Trọng Âm của người Việt; ảnh hưởng của học thuyết Âm Dương đối với đời sống của người Việt,... Mời các bạn cùng tham khảo!

TỔNG LIÊN ĐOÀN LAO ĐỘNG VIỆT NAM

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÔN ĐỨC THẮNG

-

TIỂU LUẬN HỌC PHẦN: TRIẾT HỌC TÊN ĐỀ TÀI: THUYẾT ÂM DƯƠNG VÀ VĂN HÓA

TRỌNG ÂM CỦA NGƯỜI VIỆT

Người thực hiện: Nguyễn Phước Diệu Hằng MSHV: 202818003

Hệ: Sau Đại học Nhóm: 14

Giảng viên HD: TS, GVC Trần Quốc Hoàn

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 8 năm 2021

1

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài: 3

2 Mục tiêu của đề tài: 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: 4

4 Phương pháp nghiên cứu: 4

5 Bố cục đề tài: 4

CHƯƠNG 1: KHÁI LƯỢC VỀ HỌC THUYẾT ÂM DƯƠNG 5

1.1 Triết lý Âm Dương: Khái niệm, nguồn gốc và bản chất 5

1.1.1 Khái niệm 5

1.1.2 Nguồn gốc 6

1.1.3 Bản chất 7

1.2 Những nội dung cơ bản của học thuyết Âm Dương 7

1.2.1 Âm Dương đối lập 7

1.2.2 Âm Dương hỗ căn 8

1.2.3 Âm Dương bình hành – tiêu trưởng 8

1.2.4 Hai quy luật cơ bản 8

1.2.5 So sánh với các quy luật logic học 9

1.3 Hai hướng phát triển của học thuyết Âm Dương 9

1.3.1 Hệ thống Tam Tài, Ngũ Hành 10

1.3.2 Hệ thống Tứ Tượng, Bát Quái 11

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 13

CHƯƠNG 2: VĂN HÓA TRỌNG ÂM CỦA NGƯỜI VIỆT 14

2.1 Khái lược về văn hóa người Việt 14

2.1.1 Sự khác biệt giữa văn hóa phương Đông với văn hóa phương Tây 14

2.1.2 Những đặc trưng cơ bản của văn hóa Việt Nam 15

2.2 Văn hóa Trọng Âm của người Việt 16

2.2.1 Về đời sống vật chất, sinh hoạt 16

2.2.2 Về đời sống tinh thần 17

2.3 Những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của văn hóa Trọng Âm đến đời sống của người Việt 19

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 20

CHƯƠNG 3: PHÁT HUY NHỮNG GIÁ TRỊ TÍCH CỰC VÀ HẠN CHẾ ẢNH HƯỞNG TIÊU CỰC CỦA THUYẾT ÂM DƯƠNG TRONG ĐỜI SỐNG TINH THẦN NGƯỜI VIỆT HIỆN NAY 21

3.1 Cơ sở hình thành các nhóm giải pháp 21 3.2 Giải pháp phát huy những giá trị tích cực của thuyết Âm Dương 21 3.3 Giải pháp hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực của thuyết Âm Dương 22 TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 23

KẾT LUẬN 24 TÀI LIỆU THAM KHẢO 25

có Việt Nam Có thể nói, từ khi hình thành và phát triển đến nay, thuyết Âm Dương đã thấm sâu vào đời sống văn hóa tinh thần người Việt, nó được thể hiện khá sâu sắc không chỉ trong nhận thức, đánh giá của tư duy logic, mà còn

cả trong đời sống sinh hoạt thường nhật của các cộng đồng dân cư, trong lĩnh vực đời sống tinh thần và phương thức giao tiếp

Trong thời đại ngày nay, khi kinh tế ngày càng phát triển, đời sống nhân dân được nâng cao thì yêu cầu thỏa mãn các giá trị về mặt tinh thần càng được coi trọng, trong đó văn hóa được xem là mục tiêu, động lực cho chiến lược phát triển kinh tế, xã hội Theo dòng thời gian, học thuyết Âm Dương không hề mất

đi giá trị mà chỉ được người Việt tiếp thu có chọn lọc và kế thừa, ứng dụng một cách linh hoạt phù hợp với điều kiện sống, điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội trong từng giai đoạn phát triển của mình Chính vì vậy, việc tìm hiểu học thuyết

Âm Dương là cần thiết để lý giải vai trò của nó trong đời sống văn hóa người Việt, biểu hiện cả về nhận thức lẫn trong sinh hoạt hàng ngày

2 Mục tiêu của đề tài:

Tiểu luận tìm hiểu học thuyết Âm Dương và văn hóa Trọng Âm của người Việt

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu: Học thuyết Âm Dương, ảnh hưởng của nó đối với

đời sống của người Việt, văn hóa Trọng Âm của người Việt

Phạm vi nghiên cứu: Tiểu luận chỉ giới hạn tìm hiểu những nội dung cơ

bản của học thuyết Âm Dương và những ảnh hưởng của nó đối với đời sống của người Việt cũng như văn hóa Trọng Âm của người Việt

4 Phương pháp nghiên cứu:

Trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, tiểu luận sử dụng các phương pháp sau:

Chương 1: Khái lược về học thuyết Âm Dương

Chương 2: Văn hóa trọng Trọng Âm của người Việt

Chương 3: Những giải pháp cơ bản nhằm phát huy những giá trị tích cực

và hạn chế ảnh hưởng tiêu cực của học thuyết Âm Dương trong đời sống của người Việt hiện nay

5

CHƯƠNG 1: KHÁI LƯỢC VỀ HỌC THUYẾT ÂM DƯƠNG 1.1 Triết lý Âm Dương: Khái niệm, nguồn gốc và bản chất

1.1.1 Khái niệm

Theo Kinh Dịch, trời đất vạn vật nói chung là một đại vũ trụ và con người

là một tiểu vũ trụ hàm chứa Âm Dương và Ngũ hành Khởi đầu là Thái Cực, chưa có sự biến hóa Thái Cực này luôn vận động biến thành hai khí Âm và Dương Hai khí Âm Dương luôn luôn chuyển hóa làm vũ trụ vận động và vạn vật sinh tồn Thái Cực thị sinh Lưỡng Nghi, Lưỡng Nghi sinh Tứ Tượng, Tứ Tượng sinh Bát Quái “Thị sinh” ở đây không có nghĩa từ cái “không” mà sinh cái “có”, mà có nghĩa là đã có sẵn trong đó rồi, và có thể nhận thấy được khi phân hai (sinh) mà hoạt động Thái (lớn quá, cao quá, xa quá), Cực (tận cùng, chỗ chấm dứt, cũng có nghĩa rất, lắm, quá nhiều, quá lớn) là nguyên lý tạo dựng

và chi phối Vũ Trụ Lý Thái Cực là lý Nhất Nguyên Lưỡng Cực có nghĩa là một nơi (Nhất Nguyên) khi nói chung có hai phần Âm Dương (Lưỡng Cực) khi nói riêng Nói ngược lại, sự hoạt động của Âm Dương là cái lý của Thái Cực Toàn bộ Vũ Trụ này sinh tồn là do Lý Thái Cực Mọi vật đều do Âm Dương tác tạo nên cũng có một Lý Thái Cực cho riêng mình Âm Dương là khí vô hình, có hai phần khác nhau là Âm và Dương để bù đắp cho nhau và từ đó sinh động lực

Khái niệm Âm Dương được hình tượng hóa bằng một vòng tròn khép kín, đường cong chữ “S” chia đường tròn thành hai phần, trong mỗi phần có một vòng tròn nhỏ Ở đây, vòng tròn lớn mang ý nghĩa sự thống nhất của một sự vật, chữ “S” cho phép sự liên hệ tương đối và chuyển hóa Âm Dương, hai vòng tròn nhỏ biểu thị hai thái cực Âm và Dương (thiếu Âm và thiếu Dương)

Hình 1: Biểu tượng Âm Dương

Âm và Dương theo khái niệm cổ sơ không phải là vật chất cụ thể, không gian cụ thể mà là thuộc tính của mọi hiện tượng, mọi sự vật trong toàn vũ trụ cũng như trong từng tế bào, từng chi tiết

Âm Dương là hai khái niệm để chỉ hai thực thể đối lập ban đầu tạo nên toàn bộ vũ trụ, mâu thuẫn thống nhất, trong Dương có mầm mống của Âm và ngược lại

Âm thể hiện cho những gì yếu đuối, nhỏ bé, tối tăm, thụ động, nữ tính, mềm mại Đối lập với nó là Dương – thể hiện sự mạnh mẽ, ánh sáng, chủ động, nam tính, cứng rắn

1.1.2 Nguồn gốc

Âm Dương là hai khái niệm được hình thành từ cách đây rất lâu

Lý luận về Âm Dương được viết thành văn lần đầu tiên xuất hiện trong sách “Quốc Ngữ” Tài liệu này mô tả Âm Dương đại biểu cho hai dạng vật chất tồn tại phổ biến trong vũ trụ, một dạng có dương tính, tích cực, nhiệt liệt, cứng cỏi và một dạng có âm tính, tiêu cực, lạnh nhạt, nhu nhược … Hai thế lực Âm

và Dương tác động lẫn nhau tạo nên tất cả vũ trụ Sách “Quốc Ngữ” nói rằng

“khí của trời đất thì không sai thứ tự, nếu mà sai thứ tự thì dân sẽ loạn, dương

mà bị đè bên dưới không lên được, âm mà bị bức bách không bốc lên được thì

có động đất.”

Lão Tử (khoảng thế kỉ V-VI TCN) cũng đề cập đến khái niệm Âm Dương Ông nói “Trong vạn vật, không có vật nào mà không cõng Âm và bồng Dương” Ông không chỉ tìm hiểu quy luật biến hóa âm dương của trời đất mà còn muốn khẳng định trong mỗi sự vật đều chứa đựng những mâu thuẫn, đó là Âm Dương Khổng An Quốc và Lưu Hâm (Nhà Hán) cho rằng Phục Hy là người có công sáng tạo Tương truyền Phục Hy (2852 TCN) đi chơi ở Sông Hoàng Hà thì nhìn thấy bức đồ bình trên lưng con Long Mã (con vật tưởng tượng mình ngựa, đầu rồng) mà hiểu được lẽ biến hóa của vũ trụ Phục Hy mới đem lẽ đó

vẽ thành vạch nét làm ra Hà Đồ

Một số tài liệu khác cho rằng công lao đó thuộc về Âm Dương Gia, một giáo phái của Trung Quốc

7

Nhưng Phục Hy là một nhân vật huyền thoại, không có thực còn Âm Dương Gia chỉ có công áp dụng Âm Dương để giải thích địa lý – lịch sử, và phái này hình thành vào thế kỉ thứ III nên không có công sáng tạo ra thuyết Âm Dương Vì vậy, hai giải thuyết này đều không có cơ sở khoa học

Các nghiên cứu khoa học liên ngành Trung Quốc và Việt Nam đã kết luận

“khái niệm Âm Dương có nguồn gốc phương Nam (phương Nam ở đây bao gồm vùng Nam Trung Hoa từ sông Dương Tử trở xuống và vùng Việt Nam) Trong quá trình phát triển, nước Trung Hoa đã trải qua hai thời kỳ: Thời kỳ Đông tiến và thời kỳ Nam tiến Trong quá trình Nam tiến, người Hán đã tiếp thu triết lý Âm Dương của các cư dân phương Nam, rồi phát triển, hệ thống hóa triết lý đó bằng khả năng phân tích của người du mục, làm cho triết lý Âm Dương đạt đến hoàn thiện và mang ảnh hưởng của nó tác động trở lại cư dân phương Nam.”

Cư dân phương Nam sinh sống bằng Nông nghiệp nên quan tâm số một của họ là sự sinh sôi nảy nở của hoa màu và con người Sinh sản của con người thì do hai yếu tố: cha và mẹ, nam và nữ, còn sự sinh sôi nảy nở của hoa màu thì

do đất và trời, “đất sinh trời dưỡng” Chính vì thế mà hai cặp “mẹ-cha”, trời” là sự khái quát đầu tiên trên con đường dẫn đến triết lý Âm Dương Chính

“đất-từ hai cặp này, người ta mở rộng ra nhiều cặp đối lập phổ biến khác và cứ thế nhân rộng thành vô số cặp

1.1.3 Bản chất

Triết lý Âm Dương không phải là triết lý của các cặp đối lập Tất cả các dân tộc trên thế giới đều có các phạm trù đối lập nhau, ngôn ngữ của tất cả các dân tộc đều có từ trái nghĩa Điều quan trọng của triết lý Âm Dương chính ở bản chất và quan hệ của hai khái niệm Âm Dương Đó cũng chính là điều khác biệt của triết lý Âm Dương với các triết lý khác

1.2 Những nội dung cơ bản của học thuyết Âm Dương

1.2.1 Âm Dương đối lập

Âm Dương đối lập là sự mâu thuẫn, chế ước và đấu tranh giữa hai mặt

Âm và Dương Theo học thuyết Âm Dương, mọi vật đều có hai mặt của nó là

Âm và Dương Hai mặt này tương tác, kiểm soát lẫn nhau để giữ trạng thái cân bằng liên tục

1.2.2 Âm Dương hỗ căn

Âm Dương hỗ căn là sự nương tượng lẫn nhau, bắt rễ lẫn nhau, quan hệ chặt chẽ với nhau Âm Dương liên kết với nhau tạo thành một thực thể, chúng không thể thiếu nhau hoặc đứng một mình Chúng phụ thuộc vào nhau để có thể xây dựng nên định nghĩa và chỉ có thể được đo bằng cách so sánh với nhau

So sánh Âm và Dương còn liên quan đến đối tượng so sánh mang tính chất tương đối

1.2.3 Âm Dương bình hành – tiêu trưởng

Âm Dương bình hành – tiêu trưởng là cùng vận động song song với nhau nhưng theo hướng đối lập, cái này tăng thì cái kia giảm, cái này mất đi thì cái kia xuất hiện

Âm và Dương đạt được trạng thái cân bằng bởi sự tương tác và kiểm soát lẫn nhau Sự cân bằng không tĩnh và cũng không tuyệt đối, nhưng được duy trì trong một giới hạn nhất định Tại thời điểm nào đó, Âm thịnh lên, Dương giảm

đi và ngược lại

Khi một thuộc tính phát triển đến cùng cực, nó sẽ trải qua một sự biến đổi ngược lại thành thuộc tính đối diện “Dương cực sinh Âm, Âm cực sinh Dương”

Sự chuyển đổi đột ngột này thường được diễn ra trong một tình huống cố định

Sự chuyển đổi này là nguồn gốc của tất cả các thay đổi, cho phép Âm Dương hoán đổi cho nhau (Âm Dương chuyển hóa)

Tóm lại, Âm Dương tồn tại khách quan, có sẵn trong vạn vật và chỉ mang tính tương đối Tất cả các đặc điểm của triết lý Âm Dương đều tuân theo hai quy luật cơ bản: Quy luật về bản chất của các thành tố và Quy luật về quan hệ giữa các thành tố

1.2.4 Hai quy luật cơ bản

Quy luật về bản chất của các thành tố

Quy luật này cho thấy việc xác định một vật là Âm hay Dương chỉ là tương đối, trong sự so sánh với một vật khác Chính vì thế việc xác định tính Âm

9

Dương của các cặp đối lập có sẵn thường dễ dàng, nhưng đối với các vật đơn

lẻ lại khó khăn Cho nên, có hai căn cứ giúp so sánh tính Âm Dương của cùng một đối tượng, đó là: Đối tượng so sánh và cơ sở so sánh

Quy luật về quan hệ giữa các thành tố

Quy luật này cho thấy Âm Dương gắn bó mật thiết với nhau, vận động và chuyển hóa cho nhau Âm phát triển đến cùng cực thì chuyển thành Dương, Dương phát triển đến cùng cực thì chuyển thành Âm

1.2.5 So sánh với các quy luật logic học

Trong logic học cũng có hai quy luật tương đương với hai quy luật trên

Đó là quy luật về bản chất của thành tố Đó là quy luật về bản chất các thành tố

- luật đồng nhất và quy luật về quan hệ giữa các thành tố - luật lý do đầy đủ mà

hệ quả của nó là luật nhân quả

Luật đồng nhất (bản chất A = A) chỉ đúng khi sự vật và hiện tượng đứng yên, mà điều này thì không biện chứng vì sự vật và hiện tượng luôn luôn vận động (đổi mới), mà nếu vận động thì nó không thể nào là chính nó nữa Trong khi đó quy luật về bản chất triết lý Âm Dương là trong Âm có Dương, trong Dương có Âm, tức là trong A đã có B rồi

Luật lý do đầy đủ xác lập nên luật nhân quả cũng chỉ xem xét sự vật, hiện tượng trong sự cô lập, không liên hệ với môi trường xung quanh, trong khi trên thực tế, sự vật hiện tượng luôn tồn tại trong không gian và có liên hệ với các sự vật hiện tượng khác Cái này là nhân của cái kia nhưng là quả của cái khác Không có nhân tuyệt đối và quả tuyệt đối rất phù hợp với quy luật chuyển hóa

âm dương bất tận, vô thủy (không có bắt đầu) và vô chung (không có kết thúc) Hai quy luật của logic là sản phẩm của lối tư duy phân tích, chú trọng đến các yếu tố biệt lập của văn hóa du mục, trong khi quy luật của triết lý Âm Dương là điển hình của tư duy tổng hợp, chú trọng đến các quan hệ của văn hóa nông nghiệp

1.3 Hai hướng phát triển của học thuyết Âm Dương

Học thuyết Âm Dương là cơ sở để xây dựng nên hai hệ thống học thuyết

khác đó là hệ thống Tam Tài, Ngũ Hành và Tứ Tượng, Bát Quái Đó cũng chính

là hai hướng phát triển khác nhau trong quá trình phát triển của học thuyết này, tạo nên tính dân tộc của học thuyết

1.3.1 Hệ thống Tam Tài, Ngũ Hành

1.3.1.1 Tam Tài

Tam Tài là một khái niệm bộ ba gồm “Thiên – Địa – Nhân” Với lối tư duy tổng hợp và biện chứng quen thuộc, người xưa sớm nhận ra các cặp Âm Dương tưởng chừng như riêng rẽ như Trời – Đất, Trời – Người, Đất – Người thực ra có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, tạo nên một loại mô hình hệ thống gồm ba thành tố Đây có lẽ là con đường dẫn đến Tam Tài từ triết lý Âm Dương Trong Tam Tài, Trời là Dương, Đất là Âm, Người ở giữa

1.3.1.2 Ngũ Hành

Thuyết Ngũ Hành về căn bản cũng là một cách biểu thị luật mâu thuẫn đã giới thiệu trong thuyết Âm Dương, nhưng bổ sung và làm cho thuyết Âm Dương hoàn chỉnh hơn, để xem xét mối tương tác và quan hệ của vạn vật Ngũ Hành xây dựng mô hình 5 yếu tố về cấu trúc không gian vũ trụ

Học thuyết Ngũ Hành diễn giải sự sinh hoá của vạn vật qua hai nguyên lý

cơ bản còn gọi là tương sinh và tương khắc trong mối tương tác và quan hệ của chúng Trong mối quan hệ Sinh thì Mộc sinh Hỏa; Hỏa sinh Thổ; Thổ sinh Kim, Kim sinh Thủy, Thủy sinh Mộc Trong mối quan hệ Khắc thì Mộc khắc

Hình 2: Minh họa mô hình Tam Tài

11

Thổ, Thổ khắc Thủy, Thủy khắc Hỏa, Hỏa khắc Kim, Kim khắc Mộc Như vậy tương sinh, tương khắc, tương thừa, tương vũ kết hợp thành hệ chế hoá, biểu thị mọi sự biến hóa phức tạp của sự vật

1.3.2 Hệ thống Tứ Tượng, Bát Quái

1.3.2.1 Tứ Tượng

Âm Dương gọi là Lưỡng Nghi, là 2 nguyên lý Từ Lưỡng nghi sẽ sinh ra

Tứ Tượng là 4 thể trạng, theo nguyên tắc chồng hai vạch lên nhau Xét vạch từ

dưới lên, sẽ có Tứ Tượng lần lượt là

Hai vạch Dương, gọi là Thái Dương

Dương – Âm gọi là Thiếu Dương

Âm – Dương gọi là Thiếu Âm

Hai vạch Âm, gọi là Thái Âm

Trong thiên văn tương ứng:

Thái Dương : Mặt trời (Nhật): rất nóng, bầu trời sáng

Thái Âm : Mặt trăng (Nguyệt): lạnh, bầu trời tối đen

Thiếu Âm : Định tinh (Tinh): không chuyển động, lạnh

Thiếu Dương – Hành tinh (Thần): chuyển động trên bầu trời

Vì vậy còn gọi Nhật Nguyệt tinh thần là Tứ Tượng, và vị trí của chúng cũng gọi là Tượng Trời

Hình 3: Hình Ngũ Hành

Thái Dương là Dương cực thịnh, Thiếu Dương là Dương đã suy bớt, nhưng vẫn mạnh hơn Âm Thiếu Âm là Âm đã mạnh hơn Dương, Thái Âm là

Âm cực thịnh

Bốn Tượng này cũng là bốn giai đoạn của một chu trình khép kín Trong năm, mùa xuân là Thiếu Dương, khí ấm áp tăng dần; Mùa hạ là Thái Dương, nóng đến cực đại; Mùa thu là Thiếu Âm, khí lạnh đang về, Mùa đông là Thái

Âm, lạnh cực đại

Trong chu kỳ của một con người hay sinh vật: giai đoạn đầu tăng trưởng

từ từ, là Thiếu Dương, đến thời kỳ tăng trưởng mạnh mẽ (dậy thì ở con người)

là Thái Dương, đến cực đại khi trưởng thành toàn vẹn, rồi suy dần dần là Thiếu

Âm, cuối cùng là suy sụp nhanh chóng, là Thái Âm

Nhưng trong Âm có Dương và ngược lại Trong mùa hè, khi nóng nực nhất vẫn có khí lạnh, trong mùa đông, khi lạnh nhất vẫn có hơi ấm Khi con người phát triển mạnh mẽ nhất, thì hàng ngày vẫn có hàng triệu tế bào bị suy thoái và chết đi, có điều sự tăng trưởng mạnh hơn rất nhiều sự suy thoái; tương

tự, trong thời kỳ già ốm, vẫn có những tế bào được sinh ra, nhưng không thắng được sự triệt tiêu Có chăng chỉ là làm giảm quá trình suy sụp

Trong một con người, có đặc tính Dương và đặc tính âm Nếu xét theo quan niệm hiện đại, thì mỗi con người đều được kết hợp từ nhiễm sắc thể của

mẹ và của cha, đó là cái khởi nguồn Âm Dương, nhưng với sự nổi trội hơn của nhiễm sắc thể X hay Y, mà đứa trẻ sinh ra là trai hay gái Tuy vậy trong cơ thể

sẽ không bao giờ thiếu yếu tố của cả nam và nữ

Khi tiếp nhận Phật giáo, bốn giai đoạn này với con người có thể được hiểu

là Sinh Lão Bệnh Tử, với sự vật là Sinh Trụ Dị Diệt, với Vũ trụ là Thành Trụ Hoại Không Tuy vậy cũng không hoàn toàn đồng nhất, vì đây là hai tư tưởng triết học của hai nền văn minh khác nhau

Như vậy Vận động là có tính khép kín, vòng tròn Vì thế người phương Tây cho rằng triết học phương Đông có dạng vòng tròn