Sự thay thế các kiểu nhà nước trong lịch sử phát triển của xã hội loài người

Theo quan điểm của chủ nghĩa MácLenin thì sự thay thế các kiểu nhà nước gắn liền với sự thay thế các hình thái kinh tế xã hội. Sự thay thế này là tất yếu, khách quan phù hợp với quy luật của lịch sử phát triển của nhân loại. Đây là một vấn đề cực kì quan trọng trong mọi chế độ xã hội vì nó giữ vị trí nhất định trong sự phát triển xã hội loài người. Đề tài nghiên cứu về sự thay thế các kiểu nhà nước trong lịch sử phát triển của xã hội loài người.

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU 2

B NỘI DUNG 2

I KHÁI QUÁT CHUNG 2

1 Khái niệm nhà nước 2

2 Khái niệm kiểu nhà nước 3

II SỰ THAY THẾ CÁC KIỂU NHÀ NƯỚC TRONG LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA XÃ HỘI LOÀI NGƯỜI 5

1 Nguyên nhân của sự thay thế các kiểu nhà nước 5

2 Những quy luật của sự thay thế các kiểu nhà nước 5

3 Đặc điểm của sự thay thế các kiểu nhà nước 9

III LIÊN HỆ VỚI VIỆT NAM 10

C KẾT LUẬN 14

A MỞ ĐẦU

Kiểu nhà nước là một trong những khái niệm cơ sở có ý nghĩa rất quan trọng của lý luận về nhà nước và pháp luật Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lenin thì sự thay thế các kiểu nhà nước gắn liền với sự thay thế các hình thái kinh tế - xã hội Sự thay thế này là tất yếu, khách quan phù hợp với quy luật của lịch sử phát triển của nhân loại Đây là một vấn

đề cực kì quan trọng trong mọi chế độ xã hội vì nó giữ vị trí nhất định trong sự phát triển xã hội loài người

Đề tài nghiên cứu về sự thay thế các kiểu nhà nước trong lịch sử phát triển của xã hội loài người

B NỘI DUNG

I KHÁI QUÁT CHUNG

1 Khái niệm nhà nước

a, Khái niệm nhà nước:

Nhà nước là tổ chức quyền lực đặc biệt của xã hội, bao gồm một lớp

người được tách ra từ xã hội để chuyên thực thi quyền lực, nhằm tổ chức

đa quản lý xã hội, phục vụ lợi ích chung của toàn xã hội cũng như lợi ích của lực lượng cầm quyền

- Nhà nước có những đặc trưng cơ bản sau:

+ Nhà nước là tổ chức đặc biệt của xã hội

+ Nhà nước thực hiện việc quản lí dân cư theo lãnh thổ

+ Nhà nước nắm giữ và thực thi chủ quyền quốc gia

+ Nhà nước ban hành pháp luật và dùng pháp luật làm công cụ quản

lý xã hội

+ Nhà nước quy định và thực hiện việc thu thuế

b, Tính tất yếu khách quan: là tất nhiên phải như thế không thể là cái

khác, không phụ thuộc và ý muốn chủ quan của con người

c, Tính kế thừa: thừa hưởng, giữ gìn và tiếp tục phát huy các yếu tố

tốt đẹp còn phù hợp của cái cũ vào cái mới

d, Trình tự: diễn ra theo một quá trình có quy luật thứ tự từng bước

quy định rõ ràng theo nấc thang, cái sau phải cao hơn cái trước

e, Quy luật là những mối liên hệ khách quan, bản chất, tất nhiên, phổ

biến và lặp đi lặp lại giữa các sự vật hiện tượng hay giữa các mặt của sự vật hiện tượng

2 Khái niệm kiểu nhà nước

Kiểu nhà nước là tổng thể những đặc điểm, đặc thù của một nhóm nhà nước qua đó phân biệt với các nhóm nhà nước khác

Nhà nước có thể phân loại theo nhiều cách khác nhau theo các tiêu chí khác nhau

+ Dựa vào phân chia các thời kì lịch sử: nhà nước cổ đại, nhà nước trung đại, nhà nước cận đại và nhà nước hiện đại

+ Dựa vào các nền văn minh: nhà nước trong nền văn minh nông nghiệp, công nghiệp thậm chí ngày nay nói đến văn minh hậu công nghiệp (văn minh tri thức)

+ Dựa cách thức tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước: nhà nước chuyên chế và nhà nước dân chủ

Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin về phân loại nhà nước

Nước ta có một cách phân nhóm nhà nước truyền thống là dựa vào

sự phân chia các hình thái kinh tế - xã hội của Mác Mác cho rằng mỗi hình thái kinh tế - xã hội có một kiểu quan hệ sản xuất riêng biệt, đặc trưng cho xã hội đó, đồng thời có một cơ sở hạ tầng và một kiến trúc thượng tầng tương ứng Đặc điểm của mỗi loại nhà nước là do kiểu quan

hệ sản xuất đặc thù trong xã hội tương ứng quy định Trong lịch sử xã hội

có giai cấp đã tồn tại bốn hình thái kinh tế xã hội: Chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa Tương ứng với bốn hình thái kinh tế xã hội đó đã có bốn kiểu nhà nước:

Kiểu nhà nước chủ nô: Nhà nước chủ nô là nhà nước đầu tiên trong lịch

sử xã hội loài người, ra đời trên cơ sở sự tan rã của chế độ cộng sản nguyên

thuỷ Là hình thức tổ chức và thực hiện quyền lực thống trị của giai cấp chủ nô Nhà nước chủ nô cũng có hai bản chất tính giai cấp (công cụ bạo lực duy trì sự thống trị của giai cấp cầm quyền) và tính xã hội(ở mức độ khác nhau đã tiến hành những hoạt động mang tính xã hội)

Kiểu nhà nước phong kiến: là nhà nước ra đời trên cơ sở của sự sụp đổ của xã hội chiếm hữu nô lệ, ở một số quốc gia nhà nước phong kiến là kiểu nhà nước đầu tiên Ví dụ: Việt Nam, Triều Tiên…Bản chất của nhà nước phong kiến thể hiện ở việc xây dựng bộ máy chuyên chính của vua chúa phong kiến và địa chủ Hình thức phổ biến của nhà nước phong kiến là chính thể quân chủ chuyên chế với quyền lực vô hạn của hoàng đế

Kiểu nhà nước tư sản: Kiểu nhà nước tư sản là kiểu nhà nước ra đời, tồn tại và phát triển trong lòng hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa Cơ

sở kinh tế của nhà nước tư sản là phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa dựa trên chế độ chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuất, nền kinh tế hàng hoá - thị trường

Kiểu nhà nước xã hội chủ nghĩa: Nhà nước xã hội chủ nghĩa là kiểu nhà nước cuối cùng trong lịch sử xã hội loài người Là tổ chức mà thông qua đó, đảng của giai cấp công nhân thực hiện vai trò lãnh đạo của mình đối với toàn xã hội; là một tổ chức chính trị thuộc kiến trúc thượng tầng dựa trên cơ sở kinh tếcủa chủ nghĩa xã hội; đó là một nhà nước kiểu mới, thay thế nhà nước tư sản nhờ kết quả của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa; là hình thức chuyên chính vô sản được thực hiện trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Như vậy căn cứ để phân loại nhà nước theo tiêu chí này chính là hình thái kinh tế xã hội mà nhà nước đã ra đời, tồn tại và phát triển và tính giai cấp của nhà nước Đó là nhà nước chiếm hữu nô lệ, nhà nước phong kiến, nhà nước tư bản chủ nghĩa, nhà nước xã hội chủ nghĩa

Chủ nghĩa Mác – Lênin cho rằng sự thay thế loại/kiểu nhà nước này bằng loại/kiểu nhà nước khác tiến bộ hơn là quy luật tất yếu, phù hợp với quy luật thay thế các hình thái kinh tế - xã hội Loại/kiểu nhà nước sau luôn tiến bộ hơn loại/kiểu nhà nước trước Vì nó được xây dựng trên cơ

sở quan hệ sản xuất phù hợp hơn với trình độ của lực lượng sản xuất đã phát triển ở trình độ cao hơn

II SỰ THAY THẾ CÁC KIỂU NHÀ NƯỚC TRONG LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA XÃ HỘI LOÀI NGƯỜI

1 Nguyên nhân của sự thay thế các kiểu nhà nước

Nguyên nhân sâu xa của sự thay thế các kiểu nhà nước là mâu thuẫn giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất trong một phương thức sản xuất xã hội Khi mâu thuẫn này được giải quyết thì một phương thức sản xuất mới ra đời cùng với nó là một kiểu kiến trúc thượng tầng mới và tương ứng một loại kiểu nhà nước mới Mầm mống của mỗi sự thay thế đều nằm trong lòng chế độ cũ Khi hạt giống đó phát triển đến một mức nhất định, giai cấp cầm quyền cũ bị lật đổ và giai cấp mới giành được chính quyền thông qua một cuộc cách mạng xã hội Giai cấp mới giành được chính quyền về cơ bản tiến bộ hơn so với giai cấp cũ nhưng vấn kế thừa những ưu điểm của giai cấp cũ

2 Những quy luật của sự thay thế các kiểu nhà nước

Phạm trù kiểu nhà nước không những chỉ ra những đặc tính cơ bản của nhà nước mà còn phản ánh khả năng lý giải một cách khoa học xu hướng phát triển của chúng Giống như sự thay thế của nhiều hình thái kinh tế xã hội, sự thay thế kiểu nhà nước này bằng kiểu nhà nước khác là một quá trình lịch sử tự nhiên tất yếu Và sự thay thế phải tuân theo những quy luật cơ bản sau đây: quy luật tất yếu khách quan, quy luật tuần tự kiểu nhà nước sau tiến bộ hơn kiểu nhà nước trước, quy luật sự thay thế chỉ được tiến hành bằng các cuộc cách mạng xã hội và cuối cùng sự thay thế phải tuân theo quy luật kế thừa

2.1 Sự thay thế kiểu nhà nước này bằng kiểu nhà nước khác tiến

bộ hơn là quy luật tất yếu, phù hợp với quy luật thay thế các hình thái kinh tế - xã hội.

Đây là biểu hiện quan trọng của quy luật phát triển và thay thế các hình thái kinh tế - xã hội trong thượng tầng chính trị pháp lý Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin thì phát triển là một quá trình vận động

từ thấp đến cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn, từ chất cũ đến chất mới ở trình độ cao hơn

Khi quan hệ sản xuất không phù hợp với tính chất và trình độ của lực lượng sản xuất sẽ kìm hãm lực lượng sản xuất Khi quan hệ sản xuất trở nên lỗi thời, lạc hậu so với sự phát triển của lực lượng sản xuất sẽ kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất nó trở thành lực cản lớn nhất đối với sản xuất, đối với sự phát triển của xã hội Điều đó cho thấy lịch sử loài người không có gì khác hơn sẽ là sự thay thế lẫn nhau, tuần tự của các hình thái kinh tế - xã hội và hình thái kinh tế - xã hội sau là bước phát triển cao hơn hình thái kinh tế - xã hội trước Từ đó, một hình thái kinh tế

- xã hội mới ra đời thay thế cho hình thái kinh tế - xã hội

Đồng thời, để thay thế một hình thái kinh tế - xã hội bằng hình thái kinh tế - xã hội khác thì cũng cần phải có một tác nhân đó là giai cấp mang sứ mệnh lịch sử, giai cấp mà đủ điều kiện, đủ khả năng để thực hiện bước chuyển thay đổi xã hội này sang kiểu xã hội khác Do đó, sự thay thế kiểu nhà nước này bằng kiểu nhà nước khác tiến bộ hơn là quy luật tất yếu, là quy luật lịch sử - tự nhiên

Như vậy, sự thay thế các kiểu nhà nước là quy luật tất yếu, hầu hết các nước đều trải qua 4 hình thái kinh tế xã hội

2.2 Quy luật của sự thay thế các kiểu nhà nước là kiểu nhà nước mới bao giờ cũng ưu việt và tiến bộ hơn kiểu nhà nước trước đó.

Theo quan điểm của chủ nghĩa mác-Lênin thì sự thay thế các kiểu nhà nước tuân theo nguyên lý của sự phát triển Nhà nước mới bao giờ cũng đại diện cho phương thức sản xuất mới, dựa trên phương thức sản xuất mới và thúc sự phát triển của phương thức sản xuất mới Đó là

sự hoàn thiện trong quá trình phát triển của các kiểu nhà nước Kiểu nhà nước mới được xây dựng trên cơ sở quan hệ sản xuất phù hợp hơn với trình độ của lực lượng sản xuất đã phát triển ở trình độ cao hơn, cơ sở xã hội của nhà nước rộng rãi hơn; xung đột giai cấp trong xã hội đó thường

đỡ gay gắt hơn Kiểu nhà nước mới ra đời nó không những dựa trên

phương thức mới mà còn duy trì và thúc đẩy sự phát triển của phương thức sản xuất đó Bản chất xét đến cùng kiểu nhà nước vẫn là bóc lột, vẫn chỉ là công cụ đàn áp và bóc lột của nhân dân lao động, phục vụ lợi ích hẹp hòi, ích kỉ của giai cấp thống trị về kinh tế và chính trị Vì vậy nếu chúng ta không thấy những hạn chế về mặt xã hội không thể khắc phục được, nếu chỉ thấy sự tiến bộ của chúng từ góc độ kinh tế thuần túy thì sẽ không hiểu hết được bản chất giai cấp và ý nghĩa xã hội hạn hẹp của kiểu nhà nước bóc lột

2.3 Quy luật kiểu nhà nước mới thay thế kiểu nhà nước cũ phải thông qua một cuộc cách mạng.

Cách mạng xã hội là sự biến đổi có tính chất bước ngoặt và căn bản

về chất trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, là phương thức thay thế hình thái kinh tế-xã hội lỗi thời bằng hình thái kinh tế- xã hội cao hơn Theo nghĩa hẹp, cách mạng xã hội là việc lật đổ một chế độ chính trị đã lỗi thời, thiết lập một chế độ chính trị tốt đẹp hơn

Lịch sử nhà nước cho thấy có nhiều con đường dẫn đến sự thay thế các loại nhà nước, có thể thông qua nhiều con đường đưa đến sự thay thế các kiểu nhà nước nhưng triệt để nhất phải thông qua cuộc cách mạng xã hội Chỉ có cách mạng xã hội mới thay thế được quan hệ sản xuất cũ bằng quan hệ sản xuất mới, tiến bộ, thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển; mới thay thế được hình thái kinh tế - xã hội cũ bằng hình thái kinh tế - xã hội mới cao hơn Trong các thời kỳ cách mạng xã hội, năng lực sáng tạo của quần chúng nhân dân được phát huy một cách cao độ, như Mác đã nói: Cách mạng xã hội là đầu tàu của lịch sử

Sở dĩ phải thay thế phải thông qua cuộc cách mạng xã hội bởi giai cấp thống trị đại diện cho phương thức sản xuất cũ không bao giờ tự nguyện rời bỏ quyền lực của mình do vậy giai cấp đại biểu cho phương thức sản xuất mới phải tập trung lực lượng đấu tranh cho họ Bởi vậy giai cấp đại biểu cho phương thức sản xuất mới phải tập trung lực lượng đấu tranh với họ Kiểu nhà nước mới ra đời tức là quyền lực nhà nước đã

chuyển qua tay giai cấp mới Do đó bản chất, vai trò của xã hội của nhà nước mới cũng biến đổi Nhà nước kiểu mới ra đời chú trọng mở rộng và phát triển phương thức sản xuất tiên tiến, duy trì và bảo vệ quan hệ sở hữu

có lợi cho giai cấp cầm quyền mới Như vậy sự thay thế các kiểu nhà nước chỉ được diễn ra thông qua con đường là các cuộc cách mạng Một kiểu nhà nước mới xuất hiện trong quá trình cách mạng khi giai cấp cũ bị lật đổ và giai cấp thống trị mới giành được chính quyền

Lịch sử nhân loại đã chứng minh đầy đủ và rõ nét vai trò của 4 cuộc cách mạng xã hội đưa nhân loại trải qua năm hình thái kinh tế - xã hội nối tiếp nhau, trong đó cách mạng vô sản là một kiểu cách mạng xã hội mới

về chất Nếu các cuộc cách mạng trước đây chỉ thay thế hình thức của chế

độ chiếm hữu tư nhân và chế độ bóc lột, thì cách mạng vô sản nhằm xây dựng xã hội mới không có giai cấp để giải phóng triệt để con người

2.4 Quy luật sự thay thế các kiểu nhà nước mang tính kế thừa.

Sở dĩ, nói sự thay thế các kiểu nhà nước có tính quy luật bởi kiểu nhà nước mới thay thế kiểu nhà nước cũ đều lặp lại những dấu hiệu mà sự thay thế nào cũng có.Tính kế thừa giữa kiểu nhà nước sau đối với kiểu nhà nước trước thể hiện ở chỗ kiểu nhà nước sau không xoá bỏ, “đập tan” hoàn toàn kiểu nhà nước trước, mà nó tiếp thu có chọn lọc những những yếu tố tiến bộ của nhà nước trước, từ hình thức tổ chức, thiết chế bộ máy nhà nước đến đội ngũ cán bộ… nếu nó không mâu thuẫn với chế độ mới Một biểu hiện khác của tính kế thừa là sự thay thế kiểu nhà nước cũ bằng kiểu nhà nước mới ở mọi nơi không phải được diễn ra một cách tức thời

mà có tính kế tiếp Vì vậy trong lịch sử tồn tại nhiều kiểu nhà nước quá độ chuyển tiếp từ kiểu nhà nước này sang kiểu nhà nước khác Sở dĩ khẳng định như vậy theo quan điểm của chủ nghĩa Mác Lê Nin về nguyên lý phát triển bao giờ cũng có tính kế thừa cái sau bao giờ cũng kế thừa những yếu tố tích cực còn phù hợp của cái trước

Ví dụ: Kiểu nhà nước phong kiến đã kế thừa những yếu tố tích cực còn phù hợp của kiểu nhà nước chủ nô đó là: Quan hệ sản xuất phong

kiến xây dựng dựa trên cơ sở chiếm hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu là ruộng đất và một phần sức lao động của nông dân bởi nó phù hợp với trình độ lực lượng sản xuất lúc bấy giờ Về chức năng, nhà nước phong kiến cũng kế thừa nhà nước chủ nô như bảo vệ chế độ sở hữu của giai cấp thống trị, trấn áp nhân dân lao động Nhà nước phong kiến cũng tiến hành chiến tranh để mở rộng lãnh thổ như nhà nước chủ nô Về hình thức thì nhà nước phong kiến vẫn là chính thể quân chủ, bộ máy nhà nước mang tính quân sự, tập trung, quan liêu tuy nhiên so với bộ máy nhà nước thời,

Về pháp luật, nhà nước phong kiến vẫn duy trì hình thức chủ yếu là tập quán pháp

3 Đặc điểm của sự thay thế các kiểu nhà nước

Ngoài việc tuân theo 4 quy luật (cũng có thể được xem là đặc điểm của sự thay thế) thì có thêm 2 đặc điểm quan trong sau đây trong quá trình thay thế các kiểu nhà nước

3.1 Sự thay thế này có thể diễn ra theo một cách tuần tự từ loại/kiểu nhà nước thấp đến kiểu nhà nước cao hơn.

Cụ thể, nhà nước phong kiến ra đời để thay thế cho nhà nước chủ nô, nhà nước tư sản ra đời thay thế cho nhà nước phong kiến và nhà nước xã hội chủ nghĩa sẽ ra đời để thay thế cho nhà nước tư sản Có nhiều quốc gia đã đang và sẽ trải qua tuần tự các thời kì này

Tuy nhiên, đối với mỗi nước cụ thể, do điều kiện lịch sử khách quan,

có thể bỏ qua một hoặc một số giai đoạn phát triển nhất định nhưng phải tuân theo các quy luật đặc biệt là quy luật kiểu nhà nước sau tiến bộ hơn kiểu nhà nước trước, việc bỏ qua một số gia đoạn nhất định phải đảm bảo các điều kiện, không thể bỏ qua một cách vội vàng nóng vội mà phải căn

cứ vào điều kiện cụ thể của đất nước

Chẳng hạn, trên thế giới có các quốc gia cũng bỏ qua một số kiểu nhà nước như Mỹ tiến từ kiểu nhà nước chủ nô lên kiểu nhà nước tư bản