Kết quả khảo sát về hiện trạng đời sống văn học Đồng bằng sông Cửu Long cho biết, hiện nay học sinh và phụ huynh học sinh ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) không thích học văn. Từ kết quả khảo sát và tình hình thực tế ở một số trường phổ thông và địa phương Đồng bằng sông Cửu Long, bài viết đề xuất giải pháp cho việc học và dạy văn.
Trang 1TS NGUYỄN VĂN KHA
Trung tâm Văn học và Ngôn ngữ học, Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ Điện thoại: 0903 883 823 Email:
nguyenkhasg@gmail.com
HIỆN TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP CỦA VIỆC HỌC VÀ DẠY VĂN TRONG
HIỆN NAY
(Từ kết quả khảo sát
ở các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long)
TÓM TẮT
Kết quả khảo sát về hiện trạng đời sống văn học Đồng bằng sông Cửu Long cho biết, hiện nay học sinh và phụ huynh học sinh ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) không thích học văn Từ kết quả khảo sát và tình hình thực tế ở một số trường phổ thông và địa phương Đồng bằng sông Cửu Long, bài viết đề xuất giải pháp cho việc học
và dạy văn
Từ khoá: học và dạy văn, đồng bằng sông Cửu Long
ABSTRACT
The status quo and solutions to Literature learning and teaching in schools (based on the result from surveys in Mekong Delta region)
The result from surveys carried out in Mekong Delta region shows that the local students and their parents are not interested in the idea of learning Literature and Language arts Predicated on the result and the practical situation in some regional high schools, the article suggests measures for teaching and learning the subject of Literature and Language arts
Key words: Teaching and learning Literature and Language arts, Mekong Delta
region
1
Việc dạy Văn là việc của nhà trường, điều này ai cũng rõ Môn Văn được đưa vào làm môn học chính trong nhà trường phổ thông vừa đáp ứng yêu cầu về tri thức (“Văn học là nhân học”) vừa gắn với truyền thống văn chương của dân tộc Việt Nam
Trang 2Sự sa sút của việc dạy Văn và học Văn trong nhà trường đã dẫn đến sự khuyết hãm về tri thức khoa học nhân văn của thế hệ trẻ được đào tạo trong nhà trường Đây sẽ
là một thiếu hụt không bù đắp nổi, làm yếu đi nguồn nhân lực của đất nước trong thực tế đào tạo nguồn nhân lực của nước ta hiện nay
Kết quả khảo sát về hiện trạng đời sống văn học Đồng bằng sông Cửu Long[1] của nhóm nghiên cứu thuộc Trung tâm Nghiên cứu Văn hóa, Viện Phát triển bền vững vùng Nam Bộ[2], thăm dò bằng bảng hỏi với 828 người tại 4 địa phương ở tiểu vùng ĐBSCL, bao gồm Bến Tre, An Giang, Kiên Giang và TP Cần Thơ cho biết: hỏi chuyện
58 học sinh trung học cơ sở (THCS) và 106 học sinh trung học phổ thông (THPT), chỉ
có 13 học sinh THCS (22,4%) và 31 học sinh THPT (29,2%) thích thú đọc thêm các tác phẩm văn học Số học sinh có đọc thêm tác phẩm văn học nhưng đọc rất ít chiếm tỉ lệ 36,2 % (THCS) và 47, 2% ( THPT) 6,9% học sinh THCS không quan tâm đến tác phẩm văn học ngoài chương trình (xem Bảng 1 a,b) Sở thích đọc truyện tranh của các
em qua tham dò với con số đáng lưu ý: 14/58 (THCS – 24,1%) và 13/106 (THPT – 12,3%) Các em càng lớn càng ít đọc truyện tranh, đọc tác phẩm văn học tăng lên
Trong tương quan chung giữa đọc tác phẩm văn học với niềm say mê (thích thú khi đọc) với việc có đọc nhưng chỉ đọc ít (không say mê, hứng thú), giữa đọc sách văn học và đọc truyện tranh, số liệu thống kê cho thấy học sinh BSCL ít say mê đọc sách văn học
Ít đọc sách văn học không phải các em không có thì giờ Số em cho biết, muốn đọc nhưng không có thì giờ chỉ chiếm 7,5 đến 10,3% Nguyên nhân chính yếu nhất là học sinh không thích học Văn Cô Loan, giáo viên dạy Văn ở trường THCS xã Cẩm Sơn (huyện Mỏ cày, tỉnh Bến Tre) cũng có một nhận xét tương tự Theo cô Loan, học sinh ở địa phương không thích học Văn Thời gian rỗi, học sinh thường vào mạng internet Bố
mẹ học sinh cũng không thích cho con học Văn[3] Họ đầu tư cho con học các môn tự nhiên để sau này theo học các ngành kỹ thuật kiếm được nhiều tiền Từ quan niệm của các bậc phụ huynh, đến tác động của môi trường, dẫn đến việc dạy và học Văn thiếu sinh khí
Hệ quả là kết quả học tập của học sinh ĐBSCL về môn Văn thấp Kết quả thi tốt nghiệp năm học 2008 – 2009 ở một số trường ở khu vực ĐBSCL như Đồng Tháp, An Giang đã phản ánh trung thực tình trạng học văn của học sinh khu vực này
Bảng 1: Môn Văn có giúp tìm đọc tác phẩm ngoài chương trình?
a Học sinh THCS
Giới tính Total
Trang 3Nam Nữ n %
Việc học môn
văn có giúp em
tìm đọc các tp
vh
thích thú đọc thêm các tác phẩm văn hoc 7 25.0% 6 20.0% 13 22.4%
Có đọc thêm
nhưng rất ít 9 32.1%
1
2 40.0% 21 36.2% Chỉ đọc thêm
truyện tranh 7 25.0% 7 23.3% 14 24.1% Muốn đọc
nhưng không có thì giờ
3 10.7% 3 10.0% 6 10.3%
Không quan
tâm đến tp vh ngoài chương trình
2 7.1% 2 6.7% 4 6.9%
8 100.0%
3
0 100.0% 58 100.0%
Nguồn: Viện Phát triển bền vững vùng Nam Bộ (2008 – 2010), Hiện trạng đời sống văn học Đồng bằng sông Cửu Long (đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ)
b Học sinh THPT
Giới tính Total
Việc học môn
văn có giúp em
tìm đọc tp vh
Thích thú đọc thêm tp vh 1
4 28.6%
1
7 29.8% 31 29.2%
Trang 4Có đọc thêm tp
vh nhưng rất ít
2
3 46.9% 27 47.4% 50 47.2% Chỉ đọc thêm
truyện tranh 8 16.3% 5 8.8% 13 12.3% Muốn đọc
nhưng không có thì giờ
2 4.1% 6 10.5% 8 7.5%
Không quan
tâm đến tp vh ngoài chương trình
2 4.1% 2 3.5% 4 3.8%
9 100.0% 57 100.0% 106 100.0%
Nguồn: Viện Phát triển bền vững vùng Nam Bộ (2008 – 2010), Hiện trạng đời sống văn học Đồng bằng sông Cửu Long (đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ)
Việc chán học Văn, thậm chí coi thường môn Văn trong nhà trường hiện nay đã dẫn đến một hậu quả không hiếm gặp là, có người đã tốt nghiệp đại học mà viết Văn còn sai lỗi chính tả, viết câu còn sai Thậm chí có những sinh viên học ngành tự nhiên, khi làm khóa luận tốt nghiệp lại không viết nổi lời cảm ơn ở trang đầu của khóa luận Thậm chí viết đơn xin làm khóa luận lại thành lời cảm ơn thầy giáo đã giúp mình hoàn thành khóa luận
Tình hình dạy và học Văn sa sút như trên nhưng hiện nay nhà trường vẫn chưa
có giải pháp hữu hiệu để lấy lại sinh khí cho môn học, mang lại hứng thú cho người học
về môn học vốn gắn với truyền thống trọng văn chương của dân tộc Việt Nam
Lạ thật! Trong khi ai cũng nhận thấy là môn Văn dẫu không thể làm cho người
ta kiếm nhiều tiền, nhưng ai cũng thấy “Văn” (trong nghĩa rộng) được ứng dụng rất phổ biến Dẫu xã hội hiện đại mọi thủ tục văn bản đã được đơn giản hóa, có các biểu mẫu làm sẵn nhưng ai cũng thấy rằng để thăng tiến trong xã hội, không thể “mù tịt” về
“Văn” Từ yêu cầu thực tế đơn giản nhất là soạn thảo một văn bản cũng cần sự sáng sủa
rõ ràng về văn vẻ, đến kiến thức khoa học kỹ thuật cũng cần sự diễn đạt của câu chữ, của “Văn” Và hiểu như thế thì “Văn” đâu phải không cần thiết cho con người trong hoàn cảnh kinh tế thị trường?
2
Trang 5Nền kinh tế thị trường tạo ra sự cạnh tranh trong sản xuất và tiêu thụ hàng hóa (trong đó có hàng hóa là sản phẩm văn hóa nghệ thuật) Giữa biển thông tin của thị trường sách văn học, sự quảng bá của đội ngũ thầy cô giáo, trong đó các thầy cô giáo dạy Văn, những người được đào tạo tử tế, có hiểu biết căn bản về văn chương là một kênh quảng bá rất đáng tin cậy Trong cuộc điều tra về tình hình thưởng thức văn học của công chúng ĐBSCL, hỏi chuyện 828 người về nguồn ảnh hưởng để bản thân tìm đến với văn học, có đến 45,5% người được hỏi cho rằng thầy cô giáo là nhân tố chủ yếu truyền cho họ tình yêu văn học
Đây là một thông in rất đáng lạc quan trong tình hình thưởng thức và tiếp nhận văn học trong cơ chế thị trường
Hiểu như thế, trong tình hình phức tạp của thị hiếu tiếp nhận văn học của công chúng, trong đó có học sinh các bậc học ở trường phổ thông, vai trò của người giáo viên dạy Văn hết sức quan trọng Trong thời gian thực hiện đề tài, chúng tôi đã có dịp tiếp xúc với nhiều giáo viên từ cấp 2 đến cấp 3 Điều nhận được trước tiên từ tâm sự của những người đứng trên bục giảng để giữ ngọn lửa tình yêu văn chương cho học sinh là sự đam mê, tâm huyết với văn chương Có người là hội viên câu lạc bộ (CLB) văn học trong nhà trường phổ thông, có người tốt nghiệp cao đẳng rồi tự học để lấy bằng cử nhân văn chương, có người là hội viên hội văn học nghệ thuật ở địa phương Đồng lương nhà giáo eo hẹp nhưng
họ vẫn dành dụm tiền để mua sách văn học, hoặc đi học thêm qua các khóa đào tạo (như đào tạo từ xa của Đại học Huế, chương trình đào tạo thạc sĩ của các trường đại học tại TP.Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Đại học Vinh,…) Chí tiến thủ trong nghề nghiệp của các giáo viên dạy Văn ở ĐBSCL đã nói lên một điều: trong hòan cảnh mới, người giáo viên dạy Văn vẫn là người chiến sĩ tiên phong trên măt trận văn hóa
Ý thức được sức mạnh của văn chương trong việc bồi dưỡng tâm hồn, tình cảm, xây dựng nhân cách con người Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập với thế giới, càng thấy quý trọng những con người thầm lặng đứng trên bục giảng hôm nay
để nói về văn chương, đánh thức tình cảm lành mạnh, trong sáng của học sinh trước những quan hệ đời sống dễ bề cuốn hút tuổi trẻ chạy theo thị hiều tầm thường, thiển cận
Tình hình dạy và học Văn vừa qua ở khu vực ĐBSCL và một số nơi khác trong cả nước có sa sút (kết quả kỳ thi tốt nghiệp phổ thông tháng 7 năm 2009 ở các địa phương như Đồng Tháp, An Giang đã chứng tỏ điều này) là một vấn đề cần báo động về dạy và học Văn
Một tình trạng đáng buồn là việc dạy Văn, học Văn hiện nay trong nhà trường chỉ một mình giáo viên Văn chèo chống, không có sự phối hợp với các bộ môn khác, lại càng không tìm được sự ủng hộ của bên ngoài xã hội
Trang 6Một vùng đất giàu tiềm năng văn chương như ĐBSCL không thể nói là học sinh không có năng lực học Văn Vậy thì hướng giải quyết cho vấn đề dạy và học Văn hiện nay như thế nào? Đây là vấn đề vượt quá khả năng của tác giả bài viết, nếu không nói là
“lực bất tòng tâm”
Tác giả thử đề xuất giải pháp cho sự bế tắc của việc dạy và học Văn ở trường phổ thông Theo chúng tôi, phải xã hội hóa môn Văn Nếu như môn Lịch sử ở trường phổ thông cần đựợc chấn hưng thì môn Văn trong nhà trường hiện nay cần phải được xã hội hóa
- Việc xã hội hóa môn học này, thứ nhất, không nên bó hẹp việc học Văn chỉ ở việc giảng dạy trên lớp Quá chú trọng việc giảng dạy trên lớp dẫn đến nhồi nhét kiến thức sách vở Cho nên cần đa dạng hóa hình thức học (sinh hoạt CLB, sáng tác, giao lưu với nhà văn…) Cách làm này ở trường phổ thông đã áp dụng nhưng chưa phát huy hiệu quả trong thực tế
- Thứ hai, như trên đã trình bày thì dạy Văn (theo nghĩa rộng) không chỉ dạy về tri thức văn chương mà dạy cả cách diễn đạt, dạy về hành văn,… để người học biết cách diễn đạt hay, sinh động về điều mình muốn nói Hiểu theo nghĩa này thì học Văn là học suốt đời Bởi vì cuộc sống cần giao tiếp, cần diễn đạt để hiểu nhau, để nắm thông tin thì Văn là phương tiện luôn luôn đồng hành cùng cuộc sống con người Các cụ nói “văn ôn
võ luyện” cũng có cách hiểu là như thế Hiểu như thế thì không nên phó thác việc dạy Văn, rèn về văn chương cho thầy cô giáo dạy môn Văn mà các giáo viên trong nhà trường, cả xã hội đều phải có ý thức rèn giũa về Văn cho con em của mình Người giáo viên trong nhà trường phải ý thức được rằng nếu học sinh tốt nghiệp phổ thông mà không viết nổi một bức thư cho bạn, hay không viết được một lá đơn xin việc thì đó là lỗi của nhà trường chứ không chỉ là lỗi của giáo viên phụ trách bộ môn Văn Vì sao vậy, bởi vì người không biết cách diễn đạt tình cảm của mình, nguyện vọng của mình trong một bức thư hay một lá đơn thì họ cũng không biết cách diễn đạt phần lý thuyết để giải một bài Toán, không thể trình bày rõ ràng kiến thức về các môn học như Sinh vật, Lịch
sử, Địa lý… Thế thì tại sao họ lại tốt nghiệp được[4]?
Từ thực tế trên đây, rõ ràng để học sinh học tốt môn Văn rất cần sự nghiêm khắc của giáo viên trong nhà trường với các lỗi về văn phạm của học sinh
- Thứ ba, chương trình văn học ở trường phổ thông hiện nay đã có một phần chương trình dành cho Văn học địa phương Nếu biết vận dụng tốt chương trình này thì đây là nơi nhà trường có dịp xã hội hóa môn Văn Thực tế hiện nay, có Sở Giáo dục triển khai chương trình này chỉ phó thác cho giáo viên phụ trách bộ môn, để mặc họ muốn dạy ai (tác giả), dạy thế nào (cách trình bày) thì dạy Trong khi ở mỗi địa phương hiện nay có một Hội Văn học nghệ thuật, lực lượng sáng tác văn học rất đông đảo Sở
Trang 7Giáo dục cần đặt vấn đề dạy Văn học địa phương với Phân hội Văn học để phối hợp, cùng nghĩ cách làm, tạo hứng thú cho học sinh từ hoạt động này
Trong dịp đi thực tế ở thị xã Châu Đốc (tỉnh An Giang), chúng tôi được nghe kể lại cách làm của Trường THPT Thủ Khoa Nghĩa về việc xã hội hóa môn Văn trong nhà trường rất hay Từ hoạt động sáng tác, sinh hoạt văn học ở một CLB (lúc đầu do một vài giáo viên trong trường khởi xướng), phong trào sáng tác và hoạt động văn học (diễn kịch, ngâm thơ…) do CLB của trường phát động đã tạo hứng thú về việc học môn Văn cho học sinh trong toàn trường Học sinh tham gia CLB văn học đông đảo, cổ vũ lẫn nhau, tạo ra không khí sôi nổi, thích thú trong sáng tác và các sinh họat văn học Không chỉ thầy cô giáo dạy Văn thăm gia sáng tác và sinh hoạt trong CLB văn học mà còn có
sự tham gia của các thầy cô giáo bộ môn khác trong nhà trường Cách làm của giáo viên
và học sinh Trường THPT Thủ Khoa Nghĩa làm cho không khí học tập và sáng tác văn học được lan rộng Học sinh cũng như giáo viên không còn coi thường môn Văn Câu lạc bộ của trường được sự ủng hộ của Phân hội Văn học nghệ thuật thị xã Châu Đốc, Hội Văn học nghệ thuật tỉnh An Giang Chính giải thưởng Thủ Khoa Nghĩa của Hội Văn học nghệ thuật tỉnh An Giang bây giờ được bắt đầu từ giải thưởng của CLB văn học Trường THPT Thủ Khoa Nghĩa
Môn Văn trong Trường THPT Thủ khoa Nghĩa với hoạt động như trên đã mang lại hứng thú cho giáo viên, học sinh trong trường Chất lượng học Văn của học sinh trường Thủ Khoa Nghĩa vì thế được nâng lên
Đây chỉ là cách làm của Trường THPT Thủ Khoa Nghĩa kết hợp với Hội văn học nghệ thuật tỉnh An Giang Có thể còn có nhiều cách làm hay của các trường khác, nhằm tạo ra hứng thú, khơi dậy niềm đam mê học Văn cho học sinh
Trước thực tế môn Văn trong nhà trường không gây hứng thú cho con em khi học trên lớp, chất lượng học sinh học môn Văn sa sút nghiêm trọng như hiện nay, môn Văn cần được sự ủng hộ, đồng thuận của toàn xã hội để lấy lại sinh khí cho môn học, mang lại hiệu quả thiết thực cho việc đào tạo nguồn nhân lực của đất nước trong hoàn cảnh mới
Chú thích:
1
Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ của Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ do Tiến sĩ Nguyễn Văn Kha làm chủ nhiệm, thực hiện từ 2008 – 2010
2 Nay là Viện Khoa học xã hội Vùng Nam Bộ thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
3 Trả lời câu hỏi “Thưởng thức văn học giúp thu họach gì?”, chỉ có 52/827 người (6.3%) cho rằng thưởng thức văn học là để yêu và học tốt môn Văn
Trang 84 Chuyện học sinh không đạt chuẩn ở trường phổ thông vẫn tốt nghiệp còn nhiều lý do khác mà vừa qua
Bộ Giáo dục và đào tạo đã chấn chỉnh với chủ trương “2 không”